Skip to content

30. mūtrakr̥cchranidānam

Adhikarana mūtrakr̥cchranidānaṁ, samprāptiśca (1-2) · Śloka 2

atha mūtrakr̥cchranidānam | vyāyāmatīkṣṇauṣadharūkṣamadyaprasaṅganityadrutapr̥ṣṭhayānāt | ānūpamāṁsādhyaśanādajīrṇātsyurmūtrakr̥cchrāṇi nr̥ṇāṁ tathā'ṣṭau ||1|| pr̥thaṅmalāḥ svaiḥ kupitā nidānaiḥ sarvē'thavā kōpamupētya bastau | mūtrasya mārgaṁ paripīḍayanti yadā tadā mūtrayatīha kr̥cchrāt ||2|| (ca. ci. a. 26) |

View original

अथ मूत्रकृच्छ्रनिदानम् | व्यायामतीक्ष्णौषधरूक्षमद्यप्रसङ्गनित्यद्रुतपृष्ठयानात् | आनूपमांसाध्यशनादजीर्णात्स्युर्मूत्रकृच्छ्राणि नृणां तथाऽष्टौ ||१|| पृथङ्मलाः स्वैः कुपिता निदानैः सर्वेऽथवा कोपमुपेत्य बस्तौ | मूत्रस्य मार्गं परिपीडयन्ति यदा तदा मूत्रयतीह कृच्छ्रात् ||२|| (च. चि. अ. २६) |

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)

saptōttarē marmaśatē trīṇi marmāṇi śirōhr̥dayabastayaḥ pradhānāni| tatra hr̥dayagatavikārānabhidhāya bastigatavikārānāha– vyāyāmētyādi| mūtrakr̥cchrāṇīti mūtrasya kr̥cchrēṇa mahatā duḥkhēna pravr̥ttiḥ| aṣṭāviti dōṣaiḥ pr̥thak trīṇi, sannipātēnaikaṁ, śalyajapurīṣajaśukrajāśmarījānītyēkaikāni| nanu, śarkarājaṁ mūtrakr̥cchraṁ suśrutēna paṭhitaṁ; taccātra saṅgrahē'pi paṭhitam– “aśmarī śarkarā caiva tulyasambhavalakṣaṇē|” ityādinā, tat kathamaṣṭau? nava prāpnuvanti| ucyatē– śarkarā aśmarībhēda ēva| yadāha dr̥ḍhabalaḥ– “ēṣā'śmarī mārutabhinnamūrtiḥ syāccharkarā mūtrapathāt kṣarantī|” (ca. ci. a. 26) iti| atō'śmarījēnaiva śarkarājagrahaṇamiti manyamānō dr̥ḍhabalaḥ aṣṭāvityapaṭhat||1-2||

ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)

saptōttarē marmaśatē trīṇi marmāṇi śirōhr̥dayabastayaḥ pradhānāni, hr̥dayasya pradhānamarmatvādbastērapi marmatvāt, atō hr̥drōgānantaraṁ bastivyādhitvānmūtrakr̥cchrārambhaḥ| tasya hētumāha– vyāyāmētyādi| tīkṣṇauṣadhaṁ rājikādiyuktaṁ, madyaprasaṅgō'timadyasēvā| nr̥tyētyādi pr̥ṣṭhayānāt aśvādipr̥ṣṭhayānāt, anyē– nityadrutapr̥ṣṭhayānāditi paṭhanti| nityaṁ śīghraṁ turagādigamanam| ānūpāḥ sajalapradēśacāriṇō matsyādayaḥ, adhyaśanaṁ bhuktasyōparibhōjanam| mūtrakr̥cchrāṇīti mūtrasya kr̥cchrēṇa mahatā duḥkhēna pravr̥ttiḥ| aṣṭāviti dōṣaistrīṇi, sannipātēnaikaṁ, śalyajaṁ, purīṣajaṁ, śukajamaśmarījamityaṣṭau| tasya samprāptipūrvakaṁ lakṣaṇamāha– pr̥thagiti| pr̥thak bhinnāḥ, atha sarvaiḥ svairhētubhiḥ kupitāstatō bastau mūtrāśayē kōpaṁ prāpya yadā mūtramārgē mēḍhraṁ paripīḍayanti, tadā naraḥ kaṣṭēna mūtrayatītyarthaḥ||1-2||

Adhikarana vātaja-pittaja-kaphaja-sannipātaja-śalyābhighātaja-śakr̥tpratighātaja-aśmarīja-śukrajamūtrakr̥cchralakṣaṇam (3-8) · Śloka 8

tīvrārtirugvaṅkṣaṇabastimēḍhrē svalpaṁ muhurmūtrayatīha vātāt | pītaṁ saraktaṁ sarujaṁ sadāhaṁ kr̥cchraṁ muhurmūtrayatīha pittāt ||3|| bastēḥ saliṅgasya gurutvaśōthau mūtraṁ sapicchaṁ kaphamūtrakr̥cchrē | sarvāṇi rūpāṇi tu sannipātādbhavanti tatkr̥cchratamaṁ hi kr̥cchram ||4|| (ca. ci. a. 26) | mūtravāhiṣu śalyēna kṣatēṣvabhihatēṣu vā | mūtrakr̥cchraṁ tadāghātājjāyatē bhr̥śadāruṇam ||5|| vātakr̥cchrēṇa tulyāni tasya liṅgāni nirdiśēt | śakr̥tastu pratīghātādvāyurviguṇatāṁ gataḥ ||6|| ādhmānaṁ vātaśūlaṁ ca mūtrasaṅgaṁ karōti ca | aśmarīhētu tatpūrvaṁ mūtrakr̥cchramudāharēt ||7|| (su. u. taṁ. a. 59) | śukrē dōṣairupahatē mūtramārgē vidhāvitē saśukraṁ mūtrayēt kr̥cchrādbastimēhanaśūlavān ||8||

View original

तीव्रार्तिरुग्वङ्क्षणबस्तिमेढ्रे स्वल्पं मुहुर्मूत्रयतीह वातात् | पीतं सरक्तं सरुजं सदाहं कृच्छ्रं मुहुर्मूत्रयतीह पित्तात् ||३|| बस्तेः सलिङ्गस्य गुरुत्वशोथौ मूत्रं सपिच्छं कफमूत्रकृच्छ्रे | सर्वाणि रूपाणि तु सन्निपाताद्भवन्ति तत्कृच्छ्रतमं हि कृच्छ्रम् ||४|| (च. चि. अ. २६) | मूत्रवाहिषु शल्येन क्षतेष्वभिहतेषु वा | मूत्रकृच्छ्रं तदाघाताज्जायते भृशदारुणम् ||५|| वातकृच्छ्रेण तुल्यानि तस्य लिङ्गानि निर्दिशेत् | शकृतस्तु प्रतीघाताद्वायुर्विगुणतां गतः ||६|| आध्मानं वातशूलं च मूत्रसङ्गं करोति च | अश्मरीहेतु तत्पूर्वं मूत्रकृच्छ्रमुदाहरेत् ||७|| (सु. उ. तं. अ. ५९) | शुक्रे दोषैरुपहते मूत्रमार्गे विधाविते सशुक्रं मूत्रयेत् कृच्छ्राद्बस्तिमेहनशूलवान् ||८||

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)

mūtrakr̥cchrasya vātajādibhēdēna lakṣaṇānyāha– tīvrētyādi| saliṅgasya samēḍhrasya| sapicchaṁ picchilam| kr̥cchratamaṁ kaṣṭasādhyam| kr̥cchraṁ mūtrakr̥cchram| mūtravāhiṣviti mūtravahasrōtaḥsu| aśmarīhētu tatpūrvamiti aśmarīhētviti lakṣyapadaṁ, tatpūrvamiti lakṣaṇapadaṁ, tatpūrvamaśmarīpūrvakam||3-8||

ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)

vātajamāha– tīvrētyādi| tīvrā māraṇātmikā, vaṅkṣaṇē ūruvr̥ṣaṇamēḍhrāṇāmantarālasandhau, svalpaṁ stōkaṁ, muhurvāraṁvāraṁ, vātāt kr̥cchram| paittikamāha– pītamityādi| iha pittāt kr̥cchrē pītādiliṅgaṁ mūtraṁ muhurmūtrayati, ‘nara’ iti śēṣaḥ| pītaṁ saraktaṁ varṇadvayaṁ nyūnādhikapittaprakōpāt| ślaiṣmikamāha– bastērityādi| bastēḥ saliṅgasya mēhanayuktasya bastēḥ gurutvaśōthau bhavataḥ| sapicchaṁ picchilaṁ bhavati| tridōṣajamāha– sarvāṇītyādi| sarvāṇi sarvadōṣaliṅgāni, tat kr̥cchraṁ tridōṣajaṁ kr̥cchratamaṁ kaṣṭasādhyam| śalyajamāha– mūtrētyādi| mūtravahasrōtaḥsu śalyēna kṣatēṣu satsu athavā abhihatēṣu pīḍitēṣu tadāghātāt bhr̥śaṁ dāruṇaṁ tīvraṁ māraṇātmakam| purīṣajamāha– śakr̥ta ityādi| purīṣasya pratīghātāt avarōdhāt viguṇībhūtō dūṣitō vāyuḥ ādhmānaṁ vātaśūlaṁ ca kuryāt, mūtranāśaṁ ca kuryāt, tatō mūtrakr̥cchraṁ ca jāyatē| aśmarījamāha– aśmarīhētu mūtrakr̥cchramiti tasya kr̥cchrasya aśmaryēva kāraṇam| śukrajamāha– śukra ityādi| mūtrāśayē sravaṇavyathāyuktaḥ ‘puruṣa’ iti śēṣaḥ||3-8||

Adhikarana mūtrakr̥cchrahētutvēnōktayōraśmarīśarkarayōḥ samānatā'vāntarabhēdaśca (9-12) · Śloka 12

aśmarī śarkarā caiva tulyasambhavalakṣaṇē | viśēṣaṇaṁ śarkarāyāḥ śr̥ṇu kīrtayatō mama ||9|| pacyamānā'śmarī pittācchōṣyamāṇā ca vāyunā | vimuktakaphasandhānā kṣarantī śarkarā matā ||10|| hr̥tpīḍā vēpathuḥ śūlaṁ kukṣāvagniśca durbalaḥ | tayā bhavati mūrchā ca mūtrakr̥cchraṁ ca dāruṇam ||11|| mūtravēganirastābhiḥ praśamaṁ yāti vēdanā | yāvadasyāḥ punarnaiti guḍikā srōtasō mukham ||12|| (su. u. taṁ. a. 59) |

View original

अश्मरी शर्करा चैव तुल्यसम्भवलक्षणे | विशेषणं शर्करायाः शृणु कीर्तयतो मम ||९|| पच्यमानाऽश्मरी पित्ताच्छोष्यमाणा च वायुना | विमुक्तकफसन्धाना क्षरन्ती शर्करा मता ||१०|| हृत्पीडा वेपथुः शूलं कुक्षावग्निश्च दुर्बलः | तया भवति मूर्छा च मूत्रकृच्छ्रं च दारुणम् ||११|| मूत्रवेगनिरस्ताभिः प्रशमं याति वेदना | यावदस्याः पुनर्नैति गुडिका स्रोतसो मुखम् ||१२|| (सु. उ. तं. अ. ५९) |

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)

mūtrakr̥cchrahētutvēnōktayōraśmarīśarkarayōḥ samānatāmavāntarabhēdaṁ cāha– aśmarītyādi| aśmarī śarkarā caivētyanantaraṁ ‘ētē’ ityadhyāhārya ‘tulyasambhavalakṣaṇē’ ityanēna dvivacanāntēna sambandhanīyaṁ, yathā– “tayōrjagr̥hatuḥ pādān rājā rājñī ca māgadhī|” ityādivat| tulyaḥ sambhava utpattikāraṇaṁ lakṣaṇaṁ ca yayōstē tathā, “tulyē sambhavalakṣaṇaiḥ” iti pāṭhāntarē tulyē sadr̥śē, kairityata uktam– sambhavalakṣaṇairiti; ‘tulyā sambhavalakṣaṇaiḥ’ iti pāṭhāntarē sa ēvārthaḥ| viśēṣaṇaṁ viśēṣaḥ| tamēva vivr̥ṇōti– pacyamānētyādi| kaphasandhānaṁ kaphēnāvayavasaṁślēṣaḥ; kapha ēva vā sandhānaṁ kaphasandhānaṁ, sandhīyatē'nēnēti vyutpattyā| tēna pittapākavātaśōṣau sandhānavimōkṣahētutvēnōktau| kṣarantīti bastitaḥ| carakē hi– “syāccharkarā mūtrapathāt kṣarantī|” (ca. ci. a. 26) ityēvaṁ paṭhitam| kukṣau śūlamiti sambandhaḥ| tayā śarkarayā iti||9-12||

ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)

mūtrakr̥cchrahētutvēnōktayōraśmarīśarkarayōrnavatvasaṅkhyānirāsārthaṁ samānatvamavāntarabhēdaṁ cāha– aśmarītyādi| aśmarī ca śarkarā ca ētē ubhē tulyasambhavalakṣaṇē tulyaḥ sambhava utpattiḥ lakṣaṇaṁ ca yayōstē tathā, samānanidānaliṅga ityarthaḥ| kīrtayataḥ kathayatō mama śarkarāyā viśēṣaṇaṁ śr̥ṇu| pittēna pacyatē vāyunā śōṣyatē, sandhānaṁ kaphēnāvalambanaṁ saṁślēṣaḥ, athavā kapha ēva sandhānaṁ sandhīyatē'nēnēti vyutpattyā; ētēna pavanādviśōṣaṇāt pittavātau sandhānarūpasya kaphasya śōṣatvēna tau śarkarāyā hētutvēnōktau, pittēna pācitā, vāyunā śōṣitā, ślēṣmaṇā sandhitā aśmarī; tābhyāṁ vimuktasandhānā śarkarā kṣarantī satī śarkarārūpā, kṣarantīti bastitaḥ| ētāvatā hētulakṣaṇatvēna ēka ēva rōgaḥ sandhānābhāvāt kriyābhēdaḥ, atō mūrchā ca mūtrakr̥cchrē dvē api kāraṇē| tasya upadravānāha– hr̥dityādi| śūlaṁ kukṣāviti sambandhaḥ| tayā śarkarayā||9-12||

Adhikarana puṣpikā · Śloka 30

iti śrīmādhavakaraviracitē mādhavanidānē mūtrakr̥cchranidānaṁ samāptam ||30||

View original

इति श्रीमाधवकरविरचिते माधवनिदाने मूत्रकृच्छ्रनिदानं समाप्तम् ||३०||

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)

iti śrīvijayarakṣitakr̥tāyāṁ madhukōśavyākhyāyāṁ mūtrakr̥cchranidānaṁ samāptam||30||

ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)

iti śrīvācaspativaidyaviracitāyāṁ mādhavanidānavyākhyāyāmātaṅkadarpaṇākhyāyāṁ mūtrakr̥cchranidānam||30||