Adhikarana mūtrakr̥cchranidānaṁ, samprāptiśca (1-2) · Śloka 2
atha mūtrakr̥cchranidānam | vyāyāmatīkṣṇauṣadharūkṣamadyaprasaṅganityadrutapr̥ṣṭhayānāt | ānūpamāṁsādhyaśanādajīrṇātsyurmūtrakr̥cchrāṇi nr̥ṇāṁ tathā'ṣṭau ||1|| pr̥thaṅmalāḥ svaiḥ kupitā nidānaiḥ sarvē'thavā kōpamupētya bastau | mūtrasya mārgaṁ paripīḍayanti yadā tadā mūtrayatīha kr̥cchrāt ||2|| (ca. ci. a. 26) |
View original
अथ मूत्रकृच्छ्रनिदानम् | व्यायामतीक्ष्णौषधरूक्षमद्यप्रसङ्गनित्यद्रुतपृष्ठयानात् | आनूपमांसाध्यशनादजीर्णात्स्युर्मूत्रकृच्छ्राणि नृणां तथाऽष्टौ ||१|| पृथङ्मलाः स्वैः कुपिता निदानैः सर्वेऽथवा कोपमुपेत्य बस्तौ | मूत्रस्य मार्गं परिपीडयन्ति यदा तदा मूत्रयतीह कृच्छ्रात् ||२|| (च. चि. अ. २६) |
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)
saptōttarē marmaśatē trīṇi marmāṇi śirōhr̥dayabastayaḥ pradhānāni| tatra hr̥dayagatavikārānabhidhāya bastigatavikārānāha– vyāyāmētyādi| mūtrakr̥cchrāṇīti mūtrasya kr̥cchrēṇa mahatā duḥkhēna pravr̥ttiḥ| aṣṭāviti dōṣaiḥ pr̥thak trīṇi, sannipātēnaikaṁ, śalyajapurīṣajaśukrajāśmarījānītyēkaikāni| nanu, śarkarājaṁ mūtrakr̥cchraṁ suśrutēna paṭhitaṁ; taccātra saṅgrahē'pi paṭhitam– “aśmarī śarkarā caiva tulyasambhavalakṣaṇē|” ityādinā, tat kathamaṣṭau? nava prāpnuvanti| ucyatē– śarkarā aśmarībhēda ēva| yadāha dr̥ḍhabalaḥ– “ēṣā'śmarī mārutabhinnamūrtiḥ syāccharkarā mūtrapathāt kṣarantī|” (ca. ci. a. 26) iti| atō'śmarījēnaiva śarkarājagrahaṇamiti manyamānō dr̥ḍhabalaḥ aṣṭāvityapaṭhat||1-2||
ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)
saptōttarē marmaśatē trīṇi marmāṇi śirōhr̥dayabastayaḥ pradhānāni, hr̥dayasya pradhānamarmatvādbastērapi marmatvāt, atō hr̥drōgānantaraṁ bastivyādhitvānmūtrakr̥cchrārambhaḥ| tasya hētumāha– vyāyāmētyādi| tīkṣṇauṣadhaṁ rājikādiyuktaṁ, madyaprasaṅgō'timadyasēvā| nr̥tyētyādi pr̥ṣṭhayānāt aśvādipr̥ṣṭhayānāt, anyē– nityadrutapr̥ṣṭhayānāditi paṭhanti| nityaṁ śīghraṁ turagādigamanam| ānūpāḥ sajalapradēśacāriṇō matsyādayaḥ, adhyaśanaṁ bhuktasyōparibhōjanam| mūtrakr̥cchrāṇīti mūtrasya kr̥cchrēṇa mahatā duḥkhēna pravr̥ttiḥ| aṣṭāviti dōṣaistrīṇi, sannipātēnaikaṁ, śalyajaṁ, purīṣajaṁ, śukajamaśmarījamityaṣṭau| tasya samprāptipūrvakaṁ lakṣaṇamāha– pr̥thagiti| pr̥thak bhinnāḥ, atha sarvaiḥ svairhētubhiḥ kupitāstatō bastau mūtrāśayē kōpaṁ prāpya yadā mūtramārgē mēḍhraṁ paripīḍayanti, tadā naraḥ kaṣṭēna mūtrayatītyarthaḥ||1-2||