૩૦. મૂત્રકૃચ્છ્રનિદાનમ્

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

સપ્તોત્તરે મર્મશતે ત્રીણિ મર્માણિ શિરોહૃદયબસ્તયઃ પ્રધાનાનિ| તત્ર હૃદયગતવિકારાનભિધાય બસ્તિગતવિકારાનાહ– વ્યાયામેત્યાદિ| મૂત્રકૃચ્છ્રાણીતિ મૂત્રસ્ય કૃચ્છ્રેણ મહતા દુઃખેન પ્રવૃત્તિઃ| અષ્ટાવિતિ દોષૈઃ પૃથક્ ત્રીણિ, સન્નિપાતેનૈકં, શલ્યજપુરીષજશુક્રજાશ્મરીજાનીત્યેકૈકાનિ| નનુ, શર્કરાજં મૂત્રકૃચ્છ્રં સુશ્રુતેન પઠિતં; તચ્ચાત્ર સઙ્ગ્રહેઽપિ પઠિતમ્– “અશ્મરી શર્કરા ચૈવ તુલ્યસમ્ભવલક્ષણે|” ઇત્યાદિના, તત્ કથમષ્ટૌ? નવ પ્રાપ્નુવન્તિ| ઉચ્યતે– શર્કરા અશ્મરીભેદ એવ| યદાહ દૃઢબલઃ– “એષાઽશ્મરી મારુતભિન્નમૂર્તિઃ સ્યાચ્છર્કરા મૂત્રપથાત્ ક્ષરન્તી|” (ચ. ચિ. અ. ૨૬) ઇતિ| અતોઽશ્મરીજેનૈવ શર્કરાજગ્રહણમિતિ મન્યમાનો દૃઢબલઃ અષ્ટાવિત્યપઠત્||૧-૨||

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

સપ્તોત્તરે મર્મશતે ત્રીણિ મર્માણિ શિરોહૃદયબસ્તયઃ પ્રધાનાનિ, હૃદયસ્ય પ્રધાનમર્મત્વાદ્બસ્તેરપિ મર્મત્વાત્, અતો હૃદ્રોગાનન્તરં બસ્તિવ્યાધિત્વાન્મૂત્રકૃચ્છ્રારમ્ભઃ| તસ્ય હેતુમાહ– વ્યાયામેત્યાદિ| તીક્ષ્ણૌષધં રાજિકાદિયુક્તં, મદ્યપ્રસઙ્ગોઽતિમદ્યસેવા| નૃત્યેત્યાદિ પૃષ્ઠયાનાત્ અશ્વાદિપૃષ્ઠયાનાત્, અન્યે– નિત્યદ્રુતપૃષ્ઠયાનાદિતિ પઠન્તિ| નિત્યં શીઘ્રં તુરગાદિગમનમ્| આનૂપાઃ સજલપ્રદેશચારિણો મત્સ્યાદયઃ, અધ્યશનં ભુક્તસ્યોપરિભોજનમ્| મૂત્રકૃચ્છ્રાણીતિ મૂત્રસ્ય કૃચ્છ્રેણ મહતા દુઃખેન પ્રવૃત્તિઃ| અષ્ટાવિતિ દોષૈસ્ત્રીણિ, સન્નિપાતેનૈકં, શલ્યજં, પુરીષજં, શુકજમશ્મરીજમિત્યષ્ટૌ| તસ્ય સમ્પ્રાપ્તિપૂર્વકં લક્ષણમાહ– પૃથગિતિ| પૃથક્ ભિન્નાઃ, અથ સર્વૈઃ સ્વૈર્હેતુભિઃ કુપિતાસ્તતો બસ્તૌ મૂત્રાશયે કોપં પ્રાપ્ય યદા મૂત્રમાર્ગે મેઢ્રં પરિપીડયન્તિ, તદા નરઃ કષ્ટેન મૂત્રયતીત્યર્થઃ||૧-૨||

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

મૂત્રકૃચ્છ્રસ્ય વાતજાદિભેદેન લક્ષણાન્યાહ– તીવ્રેત્યાદિ| સલિઙ્ગસ્ય સમેઢ્રસ્ય| સપિચ્છં પિચ્છિલમ્| કૃચ્છ્રતમં કષ્ટસાધ્યમ્| કૃચ્છ્રં મૂત્રકૃચ્છ્રમ્| મૂત્રવાહિષ્વિતિ મૂત્રવહસ્રોતઃસુ| અશ્મરીહેતુ તત્પૂર્વમિતિ અશ્મરીહેત્વિતિ લક્ષ્યપદં, તત્પૂર્વમિતિ લક્ષણપદં, તત્પૂર્વમશ્મરીપૂર્વકમ્||૩-૮||

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

વાતજમાહ– તીવ્રેત્યાદિ| તીવ્રા મારણાત્મિકા, વઙ્ક્ષણે ઊરુવૃષણમેઢ્રાણામન્તરાલસન્ધૌ, સ્વલ્પં સ્તોકં, મુહુર્વારંવારં, વાતાત્ કૃચ્છ્રમ્| પૈત્તિકમાહ– પીતમિત્યાદિ| ઇહ પિત્તાત્ કૃચ્છ્રે પીતાદિલિઙ્ગં મૂત્રં મુહુર્મૂત્રયતિ, ‘નર’ ઇતિ શેષઃ| પીતં સરક્તં વર્ણદ્વયં ન્યૂનાધિકપિત્તપ્રકોપાત્| શ્લૈષ્મિકમાહ– બસ્તેરિત્યાદિ| બસ્તેઃ સલિઙ્ગસ્ય મેહનયુક્તસ્ય બસ્તેઃ ગુરુત્વશોથૌ ભવતઃ| સપિચ્છં પિચ્છિલં ભવતિ| ત્રિદોષજમાહ– સર્વાણીત્યાદિ| સર્વાણિ સર્વદોષલિઙ્ગાનિ, તત્ કૃચ્છ્રં ત્રિદોષજં કૃચ્છ્રતમં કષ્ટસાધ્યમ્| શલ્યજમાહ– મૂત્રેત્યાદિ| મૂત્રવહસ્રોતઃસુ શલ્યેન ક્ષતેષુ સત્સુ અથવા અભિહતેષુ પીડિતેષુ તદાઘાતાત્ ભૃશં દારુણં તીવ્રં મારણાત્મકમ્| પુરીષજમાહ– શકૃત ઇત્યાદિ| પુરીષસ્ય પ્રતીઘાતાત્ અવરોધાત્ વિગુણીભૂતો દૂષિતો વાયુઃ આધ્માનં વાતશૂલં ચ કુર્યાત્, મૂત્રનાશં ચ કુર્યાત્, તતો મૂત્રકૃચ્છ્રં ચ જાયતે| અશ્મરીજમાહ– અશ્મરીહેતુ મૂત્રકૃચ્છ્રમિતિ તસ્ય કૃચ્છ્રસ્ય અશ્મર્યેવ કારણમ્| શુક્રજમાહ– શુક્ર ઇત્યાદિ| મૂત્રાશયે સ્રવણવ્યથાયુક્તઃ ‘પુરુષ’ ઇતિ શેષઃ||૩-૮||

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

મૂત્રકૃચ્છ્રહેતુત્વેનોક્તયોરશ્મરીશર્કરયોઃ સમાનતામવાન્તરભેદં ચાહ– અશ્મરીત્યાદિ| અશ્મરી શર્કરા ચૈવેત્યનન્તરં ‘એતે’ ઇત્યધ્યાહાર્ય ‘તુલ્યસમ્ભવલક્ષણે’ ઇત્યનેન દ્વિવચનાન્તેન સમ્બન્ધનીયં, યથા– “તયોર્જગૃહતુઃ પાદાન્ રાજા રાજ્ઞી ચ માગધી|” ઇત્યાદિવત્| તુલ્યઃ સમ્ભવ ઉત્પત્તિકારણં લક્ષણં ચ યયોસ્તે તથા, “તુલ્યે સમ્ભવલક્ષણૈઃ” ઇતિ પાઠાન્તરે તુલ્યે સદૃશે, કૈરિત્યત ઉક્તમ્– સમ્ભવલક્ષણૈરિતિ; ‘તુલ્યા સમ્ભવલક્ષણૈઃ’ ઇતિ પાઠાન્તરે સ એવાર્થઃ| વિશેષણં વિશેષઃ| તમેવ વિવૃણોતિ– પચ્યમાનેત્યાદિ| કફસન્ધાનં કફેનાવયવસંશ્લેષઃ; કફ એવ વા સન્ધાનં કફસન્ધાનં, સન્ધીયતેઽનેનેતિ વ્યુત્પત્ત્યા| તેન પિત્તપાકવાતશોષૌ સન્ધાનવિમોક્ષહેતુત્વેનોક્તૌ| ક્ષરન્તીતિ બસ્તિતઃ| ચરકે હિ– “સ્યાચ્છર્કરા મૂત્રપથાત્ ક્ષરન્તી|” (ચ. ચિ. અ. ૨૬) ઇત્યેવં પઠિતમ્| કુક્ષૌ શૂલમિતિ સમ્બન્ધઃ| તયા શર્કરયા ઇતિ||૯-૧૨||

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

મૂત્રકૃચ્છ્રહેતુત્વેનોક્તયોરશ્મરીશર્કરયોર્નવત્વસઙ્ખ્યાનિરાસાર્થં સમાનત્વમવાન્તરભેદં ચાહ– અશ્મરીત્યાદિ| અશ્મરી ચ શર્કરા ચ એતે ઉભે તુલ્યસમ્ભવલક્ષણે તુલ્યઃ સમ્ભવ ઉત્પત્તિઃ લક્ષણં ચ યયોસ્તે તથા, સમાનનિદાનલિઙ્ગ ઇત્યર્થઃ| કીર્તયતઃ કથયતો મમ શર્કરાયા વિશેષણં શૃણુ| પિત્તેન પચ્યતે વાયુના શોષ્યતે, સન્ધાનં કફેનાવલમ્બનં સંશ્લેષઃ, અથવા કફ એવ સન્ધાનં સન્ધીયતેઽનેનેતિ વ્યુત્પત્ત્યા; એતેન પવનાદ્વિશોષણાત્ પિત્તવાતૌ સન્ધાનરૂપસ્ય કફસ્ય શોષત્વેન તૌ શર્કરાયા હેતુત્વેનોક્તૌ, પિત્તેન પાચિતા, વાયુના શોષિતા, શ્લેષ્મણા સન્ધિતા અશ્મરી; તાભ્યાં વિમુક્તસન્ધાના શર્કરા ક્ષરન્તી સતી શર્કરારૂપા, ક્ષરન્તીતિ બસ્તિતઃ| એતાવતા હેતુલક્ષણત્વેન એક એવ રોગઃ સન્ધાનાભાવાત્ ક્રિયાભેદઃ, અતો મૂર્છા ચ મૂત્રકૃચ્છ્રે દ્વે અપિ કારણે| તસ્ય ઉપદ્રવાનાહ– હૃદિત્યાદિ| શૂલં કુક્ષાવિતિ સમ્બન્ધઃ| તયા શર્કરયા||૯-૧૨||

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

ઇતિ શ્રીવિજયરક્ષિતકૃતાયાં મધુકોશવ્યાખ્યાયાં મૂત્રકૃચ્છ્રનિદાનં સમાપ્તમ્||૩૦||

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

ઇતિ શ્રીવાચસ્પતિવૈદ્યવિરચિતાયાં માધવનિદાનવ્યાખ્યાયામાતઙ્કદર્પણાખ્યાયાં મૂત્રકૃચ્છ્રનિદાનમ્||૩૦||