೩೦. ಮೂತ್ರಕೃಚ್ಛ್ರನಿದಾನಮ್

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ಸಪ್ತೋತ್ತರೇ ಮರ್ಮಶತೇ ತ್ರೀಣಿ ಮರ್ಮಾಣಿ ಶಿರೋಹೃದಯಬಸ್ತಯಃ ಪ್ರಧಾನಾನಿ| ತತ್ರ ಹೃದಯಗತವಿಕಾರಾನಭಿಧಾಯ ಬಸ್ತಿಗತವಿಕಾರಾನಾಹ– ವ್ಯಾಯಾಮೇತ್ಯಾದಿ| ಮೂತ್ರಕೃಚ್ಛ್ರಾಣೀತಿ ಮೂತ್ರಸ್ಯ ಕೃಚ್ಛ್ರೇಣ ಮಹತಾ ದುಃಖೇನ ಪ್ರವೃತ್ತಿಃ| ಅಷ್ಟಾವಿತಿ ದೋಷೈಃ ಪೃಥಕ್ ತ್ರೀಣಿ, ಸನ್ನಿಪಾತೇನೈಕಂ, ಶಲ್ಯಜಪುರೀಷಜಶುಕ್ರಜಾಶ್ಮರೀಜಾನೀತ್ಯೇಕೈಕಾನಿ| ನನು, ಶರ್ಕರಾಜಂ ಮೂತ್ರಕೃಚ್ಛ್ರಂ ಸುಶ್ರುತೇನ ಪಠಿತಂ; ತಚ್ಚಾತ್ರ ಸಙ್ಗ್ರಹೇಽಪಿ ಪಠಿತಮ್– “ಅಶ್ಮರೀ ಶರ್ಕರಾ ಚೈವ ತುಲ್ಯಸಮ್ಭವಲಕ್ಷಣೇ|” ಇತ್ಯಾದಿನಾ, ತತ್ ಕಥಮಷ್ಟೌ? ನವ ಪ್ರಾಪ್ನುವನ್ತಿ| ಉಚ್ಯತೇ– ಶರ್ಕರಾ ಅಶ್ಮರೀಭೇದ ಏವ| ಯದಾಹ ದೃಢಬಲಃ– “ಏಷಾಽಶ್ಮರೀ ಮಾರುತಭಿನ್ನಮೂರ್ತಿಃ ಸ್ಯಾಚ್ಛರ್ಕರಾ ಮೂತ್ರಪಥಾತ್ ಕ್ಷರನ್ತೀ|” (ಚ. ಚಿ. ಅ. ೨೬) ಇತಿ| ಅತೋಽಶ್ಮರೀಜೇನೈವ ಶರ್ಕರಾಜಗ್ರಹಣಮಿತಿ ಮನ್ಯಮಾನೋ ದೃಢಬಲಃ ಅಷ್ಟಾವಿತ್ಯಪಠತ್||೧-೨||

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ಸಪ್ತೋತ್ತರೇ ಮರ್ಮಶತೇ ತ್ರೀಣಿ ಮರ್ಮಾಣಿ ಶಿರೋಹೃದಯಬಸ್ತಯಃ ಪ್ರಧಾನಾನಿ, ಹೃದಯಸ್ಯ ಪ್ರಧಾನಮರ್ಮತ್ವಾದ್ಬಸ್ತೇರಪಿ ಮರ್ಮತ್ವಾತ್, ಅತೋ ಹೃದ್ರೋಗಾನನ್ತರಂ ಬಸ್ತಿವ್ಯಾಧಿತ್ವಾನ್ಮೂತ್ರಕೃಚ್ಛ್ರಾರಮ್ಭಃ| ತಸ್ಯ ಹೇತುಮಾಹ– ವ್ಯಾಯಾಮೇತ್ಯಾದಿ| ತೀಕ್ಷ್ಣೌಷಧಂ ರಾಜಿಕಾದಿಯುಕ್ತಂ, ಮದ್ಯಪ್ರಸಙ್ಗೋಽತಿಮದ್ಯಸೇವಾ| ನೃತ್ಯೇತ್ಯಾದಿ ಪೃಷ್ಠಯಾನಾತ್ ಅಶ್ವಾದಿಪೃಷ್ಠಯಾನಾತ್, ಅನ್ಯೇ– ನಿತ್ಯದ್ರುತಪೃಷ್ಠಯಾನಾದಿತಿ ಪಠನ್ತಿ| ನಿತ್ಯಂ ಶೀಘ್ರಂ ತುರಗಾದಿಗಮನಮ್| ಆನೂಪಾಃ ಸಜಲಪ್ರದೇಶಚಾರಿಣೋ ಮತ್ಸ್ಯಾದಯಃ, ಅಧ್ಯಶನಂ ಭುಕ್ತಸ್ಯೋಪರಿಭೋಜನಮ್| ಮೂತ್ರಕೃಚ್ಛ್ರಾಣೀತಿ ಮೂತ್ರಸ್ಯ ಕೃಚ್ಛ್ರೇಣ ಮಹತಾ ದುಃಖೇನ ಪ್ರವೃತ್ತಿಃ| ಅಷ್ಟಾವಿತಿ ದೋಷೈಸ್ತ್ರೀಣಿ, ಸನ್ನಿಪಾತೇನೈಕಂ, ಶಲ್ಯಜಂ, ಪುರೀಷಜಂ, ಶುಕಜಮಶ್ಮರೀಜಮಿತ್ಯಷ್ಟೌ| ತಸ್ಯ ಸಮ್ಪ್ರಾಪ್ತಿಪೂರ್ವಕಂ ಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ಪೃಥಗಿತಿ| ಪೃಥಕ್ ಭಿನ್ನಾಃ, ಅಥ ಸರ್ವೈಃ ಸ್ವೈರ್ಹೇತುಭಿಃ ಕುಪಿತಾಸ್ತತೋ ಬಸ್ತೌ ಮೂತ್ರಾಶಯೇ ಕೋಪಂ ಪ್ರಾಪ್ಯ ಯದಾ ಮೂತ್ರಮಾರ್ಗೇ ಮೇಢ್ರಂ ಪರಿಪೀಡಯನ್ತಿ, ತದಾ ನರಃ ಕಷ್ಟೇನ ಮೂತ್ರಯತೀತ್ಯರ್ಥಃ||೧-೨||

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ಮೂತ್ರಕೃಚ್ಛ್ರಸ್ಯ ವಾತಜಾದಿಭೇದೇನ ಲಕ್ಷಣಾನ್ಯಾಹ– ತೀವ್ರೇತ್ಯಾದಿ| ಸಲಿಙ್ಗಸ್ಯ ಸಮೇಢ್ರಸ್ಯ| ಸಪಿಚ್ಛಂ ಪಿಚ್ಛಿಲಮ್| ಕೃಚ್ಛ್ರತಮಂ ಕಷ್ಟಸಾಧ್ಯಮ್| ಕೃಚ್ಛ್ರಂ ಮೂತ್ರಕೃಚ್ಛ್ರಮ್| ಮೂತ್ರವಾಹಿಷ್ವಿತಿ ಮೂತ್ರವಹಸ್ರೋತಃಸು| ಅಶ್ಮರೀಹೇತು ತತ್ಪೂರ್ವಮಿತಿ ಅಶ್ಮರೀಹೇತ್ವಿತಿ ಲಕ್ಷ್ಯಪದಂ, ತತ್ಪೂರ್ವಮಿತಿ ಲಕ್ಷಣಪದಂ, ತತ್ಪೂರ್ವಮಶ್ಮರೀಪೂರ್ವಕಮ್||೩-೮||

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ವಾತಜಮಾಹ– ತೀವ್ರೇತ್ಯಾದಿ| ತೀವ್ರಾ ಮಾರಣಾತ್ಮಿಕಾ, ವಙ್ಕ್ಷಣೇ ಊರುವೃಷಣಮೇಢ್ರಾಣಾಮನ್ತರಾಲಸನ್ಧೌ, ಸ್ವಲ್ಪಂ ಸ್ತೋಕಂ, ಮುಹುರ್ವಾರಂವಾರಂ, ವಾತಾತ್ ಕೃಚ್ಛ್ರಮ್| ಪೈತ್ತಿಕಮಾಹ– ಪೀತಮಿತ್ಯಾದಿ| ಇಹ ಪಿತ್ತಾತ್ ಕೃಚ್ಛ್ರೇ ಪೀತಾದಿಲಿಙ್ಗಂ ಮೂತ್ರಂ ಮುಹುರ್ಮೂತ್ರಯತಿ, ‘ನರ’ ಇತಿ ಶೇಷಃ| ಪೀತಂ ಸರಕ್ತಂ ವರ್ಣದ್ವಯಂ ನ್ಯೂನಾಧಿಕಪಿತ್ತಪ್ರಕೋಪಾತ್| ಶ್ಲೈಷ್ಮಿಕಮಾಹ– ಬಸ್ತೇರಿತ್ಯಾದಿ| ಬಸ್ತೇಃ ಸಲಿಙ್ಗಸ್ಯ ಮೇಹನಯುಕ್ತಸ್ಯ ಬಸ್ತೇಃ ಗುರುತ್ವಶೋಥೌ ಭವತಃ| ಸಪಿಚ್ಛಂ ಪಿಚ್ಛಿಲಂ ಭವತಿ| ತ್ರಿದೋಷಜಮಾಹ– ಸರ್ವಾಣೀತ್ಯಾದಿ| ಸರ್ವಾಣಿ ಸರ್ವದೋಷಲಿಙ್ಗಾನಿ, ತತ್ ಕೃಚ್ಛ್ರಂ ತ್ರಿದೋಷಜಂ ಕೃಚ್ಛ್ರತಮಂ ಕಷ್ಟಸಾಧ್ಯಮ್| ಶಲ್ಯಜಮಾಹ– ಮೂತ್ರೇತ್ಯಾದಿ| ಮೂತ್ರವಹಸ್ರೋತಃಸು ಶಲ್ಯೇನ ಕ್ಷತೇಷು ಸತ್ಸು ಅಥವಾ ಅಭಿಹತೇಷು ಪೀಡಿತೇಷು ತದಾಘಾತಾತ್ ಭೃಶಂ ದಾರುಣಂ ತೀವ್ರಂ ಮಾರಣಾತ್ಮಕಮ್| ಪುರೀಷಜಮಾಹ– ಶಕೃತ ಇತ್ಯಾದಿ| ಪುರೀಷಸ್ಯ ಪ್ರತೀಘಾತಾತ್ ಅವರೋಧಾತ್ ವಿಗುಣೀಭೂತೋ ದೂಷಿತೋ ವಾಯುಃ ಆಧ್ಮಾನಂ ವಾತಶೂಲಂ ಚ ಕುರ್ಯಾತ್, ಮೂತ್ರನಾಶಂ ಚ ಕುರ್ಯಾತ್, ತತೋ ಮೂತ್ರಕೃಚ್ಛ್ರಂ ಚ ಜಾಯತೇ| ಅಶ್ಮರೀಜಮಾಹ– ಅಶ್ಮರೀಹೇತು ಮೂತ್ರಕೃಚ್ಛ್ರಮಿತಿ ತಸ್ಯ ಕೃಚ್ಛ್ರಸ್ಯ ಅಶ್ಮರ್ಯೇವ ಕಾರಣಮ್| ಶುಕ್ರಜಮಾಹ– ಶುಕ್ರ ಇತ್ಯಾದಿ| ಮೂತ್ರಾಶಯೇ ಸ್ರವಣವ್ಯಥಾಯುಕ್ತಃ ‘ಪುರುಷ’ ಇತಿ ಶೇಷಃ||೩-೮||

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ಮೂತ್ರಕೃಚ್ಛ್ರಹೇತುತ್ವೇನೋಕ್ತಯೋರಶ್ಮರೀಶರ್ಕರಯೋಃ ಸಮಾನತಾಮವಾನ್ತರಭೇದಂ ಚಾಹ– ಅಶ್ಮರೀತ್ಯಾದಿ| ಅಶ್ಮರೀ ಶರ್ಕರಾ ಚೈವೇತ್ಯನನ್ತರಂ ‘ಏತೇ’ ಇತ್ಯಧ್ಯಾಹಾರ್ಯ ‘ತುಲ್ಯಸಮ್ಭವಲಕ್ಷಣೇ’ ಇತ್ಯನೇನ ದ್ವಿವಚನಾನ್ತೇನ ಸಮ್ಬನ್ಧನೀಯಂ, ಯಥಾ– “ತಯೋರ್ಜಗೃಹತುಃ ಪಾದಾನ್ ರಾಜಾ ರಾಜ್ಞೀ ಚ ಮಾಗಧೀ|” ಇತ್ಯಾದಿವತ್| ತುಲ್ಯಃ ಸಮ್ಭವ ಉತ್ಪತ್ತಿಕಾರಣಂ ಲಕ್ಷಣಂ ಚ ಯಯೋಸ್ತೇ ತಥಾ, “ತುಲ್ಯೇ ಸಮ್ಭವಲಕ್ಷಣೈಃ” ಇತಿ ಪಾಠಾನ್ತರೇ ತುಲ್ಯೇ ಸದೃಶೇ, ಕೈರಿತ್ಯತ ಉಕ್ತಮ್– ಸಮ್ಭವಲಕ್ಷಣೈರಿತಿ; ‘ತುಲ್ಯಾ ಸಮ್ಭವಲಕ್ಷಣೈಃ’ ಇತಿ ಪಾಠಾನ್ತರೇ ಸ ಏವಾರ್ಥಃ| ವಿಶೇಷಣಂ ವಿಶೇಷಃ| ತಮೇವ ವಿವೃಣೋತಿ– ಪಚ್ಯಮಾನೇತ್ಯಾದಿ| ಕಫಸನ್ಧಾನಂ ಕಫೇನಾವಯವಸಂಶ್ಲೇಷಃ; ಕಫ ಏವ ವಾ ಸನ್ಧಾನಂ ಕಫಸನ್ಧಾನಂ, ಸನ್ಧೀಯತೇಽನೇನೇತಿ ವ್ಯುತ್ಪತ್ತ್ಯಾ| ತೇನ ಪಿತ್ತಪಾಕವಾತಶೋಷೌ ಸನ್ಧಾನವಿಮೋಕ್ಷಹೇತುತ್ವೇನೋಕ್ತೌ| ಕ್ಷರನ್ತೀತಿ ಬಸ್ತಿತಃ| ಚರಕೇ ಹಿ– “ಸ್ಯಾಚ್ಛರ್ಕರಾ ಮೂತ್ರಪಥಾತ್ ಕ್ಷರನ್ತೀ|” (ಚ. ಚಿ. ಅ. ೨೬) ಇತ್ಯೇವಂ ಪಠಿತಮ್| ಕುಕ್ಷೌ ಶೂಲಮಿತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧಃ| ತಯಾ ಶರ್ಕರಯಾ ಇತಿ||೯-೧೨||

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ಮೂತ್ರಕೃಚ್ಛ್ರಹೇತುತ್ವೇನೋಕ್ತಯೋರಶ್ಮರೀಶರ್ಕರಯೋರ್ನವತ್ವಸಙ್ಖ್ಯಾನಿರಾಸಾರ್ಥಂ ಸಮಾನತ್ವಮವಾನ್ತರಭೇದಂ ಚಾಹ– ಅಶ್ಮರೀತ್ಯಾದಿ| ಅಶ್ಮರೀ ಚ ಶರ್ಕರಾ ಚ ಏತೇ ಉಭೇ ತುಲ್ಯಸಮ್ಭವಲಕ್ಷಣೇ ತುಲ್ಯಃ ಸಮ್ಭವ ಉತ್ಪತ್ತಿಃ ಲಕ್ಷಣಂ ಚ ಯಯೋಸ್ತೇ ತಥಾ, ಸಮಾನನಿದಾನಲಿಙ್ಗ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ಕೀರ್ತಯತಃ ಕಥಯತೋ ಮಮ ಶರ್ಕರಾಯಾ ವಿಶೇಷಣಂ ಶೃಣು| ಪಿತ್ತೇನ ಪಚ್ಯತೇ ವಾಯುನಾ ಶೋಷ್ಯತೇ, ಸನ್ಧಾನಂ ಕಫೇನಾವಲಮ್ಬನಂ ಸಂಶ್ಲೇಷಃ, ಅಥವಾ ಕಫ ಏವ ಸನ್ಧಾನಂ ಸನ್ಧೀಯತೇಽನೇನೇತಿ ವ್ಯುತ್ಪತ್ತ್ಯಾ; ಏತೇನ ಪವನಾದ್ವಿಶೋಷಣಾತ್ ಪಿತ್ತವಾತೌ ಸನ್ಧಾನರೂಪಸ್ಯ ಕಫಸ್ಯ ಶೋಷತ್ವೇನ ತೌ ಶರ್ಕರಾಯಾ ಹೇತುತ್ವೇನೋಕ್ತೌ, ಪಿತ್ತೇನ ಪಾಚಿತಾ, ವಾಯುನಾ ಶೋಷಿತಾ, ಶ್ಲೇಷ್ಮಣಾ ಸನ್ಧಿತಾ ಅಶ್ಮರೀ; ತಾಭ್ಯಾಂ ವಿಮುಕ್ತಸನ್ಧಾನಾ ಶರ್ಕರಾ ಕ್ಷರನ್ತೀ ಸತೀ ಶರ್ಕರಾರೂಪಾ, ಕ್ಷರನ್ತೀತಿ ಬಸ್ತಿತಃ| ಏತಾವತಾ ಹೇತುಲಕ್ಷಣತ್ವೇನ ಏಕ ಏವ ರೋಗಃ ಸನ್ಧಾನಾಭಾವಾತ್ ಕ್ರಿಯಾಭೇದಃ, ಅತೋ ಮೂರ್ಛಾ ಚ ಮೂತ್ರಕೃಚ್ಛ್ರೇ ದ್ವೇ ಅಪಿ ಕಾರಣೇ| ತಸ್ಯ ಉಪದ್ರವಾನಾಹ– ಹೃದಿತ್ಯಾದಿ| ಶೂಲಂ ಕುಕ್ಷಾವಿತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧಃ| ತಯಾ ಶರ್ಕರಯಾ||೯-೧೨||

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ಇತಿ ಶ್ರೀವಿಜಯರಕ್ಷಿತಕೃತಾಯಾಂ ಮಧುಕೋಶವ್ಯಾಖ್ಯಾಯಾಂ ಮೂತ್ರಕೃಚ್ಛ್ರನಿದಾನಂ ಸಮಾಪ್ತಮ್||೩೦||

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ಇತಿ ಶ್ರೀವಾಚಸ್ಪತಿವೈದ್ಯವಿರಚಿತಾಯಾಂ ಮಾಧವನಿದಾನವ್ಯಾಖ್ಯಾಯಾಮಾತಙ್ಕದರ್ಪಣಾಖ್ಯಾಯಾಂ ಮೂತ್ರಕೃಚ್ಛ್ರನಿದಾನಮ್||೩೦||