Adhikarana മൂര്ഛായാ നിദാനം സമ്പ്രാപ്തിശ്ച (൧-൫) · Śloka ൫
അഥ മൂര്ഛാ-ഭ്രമ-നിദ്രാ-തന്ദ്രാ-സന്ന്യാസനിദാനമ് |
ക്ഷീണസ്യ ബഹുദോഷസ്യ വിരുദ്ധാഹാരസേവിനഃ |
വേഗാഘാതാദഭിഘാതാദ്ധീനസത്ത്വസ്യ വാ പുനഃ ||൧||
കരണായതനേഷൂഗ്രാ ബാഹ്യേഷ്വാഭ്യന്തരേഷു ച |
നിവിശന്തേ യദാ ദോഷാസ്തദാ മൂര്ഛന്തി മാനവാഃ ||൨||
സഞ്ജ്ഞാവഹാസു നാഡീഷു പിഹിതാസ്വനിലാദിഭിഃ |
തമോऽഭ്യുപൈതി സഹസാ സുഖദുഃഖവ്യപോഹകൃത് ||൩||
സുഖദുഃഖവ്യപോഹാച്ച നരഃ പതതി കാഷ്ഠവത് |
മോഹോ മൂര്ഛേതി താമാഹുഃ ഷഡ്വിധാ സാ പ്രകീര്തിതാ ||൪||
വാതാദിഭിഃ ശോണിതേന മദ്യേന ച വിഷേണ ച |
ഷട്സ്വപ്യേതാസു പിത്തം തു പ്രഭുത്വേനാവതിഷ്ഠതേ ||൫||
(സു. ഉ. തം. അ. ൪൬) |
View original
अथ मूर्छा-भ्रम-निद्रा-तन्द्रा-सन्न्यासनिदानम् |
क्षीणस्य बहुदोषस्य विरुद्धाहारसेविनः |
वेगाघातादभिघाताद्धीनसत्त्वस्य वा पुनः ||१||
करणायतनेषूग्रा बाह्येष्वाभ्यन्तरेषु च |
निविशन्ते यदा दोषास्तदा मूर्छन्ति मानवाः ||२||
सञ्ज्ञावहासु नाडीषु पिहितास्वनिलादिभिः |
तमोऽभ्युपैति सहसा सुखदुःखव्यपोहकृत् ||३||
सुखदुःखव्यपोहाच्च नरः पतति काष्ठवत् |
मोहो मूर्छेति तामाहुः षड्विधा सा प्रकीर्तिता ||४||
वातादिभिः शोणितेन मद्येन च विषेण च |
षट्स्वप्येतासु पित्तं तु प्रभुत्वेनावतिष्ठते ||५||
(सु. उ. तं. अ. ४६) |
Hide commentary
മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)
തൃഷ്ണായാം മോഹോ ഭവതീതി തൃഷ്ണാനന്തരം മൂര്ഛാ, ഉക്തം ഹി– ‘തൃഷിതോ മോഹമായാതി’ ഇതി| നിദാനം സമ്പ്രാപ്തിം ചാഹ– ക്ഷീണസ്യേത്യാദി| ബഹുദോഷസ്യേതി വിപുലദോഷസ്യ, ന ത്വനേകദോഷസ്യ; തഥാ സത്യേകദോഷജായാഃ സമ്പ്രാപ്തിര്നോക്താ സ്യാത്| വേഗാഘാതാത് മലാദിവേഗധാരണാത്| അഭിഘാതാല്ലഗുഡാദേഃ| ഹീനസത്ത്വസ്യ ഹീനസത്ത്വഗുണസ്യ| കരണം മനഃ, തസ്യായതനാനി ബാഹ്യാനി ചക്ഷുരാദീനി, ആഭ്യന്തരാണി മനോവഹാനി സ്രോതാംസി, യൈരാഗത്യ മനശ്ചക്ഷുരാദീന്യധിതിഷ്ഠതി; അഥവാ ബാഹ്യാനി കര്മേന്ദ്രിയാണി, ആഭ്യന്തരാണി ധീന്ദ്രിയാണി; തേഷു യദാ ഉഗ്രാ ദോഷാ നിവിശന്തേ തദാ മൂര്ഛന്തീതി യോജ്യമ്| പുനഃ കയാ സമ്പ്രാപ്ത്യാ ഇത്യത ആഹ– സഞ്ജ്ഞാവഹാസ്വിത്യാദി| സഞ്ജ്ഞാവഹനാഡീശബ്ദേന സിരാധമനീസ്രോതസാം ഗ്രഹണമിത്യാഹുഃ, യതസ്തൈര്മന ഇന്ദ്രിയദേശം പ്രാപ്നോതി| പിഹിതാസു ആവൃതാസു| തമോ മനോഗുണോऽജ്ഞാനഹേതുഃ, അഭ്യുപൈതി വര്ധതേ, സഹസാ ഝടിതി| അന്യേഷു തമോബഹുലേഷു രോഗേഷു മദാത്യയാദിഷു സത്ത്വരജസീ ന തഥാ ലീയേതേ, യഥാ മൂര്ഛായാമിത്യത ആഹ– സുഖദുഃഖവ്യപോഹകൃദിതി| സുഖദുഃഖയോരസംവിത്തികരമ്| ഏതത്തു പ്രായികത്വേനോക്തം, (ത്രിവിധം ജ്ഞാനം ഭവതി ഹേയോപാദേയോപേക്ഷണീയഭേദാത്,) തേനോപേക്ഷണീയജ്ഞാനാഭാവോऽപി ജ്ഞേയഃ| വ്യവഹാരാര്ഥം തത്പര്യായാമാഹ– മോഹോ മൂര്ഛേതി| വാതാദിഭിസ്തിസ്രഃ, ശോണിതമദ്യവിഷൈശ്ച തിസ്രഃ, ഏവം ഷട്| പ്രഭുത്വേനേതി വ്യാപകത്വേന, തേന വാതജാദിഷ്വപി ജ്വരവദ്രോഗമഹിമ്നാऽവശ്യം പിത്തസമ്ബന്ധഃ, അത ഏവ വക്ഷ്യതി– “മൂര്ഛാ പിത്തതമഃപ്രായാ” ഇതി, ചികിത്സായാം ച ശീതക്രിയാവിധാനമിതി||൧-൫||
ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)
തൃഷ്ണായാം മോഹോ ഭവതീത്യതസ്തൃഷ്ണാനന്തരം മൂര്ഛാരമ്ഭഃ, തസ്യാ നിദാനപൂര്വാ സമ്പ്രാപ്തിമാഹ– ക്ഷീണസ്യേതി പുരുഷസ്യ| ബഹുദോഷസ്യേതി വിപുലദോഷസ്യ വേഗാഘാതാത് മലാദിവേഗവിധാരണാത്| അഭിഘാതാല്ലഗുഡാദേഃ| വിരുദ്ധാഹാരസേവിനഃ വിരുദ്ധ ആഹാരഃ ക്ഷീരമത്സ്യാദിഃ| ഹീനസത്ത്വസ്യ ക്ഷീണസത്ത്വഗുണസ്യ| കരണം മനസ്തസ്യായതനാനി ബാഹ്യാനി ചക്ഷുരാദീനി, ആഭ്യന്തരാണി മനോവാഹീനി സ്രോതാംസി വൈരാഗത്യ മനശ്ചക്ഷുരാദീന്യധിതിഷ്ഠതി; അഥവാ ബാഹ്യാനി കര്മേന്ദ്രിയാണി ആഭ്യന്തരാണി ധീന്ദ്രിയാണി| തേഷു യദാ ഉഗ്രാ അതിപ്രസൃതാ ദോഷാ നിവിശന്തേ അവതിഷ്ഠന്തേ, തദാ മാനവാ മൂര്ഛന്തി, ഇതി യോജ്യമ്| സമ്പ്രാപ്തിമാഹ– സഞ്ജ്ഞാവഹാസ്വിതി| സഞ്ജ്ഞാവഹനാഡീശബ്ദേന സിരാധമനീസ്രോതസാം ഗ്രഹണം, യതസ്തൈരിന്ദ്രിയദേശം മനഃ പ്രാപ്നോതി| പിഹിതാസു രുദ്ധാസു| തമോ മനോഗുണഃ അജ്ഞാനഹേതുഃ, തസ്യാവരണാത്മകത്വാത്| അഭ്യുപൈതി വര്ധതേ, സഹസാ ഝടിതി| അന്യേഷു തമോബഹുലേഷു രോഗേഷു മദാത്യയാദിഷു ന തഥാ സത്ത്വരജസീ ലീയേതേ യഥാ മൂര്ഛാസ്വിത്യത ആഹ– സുഖദുഃഖവ്യപോഹകൃദിതി; സുഖദുഃഖയോര്വ്യപോഹസ്തിരസ്കാരസ്തയോരസംവിത്തിരിത്യര്ഥഃ; അഥവാ സുഖം സത്ത്വം, ദുഃഖം രജഃ, തയോര്വ്യപോഹകൃത്, തമസാ തയോരാവൃതത്വാത്; അതഃ കാഷ്ഠവന്നിപതതീത്യര്ഥഃ| വ്യവഹാരാര്ഥം തത്പര്യായാനാഹ– മോഹോ മൂര്ഛേതി തസ്യാഃ പര്യായൌ| ഉക്തം ചാഭിധാനാന്തരേ– “സഞ്ജ്ഞോപഘാതേ മൂര്ഛായോ മൂര്ഛാ സ്യാന്മൂര്ഛനം തഥാ| കശ്മലം പ്രലയോ മോഹഃ സന്ന്യാസസ്തു മൃതോപമഃ” ഇതി| സാ ച മൂര്ഛാ ഷഡ്വിധാ ഷട്പ്രകാരാ ഭവതി| വാതാദിഭിഃ ശോണിതമദ്യവിഷൈശ്ച തിസ്രഃ, ഏവം ഷഡ്വിധത്വമാഹ– വാതാദിഭിരിതി| പ്രഭുത്വേനേതി വാതാദിഷ്വപി വ്യാപകത്വേന പിത്തമേവാവതിഷ്ഠതേ ജ്വരവദ്രോഗമഹിമ്നാऽവശ്യം പിത്തസമ്ബന്ധഃ; ഇഹൈവ വക്ഷ്യത്യഗ്രേ– “മൂര്ഛാ പിത്തതമഃപ്രായാ” ഇതി, ചികിത്സായാം ച ശീതക്രിയാവിധാനമിതി ||൧-൫||
Adhikarana മൂര്ഛാപൂര്വരൂപമ് (൬) · Śloka ൬
ഹൃത്പീഡാ ജൃമ്ഭണം ഗ്ലാനിഃ സഞ്ജ്ഞാദൌര്ബല്യമേവ ച |
സര്വാസാം പൂര്വരൂപാണി, യഥാസ്വം താ വിഭാവയേത് ||൬||
(സു. ഉ. തം. അ. ൪൬) |
View original
हृत्पीडा जृम्भणं ग्लानिः सञ्ज्ञादौर्बल्यमेव च |
सर्वासां पूर्वरूपाणि, यथास्वं ता विभावयेत् ||६||
(सु. उ. तं. अ. ४६) |
Hide commentary
മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)
തസ്യാഃ പൂര്വരൂപമാഹ– ഹൃത്പീഡേത്യാദി| സഞ്ജ്ഞാദൌര്ബല്യമസമ്യഗ്ജ്ഞാനതാ| സര്വാസാം പൂര്വരൂപാണീതി ഛേദഃ| യഥാസ്വം വിഭാവയേദിതി താഃ മൂര്ഛാഃ വാതാദിഭേദേന ജാനീയാത് വ്യക്തരൂപാവസ്ഥായാം, നതു പൂര്വരൂപാവസ്ഥായാമിതി ജേജ്ജടഃ||൬||
ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)
തസ്യാഃ പൂര്വരൂപമാഹ– ഹൃദിത്യാദി| സഞ്ജ്ഞാദൌര്ബല്യമസമ്യഗ്ജ്ഞാനതാ| പൂര്വരൂപാണീതി പാദത്രയേണ ഛേദഃ| യഥാസ്വം വിഭാവയേദിതി താം മൂര്ഛാം വാതാദിഭേദേന ജാനീയാദിത്യര്ഥഃ; വ്യക്തരൂപാവസ്ഥായാം നതു പൂര്വരൂപാവസ്ഥായാമിതി ജേജ്ജടഃ||൬||
Adhikarana വാതജമൂര്ഛായലക്ഷണമ് (൭-൮) · Śloka ൮
നീലം വാ യദി വാ കൃഷ്ണമാകാശമഥവാऽരുണമ് |
പശ്യംസ്തമഃ പ്രവിശതി ശീഘ്രം ച പ്രതിബുധ്യതേ ||൭||
വേപഥുശ്ചാങ്ഗമര്ദശ്ച പ്രപീഡാ ഹൃദയസ്യ ച |
കാര്ശ്യം ശ്യാവാऽരുണാ ഛായാ മൂര്ഛായേ വാതസമ്ഭവേ ||൮||
(ച. സൂ. അ. ൨൪) |
View original
नीलं वा यदि वा कृष्णमाकाशमथवाऽरुणम् |
पश्यंस्तमः प्रविशति शीघ्रं च प्रतिबुध्यते ||७||
वेपथुश्चाङ्गमर्दश्च प्रपीडा हृदयस्य च |
कार्श्यं श्यावाऽरुणा छाया मूर्छाये वातसम्भवे ||८||
(च. सू. अ. २४) |
Hide commentary
മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)
താ ഏവാഹ (വാതജാമാഹ)– നീലമിത്യാദി| നീലം സ്നിഗ്ധകൃഷ്ണം, കൃഷ്ണം രൂക്ഷകൃഷ്ണമ്, അരുണമീഷല്ലോഹിതമ്| തമഃ പ്രവിശത്യന്ധകാരമിവ പ്രവിശതി മൂര്ഛതീത്യര്ഥഃ| ശീഘ്രം ച പ്രതിബുധ്യത ഇതി വായോഃ ശീഘ്രകാരിത്വാത്| കാര്ശ്യം ശ്യാവാऽരുണാ ഛായാ, ‘ഗാത്രേ’ ഇതി ശേഷഃ| മൂര്ഛായശബ്ദോ മൂര്ഛാപര്യായഃ||൭-൮||
ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)
വാതജാമാഹ– നീലമിത്യാദി| നീലം സ്നിഗ്ധകൃഷ്ണമ്, അരുണമീഷല്ലോഹിതമീദൃശം ഗഗനം പശ്യന് തമഃ പ്രവിശതി അന്ധകാരമിവ പ്രവിശതി മൂര്ഛതീത്യര്ഥഃ| ശീഘ്രം ച പ്രതിബുദ്ധ്യതേ വായോഃ ശീഘ്രകാരിത്വാത്| കാര്ശ്യം ശ്യാവാऽരുണാ ഛായാ ഗാത്രസ്യേതി ശേഷഃ| മൂര്ഛായശബ്ദോ മൂര്ഛാപര്യായഃ||൭-൮||
Adhikarana പിത്തജമൂര്ഛായലക്ഷണമ് (൯-൧൦) · Śloka ൧൦
രക്തം ഹരിതവര്ണം വാ വിയത് പീതമഥാപി വാ |
പശ്യംസ്തമഃ പ്രവിശതി സസ്വേദശ്ച പ്രബുധ്യതേ ||൯||
(സപിപാസഃ സസന്താപോ രക്തപീതാകുലേക്ഷണഃ) |
ജാതമാത്രേ പതതി ച ശീഘ്രം ച പ്രതിബുധ്യതേ |
സമ്ഭിന്നവര്ചാഃ പീതാഭോ മൂര്ഛായേ പിത്തസമ്ഭവേ ||൧൦||
(ച. സൂ. അ. ൨൪) |
View original
रक्तं हरितवर्णं वा वियत् पीतमथापि वा |
पश्यंस्तमः प्रविशति सस्वेदश्च प्रबुध्यते ||९||
(सपिपासः ससन्तापो रक्तपीताकुलेक्षणः) |
जातमात्रे पतति च शीघ्रं च प्रतिबुध्यते |
सम्भिन्नवर्चाः पीताभो मूर्छाये पित्तसम्भवे ||१०||
(च. सू. अ. २४) |
Hide commentary
മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)
പിത്തജമൂര്ഛായമാഹ– രക്തമിത്യാദി| വിയദാകാശമ്| അത്ര “സപിപാസഃ സസന്താപോ രക്തപീതാകുലേക്ഷണഃ|” ഇതി ക്വചിദധികഃ പാഠ||൯-൧൦||
ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)
പിത്തജാമാഹ– രക്തമിത്യാദി| വിയദാകാശം, രക്തം, ഹരിതവര്ണം ശാകവര്ണം, പീതം വാ പശ്യന് തമഃ പ്രവിശതീതി മൂര്ഛതീത്യര്ഥഃ| യദാ പ്രബുധ്യതേ തദാ സ്വേദോ ഭവതി, സപിപാസഃ തൃഷ്ണാന്വിതഃ, സന്താപവാംശ്ച ഭവതി| രക്തേ പീതേ ആകുലേ ത്രസ്തേ ഇവ ഈക്ഷണേ ലോചനേ യസ്യ സ തഥാ| ‘അന്യേ രക്തപിത്താകുലേക്ഷണഃ’ ഇതി പഠന്തി| തത്ര രക്തപിത്തോ വികാരഃ| (ജാതമാത്രേ ഉത്പന്നമാത്രേ, പതതി ശീഘ്രം ച പ്രതിബുധ്യതേ|) പീതാഭഃ പീതശരീരച്ഛവിഃ||൯-൧൦||
Adhikarana കഫജമൂര്ഛായലക്ഷണമ് (൧൧-൧൨) · Śloka ൧൨
മേഘസങ്കാശമാകാശമാവൃതം വാ തമോഘനൈഃ |
പശ്യംസ്തമഃ പ്രവിശതി ചിരാച്ച പ്രതിബുധ്യതേ ||൧൧||
ഗുരുഭിഃ പ്രാവൃതൈരങ്ഗൈര്യഥൈവാര്ദ്രേണ ചര്മണാ |
സപ്രസേകഃ സഹൃല്ലാസോ മൂര്ഛായേ കഫസമ്ഭവേ ||൧൨||
(ച. സൂ. അ. ൨൪) |
View original
मेघसङ्काशमाकाशमावृतं वा तमोघनैः |
पश्यंस्तमः प्रविशति चिराच्च प्रतिबुध्यते ||११||
गुरुभिः प्रावृतैरङ्गैर्यथैवार्द्रेण चर्मणा |
सप्रसेकः सहृल्लासो मूर्छाये कफसम्भवे ||१२||
(च. सू. अ. २४) |
Hide commentary
മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)
കഫജമൂര്ഛായമാഹ– മേഘേത്യാദി| തമോഘനൈരിതി തമോഭിര്ഘനൈശ്ച; തമോऽന്ധകാരഃ, ഘനോऽത്ര മേഘവാചീ||൧൧-൧൨||
ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)
ശ്ലേഷ്മജാമാഹ– മേഘസങ്കാശമിത്യാദി| ആര്ദ്രേണ ചര്മണാ ഇവ പ്രാവൃതൈര്വേഷ്ടിതൈരങ്ഗൈരുപലക്ഷിതഃ| പ്രസേകോ മുഖസ്രാവഃ, ഉപസ്ഥിതവമനത്വമിവ||൧൧-൧൨||
Adhikarana സാന്നിപാതികമൂര്ഛായലക്ഷണമ് (൧൩) · Śloka ൧൩
സര്വാകൃതിഃ സന്നിപാതാദപസ്മാര ഇവാഗതഃ |
സ ജന്തും പാതയത്യാശു വിനാ ബീഭത്സചേഷ്ടിതൈഃ ||൧൩||
(ച. സൂ. അ. ൨൪) |
View original
सर्वाकृतिः सन्निपातादपस्मार इवागतः |
स जन्तुं पातयत्याशु विना बीभत्सचेष्टितैः ||१३||
(च. सू. अ. २४) |
Hide commentary
മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)
സാന്നിപാതികമാഹ– സര്വേത്യാദി| നനു, സര്വാകൃതിരിതി വിരുദ്ധമ്, ഉദ്ദേശേ “ഷഡ്വിധാ സാ പ്രകീര്തിതാ” ഇത്യഭിഹിതത്വാത്; സന്നിപാതജയാ സഹ സപ്ത പ്രസജ്യേരന്? ഉച്യതേ– ഉദ്ദേശഃ സുശ്രുതഗ്രന്ഥേന, ചരകഗ്രന്ഥേന ച വിവരണമ്| ചരകേ ഹ്യേകജാസ്തിസ്രസ്ത്രിദോഷജാ ചൈകേതി ചതസ്രഃ പഠ്യന്തേ| യദുക്തമഷ്ടോദരീയ– “ചത്വാരോ മൂര്ഛായാ ഇതി അപസ്മാരൈര്വ്യാഖ്യാതാഃ|” (ച. സൂ. അ. ൧൮) ഇതി| രക്തമദ്യവിഷജാനാം യഥാദോഷമേതാസ്വന്തര്ഭാവഃ; സുശ്രുതേ ചൈതാ രക്താദിജാ ലക്ഷണചികിത്സാഭേദഖ്യാപനാര്ഥം സാക്ഷാത് പഠിതാഃ, ത്രിദോഷജായാഃ ദോഷജാസ്വന്തര്ഭാവഃ ഇത്യഭിപ്രായേണ ഭേദ ആചാര്യയോഃ; സങ്ഗ്രഹേ ചാത്ര സര്വതന്ത്രസ്വീകാരാദുഭയമപി ലിഖിതമിത്യദോഷഃ| അപസ്മാര ഇവേതി യഥാऽപസ്മാരീ മഹതാऽഭിഘാതേന പതതി ചിരേണ പ്രതിബുധ്യതേ| അപസ്മാരേ ഫേനവാമിത്വദന്തഘട്ടനാക്ഷിവൈകൃതാദികമധികമിതി ഭേദഃ| ബീഭത്സചേഷ്ടിതൈരിതി ഫേനവാമിത്വാദിഭിരേവ||൧൩||
ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)
സന്നിപാതജാമാഹ– സര്വാകൃതിരിത്യാദി| നനു സര്വാകൃതിരിതി വിരുദ്ധമ്? പൂര്വമുദ്ദേശേ ‘ഷഡ്വിധാ സാ പ്രകീര്തിതാ’ ഇത്യുക്തം, സന്നിപാതജയാ സഹ സപ്തസങ്ഖ്യാത്വം സ്യാത്| ഉച്യതേ– ഉദ്ദേശഃ സുശ്രുതേന വിവരണം ചരകേണ, യതസ്തത്ര പഠിതാ വാതാദിഭിസ്തിസ്രഃ, ത്രിദോഷജാ ചതുര്ഥാ| യദുക്തമഷ്ടോദരീയാധ്യായേ– “ചതസ്രോ മൂര്ഛായാ ഇതി അപസ്മാരൈഃ വ്യാഖ്യാതാഃ” ഇതി; യഥാ ചത്വാരോऽപസ്മാരാഃ വാതേന പിത്തേന ശ്ലേഷ്മണാ സന്നിപാതേന, തദ്വന്മൂര്ഛാ അപീത്യര്ഥഃ| രക്തമദ്യവിഷജാനാം യഥാസ്വം ദോഷജാസ്വന്തര്ഭാവഃ സുശ്രുതേ ഏതച്ച ലക്ഷണഞ്ചികിത്സാഭേദഖ്യാപനാര്ഥം സാക്ഷാത്പഠിതമ്| ത്രിദോഷജായാശ്ച ദോഷജാസ്വന്തര്ഭാവഃ ഇത്യഭിപ്രായേണ മാധവേന സങ്ഗൃഹീതേയമിതി സര്വതന്ത്രസ്വീകാരാദുഭയമപി ലിഖിതമിത്യദോഷഃ| അപസ്മാര ഇവാഗത ഇതി ആഗതസ്യാപസ്മാരസ്യ വേഗവത് സാ മൂര്ഛാ ജന്തും പ്രാണിനം ശീഘ്രം പാതയതി ചിരാച്ച പ്രതിബുധ്യതേ, വിനാ ബീഭത്സചേഷ്ടിതൈരിതി അപസ്മാരേ ഫേനാഗമനം ദന്താവഘട്ടനാക്ഷിവൈകൃതസത്ത്വാദിദര്ശനമസ്തി, ത്രിദോഷജായാം മൂര്ഛായാം തു ന തഥാ, അയമേവ ഭേദഃ; അത ഏവ വിനാ ബീഭത്സചേഷ്ടിതൈരിതി||൧൩||
Adhikarana രക്തജമൂര്ഛായസമ്പ്രാപ്തിഃ (൧൪) · Śloka ൧൪
പൃഥിവ്യാപസ്തമോരൂപം രക്തഗന്ധസ്തദന്വയഃ |
തസ്മാദ്രക്തസ്യ ഗന്ധേന മൂര്ഛന്തി ഭുവിമാനവാഃ ||൧൪||
ദ്രവ്യസ്വഭാവ ഇത്യേകേ ദൃഷ്ട്വാ യദഭിമുഹ്യതി |
(സു. ഉ. തം. അ. ൪൬) |
View original
पृथिव्यापस्तमोरूपं रक्तगन्धस्तदन्वयः |
तस्माद्रक्तस्य गन्धेन मूर्छन्ति भुविमानवाः ||१४||
द्रव्यस्वभाव इत्येके दृष्ट्वा यदभिमुह्यति |
(सु. उ. तं. अ. ४६) |
Hide commentary
മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)
രക്തജമൂര്ഛാസമ്പ്രാപ്തിമാഹ– പൃഥിവ്യാപ ഇത്യാദി| പൃഥിവീ ആപശ്ച ഏതദ്ദ്വയം തമോരൂപം തമോബഹുലമ്, ഉക്തം ഹി– “തമോബഹുലാ പൃഥിവീ, സത്ത്വതമോബഹുലാ ആപഃ|” (സു. ശാ. അ. ൧) ഇതി| ‘പൃഥിവ്യമ്ഭ’ ഇതി പാഠേ അയമേവാര്ഥഃ| തദന്വയഃ പൃഥിവ്യമ്ഭോऽന്വയഃ; ‘തന്മയഃ’ ഇതി പാഠേ പൃഥിവീജലമയഃ, പ്രകൃതിവികാരഭാവേ മയട്| തസ്മാദിതി യസ്മാത് പൃഥിവ്യാപസ്തമോരൂപം രക്തഗന്ധശ്ച തദന്വയഃ, മൂര്ഛാ ച തമഃപ്രായാ, തസ്മാദിത്യര്ഥഃ| ഭുവിമാനവാഃ ഇതി പാഞ്ചഭൌതികത്വേऽപി ശരീരസ്യോദ്ഭൂതഭൂമിഗുണാ യേ തേ ഭുവിമാനവാഃ പാര്ഥിവാഃ, താമസാ ഇത്യര്ഥഃ; നതു രാജസാഃ, സാത്ത്വികാ വാ| നനു ചമ്പകാദിഗന്ധേനാപി മൂര്ഛാ പ്രസജ്യേത? തത്രാപി ഗന്ധസ്യ പാര്ഥിവത്വാത് പൃഥിവ്യാശ്ച തമോരൂപത്വാദിത്യത ആഹ– ദ്രവ്യസ്വഭാവ ഇത്യാദി| രക്തസ്യായം സ്വഭാവഃ, തേന തദ്ഗത ഏവ ഗന്ധോ മൂര്ഛയതീതി| സ്വഭാവമേവ ദ്രഢയതി– ദൃഷ്ട്വാ യദഭിമുഹ്യതീതി| ‘യച്ച ദൃഷ്ട്വാऽപി മുഹ്യതി’ ഇതി പാഠാന്തരമ്| അന്യേ തു ഗന്ധാസമ്ബന്ധേऽപി ദര്ശനമാത്രാന്മൂര്ഛോപലമ്ഭാദനൈകാന്തികത്വം ഗന്ധസ്യ മന്യമാനാഃ സ്വഭാവമേവ ഹേത്വന്തരമാഹുഃ; ഏതേന ഗന്ധസ്യ പ്രായികത്വമുക്തമ്| അന്യേ തു ഗന്ധസ്യ ഹേതുത്വമപാസ്യ ദര്ശനസ്യൈവ ഹേതുത്വം മന്യന്തേഃ; തന്ന, യദാഹ ഭോജഃ– “സ്തബ്ധാങ്ഗദൃഷ്ടിര്ഭവതി ഗൂഢോച്ഛ്വാസസ്തഥൈവ ച ദര്ശനാദസൃജസ്തജ്ജാദ്ഗന്ധാച്ചൈവ പ്രമുഹ്യതി||” ഇതി| “പൃഥിവ്യാ യത്തമോരൂപമ് ഇതി” പാഠാന്തരം സുഗമമ്| “പൃഥിവ്യമ്ഭസ്തമോരൂപം രക്തഗന്ധേന തത്ത്രയമ്|” ഇതി പാഠാന്തരസ്യ ജേജ്ജടലിഖിതസ്യായമര്ഥഃ– രക്തഗന്ധേന തു യദുക്തമവ്യഭിചരിതം പ്രകൃതിവികാരയോസ്താദര്ഥ്യാത് കിം തത്ത്രയമിത്യത ഉക്തമ്– പൃഥിവ്യമ്ഭസ്തമോരൂപമിതി; പൃഥിവ്യമ്ഭസ്തമസാം രൂപമിത്യര്ഥഃ, ശേഷം പൂര്വവത്| ദൃഷ്ട്വേതി രക്തമിതി ശേഷഃ||൧൪||
ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)
പൃഥ്വീത്യാദി| പൃഥിവീ ആപ ഏതദുഭയം തമോരൂപം തമോബഹുലമ്| ഉക്തം ഹി സുശ്രുതേ– “തമോബഹുലാ പൃഥ്വീ സത്ത്വതമോബഹുലാ ആപഃ” ഇതി തദന്വയഃ| “പൃഥിവ്യാപസ്തമോരൂപം രക്തഗന്ധശ്ച തന്മയഃ” ഇതി പാഠേ തന്മയ ഇതി പൃഥിവീജലമയസ്തദന്വയാത്| ഗന്ധേऽപി തമസ്ത്വം സിദ്ധം; മൂര്ഛാ ച തമഃപ്രായാ, തസ്മാദിത്യര്ഥഃ| അന്യേ ‘പൃഥിവ്യമ്ഭാ’ ഇതി പഠന്തി| തത്ര പൃഥിവീ ചാമ്ഭശ്ച പൃഥിവ്യമ്ഭസീ തയോഃ സമ്ബന്ധി യത്തമഃ തദ്രൂപം തദ്ബഹുലം ലക്ഷണം രക്തമിതി; രൂപശബ്ദോऽത്ര ബാഹുല്യേ സ്വലക്ഷണേ വാ വര്തതേ, യതഃ സത്ത്വരജസ്തമസാം പരമം രൂപം ദൃഷ്ടിപഥം നോപഗച്ഛതി കിന്തു വിശേഷേഷ്വഭിവ്യജ്യതേ, സര്വ ഏവ വിശേഷാസ്തമോമയാ ഇത്യുക്തത്വാത്| ഭുവിമാനവാ ഇതി പാഞ്ചഭൌതികത്വേऽപി ശരീരസ്യോദ്ഭൂതഭൂമിഗുണാഃ, ഏതൈ ഭുവിമാനവാഃ പാര്ഥിവാസ്താമസാ ഇത്യര്ഥഃ| തസ്മാദ്യേ മാനവാസ്താമസാ ഭവന്തി ത ഏവ രക്തഗന്ധേന മൂര്ഛന്തി ന തു രാജസാഃ സാത്ത്വികാ വാ രക്തഗന്ധേന മൂര്ഛന്തീതി ഭാവഃ| നനു, ചമ്പകാദിഗന്ധേനാപി മൂര്ഛാ പ്രസജ്യേത തത്രാപി ഗന്ധസ്യ പാര്ഥിവത്വാത്, പൃഥിവ്യാശ്ച തമോരൂപത്വാദിത്യത്രാഹ– ദ്രവ്യസ്വഭാവ ഇത്യേകേ ദൃഷ്ട്വാ യദഭിമുഹ്യതീതി; രക്തസ്യായം സ്വഭാവോ യേന തദ്ഗതഗന്ധോ മൂര്ഛയതീതി| പ്രഭാവമേവ ദ്രഢയതി– ദൃഷ്ട്വാऽപി യന്മൂര്ഛയതീതി ‘രക്തമ്’ ഇതി ശേഷഃ| യദാഹ ഭോജഃ– “സ്തബ്ധാങ്ഗദൃഷ്ടിര്ഭവതി ഗൂഢോച്ഛ്വാസസ്തഥൈവ ച| ദര്ശനാദസൃജസ്തജ്ജാദ്ഗന്ധാച്ചൈവ പ്രമുഹ്യതി” ഇതി||൧൪||
Adhikarana വിഷജമൂര്ഛായസ്യ മദ്യജമൂര്ഛായസ്യ ച സമ്പ്രാപ്തിഃ (൧൫) · Śloka ൧൫
ഗുണാസ്തീവ്രതരത്വേന സ്ഥിതാസ്തു വിഷമദ്യയോഃ ||൧൫||
ത ഏവ തസ്മാത്താഭ്യാം തു മോഹൌ സ്യാതാം യഥേരിതൌ |
(സു. ഉ. തം. അ. ൪൬) |
View original
गुणास्तीव्रतरत्वेन स्थितास्तु विषमद्ययोः ||१५||
त एव तस्मात्ताभ्यां तु मोहौ स्यातां यथेरितौ |
(सु. उ. तं. अ. ४६) |
Hide commentary
മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)
വിഷമദ്യജേ പ്രാഹ– ഗുണാ ഇത്യാദി| ഗുണാ ദശ; യദുക്തം ദൃഢബലേന– “ലഘു രൂക്ഷമാശു വിശദം വ്യവായി തീക്ഷ്ണം വികാശി സൂക്ഷ്മം ച| ഉഷ്ണമനിര്ദേശ്യരസം ദശഗുണമുക്തം വിഷം തജ്ജ്ഞൈഃ||” (ച. ചി. അ. ൨൩) ഇതി| തേ തൈലാദൌ വ്യസ്താസ്തീവ്രാഃ സന്തി, വിഷമദ്യയോസ്തു തീവ്രതരാഃ, അതസ്തൈലാദിഭിര്ന മോഹഃ, കിന്തു വിഷമദ്യാഭ്യാമിതി| ത ഏവേതി ഗുണാ ലഘുത്വാദയഃ| യഥേരിതാവിതി വിഷജോ മോഹോ ന സ്വയം നിവര്തതേ വിഷസ്യാപാകിത്വാത്, മദ്യജസ്തു മദ്യപരിണാമാദേവ ശാമ്യതി, അയം ച ഭേദോ വിഷമദ്യയോഃ പ്രഭാവാത്| ഉക്തം ഹി തന്ത്രാന്തരേ– “യേ വിഷസ്യ ഗുണാഃ പ്രോക്താഃ സന്നിപാതപ്രകോപണാഃ| ത ഏവ മദ്യേ ദൃശ്യന്തേ വിഷേ തു ബലവത്തരാഃ||” ഇതി||൧൫||
ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)
വിഷമദ്യജേ പ്രാഹ– ഗുണാ ഇത്യാദി| തത്ര ഗുണാ ദശ, യദുക്തം ദൃഢബലേന– “ലഘു രൂക്ഷമാശു വിശദം വ്യവായി തീക്ഷ്ണം വികാശി സൂക്ഷ്മം ച| ഉഷ്ണമനിര്ദേശ്യരസം ദശഗുണമുക്തം വിഷം തജ്ജ്ഞൈഃ” ഇതി| തേ ഗുണാസ്തൈലാദൌ വ്യസ്താസ്തീവ്രാഃ സന്തി, വിഷമദ്യയോസ്തു തീവ്രതരാഃ, അതസ്തൈലാദിഭിര്ന മോഹഃ, കിന്തു വിഷമദ്യാഭ്യാം മോഹ ഏവേതി; ഗുണാ ലഘുത്വാദയഃ ത ഏവ ഗുണാ വിഷമദ്യയോസ്തീവ്രതരത്വേന സ്ഥിതാഃ| തത്രാപി ഭേദഃ– വിഷേ തീവ്രതമാഃ, മദ്യേ തീവ്രതരാഃ, തൈലാദിഷു തീവ്രാ വ്യസ്താഃ| യഥേരിതാവിതി താഭ്യാം വിഷമദ്യാഭ്യാം യഥേരിതൌ തരതമാദിഭേദേന യഥോക്തൌ മോഹൌ സ്യാതാമ്| വിഷേണ തീവ്രതമഃ, മദ്യേന തീവ്രതര ഇത്യര്ഥഃ| വിഷജോ മോഹഃ സ്വയം ന നിവര്തതേ, വിഷസ്യാപാകിത്വാത്; മദ്യജസ്തു മദ്യപരിണാമാദേവ ശാമ്യതി, വിഷജോ മോഹഃ സ്വയം ന നിവര്തതേ, വിഷസ്യാപാകിത്വാത്; മദ്യജസ്തു മദ്യപരിണാമാദേവ ശാമ്യതി, വിഷമദ്യയോസ്ത്വയമേവ ഭേദഃ പ്രഭാവാത്, ഉക്തം ഹി തന്ത്രാന്തരേ– “യേ വിഷസ്യ ഗുണാഃ പ്രോക്താ സന്നിപാതപ്രകോപിണഃ| ത ഏവ മദ്യേ ദൃശ്യന്തേ വിഷേ തു ബലവത്തരാഃ” ഇതി|൧൫|
Adhikarana രക്തജാദിമൂര്ഛാത്രയസ്യ രൂപാണി (൧൬-൧൮) · Śloka ൧൮
സ്തബ്ധാങ്ഗദൃഷ്ടിസ്ത്വസൃജാ ഗൂഢോച്ഛ്വാസശ്ച മൂര്ഛിതഃ ||൧൬||
മദ്യേന വിലപംശ്ഛേതേ നഷ്ടവിഭ്രാന്തമാനസഃ |
ഗാത്രാണി വിക്ഷിപന് ഭൂമൌ ജരാം യാവന്ന യാതി തത് ||൧൭||
വേപഥുസ്വപ്നതൃഷ്ണാഃ സ്യുസ്തമശ്ച വിഷമൂര്ഛിതേ |
വേദിതവ്യം തീവ്രതരം യഥാസ്വം വിഷലക്ഷണൈഃ ||൧൮||
(സു. ഉ. തം. അ. ൪൬) |
View original
स्तब्धाङ्गदृष्टिस्त्वसृजा गूढोच्छ्वासश्च मूर्छितः ||१६||
मद्येन विलपंश्छेते नष्टविभ्रान्तमानसः |
गात्राणि विक्षिपन् भूमौ जरां यावन्न याति तत् ||१७||
वेपथुस्वप्नतृष्णाः स्युस्तमश्च विषमूर्छिते |
वेदितव्यं तीव्रतरं यथास्वं विषलक्षणैः ||१८||
(सु. उ. तं. अ. ४६) |
Hide commentary
മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)
രക്തജാദിമൂര്ഛാത്രയസ്യ രൂപാണ്യാഹ– സ്തബ്ധാങ്ഗേത്യാദി മൂര്ഛിത ഇത്യന്തം രക്തജായാഃ ഗൂഢോച്ഛ്വാസശ്ചാസ്പഷ്ടോച്ഛ്വാസഃ| ‘മൂഢ’ ഇതി പാഠേ സന്നിരുദ്ധ ഇത്യര്ഥഃ ഇതി ജേജ്ജടഃ| മദ്യേനേത്യാദി തദിത്യന്തം മദ്യജായാഃ| ‘നഷ്ടവിഭ്രാന്തമാനസ’ ഇത്യത്ര നിഷ്ടലന് ഭ്രാന്തമാനസഃ’ ഇതി പാഠാന്തരേ നിഷ്ടനന് ശബ്ദം കുര്വന്| വേപഥ്വാദിനാ വിഷജായാഃ| യഥാസ്വം വിഷലക്ഷണൈരിതി വിഷസ്യ മൂലപത്രക്ഷീരാദിഭേദേന പ്രാതിസ്വികം യല്ലക്ഷണമുക്തം സൌശ്രുതകല്പസ്ഥാന (സു. ക. അ. ൨) തല്ലക്ഷണയുക്താ മൂര്ഛാ ഭവതീത്യര്ഥഃ||൧൬-൧൮||
ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)
രക്തജായാ രൂപമാഹ– സ്തബ്ധാങ്ഗേത്യാദിനാ മൂര്ഛിത ഇത്യന്തേന| ഗൂഢോച്ഛ്വാസഃ ഇത്യത്ര മൂഢേതി പാഠേ സന്നിരുദ്ധോച്ഛ്വാസഃ | മദ്യജാമാഹ വിലപന് പ്രലപന്| നഷ്ടവിഭ്രാന്തമാനസ ഇതി നഷ്ടം സ്മൃതിരഹിതം വിഭ്രാന്തം വിക്ഷിപ്തം മാനസം ചിത്തം യസ്യ സ തഥാ| ജരാം യാവന്ന യാതി തദിതി യാവജ്ജരാം പരിപാകം ന ഗച്ഛതി താവദ്ഗാത്രാണി ഭൂമൌ വിനിക്ഷിപന് താഡയന് മൂര്ഛിതസ്തിഷ്ഠതീത്യര്ഥഃ| വിഷജാമാഹ– വേപഥ്വിത്യാദി| വേപഥുഃ കമ്പഃ; സ്വപ്നോ നിദ്രാ| തമോऽന്ധകാരപ്രവിഷ്ടസ്യേവാര്ഥാസംവിത്തിഃ| യഥാസ്വം വിഷലക്ഷണൈരിതി വിഷസ്യ മൂലകന്ദപത്രക്ഷീരാദിഭേദേന യല്ലക്ഷണം സുശ്രുതേ കല്പസ്ഥാനേ ഉക്തം തേഷാം ലക്ഷണൈരേവ തീവ്രതരത്വേന യുക്താ മൂര്ഛാ ഭവതീത്യര്ഥഃ||൧൬-൧൮||
Adhikarana മൂര്ഛാഭ്രമതന്ദ്രാനിദ്രാദീനാം പരസ്പരം ഭേദഃ, ഭ്രമലക്ഷണം ച (൧൯) · Śloka ൧൯
മൂര്ഛാ പിത്തതമഃപ്രായാ രജഃപിത്താനിലാദ്ഭ്രമഃ |
തമോവാതകഫാത്തന്ദ്രാ നിദ്രാ ശ്ലേഷ്മതമോഭവാ ||൧൯||
(സു. ശാ. അ. ൪) |
(ചക്രവദ്ഭ്രമതോ ഗാത്രം ഭൂമൌ പതതി സര്വദാ |
ഭ്രമരോഗ ഇതി ജ്ഞേയോ രജഃപിത്താനിലാത്മകഃ) |
View original
मूर्छा पित्ततमःप्राया रजःपित्तानिलाद्भ्रमः |
तमोवातकफात्तन्द्रा निद्रा श्लेष्मतमोभवा ||१९||
(सु. शा. अ. ४) |
(चक्रवद्भ्रमतो गात्रं भूमौ पतति सर्वदा |
भ्रमरोग इति ज्ञेयो रजःपित्तानिलात्मकः) |
Hide commentary
മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)
സഞ്ജ്ഞാനാശസാധര്മ്യേऽപി മൂര്ഛാദീനാം കോ ഭേദഃ? ഇത്യാഹ– മൂര്ഛാ പിത്തതമഃപ്രായേത്യാദി| തമോവാതകഫാദിതി സമാഹാരദ്വന്ദ്വഃ| നിദ്രാതന്ദ്രയോശ്ചൈതാനി കാരണാനി വ്യസ്തസമസ്താനി; തേന സുശ്രുതേന യദതിലങ്ഘിതലക്ഷണേ നിദ്രാതന്ദ്രേ പഠിതേ വിനൈവ കഫാത് അതിലങ്ഘനസ്യ ശ്ലേഷ്മക്ഷയഹേതുത്വാത്||൧൯||
ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)
സഞ്ജ്ഞാനാശസാധര്മ്യാന്മൂര്ഛായാ ഭേദാനാഹ– തത്ര മൂര്ഛാഹേതുമാഹ– മൂര്ഛാ പിത്തതമഃപ്രായാ തമോഗുണയുക്തേന പിത്തേന മൂര്ഛാ ഭവതി| ഭ്രമഹേതുമാഹ– രജ ഇതി| രജോഗുണേന പിത്താനിലാഭ്യാം യുക്തേന ഭ്രമോ ഭവതി, തത്ര ഭ്രമഃ സ്ഥാണൌ പുരുഷജ്ഞാനം, പുരുഷേ വിപരീതസത്ത്വജ്ഞാനാദികമ്; അന്യേ ചക്രസ്ഥിതസ്യേവ സമ്ഭ്രാമദ്വസ്തുദര്ശനമിതി| തന്ദ്രാഹേതുമാഹ– തമ ഇതി| തമോഗുണേന യുക്താഭ്യാം വാതകഫാഭ്യാം തന്ദ്രാ ഭവതി, സമാഹാരദ്വന്ദ്വേനൈകവചനമ്| നിദ്രാഹേതുമാഹ– ശ്ലേഷ്മണാ മിലിതേന തമോഗുണേന നിദ്രാ ഭവതി; തസ്യാ ലക്ഷണമ്– അരതിവിക്ലാന്തമനസഃ സര്വേന്ദ്രിയാണാം സ്വവിഷയനിവൃത്തിഃ| ചരകേऽപി “യദാ തു മനസി ക്ലാന്തേ കര്മാത്മാനഃ ക്ലമാന്വിതാഃ| വിഷയേഭ്യോ നിവര്തന്തേ തദാ സ്വപിതി മാനവഃ” ഇതി| അത്ര കര്മാത്മാനഃ ഇന്ദ്രിയാണി, നിരിന്ദ്രിയപ്രദേശേ മനസോऽവസ്ഥിതിര്നിദ്രേത്യര്ഥഃ| സുശ്രുതേനാതിലങ്ഘിതലക്ഷണേ നിദ്രാതന്ദ്രേ പഠിതേ, അതിലങ്ഘിതസ്യ ശ്ലേഷ്മക്ഷയത്വാന്നിദ്രാതന്ദ്രയോസ്തൂക്തകാരണത്വാദ്ഭേദഃ| തഥാ ച നിദ്രായാമിന്ദ്രിയമനോമോഹഃ, തന്ദ്രായാമിന്ദ്രിയമോഹഃ||൧൯||
Adhikarana തന്ദ്രാലക്ഷണമ് (൨൦) · Śloka ൨൦
ഇന്ദ്രിയാര്ഥേഷ്വസംവിത്തിര്ഗൌരവം ജൃമ്ഭണം ക്ലമഃ |
നിദ്രാര്തസ്യേവ യസ്യേഹാ തസ്യ തന്ദ്രാം വിനിര്ദിശേത് ||൨൦||
(സു. ശാ. അ. ൨൪) |
View original
इन्द्रियार्थेष्वसंवित्तिर्गौरवं जृम्भणं क्लमः |
निद्रार्तस्येव यस्येहा तस्य तन्द्रां विनिर्दिशेत् ||२०||
(सु. शा. अ. २४) |
Hide commentary
മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)
തന്ദ്രാലക്ഷണമാഹ– ഇന്ദ്രിയാര്ഥേഷ്വിത്യാദി| നിദ്രാഭ്രമയോസ്തു ലക്ഷണം നോക്തമിഹ, അതിപ്രസിദ്ധത്വാത്| നിദ്രാ ഹി വിപ്ലുതമനസഃ സര്വേന്ദ്രിയാണാം സ്വവിഷയനിവൃത്തിഃ| യദാഹ ചരകേ– “യദാ തു മനസി ക്ലാന്തേ കര്മാത്മാനഃ ക്ലമാന്വിതാഃ| വിഷയേഭ്യോ നിവര്തന്തേ തദാ സ്വപിതി മാനവഃ||” (ച. സൂ. അ. ൨൧) ഇതി| അത്ര കര്മാത്മാന ഇന്ദ്രിയാണി; നിരിന്ദ്രിയപ്രദേശേ മനസോऽവസ്ഥിതിര്നിദ്രേതി മതേऽപ്യയമേവാര്ഥഃ| നിദ്രാതന്ദ്രയോസ്തൂക്തകാരണഭേദാദ്ഭേദഃ, ഉദ്ഭൂതജൃമ്ഭാദേശ്ചാനുഭവസിദ്ധത്വാദിതി; തഥാ നിദ്രായാമിന്ദ്രിയമനോമോഹഃ; തന്ദ്രായാമിന്ദ്രിയമോഹഃ| ഭ്രമലക്ഷണം തു ചക്രസ്ഥിതസ്യേവ ഭ്രമദ്വസ്തുദര്ശനമിതി||൨൦||
ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)
തന്ദ്രാലക്ഷണമാഹ– ഇന്ദ്രിയാര്ഥേഷ്വിത്യാദി| ഇന്ദ്രിയാര്ഥേഷു വിഷയേഷു, അസമ്പ്രാപ്തിരഗ്രഹണമ്| ഗൌരവമങ്ഗാനാമ്| നിദ്രാര്തസ്യേവ ഉത്പന്നനിദ്രസ്യേവ| അസ്യാഗ്രേ ക്ലമലക്ഷണം പഠന്തി– യ ഇത്യാദി| യഃ ശരീരേ ആയാസവര്ജിതഃ ശ്രമഃ പ്രവൃദ്ധോ ഭവതി പരം ശ്വാസവര്ജിതഃ സ ക്ലമ ഇതി കഥിതഃ| ഇന്ദ്രിയാര്ഥപ്രബാധകഃ വിഷയഗ്രഹണേऽസമര്ഥഃ| അയം പാഠോ മാധവേന ന ലിഖിതഃ||൨൦||
Adhikarana സന്ന്യാസസ്യ മൂര്ഛാദിഭ്യോ ഭേദഃ (൨൧) · Śloka ൨൧
ദോഷേഷു മദമൂര്ഛായാഃ കൃതവേഗേഷു ദേഹിനാമ് |
സ്വയമേവോപശാമ്യന്തി സന്ന്യാസോ നൌഷധൈര്വിനാ ||൨൧||
(ച. സൂ. അ. ൨൪) |
View original
दोषेषु मदमूर्छायाः कृतवेगेषु देहिनाम् |
स्वयमेवोपशाम्यन्ति सन्न्यासो नौषधैर्विना ||२१||
(च. सू. अ. २४) |
Hide commentary
മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)
സന്ന്യാസസ്യ മൂര്ഛാദിഭ്യോ ഭേദമാഹ– ദോഷേഷ്വിത്യാദി ||൨൧||
ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)
സന്ന്യാസസ്യ മൂര്ഛാദിഭ്യോ ഭേദമാഹ– ദോഷേഷ്വിത്യാദി| ആദിശബ്ദോऽത്ര ലുപ്തോ ദ്രഷ്ടവ്യഃ| ആവിഷ്ടവേഗേഷു ദോഷേഷു യാ മദാദിഭിര്മൂര്ഛാ ഭവതി സാ ഉപശാന്തവേഗേഷു സ്വയമേവോപശമം യാതി, ഭിഷക്പ്രതീകാരം വിനേത്യര്ഥഃ; സന്ന്യാസസ്തു ചികിത്സകജനസാനുഭാവൌഷധൈര്വിനാ ന ശാമ്യതീത്യര്ഥഃ||൨൧||
Adhikarana സന്ന്യാസലക്ഷണമ് (൨൨-൨൩) · Śloka ൨൩
വാഗ്ദേഹമനസാം ചേഷ്ടാമാക്ഷിപ്യാതിബലാ മലാഃ |
സന്ന്യസ്യന്ത്യബലം ജന്തും പ്രാണായതനമാശ്രിതാഃ ||൨൨||
സ നാ സന്ന്യാസസന്ന്യസ്തഃ കാഷ്ഠീഭൂതോ മൃതോപമഃ |
പ്രാണൈര്വിമുച്യതേ ശീഘ്രം മുക്ത്വാ സദ്യഃഫലാം ക്രിയാമ് ||൨൩||
(ച. സൂ. അ. ൨൪) |
View original
वाग्देहमनसां चेष्टामाक्षिप्यातिबला मलाः |
सन्न्यस्यन्त्यबलं जन्तुं प्राणायतनमाश्रिताः ||२२||
स ना सन्न्याससन्न्यस्तः काष्ठीभूतो मृतोपमः |
प्राणैर्विमुच्यते शीघ्रं मुक्त्वा सद्यःफलां क्रियाम् ||२३||
(च. सू. अ. २४) |
Hide commentary
മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)
തല്ലക്ഷണമാഹ– വാഗിത്യാദി| അതിബലാ ഇത്യനേന മൂര്ഛാദ്യാരമ്ഭകദോഷേഭ്യോऽധികത്വേന പ്രവൃദ്ധാ ദോഷാസ്തമശ്ചേതി ബോധയതി| സന്ന്യസ്യന്തി മോഹയന്തി| സ നാ പുരുഷഃ, സന്ന്യാസസന്ന്യസ്തഃ സന്ന്യാസപീഡിതഃ, കാഷ്ഠീഭൂതഃ ഇതി അത്യന്തനിഷ്ക്രിയത്വേന അകാഷ്ഠമേവ കാഷ്ഠവദ്ഭൂതഃ, അത ഏവ മൃതോപമ ഇതി| മുക്ത്വാ സദ്യഃഫലാം ക്രിയാമിതി സൂചീവ്യധനാഞ്ജനാവപീഡനശൂകശിമ്ബീഫലാവഘര്ഷണാദിരൂപാ ക്രിയാ യദി ക്രിയതേ തദാ പ്രാണൈര്ന വിമുച്യതേ, അന്യഥാ തു മ്രിയതേ ഇതി||൨൨-൨൩||
ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)
തല്ലക്ഷണമാഹ– വാഗിത്യാദി| അതിബലാ ഇതി മൂര്ഛാദ്യാരമ്ഭകദോഷേഭ്യോऽധികത്വേന പ്രവൃദ്ധാഃ, പ്രാണായതനം ചേതനാസ്ഥാനം ഹൃദയമാശ്രിതാഃ, വാഗ്ദേഹമനസാം ചേഷ്ടാമാക്ഷിപ്യ വിനാശ്യ, അബലം ഹീനസത്ത്വം പുരുഷം, സന്ന്യസ്യന്തി| തദാ സ നാ പുരുഷഃ, സന്ന്യാസസന്ന്യസ്തഃ സന്ന്യാസപീഡിതഃ, കാഷ്ഠീഭൂത ഇത്യതിനിഷ്ക്രിയത്വാദത് അകാഷ്ഠമേവ കാഷ്ഠവദ്ഭൂതഃ, അത ഏവ മൃതോപമഃ| മുക്ത്വാ സദ്യഃഫലാം ക്രിയാമിതി സദ്യഃഫലം യസ്യാസ്താം ക്രിയാം ത്യക്ത്വാ ഇത്യര്ഥഃ| തത്ര സദ്യഃഫലാ ക്രിയാ സൂചീവ്യധനം തീക്ഷ്ണാഞ്ജനാവപീഡനകപികച്ഛൂഫലാവഘര്ഷണാദിരൂപാ യദാ ന ക്രിയതേ തദാ പ്രാണൈര്വിമുച്യതേ, അന്യഥാ തു ജീവതി||൨൨-൨൩||
Adhikarana പുഷ്പികാ · Śloka ൧൭
ഇതി ശ്രീമാധവകരവിരചിതേ മാധവനിദാനേ മൂര്ഛാഭ്രമനിദ്രാതന്ദ്രാസന്ന്യാസനിദാനം സമാപ്തമ് ||൧൭||
View original
इति श्रीमाधवकरविरचिते माधवनिदाने मूर्छाभ्रमनिद्रातन्द्रासन्न्यासनिदानं समाप्तम् ||१७||
Hide commentary
മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)
ഇതി ശ്രീവിജയരക്ഷിതകൃതായാം മധുകോശവ്യാഖ്യായാം മൂര്ഛാഭ്രമനിദ്രാതന്ദ്രാസന്യാസനിദാനം സമാപ്തമ്||൧൭||
ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)
ഇതി ശ്രീവൈദ്യവാചസ്പതികൃതേ ആതങ്കദര്പണേ രുഗ്വിനിശ്ചയവ്യാഖ്യാനേ മൂര്ഛാദിനിദാനമ്||൧൭||