Adhikarana మూర్ఛాయా నిదానం సంప్రాప్తిశ్చ (౧-౫) · Śloka ౫
అథ మూర్ఛా-భ్రమ-నిద్రా-తంద్రా-సన్న్యాసనిదానం |
క్షీణస్య బహుదోషస్య విరుద్ధాహారసేవినః |
వేగాఘాతాదభిఘాతాద్ధీనసత్త్వస్య వా పునః ||1||
కరణాయతనేషూగ్రా బాహ్యేష్వాభ్యంతరేషు చ |
నివిశంతే యదా దోషాస్తదా మూర్ఛంతి మానవాః ||2||
సంజ్ఞావహాసు నాడీషు పిహితాస్వనిలాదిభిః |
తమోऽభ్యుపైతి సహసా సుఖదుఃఖవ్యపోహకృత్ ||3||
సుఖదుఃఖవ్యపోహాచ్చ నరః పతతి కాష్ఠవత్ |
మోహో మూర్ఛేతి తామాహుః షడ్విధా సా ప్రకీర్తితా ||4||
వాతాదిభిః శోణితేన మద్యేన చ విషేణ చ |
షట్స్వప్యేతాసు పిత్తం తు ప్రభుత్వేనావతిష్ఠతే ||5||
(సు. ఉ. తం. అ. 46) |
View original
अथ मूर्छा-भ्रम-निद्रा-तन्द्रा-सन्न्यासनिदानम् |
क्षीणस्य बहुदोषस्य विरुद्धाहारसेविनः |
वेगाघातादभिघाताद्धीनसत्त्वस्य वा पुनः ||१||
करणायतनेषूग्रा बाह्येष्वाभ्यन्तरेषु च |
निविशन्ते यदा दोषास्तदा मूर्छन्ति मानवाः ||२||
सञ्ज्ञावहासु नाडीषु पिहितास्वनिलादिभिः |
तमोऽभ्युपैति सहसा सुखदुःखव्यपोहकृत् ||३||
सुखदुःखव्यपोहाच्च नरः पतति काष्ठवत् |
मोहो मूर्छेति तामाहुः षड्विधा सा प्रकीर्तिता ||४||
वातादिभिः शोणितेन मद्येन च विषेण च |
षट्स्वप्येतासु पित्तं तु प्रभुत्वेनावतिष्ठते ||५||
(सु. उ. तं. अ. ४६) |
Hide commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
తృష్ణాయాం మోహో భవతీతి తృష్ణానంతరం మూర్ఛా, ఉక్తం హి– ‘తృషితో మోహమాయాతి’ ఇతి| నిదానం సంప్రాప్తిం చాహ– క్షీణస్యేత్యాది| బహుదోషస్యేతి విపులదోషస్య, న త్వనేకదోషస్య; తథా సత్యేకదోషజాయాః సంప్రాప్తిర్నోక్తా స్యాత్| వేగాఘాతాత్ మలాదివేగధారణాత్| అభిఘాతాల్లగుడాదేః| హీనసత్త్వస్య హీనసత్త్వగుణస్య| కరణం మనః, తస్యాయతనాని బాహ్యాని చక్షురాదీని, ఆభ్యంతరాణి మనోవహాని స్రోతాంసి, యైరాగత్య మనశ్చక్షురాదీన్యధితిష్ఠతి; అథవా బాహ్యాని కర్మేంద్రియాణి, ఆభ్యంతరాణి ధీంద్రియాణి; తేషు యదా ఉగ్రా దోషా నివిశంతే తదా మూర్ఛంతీతి యోజ్యం| పునః కయా సంప్రాప్త్యా ఇత్యత ఆహ– సంజ్ఞావహాస్విత్యాది| సంజ్ఞావహనాడీశబ్దేన సిరాధమనీస్రోతసాం గ్రహణమిత్యాహుః, యతస్తైర్మన ఇంద్రియదేశం ప్రాప్నోతి| పిహితాసు ఆవృతాసు| తమో మనోగుణోऽజ్ఞానహేతుః, అభ్యుపైతి వర్ధతే, సహసా ఝటితి| అన్యేషు తమోబహులేషు రోగేషు మదాత్యయాదిషు సత్త్వరజసీ న తథా లీయేతే, యథా మూర్ఛాయామిత్యత ఆహ– సుఖదుఃఖవ్యపోహకృదితి| సుఖదుఃఖయోరసంవిత్తికరం| ఏతత్తు ప్రాయికత్వేనోక్తం, (త్రివిధం జ్ఞానం భవతి హేయోపాదేయోపేక్షణీయభేదాత్,) తేనోపేక్షణీయజ్ఞానాభావోऽపి జ్ఞేయః| వ్యవహారార్థం తత్పర్యాయామాహ– మోహో మూర్ఛేతి| వాతాదిభిస్తిస్రః, శోణితమద్యవిషైశ్చ తిస్రః, ఏవం షట్| ప్రభుత్వేనేతి వ్యాపకత్వేన, తేన వాతజాదిష్వపి జ్వరవద్రోగమహిమ్నాऽవశ్యం పిత్తసంబంధః, అత ఏవ వక్ష్యతి– “మూర్ఛా పిత్తతమఃప్రాయా” ఇతి, చికిత్సాయాం చ శీతక్రియావిధానమితి||1-5||
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
తృష్ణాయాం మోహో భవతీత్యతస్తృష్ణానంతరం మూర్ఛారంభః, తస్యా నిదానపూర్వా సంప్రాప్తిమాహ– క్షీణస్యేతి పురుషస్య| బహుదోషస్యేతి విపులదోషస్య వేగాఘాతాత్ మలాదివేగవిధారణాత్| అభిఘాతాల్లగుడాదేః| విరుద్ధాహారసేవినః విరుద్ధ ఆహారః క్షీరమత్స్యాదిః| హీనసత్త్వస్య క్షీణసత్త్వగుణస్య| కరణం మనస్తస్యాయతనాని బాహ్యాని చక్షురాదీని, ఆభ్యంతరాణి మనోవాహీని స్రోతాంసి వైరాగత్య మనశ్చక్షురాదీన్యధితిష్ఠతి; అథవా బాహ్యాని కర్మేంద్రియాణి ఆభ్యంతరాణి ధీంద్రియాణి| తేషు యదా ఉగ్రా అతిప్రసృతా దోషా నివిశంతే అవతిష్ఠంతే, తదా మానవా మూర్ఛంతి, ఇతి యోజ్యం| సంప్రాప్తిమాహ– సంజ్ఞావహాస్వితి| సంజ్ఞావహనాడీశబ్దేన సిరాధమనీస్రోతసాం గ్రహణం, యతస్తైరింద్రియదేశం మనః ప్రాప్నోతి| పిహితాసు రుద్ధాసు| తమో మనోగుణః అజ్ఞానహేతుః, తస్యావరణాత్మకత్వాత్| అభ్యుపైతి వర్ధతే, సహసా ఝటితి| అన్యేషు తమోబహులేషు రోగేషు మదాత్యయాదిషు న తథా సత్త్వరజసీ లీయేతే యథా మూర్ఛాస్విత్యత ఆహ– సుఖదుఃఖవ్యపోహకృదితి; సుఖదుఃఖయోర్వ్యపోహస్తిరస్కారస్తయోరసంవిత్తిరిత్యర్థః; అథవా సుఖం సత్త్వం, దుఃఖం రజః, తయోర్వ్యపోహకృత్, తమసా తయోరావృతత్వాత్; అతః కాష్ఠవన్నిపతతీత్యర్థః| వ్యవహారార్థం తత్పర్యాయానాహ– మోహో మూర్ఛేతి తస్యాః పర్యాయౌ| ఉక్తం చాభిధానాంతరే– “సంజ్ఞోపఘాతే మూర్ఛాయో మూర్ఛా స్యాన్మూర్ఛనం తథా| కశ్మలం ప్రలయో మోహః సన్న్యాసస్తు మృతోపమః” ఇతి| సా చ మూర్ఛా షడ్విధా షట్ప్రకారా భవతి| వాతాదిభిః శోణితమద్యవిషైశ్చ తిస్రః, ఏవం షడ్విధత్వమాహ– వాతాదిభిరితి| ప్రభుత్వేనేతి వాతాదిష్వపి వ్యాపకత్వేన పిత్తమేవావతిష్ఠతే జ్వరవద్రోగమహిమ్నాऽవశ్యం పిత్తసంబంధః; ఇహైవ వక్ష్యత్యగ్రే– “మూర్ఛా పిత్తతమఃప్రాయా” ఇతి, చికిత్సాయాం చ శీతక్రియావిధానమితి ||1-5||
Adhikarana మూర్ఛాపూర్వరూపం (౬) · Śloka ౬
హృత్పీడా జృంభణం గ్లానిః సంజ్ఞాదౌర్బల్యమేవ చ |
సర్వాసాం పూర్వరూపాణి, యథాస్వం తా విభావయేత్ ||6||
(సు. ఉ. తం. అ. 46) |
View original
हृत्पीडा जृम्भणं ग्लानिः सञ्ज्ञादौर्बल्यमेव च |
सर्वासां पूर्वरूपाणि, यथास्वं ता विभावयेत् ||६||
(सु. उ. तं. अ. ४६) |
Hide commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
తస్యాః పూర్వరూపమాహ– హృత్పీడేత్యాది| సంజ్ఞాదౌర్బల్యమసమ్యగ్జ్ఞానతా| సర్వాసాం పూర్వరూపాణీతి ఛేదః| యథాస్వం విభావయేదితి తాః మూర్ఛాః వాతాదిభేదేన జానీయాత్ వ్యక్తరూపావస్థాయాం, నతు పూర్వరూపావస్థాయామితి జేజ్జటః||6||
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
తస్యాః పూర్వరూపమాహ– హృదిత్యాది| సంజ్ఞాదౌర్బల్యమసమ్యగ్జ్ఞానతా| పూర్వరూపాణీతి పాదత్రయేణ ఛేదః| యథాస్వం విభావయేదితి తాం మూర్ఛాం వాతాదిభేదేన జానీయాదిత్యర్థః; వ్యక్తరూపావస్థాయాం నతు పూర్వరూపావస్థాయామితి జేజ్జటః||6||
Adhikarana వాతజమూర్ఛాయలక్షణం (౭-౮) · Śloka ౮
నీలం వా యది వా కృష్ణమాకాశమథవాऽరుణం |
పశ్యంస్తమః ప్రవిశతి శీఘ్రం చ ప్రతిబుధ్యతే ||7||
వేపథుశ్చాంగమర్దశ్చ ప్రపీడా హృదయస్య చ |
కార్శ్యం శ్యావాऽరుణా ఛాయా మూర్ఛాయే వాతసంభవే ||8||
(చ. సూ. అ. 24) |
View original
नीलं वा यदि वा कृष्णमाकाशमथवाऽरुणम् |
पश्यंस्तमः प्रविशति शीघ्रं च प्रतिबुध्यते ||७||
वेपथुश्चाङ्गमर्दश्च प्रपीडा हृदयस्य च |
कार्श्यं श्यावाऽरुणा छाया मूर्छाये वातसम्भवे ||८||
(च. सू. अ. २४) |
Hide commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
తా ఏవాహ (వాతజామాహ)– నీలమిత్యాది| నీలం స్నిగ్ధకృష్ణం, కృష్ణం రూక్షకృష్ణం, అరుణమీషల్లోహితం| తమః ప్రవిశత్యంధకారమివ ప్రవిశతి మూర్ఛతీత్యర్థః| శీఘ్రం చ ప్రతిబుధ్యత ఇతి వాయోః శీఘ్రకారిత్వాత్| కార్శ్యం శ్యావాऽరుణా ఛాయా, ‘గాత్రే’ ఇతి శేషః| మూర్ఛాయశబ్దో మూర్ఛాపర్యాయః||7-8||
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
వాతజామాహ– నీలమిత్యాది| నీలం స్నిగ్ధకృష్ణం, అరుణమీషల్లోహితమీదృశం గగనం పశ్యన్ తమః ప్రవిశతి అంధకారమివ ప్రవిశతి మూర్ఛతీత్యర్థః| శీఘ్రం చ ప్రతిబుద్ధ్యతే వాయోః శీఘ్రకారిత్వాత్| కార్శ్యం శ్యావాऽరుణా ఛాయా గాత్రస్యేతి శేషః| మూర్ఛాయశబ్దో మూర్ఛాపర్యాయః||7-8||
Adhikarana పిత్తజమూర్ఛాయలక్షణం (౯-౧౦) · Śloka ౧౦
రక్తం హరితవర్ణం వా వియత్ పీతమథాపి వా |
పశ్యంస్తమః ప్రవిశతి సస్వేదశ్చ ప్రబుధ్యతే ||9||
(సపిపాసః ససంతాపో రక్తపీతాకులేక్షణః) |
జాతమాత్రే పతతి చ శీఘ్రం చ ప్రతిబుధ్యతే |
సంభిన్నవర్చాః పీతాభో మూర్ఛాయే పిత్తసంభవే ||10||
(చ. సూ. అ. 24) |
View original
रक्तं हरितवर्णं वा वियत् पीतमथापि वा |
पश्यंस्तमः प्रविशति सस्वेदश्च प्रबुध्यते ||९||
(सपिपासः ससन्तापो रक्तपीताकुलेक्षणः) |
जातमात्रे पतति च शीघ्रं च प्रतिबुध्यते |
सम्भिन्नवर्चाः पीताभो मूर्छाये पित्तसम्भवे ||१०||
(च. सू. अ. २४) |
Hide commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
పిత్తజమూర్ఛాయమాహ– రక్తమిత్యాది| వియదాకాశం| అత్ర “సపిపాసః ససంతాపో రక్తపీతాకులేక్షణః|” ఇతి క్వచిదధికః పాఠ||9-10||
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
పిత్తజామాహ– రక్తమిత్యాది| వియదాకాశం, రక్తం, హరితవర్ణం శాకవర్ణం, పీతం వా పశ్యన్ తమః ప్రవిశతీతి మూర్ఛతీత్యర్థః| యదా ప్రబుధ్యతే తదా స్వేదో భవతి, సపిపాసః తృష్ణాన్వితః, సంతాపవాంశ్చ భవతి| రక్తే పీతే ఆకులే త్రస్తే ఇవ ఈక్షణే లోచనే యస్య స తథా| ‘అన్యే రక్తపిత్తాకులేక్షణః’ ఇతి పఠంతి| తత్ర రక్తపిత్తో వికారః| (జాతమాత్రే ఉత్పన్నమాత్రే, పతతి శీఘ్రం చ ప్రతిబుధ్యతే|) పీతాభః పీతశరీరచ్ఛవిః||9-10||
Adhikarana కఫజమూర్ఛాయలక్షణం (౧౧-౧౨) · Śloka ౧౨
మేఘసంకాశమాకాశమావృతం వా తమోఘనైః |
పశ్యంస్తమః ప్రవిశతి చిరాచ్చ ప్రతిబుధ్యతే ||11||
గురుభిః ప్రావృతైరంగైర్యథైవార్ద్రేణ చర్మణా |
సప్రసేకః సహృల్లాసో మూర్ఛాయే కఫసంభవే ||12||
(చ. సూ. అ. 24) |
View original
मेघसङ्काशमाकाशमावृतं वा तमोघनैः |
पश्यंस्तमः प्रविशति चिराच्च प्रतिबुध्यते ||११||
गुरुभिः प्रावृतैरङ्गैर्यथैवार्द्रेण चर्मणा |
सप्रसेकः सहृल्लासो मूर्छाये कफसम्भवे ||१२||
(च. सू. अ. २४) |
Hide commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
కఫజమూర్ఛాయమాహ– మేఘేత్యాది| తమోఘనైరితి తమోభిర్ఘనైశ్చ; తమోऽంధకారః, ఘనోऽత్ర మేఘవాచీ||11-12||
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
శ్లేష్మజామాహ– మేఘసంకాశమిత్యాది| ఆర్ద్రేణ చర్మణా ఇవ ప్రావృతైర్వేష్టితైరంగైరుపలక్షితః| ప్రసేకో ముఖస్రావః, ఉపస్థితవమనత్వమివ||11-12||
Adhikarana సాన్నిపాతికమూర్ఛాయలక్షణం (౧౩) · Śloka ౧౩
సర్వాకృతిః సన్నిపాతాదపస్మార ఇవాగతః |
స జంతుం పాతయత్యాశు వినా బీభత్సచేష్టితైః ||13||
(చ. సూ. అ. 24) |
View original
सर्वाकृतिः सन्निपातादपस्मार इवागतः |
स जन्तुं पातयत्याशु विना बीभत्सचेष्टितैः ||१३||
(च. सू. अ. २४) |
Hide commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
సాన్నిపాతికమాహ– సర్వేత్యాది| నను, సర్వాకృతిరితి విరుద్ధం, ఉద్దేశే “షడ్విధా సా ప్రకీర్తితా” ఇత్యభిహితత్వాత్; సన్నిపాతజయా సహ సప్త ప్రసజ్యేరన్? ఉచ్యతే– ఉద్దేశః సుశ్రుతగ్రంథేన, చరకగ్రంథేన చ వివరణం| చరకే హ్యేకజాస్తిస్రస్త్రిదోషజా చైకేతి చతస్రః పఠ్యంతే| యదుక్తమష్టోదరీయ– “చత్వారో మూర్ఛాయా ఇతి అపస్మారైర్వ్యాఖ్యాతాః|” (చ. సూ. అ. 18) ఇతి| రక్తమద్యవిషజానాం యథాదోషమేతాస్వంతర్భావః; సుశ్రుతే చైతా రక్తాదిజా లక్షణచికిత్సాభేదఖ్యాపనార్థం సాక్షాత్ పఠితాః, త్రిదోషజాయాః దోషజాస్వంతర్భావః ఇత్యభిప్రాయేణ భేద ఆచార్యయోః; సంగ్రహే చాత్ర సర్వతంత్రస్వీకారాదుభయమపి లిఖితమిత్యదోషః| అపస్మార ఇవేతి యథాऽపస్మారీ మహతాऽభిఘాతేన పతతి చిరేణ ప్రతిబుధ్యతే| అపస్మారే ఫేనవామిత్వదంతఘట్టనాక్షివైకృతాదికమధికమితి భేదః| బీభత్సచేష్టితైరితి ఫేనవామిత్వాదిభిరేవ||13||
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
సన్నిపాతజామాహ– సర్వాకృతిరిత్యాది| నను సర్వాకృతిరితి విరుద్ధం? పూర్వముద్దేశే ‘షడ్విధా సా ప్రకీర్తితా’ ఇత్యుక్తం, సన్నిపాతజయా సహ సప్తసంఖ్యాత్వం స్యాత్| ఉచ్యతే– ఉద్దేశః సుశ్రుతేన వివరణం చరకేణ, యతస్తత్ర పఠితా వాతాదిభిస్తిస్రః, త్రిదోషజా చతుర్థా| యదుక్తమష్టోదరీయాధ్యాయే– “చతస్రో మూర్ఛాయా ఇతి అపస్మారైః వ్యాఖ్యాతాః” ఇతి; యథా చత్వారోऽపస్మారాః వాతేన పిత్తేన శ్లేష్మణా సన్నిపాతేన, తద్వన్మూర్ఛా అపీత్యర్థః| రక్తమద్యవిషజానాం యథాస్వం దోషజాస్వంతర్భావః సుశ్రుతే ఏతచ్చ లక్షణంచికిత్సాభేదఖ్యాపనార్థం సాక్షాత్పఠితం| త్రిదోషజాయాశ్చ దోషజాస్వంతర్భావః ఇత్యభిప్రాయేణ మాధవేన సంగృహీతేయమితి సర్వతంత్రస్వీకారాదుభయమపి లిఖితమిత్యదోషః| అపస్మార ఇవాగత ఇతి ఆగతస్యాపస్మారస్య వేగవత్ సా మూర్ఛా జంతుం ప్రాణినం శీఘ్రం పాతయతి చిరాచ్చ ప్రతిబుధ్యతే, వినా బీభత్సచేష్టితైరితి అపస్మారే ఫేనాగమనం దంతావఘట్టనాక్షివైకృతసత్త్వాదిదర్శనమస్తి, త్రిదోషజాయాం మూర్ఛాయాం తు న తథా, అయమేవ భేదః; అత ఏవ వినా బీభత్సచేష్టితైరితి||13||
Adhikarana రక్తజమూర్ఛాయసంప్రాప్తిః (౧౪) · Śloka ౧౪
పృథివ్యాపస్తమోరూపం రక్తగంధస్తదన్వయః |
తస్మాద్రక్తస్య గంధేన మూర్ఛంతి భువిమానవాః ||14||
ద్రవ్యస్వభావ ఇత్యేకే దృష్ట్వా యదభిముహ్యతి |
(సు. ఉ. తం. అ. 46) |
View original
पृथिव्यापस्तमोरूपं रक्तगन्धस्तदन्वयः |
तस्माद्रक्तस्य गन्धेन मूर्छन्ति भुविमानवाः ||१४||
द्रव्यस्वभाव इत्येके दृष्ट्वा यदभिमुह्यति |
(सु. उ. तं. अ. ४६) |
Hide commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
రక్తజమూర్ఛాసంప్రాప్తిమాహ– పృథివ్యాప ఇత్యాది| పృథివీ ఆపశ్చ ఏతద్ద్వయం తమోరూపం తమోబహులం, ఉక్తం హి– “తమోబహులా పృథివీ, సత్త్వతమోబహులా ఆపః|” (సు. శా. అ. 1) ఇతి| ‘పృథివ్యంభ’ ఇతి పాఠే అయమేవార్థః| తదన్వయః పృథివ్యంభోऽన్వయః; ‘తన్మయః’ ఇతి పాఠే పృథివీజలమయః, ప్రకృతివికారభావే మయట్| తస్మాదితి యస్మాత్ పృథివ్యాపస్తమోరూపం రక్తగంధశ్చ తదన్వయః, మూర్ఛా చ తమఃప్రాయా, తస్మాదిత్యర్థః| భువిమానవాః ఇతి పాంచభౌతికత్వేऽపి శరీరస్యోద్భూతభూమిగుణా యే తే భువిమానవాః పార్థివాః, తామసా ఇత్యర్థః; నతు రాజసాః, సాత్త్వికా వా| నను చంపకాదిగంధేనాపి మూర్ఛా ప్రసజ్యేత? తత్రాపి గంధస్య పార్థివత్వాత్ పృథివ్యాశ్చ తమోరూపత్వాదిత్యత ఆహ– ద్రవ్యస్వభావ ఇత్యాది| రక్తస్యాయం స్వభావః, తేన తద్గత ఏవ గంధో మూర్ఛయతీతి| స్వభావమేవ ద్రఢయతి– దృష్ట్వా యదభిముహ్యతీతి| ‘యచ్చ దృష్ట్వాऽపి ముహ్యతి’ ఇతి పాఠాంతరం| అన్యే తు గంధాసంబంధేऽపి దర్శనమాత్రాన్మూర్ఛోపలంభాదనైకాంతికత్వం గంధస్య మన్యమానాః స్వభావమేవ హేత్వంతరమాహుః; ఏతేన గంధస్య ప్రాయికత్వముక్తం| అన్యే తు గంధస్య హేతుత్వమపాస్య దర్శనస్యైవ హేతుత్వం మన్యంతేః; తన్న, యదాహ భోజః– “స్తబ్ధాంగదృష్టిర్భవతి గూఢోచ్ఛ్వాసస్తథైవ చ దర్శనాదసృజస్తజ్జాద్గంధాచ్చైవ ప్రముహ్యతి||” ఇతి| “పృథివ్యా యత్తమోరూపం ఇతి” పాఠాంతరం సుగమం| “పృథివ్యంభస్తమోరూపం రక్తగంధేన తత్త్రయం|” ఇతి పాఠాంతరస్య జేజ్జటలిఖితస్యాయమర్థః– రక్తగంధేన తు యదుక్తమవ్యభిచరితం ప్రకృతివికారయోస్తాదర్థ్యాత్ కిం తత్త్రయమిత్యత ఉక్తం– పృథివ్యంభస్తమోరూపమితి; పృథివ్యంభస్తమసాం రూపమిత్యర్థః, శేషం పూర్వవత్| దృష్ట్వేతి రక్తమితి శేషః||14||
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
పృథ్వీత్యాది| పృథివీ ఆప ఏతదుభయం తమోరూపం తమోబహులం| ఉక్తం హి సుశ్రుతే– “తమోబహులా పృథ్వీ సత్త్వతమోబహులా ఆపః” ఇతి తదన్వయః| “పృథివ్యాపస్తమోరూపం రక్తగంధశ్చ తన్మయః” ఇతి పాఠే తన్మయ ఇతి పృథివీజలమయస్తదన్వయాత్| గంధేऽపి తమస్త్వం సిద్ధం; మూర్ఛా చ తమఃప్రాయా, తస్మాదిత్యర్థః| అన్యే ‘పృథివ్యంభా’ ఇతి పఠంతి| తత్ర పృథివీ చాంభశ్చ పృథివ్యంభసీ తయోః సంబంధి యత్తమః తద్రూపం తద్బహులం లక్షణం రక్తమితి; రూపశబ్దోऽత్ర బాహుల్యే స్వలక్షణే వా వర్తతే, యతః సత్త్వరజస్తమసాం పరమం రూపం దృష్టిపథం నోపగచ్ఛతి కింతు విశేషేష్వభివ్యజ్యతే, సర్వ ఏవ విశేషాస్తమోమయా ఇత్యుక్తత్వాత్| భువిమానవా ఇతి పాంచభౌతికత్వేऽపి శరీరస్యోద్భూతభూమిగుణాః, ఏతై భువిమానవాః పార్థివాస్తామసా ఇత్యర్థః| తస్మాద్యే మానవాస్తామసా భవంతి త ఏవ రక్తగంధేన మూర్ఛంతి న తు రాజసాః సాత్త్వికా వా రక్తగంధేన మూర్ఛంతీతి భావః| నను, చంపకాదిగంధేనాపి మూర్ఛా ప్రసజ్యేత తత్రాపి గంధస్య పార్థివత్వాత్, పృథివ్యాశ్చ తమోరూపత్వాదిత్యత్రాహ– ద్రవ్యస్వభావ ఇత్యేకే దృష్ట్వా యదభిముహ్యతీతి; రక్తస్యాయం స్వభావో యేన తద్గతగంధో మూర్ఛయతీతి| ప్రభావమేవ ద్రఢయతి– దృష్ట్వాऽపి యన్మూర్ఛయతీతి ‘రక్తం’ ఇతి శేషః| యదాహ భోజః– “స్తబ్ధాంగదృష్టిర్భవతి గూఢోచ్ఛ్వాసస్తథైవ చ| దర్శనాదసృజస్తజ్జాద్గంధాచ్చైవ ప్రముహ్యతి” ఇతి||14||
Adhikarana విషజమూర్ఛాయస్య మద్యజమూర్ఛాయస్య చ సంప్రాప్తిః (౧౫) · Śloka ౧౫
గుణాస్తీవ్రతరత్వేన స్థితాస్తు విషమద్యయోః ||15||
త ఏవ తస్మాత్తాభ్యాం తు మోహౌ స్యాతాం యథేరితౌ |
(సు. ఉ. తం. అ. 46) |
View original
गुणास्तीव्रतरत्वेन स्थितास्तु विषमद्ययोः ||१५||
त एव तस्मात्ताभ्यां तु मोहौ स्यातां यथेरितौ |
(सु. उ. तं. अ. ४६) |
Hide commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
విషమద్యజే ప్రాహ– గుణా ఇత్యాది| గుణా దశ; యదుక్తం దృఢబలేన– “లఘు రూక్షమాశు విశదం వ్యవాయి తీక్ష్ణం వికాశి సూక్ష్మం చ| ఉష్ణమనిర్దేశ్యరసం దశగుణముక్తం విషం తజ్జ్ఞైః||” (చ. చి. అ. 23) ఇతి| తే తైలాదౌ వ్యస్తాస్తీవ్రాః సంతి, విషమద్యయోస్తు తీవ్రతరాః, అతస్తైలాదిభిర్న మోహః, కింతు విషమద్యాభ్యామితి| త ఏవేతి గుణా లఘుత్వాదయః| యథేరితావితి విషజో మోహో న స్వయం నివర్తతే విషస్యాపాకిత్వాత్, మద్యజస్తు మద్యపరిణామాదేవ శామ్యతి, అయం చ భేదో విషమద్యయోః ప్రభావాత్| ఉక్తం హి తంత్రాంతరే– “యే విషస్య గుణాః ప్రోక్తాః సన్నిపాతప్రకోపణాః| త ఏవ మద్యే దృశ్యంతే విషే తు బలవత్తరాః||” ఇతి||15||
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
విషమద్యజే ప్రాహ– గుణా ఇత్యాది| తత్ర గుణా దశ, యదుక్తం దృఢబలేన– “లఘు రూక్షమాశు విశదం వ్యవాయి తీక్ష్ణం వికాశి సూక్ష్మం చ| ఉష్ణమనిర్దేశ్యరసం దశగుణముక్తం విషం తజ్జ్ఞైః” ఇతి| తే గుణాస్తైలాదౌ వ్యస్తాస్తీవ్రాః సంతి, విషమద్యయోస్తు తీవ్రతరాః, అతస్తైలాదిభిర్న మోహః, కింతు విషమద్యాభ్యాం మోహ ఏవేతి; గుణా లఘుత్వాదయః త ఏవ గుణా విషమద్యయోస్తీవ్రతరత్వేన స్థితాః| తత్రాపి భేదః– విషే తీవ్రతమాః, మద్యే తీవ్రతరాః, తైలాదిషు తీవ్రా వ్యస్తాః| యథేరితావితి తాభ్యాం విషమద్యాభ్యాం యథేరితౌ తరతమాదిభేదేన యథోక్తౌ మోహౌ స్యాతాం| విషేణ తీవ్రతమః, మద్యేన తీవ్రతర ఇత్యర్థః| విషజో మోహః స్వయం న నివర్తతే, విషస్యాపాకిత్వాత్; మద్యజస్తు మద్యపరిణామాదేవ శామ్యతి, విషజో మోహః స్వయం న నివర్తతే, విషస్యాపాకిత్వాత్; మద్యజస్తు మద్యపరిణామాదేవ శామ్యతి, విషమద్యయోస్త్వయమేవ భేదః ప్రభావాత్, ఉక్తం హి తంత్రాంతరే– “యే విషస్య గుణాః ప్రోక్తా సన్నిపాతప్రకోపిణః| త ఏవ మద్యే దృశ్యంతే విషే తు బలవత్తరాః” ఇతి|15|
Adhikarana రక్తజాదిమూర్ఛాత్రయస్య రూపాణి (౧౬-౧౮) · Śloka ౧౮
స్తబ్ధాంగదృష్టిస్త్వసృజా గూఢోచ్ఛ్వాసశ్చ మూర్ఛితః ||16||
మద్యేన విలపంశ్ఛేతే నష్టవిభ్రాంతమానసః |
గాత్రాణి విక్షిపన్ భూమౌ జరాం యావన్న యాతి తత్ ||17||
వేపథుస్వప్నతృష్ణాః స్యుస్తమశ్చ విషమూర్ఛితే |
వేదితవ్యం తీవ్రతరం యథాస్వం విషలక్షణైః ||18||
(సు. ఉ. తం. అ. 46) |
View original
स्तब्धाङ्गदृष्टिस्त्वसृजा गूढोच्छ्वासश्च मूर्छितः ||१६||
मद्येन विलपंश्छेते नष्टविभ्रान्तमानसः |
गात्राणि विक्षिपन् भूमौ जरां यावन्न याति तत् ||१७||
वेपथुस्वप्नतृष्णाः स्युस्तमश्च विषमूर्छिते |
वेदितव्यं तीव्रतरं यथास्वं विषलक्षणैः ||१८||
(सु. उ. तं. अ. ४६) |
Hide commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
రక్తజాదిమూర్ఛాత్రయస్య రూపాణ్యాహ– స్తబ్ధాంగేత్యాది మూర్ఛిత ఇత్యంతం రక్తజాయాః గూఢోచ్ఛ్వాసశ్చాస్పష్టోచ్ఛ్వాసః| ‘మూఢ’ ఇతి పాఠే సన్నిరుద్ధ ఇత్యర్థః ఇతి జేజ్జటః| మద్యేనేత్యాది తదిత్యంతం మద్యజాయాః| ‘నష్టవిభ్రాంతమానస’ ఇత్యత్ర నిష్టలన్ భ్రాంతమానసః’ ఇతి పాఠాంతరే నిష్టనన్ శబ్దం కుర్వన్| వేపథ్వాదినా విషజాయాః| యథాస్వం విషలక్షణైరితి విషస్య మూలపత్రక్షీరాదిభేదేన ప్రాతిస్వికం యల్లక్షణముక్తం సౌశ్రుతకల్పస్థాన (సు. క. అ. 2) తల్లక్షణయుక్తా మూర్ఛా భవతీత్యర్థః||16-18||
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
రక్తజాయా రూపమాహ– స్తబ్ధాంగేత్యాదినా మూర్ఛిత ఇత్యంతేన| గూఢోచ్ఛ్వాసః ఇత్యత్ర మూఢేతి పాఠే సన్నిరుద్ధోచ్ఛ్వాసః | మద్యజామాహ విలపన్ ప్రలపన్| నష్టవిభ్రాంతమానస ఇతి నష్టం స్మృతిరహితం విభ్రాంతం విక్షిప్తం మానసం చిత్తం యస్య స తథా| జరాం యావన్న యాతి తదితి యావజ్జరాం పరిపాకం న గచ్ఛతి తావద్గాత్రాణి భూమౌ వినిక్షిపన్ తాడయన్ మూర్ఛితస్తిష్ఠతీత్యర్థః| విషజామాహ– వేపథ్విత్యాది| వేపథుః కంపః; స్వప్నో నిద్రా| తమోऽంధకారప్రవిష్టస్యేవార్థాసంవిత్తిః| యథాస్వం విషలక్షణైరితి విషస్య మూలకందపత్రక్షీరాదిభేదేన యల్లక్షణం సుశ్రుతే కల్పస్థానే ఉక్తం తేషాం లక్షణైరేవ తీవ్రతరత్వేన యుక్తా మూర్ఛా భవతీత్యర్థః||16-18||
Adhikarana మూర్ఛాభ్రమతంద్రానిద్రాదీనాం పరస్పరం భేదః, భ్రమలక్షణం చ (౧౯) · Śloka ౧౯
మూర్ఛా పిత్తతమఃప్రాయా రజఃపిత్తానిలాద్భ్రమః |
తమోవాతకఫాత్తంద్రా నిద్రా శ్లేష్మతమోభవా ||19||
(సు. శా. అ. 4) |
(చక్రవద్భ్రమతో గాత్రం భూమౌ పతతి సర్వదా |
భ్రమరోగ ఇతి జ్ఞేయో రజఃపిత్తానిలాత్మకః) |
View original
मूर्छा पित्ततमःप्राया रजःपित्तानिलाद्भ्रमः |
तमोवातकफात्तन्द्रा निद्रा श्लेष्मतमोभवा ||१९||
(सु. शा. अ. ४) |
(चक्रवद्भ्रमतो गात्रं भूमौ पतति सर्वदा |
भ्रमरोग इति ज्ञेयो रजःपित्तानिलात्मकः) |
Hide commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
సంజ్ఞానాశసాధర్మ్యేऽపి మూర్ఛాదీనాం కో భేదః? ఇత్యాహ– మూర్ఛా పిత్తతమఃప్రాయేత్యాది| తమోవాతకఫాదితి సమాహారద్వంద్వః| నిద్రాతంద్రయోశ్చైతాని కారణాని వ్యస్తసమస్తాని; తేన సుశ్రుతేన యదతిలంఘితలక్షణే నిద్రాతంద్రే పఠితే వినైవ కఫాత్ అతిలంఘనస్య శ్లేష్మక్షయహేతుత్వాత్||19||
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
సంజ్ఞానాశసాధర్మ్యాన్మూర్ఛాయా భేదానాహ– తత్ర మూర్ఛాహేతుమాహ– మూర్ఛా పిత్తతమఃప్రాయా తమోగుణయుక్తేన పిత్తేన మూర్ఛా భవతి| భ్రమహేతుమాహ– రజ ఇతి| రజోగుణేన పిత్తానిలాభ్యాం యుక్తేన భ్రమో భవతి, తత్ర భ్రమః స్థాణౌ పురుషజ్ఞానం, పురుషే విపరీతసత్త్వజ్ఞానాదికం; అన్యే చక్రస్థితస్యేవ సంభ్రామద్వస్తుదర్శనమితి| తంద్రాహేతుమాహ– తమ ఇతి| తమోగుణేన యుక్తాభ్యాం వాతకఫాభ్యాం తంద్రా భవతి, సమాహారద్వంద్వేనైకవచనం| నిద్రాహేతుమాహ– శ్లేష్మణా మిలితేన తమోగుణేన నిద్రా భవతి; తస్యా లక్షణం– అరతివిక్లాంతమనసః సర్వేంద్రియాణాం స్వవిషయనివృత్తిః| చరకేऽపి “యదా తు మనసి క్లాంతే కర్మాత్మానః క్లమాన్వితాః| విషయేభ్యో నివర్తంతే తదా స్వపితి మానవః” ఇతి| అత్ర కర్మాత్మానః ఇంద్రియాణి, నిరింద్రియప్రదేశే మనసోऽవస్థితిర్నిద్రేత్యర్థః| సుశ్రుతేనాతిలంఘితలక్షణే నిద్రాతంద్రే పఠితే, అతిలంఘితస్య శ్లేష్మక్షయత్వాన్నిద్రాతంద్రయోస్తూక్తకారణత్వాద్భేదః| తథా చ నిద్రాయామింద్రియమనోమోహః, తంద్రాయామింద్రియమోహః||19||
Adhikarana తంద్రాలక్షణం (౨౦) · Śloka ౨౦
ఇంద్రియార్థేష్వసంవిత్తిర్గౌరవం జృంభణం క్లమః |
నిద్రార్తస్యేవ యస్యేహా తస్య తంద్రాం వినిర్దిశేత్ ||20||
(సు. శా. అ. 24) |
View original
इन्द्रियार्थेष्वसंवित्तिर्गौरवं जृम्भणं क्लमः |
निद्रार्तस्येव यस्येहा तस्य तन्द्रां विनिर्दिशेत् ||२०||
(सु. शा. अ. २४) |
Hide commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
తంద్రాలక్షణమాహ– ఇంద్రియార్థేష్విత్యాది| నిద్రాభ్రమయోస్తు లక్షణం నోక్తమిహ, అతిప్రసిద్ధత్వాత్| నిద్రా హి విప్లుతమనసః సర్వేంద్రియాణాం స్వవిషయనివృత్తిః| యదాహ చరకే– “యదా తు మనసి క్లాంతే కర్మాత్మానః క్లమాన్వితాః| విషయేభ్యో నివర్తంతే తదా స్వపితి మానవః||” (చ. సూ. అ. 21) ఇతి| అత్ర కర్మాత్మాన ఇంద్రియాణి; నిరింద్రియప్రదేశే మనసోऽవస్థితిర్నిద్రేతి మతేऽప్యయమేవార్థః| నిద్రాతంద్రయోస్తూక్తకారణభేదాద్భేదః, ఉద్భూతజృంభాదేశ్చానుభవసిద్ధత్వాదితి; తథా నిద్రాయామింద్రియమనోమోహః; తంద్రాయామింద్రియమోహః| భ్రమలక్షణం తు చక్రస్థితస్యేవ భ్రమద్వస్తుదర్శనమితి||20||
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
తంద్రాలక్షణమాహ– ఇంద్రియార్థేష్విత్యాది| ఇంద్రియార్థేషు విషయేషు, అసంప్రాప్తిరగ్రహణం| గౌరవమంగానాం| నిద్రార్తస్యేవ ఉత్పన్ననిద్రస్యేవ| అస్యాగ్రే క్లమలక్షణం పఠంతి– య ఇత్యాది| యః శరీరే ఆయాసవర్జితః శ్రమః ప్రవృద్ధో భవతి పరం శ్వాసవర్జితః స క్లమ ఇతి కథితః| ఇంద్రియార్థప్రబాధకః విషయగ్రహణేऽసమర్థః| అయం పాఠో మాధవేన న లిఖితః||20||
Adhikarana సన్న్యాసస్య మూర్ఛాదిభ్యో భేదః (౨౧) · Śloka ౨౧
దోషేషు మదమూర్ఛాయాః కృతవేగేషు దేహినాం |
స్వయమేవోపశామ్యంతి సన్న్యాసో నౌషధైర్వినా ||21||
(చ. సూ. అ. 24) |
View original
दोषेषु मदमूर्छायाः कृतवेगेषु देहिनाम् |
स्वयमेवोपशाम्यन्ति सन्न्यासो नौषधैर्विना ||२१||
(च. सू. अ. २४) |
Hide commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
సన్న్యాసస్య మూర్ఛాదిభ్యో భేదమాహ– దోషేష్విత్యాది ||21||
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
సన్న్యాసస్య మూర్ఛాదిభ్యో భేదమాహ– దోషేష్విత్యాది| ఆదిశబ్దోऽత్ర లుప్తో ద్రష్టవ్యః| ఆవిష్టవేగేషు దోషేషు యా మదాదిభిర్మూర్ఛా భవతి సా ఉపశాంతవేగేషు స్వయమేవోపశమం యాతి, భిషక్ప్రతీకారం వినేత్యర్థః; సన్న్యాసస్తు చికిత్సకజనసానుభావౌషధైర్వినా న శామ్యతీత్యర్థః||21||
Adhikarana సన్న్యాసలక్షణం (౨౨-౨౩) · Śloka ౨౩
వాగ్దేహమనసాం చేష్టామాక్షిప్యాతిబలా మలాః |
సన్న్యస్యంత్యబలం జంతుం ప్రాణాయతనమాశ్రితాః ||22||
స నా సన్న్యాససన్న్యస్తః కాష్ఠీభూతో మృతోపమః |
ప్రాణైర్విముచ్యతే శీఘ్రం ముక్త్వా సద్యఃఫలాం క్రియాం ||23||
(చ. సూ. అ. 24) |
View original
वाग्देहमनसां चेष्टामाक्षिप्यातिबला मलाः |
सन्न्यस्यन्त्यबलं जन्तुं प्राणायतनमाश्रिताः ||२२||
स ना सन्न्याससन्न्यस्तः काष्ठीभूतो मृतोपमः |
प्राणैर्विमुच्यते शीघ्रं मुक्त्वा सद्यःफलां क्रियाम् ||२३||
(च. सू. अ. २४) |
Hide commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
తల్లక్షణమాహ– వాగిత్యాది| అతిబలా ఇత్యనేన మూర్ఛాద్యారంభకదోషేభ్యోऽధికత్వేన ప్రవృద్ధా దోషాస్తమశ్చేతి బోధయతి| సన్న్యస్యంతి మోహయంతి| స నా పురుషః, సన్న్యాససన్న్యస్తః సన్న్యాసపీడితః, కాష్ఠీభూతః ఇతి అత్యంతనిష్క్రియత్వేన అకాష్ఠమేవ కాష్ఠవద్భూతః, అత ఏవ మృతోపమ ఇతి| ముక్త్వా సద్యఃఫలాం క్రియామితి సూచీవ్యధనాంజనావపీడనశూకశింబీఫలావఘర్షణాదిరూపా క్రియా యది క్రియతే తదా ప్రాణైర్న విముచ్యతే, అన్యథా తు మ్రియతే ఇతి||22-23||
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
తల్లక్షణమాహ– వాగిత్యాది| అతిబలా ఇతి మూర్ఛాద్యారంభకదోషేభ్యోऽధికత్వేన ప్రవృద్ధాః, ప్రాణాయతనం చేతనాస్థానం హృదయమాశ్రితాః, వాగ్దేహమనసాం చేష్టామాక్షిప్య వినాశ్య, అబలం హీనసత్త్వం పురుషం, సన్న్యస్యంతి| తదా స నా పురుషః, సన్న్యాససన్న్యస్తః సన్న్యాసపీడితః, కాష్ఠీభూత ఇత్యతినిష్క్రియత్వాదత్ అకాష్ఠమేవ కాష్ఠవద్భూతః, అత ఏవ మృతోపమః| ముక్త్వా సద్యఃఫలాం క్రియామితి సద్యఃఫలం యస్యాస్తాం క్రియాం త్యక్త్వా ఇత్యర్థః| తత్ర సద్యఃఫలా క్రియా సూచీవ్యధనం తీక్ష్ణాంజనావపీడనకపికచ్ఛూఫలావఘర్షణాదిరూపా యదా న క్రియతే తదా ప్రాణైర్విముచ్యతే, అన్యథా తు జీవతి||22-23||
Adhikarana పుష్పికా · Śloka ౧౭
ఇతి శ్రీమాధవకరవిరచితే మాధవనిదానే మూర్ఛాభ్రమనిద్రాతంద్రాసన్న్యాసనిదానం సమాప్తం ||17||
View original
इति श्रीमाधवकरविरचिते माधवनिदाने मूर्छाभ्रमनिद्रातन्द्रासन्न्यासनिदानं समाप्तम् ||१७||
Hide commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
ఇతి శ్రీవిజయరక్షితకృతాయాం మధుకోశవ్యాఖ్యాయాం మూర్ఛాభ్రమనిద్రాతంద్రాసన్యాసనిదానం సమాప్తం||17||
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
ఇతి శ్రీవైద్యవాచస్పతికృతే ఆతంకదర్పణే రుగ్వినిశ్చయవ్యాఖ్యానే మూర్ఛాదినిదానం||17||