౩౦. మూత్రకృచ్ఛ్రనిదానం

మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)

సప్తోత్తరే మర్మశతే త్రీణి మర్మాణి శిరోహృదయబస్తయః ప్రధానాని| తత్ర హృదయగతవికారానభిధాయ బస్తిగతవికారానాహ– వ్యాయామేత్యాది| మూత్రకృచ్ఛ్రాణీతి మూత్రస్య కృచ్ఛ్రేణ మహతా దుఃఖేన ప్రవృత్తిః| అష్టావితి దోషైః పృథక్ త్రీణి, సన్నిపాతేనైకం, శల్యజపురీషజశుక్రజాశ్మరీజానీత్యేకైకాని| నను, శర్కరాజం మూత్రకృచ్ఛ్రం సుశ్రుతేన పఠితం; తచ్చాత్ర సంగ్రహేऽపి పఠితం– “అశ్మరీ శర్కరా చైవ తుల్యసంభవలక్షణే|” ఇత్యాదినా, తత్ కథమష్టౌ? నవ ప్రాప్నువంతి| ఉచ్యతే– శర్కరా అశ్మరీభేద ఏవ| యదాహ దృఢబలః– “ఏషాऽశ్మరీ మారుతభిన్నమూర్తిః స్యాచ్ఛర్కరా మూత్రపథాత్ క్షరంతీ|” (చ. చి. అ. 26) ఇతి| అతోऽశ్మరీజేనైవ శర్కరాజగ్రహణమితి మన్యమానో దృఢబలః అష్టావిత్యపఠత్||1-2||

ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)

సప్తోత్తరే మర్మశతే త్రీణి మర్మాణి శిరోహృదయబస్తయః ప్రధానాని, హృదయస్య ప్రధానమర్మత్వాద్బస్తేరపి మర్మత్వాత్, అతో హృద్రోగానంతరం బస్తివ్యాధిత్వాన్మూత్రకృచ్ఛ్రారంభః| తస్య హేతుమాహ– వ్యాయామేత్యాది| తీక్ష్ణౌషధం రాజికాదియుక్తం, మద్యప్రసంగోऽతిమద్యసేవా| నృత్యేత్యాది పృష్ఠయానాత్ అశ్వాదిపృష్ఠయానాత్, అన్యే– నిత్యద్రుతపృష్ఠయానాదితి పఠంతి| నిత్యం శీఘ్రం తురగాదిగమనం| ఆనూపాః సజలప్రదేశచారిణో మత్స్యాదయః, అధ్యశనం భుక్తస్యోపరిభోజనం| మూత్రకృచ్ఛ్రాణీతి మూత్రస్య కృచ్ఛ్రేణ మహతా దుఃఖేన ప్రవృత్తిః| అష్టావితి దోషైస్త్రీణి, సన్నిపాతేనైకం, శల్యజం, పురీషజం, శుకజమశ్మరీజమిత్యష్టౌ| తస్య సంప్రాప్తిపూర్వకం లక్షణమాహ– పృథగితి| పృథక్ భిన్నాః, అథ సర్వైః స్వైర్హేతుభిః కుపితాస్తతో బస్తౌ మూత్రాశయే కోపం ప్రాప్య యదా మూత్రమార్గే మేఢ్రం పరిపీడయంతి, తదా నరః కష్టేన మూత్రయతీత్యర్థః||1-2||

మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)

మూత్రకృచ్ఛ్రస్య వాతజాదిభేదేన లక్షణాన్యాహ– తీవ్రేత్యాది| సలింగస్య సమేఢ్రస్య| సపిచ్ఛం పిచ్ఛిలం| కృచ్ఛ్రతమం కష్టసాధ్యం| కృచ్ఛ్రం మూత్రకృచ్ఛ్రం| మూత్రవాహిష్వితి మూత్రవహస్రోతఃసు| అశ్మరీహేతు తత్పూర్వమితి అశ్మరీహేత్వితి లక్ష్యపదం, తత్పూర్వమితి లక్షణపదం, తత్పూర్వమశ్మరీపూర్వకం||3-8||

ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)

వాతజమాహ– తీవ్రేత్యాది| తీవ్రా మారణాత్మికా, వంక్షణే ఊరువృషణమేఢ్రాణామంతరాలసంధౌ, స్వల్పం స్తోకం, ముహుర్వారంవారం, వాతాత్ కృచ్ఛ్రం| పైత్తికమాహ– పీతమిత్యాది| ఇహ పిత్తాత్ కృచ్ఛ్రే పీతాదిలింగం మూత్రం ముహుర్మూత్రయతి, ‘నర’ ఇతి శేషః| పీతం సరక్తం వర్ణద్వయం న్యూనాధికపిత్తప్రకోపాత్| శ్లైష్మికమాహ– బస్తేరిత్యాది| బస్తేః సలింగస్య మేహనయుక్తస్య బస్తేః గురుత్వశోథౌ భవతః| సపిచ్ఛం పిచ్ఛిలం భవతి| త్రిదోషజమాహ– సర్వాణీత్యాది| సర్వాణి సర్వదోషలింగాని, తత్ కృచ్ఛ్రం త్రిదోషజం కృచ్ఛ్రతమం కష్టసాధ్యం| శల్యజమాహ– మూత్రేత్యాది| మూత్రవహస్రోతఃసు శల్యేన క్షతేషు సత్సు అథవా అభిహతేషు పీడితేషు తదాఘాతాత్ భృశం దారుణం తీవ్రం మారణాత్మకం| పురీషజమాహ– శకృత ఇత్యాది| పురీషస్య ప్రతీఘాతాత్ అవరోధాత్ విగుణీభూతో దూషితో వాయుః ఆధ్మానం వాతశూలం చ కుర్యాత్, మూత్రనాశం చ కుర్యాత్, తతో మూత్రకృచ్ఛ్రం చ జాయతే| అశ్మరీజమాహ– అశ్మరీహేతు మూత్రకృచ్ఛ్రమితి తస్య కృచ్ఛ్రస్య అశ్మర్యేవ కారణం| శుక్రజమాహ– శుక్ర ఇత్యాది| మూత్రాశయే స్రవణవ్యథాయుక్తః ‘పురుష’ ఇతి శేషః||3-8||

మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)

మూత్రకృచ్ఛ్రహేతుత్వేనోక్తయోరశ్మరీశర్కరయోః సమానతామవాంతరభేదం చాహ– అశ్మరీత్యాది| అశ్మరీ శర్కరా చైవేత్యనంతరం ‘ఏతే’ ఇత్యధ్యాహార్య ‘తుల్యసంభవలక్షణే’ ఇత్యనేన ద్వివచనాంతేన సంబంధనీయం, యథా– “తయోర్జగృహతుః పాదాన్ రాజా రాజ్ఞీ చ మాగధీ|” ఇత్యాదివత్| తుల్యః సంభవ ఉత్పత్తికారణం లక్షణం చ యయోస్తే తథా, “తుల్యే సంభవలక్షణైః” ఇతి పాఠాంతరే తుల్యే సదృశే, కైరిత్యత ఉక్తం– సంభవలక్షణైరితి; ‘తుల్యా సంభవలక్షణైః’ ఇతి పాఠాంతరే స ఏవార్థః| విశేషణం విశేషః| తమేవ వివృణోతి– పచ్యమానేత్యాది| కఫసంధానం కఫేనావయవసంశ్లేషః; కఫ ఏవ వా సంధానం కఫసంధానం, సంధీయతేऽనేనేతి వ్యుత్పత్త్యా| తేన పిత్తపాకవాతశోషౌ సంధానవిమోక్షహేతుత్వేనోక్తౌ| క్షరంతీతి బస్తితః| చరకే హి– “స్యాచ్ఛర్కరా మూత్రపథాత్ క్షరంతీ|” (చ. చి. అ. 26) ఇత్యేవం పఠితం| కుక్షౌ శూలమితి సంబంధః| తయా శర్కరయా ఇతి||9-12||

ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)

మూత్రకృచ్ఛ్రహేతుత్వేనోక్తయోరశ్మరీశర్కరయోర్నవత్వసంఖ్యానిరాసార్థం సమానత్వమవాంతరభేదం చాహ– అశ్మరీత్యాది| అశ్మరీ చ శర్కరా చ ఏతే ఉభే తుల్యసంభవలక్షణే తుల్యః సంభవ ఉత్పత్తిః లక్షణం చ యయోస్తే తథా, సమాననిదానలింగ ఇత్యర్థః| కీర్తయతః కథయతో మమ శర్కరాయా విశేషణం శృణు| పిత్తేన పచ్యతే వాయునా శోష్యతే, సంధానం కఫేనావలంబనం సంశ్లేషః, అథవా కఫ ఏవ సంధానం సంధీయతేऽనేనేతి వ్యుత్పత్త్యా; ఏతేన పవనాద్విశోషణాత్ పిత్తవాతౌ సంధానరూపస్య కఫస్య శోషత్వేన తౌ శర్కరాయా హేతుత్వేనోక్తౌ, పిత్తేన పాచితా, వాయునా శోషితా, శ్లేష్మణా సంధితా అశ్మరీ; తాభ్యాం విముక్తసంధానా శర్కరా క్షరంతీ సతీ శర్కరారూపా, క్షరంతీతి బస్తితః| ఏతావతా హేతులక్షణత్వేన ఏక ఏవ రోగః సంధానాభావాత్ క్రియాభేదః, అతో మూర్ఛా చ మూత్రకృచ్ఛ్రే ద్వే అపి కారణే| తస్య ఉపద్రవానాహ– హృదిత్యాది| శూలం కుక్షావితి సంబంధః| తయా శర్కరయా||9-12||

మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)

ఇతి శ్రీవిజయరక్షితకృతాయాం మధుకోశవ్యాఖ్యాయాం మూత్రకృచ్ఛ్రనిదానం సమాప్తం||30||

ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)

ఇతి శ్రీవాచస్పతివైద్యవిరచితాయాం మాధవనిదానవ్యాఖ్యాయామాతంకదర్పణాఖ్యాయాం మూత్రకృచ్ఛ్రనిదానం||30||