Adhikarana ಮೂರ್ಛಾಯಾ ನಿದಾನಂ ಸಮ್ಪ್ರಾಪ್ತಿಶ್ಚ (೧-೫) · Śloka ೫
ಅಥ ಮೂರ್ಛಾ-ಭ್ರಮ-ನಿದ್ರಾ-ತನ್ದ್ರಾ-ಸನ್ನ್ಯಾಸನಿದಾನಮ್ |
ಕ್ಷೀಣಸ್ಯ ಬಹುದೋಷಸ್ಯ ವಿರುದ್ಧಾಹಾರಸೇವಿನಃ |
ವೇಗಾಘಾತಾದಭಿಘಾತಾದ್ಧೀನಸತ್ತ್ವಸ್ಯ ವಾ ಪುನಃ ||೧||
ಕರಣಾಯತನೇಷೂಗ್ರಾ ಬಾಹ್ಯೇಷ್ವಾಭ್ಯನ್ತರೇಷು ಚ |
ನಿವಿಶನ್ತೇ ಯದಾ ದೋಷಾಸ್ತದಾ ಮೂರ್ಛನ್ತಿ ಮಾನವಾಃ ||೨||
ಸಞ್ಜ್ಞಾವಹಾಸು ನಾಡೀಷು ಪಿಹಿತಾಸ್ವನಿಲಾದಿಭಿಃ |
ತಮೋಽಭ್ಯುಪೈತಿ ಸಹಸಾ ಸುಖದುಃಖವ್ಯಪೋಹಕೃತ್ ||೩||
ಸುಖದುಃಖವ್ಯಪೋಹಾಚ್ಚ ನರಃ ಪತತಿ ಕಾಷ್ಠವತ್ |
ಮೋಹೋ ಮೂರ್ಛೇತಿ ತಾಮಾಹುಃ ಷಡ್ವಿಧಾ ಸಾ ಪ್ರಕೀರ್ತಿತಾ ||೪||
ವಾತಾದಿಭಿಃ ಶೋಣಿತೇನ ಮದ್ಯೇನ ಚ ವಿಷೇಣ ಚ |
ಷಟ್ಸ್ವಪ್ಯೇತಾಸು ಪಿತ್ತಂ ತು ಪ್ರಭುತ್ವೇನಾವತಿಷ್ಠತೇ ||೫||
(ಸು. ಉ. ತಂ. ಅ. ೪೬) |
View original
अथ मूर्छा-भ्रम-निद्रा-तन्द्रा-सन्न्यासनिदानम् |
क्षीणस्य बहुदोषस्य विरुद्धाहारसेविनः |
वेगाघातादभिघाताद्धीनसत्त्वस्य वा पुनः ||१||
करणायतनेषूग्रा बाह्येष्वाभ्यन्तरेषु च |
निविशन्ते यदा दोषास्तदा मूर्छन्ति मानवाः ||२||
सञ्ज्ञावहासु नाडीषु पिहितास्वनिलादिभिः |
तमोऽभ्युपैति सहसा सुखदुःखव्यपोहकृत् ||३||
सुखदुःखव्यपोहाच्च नरः पतति काष्ठवत् |
मोहो मूर्छेति तामाहुः षड्विधा सा प्रकीर्तिता ||४||
वातादिभिः शोणितेन मद्येन च विषेण च |
षट्स्वप्येतासु पित्तं तु प्रभुत्वेनावतिष्ठते ||५||
(सु. उ. तं. अ. ४६) |
Hide commentary
ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)
ತೃಷ್ಣಾಯಾಂ ಮೋಹೋ ಭವತೀತಿ ತೃಷ್ಣಾನನ್ತರಂ ಮೂರ್ಛಾ, ಉಕ್ತಂ ಹಿ– ‘ತೃಷಿತೋ ಮೋಹಮಾಯಾತಿ’ ಇತಿ| ನಿದಾನಂ ಸಮ್ಪ್ರಾಪ್ತಿಂ ಚಾಹ– ಕ್ಷೀಣಸ್ಯೇತ್ಯಾದಿ| ಬಹುದೋಷಸ್ಯೇತಿ ವಿಪುಲದೋಷಸ್ಯ, ನ ತ್ವನೇಕದೋಷಸ್ಯ; ತಥಾ ಸತ್ಯೇಕದೋಷಜಾಯಾಃ ಸಮ್ಪ್ರಾಪ್ತಿರ್ನೋಕ್ತಾ ಸ್ಯಾತ್| ವೇಗಾಘಾತಾತ್ ಮಲಾದಿವೇಗಧಾರಣಾತ್| ಅಭಿಘಾತಾಲ್ಲಗುಡಾದೇಃ| ಹೀನಸತ್ತ್ವಸ್ಯ ಹೀನಸತ್ತ್ವಗುಣಸ್ಯ| ಕರಣಂ ಮನಃ, ತಸ್ಯಾಯತನಾನಿ ಬಾಹ್ಯಾನಿ ಚಕ್ಷುರಾದೀನಿ, ಆಭ್ಯನ್ತರಾಣಿ ಮನೋವಹಾನಿ ಸ್ರೋತಾಂಸಿ, ಯೈರಾಗತ್ಯ ಮನಶ್ಚಕ್ಷುರಾದೀನ್ಯಧಿತಿಷ್ಠತಿ; ಅಥವಾ ಬಾಹ್ಯಾನಿ ಕರ್ಮೇನ್ದ್ರಿಯಾಣಿ, ಆಭ್ಯನ್ತರಾಣಿ ಧೀನ್ದ್ರಿಯಾಣಿ; ತೇಷು ಯದಾ ಉಗ್ರಾ ದೋಷಾ ನಿವಿಶನ್ತೇ ತದಾ ಮೂರ್ಛನ್ತೀತಿ ಯೋಜ್ಯಮ್| ಪುನಃ ಕಯಾ ಸಮ್ಪ್ರಾಪ್ತ್ಯಾ ಇತ್ಯತ ಆಹ– ಸಞ್ಜ್ಞಾವಹಾಸ್ವಿತ್ಯಾದಿ| ಸಞ್ಜ್ಞಾವಹನಾಡೀಶಬ್ದೇನ ಸಿರಾಧಮನೀಸ್ರೋತಸಾಂ ಗ್ರಹಣಮಿತ್ಯಾಹುಃ, ಯತಸ್ತೈರ್ಮನ ಇನ್ದ್ರಿಯದೇಶಂ ಪ್ರಾಪ್ನೋತಿ| ಪಿಹಿತಾಸು ಆವೃತಾಸು| ತಮೋ ಮನೋಗುಣೋಽಜ್ಞಾನಹೇತುಃ, ಅಭ್ಯುಪೈತಿ ವರ್ಧತೇ, ಸಹಸಾ ಝಟಿತಿ| ಅನ್ಯೇಷು ತಮೋಬಹುಲೇಷು ರೋಗೇಷು ಮದಾತ್ಯಯಾದಿಷು ಸತ್ತ್ವರಜಸೀ ನ ತಥಾ ಲೀಯೇತೇ, ಯಥಾ ಮೂರ್ಛಾಯಾಮಿತ್ಯತ ಆಹ– ಸುಖದುಃಖವ್ಯಪೋಹಕೃದಿತಿ| ಸುಖದುಃಖಯೋರಸಂವಿತ್ತಿಕರಮ್| ಏತತ್ತು ಪ್ರಾಯಿಕತ್ವೇನೋಕ್ತಂ, (ತ್ರಿವಿಧಂ ಜ್ಞಾನಂ ಭವತಿ ಹೇಯೋಪಾದೇಯೋಪೇಕ್ಷಣೀಯಭೇದಾತ್,) ತೇನೋಪೇಕ್ಷಣೀಯಜ್ಞಾನಾಭಾವೋಽಪಿ ಜ್ಞೇಯಃ| ವ್ಯವಹಾರಾರ್ಥಂ ತತ್ಪರ್ಯಾಯಾಮಾಹ– ಮೋಹೋ ಮೂರ್ಛೇತಿ| ವಾತಾದಿಭಿಸ್ತಿಸ್ರಃ, ಶೋಣಿತಮದ್ಯವಿಷೈಶ್ಚ ತಿಸ್ರಃ, ಏವಂ ಷಟ್| ಪ್ರಭುತ್ವೇನೇತಿ ವ್ಯಾಪಕತ್ವೇನ, ತೇನ ವಾತಜಾದಿಷ್ವಪಿ ಜ್ವರವದ್ರೋಗಮಹಿಮ್ನಾಽವಶ್ಯಂ ಪಿತ್ತಸಮ್ಬನ್ಧಃ, ಅತ ಏವ ವಕ್ಷ್ಯತಿ– “ಮೂರ್ಛಾ ಪಿತ್ತತಮಃಪ್ರಾಯಾ” ಇತಿ, ಚಿಕಿತ್ಸಾಯಾಂ ಚ ಶೀತಕ್ರಿಯಾವಿಧಾನಮಿತಿ||೧-೫||
ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)
ತೃಷ್ಣಾಯಾಂ ಮೋಹೋ ಭವತೀತ್ಯತಸ್ತೃಷ್ಣಾನನ್ತರಂ ಮೂರ್ಛಾರಮ್ಭಃ, ತಸ್ಯಾ ನಿದಾನಪೂರ್ವಾ ಸಮ್ಪ್ರಾಪ್ತಿಮಾಹ– ಕ್ಷೀಣಸ್ಯೇತಿ ಪುರುಷಸ್ಯ| ಬಹುದೋಷಸ್ಯೇತಿ ವಿಪುಲದೋಷಸ್ಯ ವೇಗಾಘಾತಾತ್ ಮಲಾದಿವೇಗವಿಧಾರಣಾತ್| ಅಭಿಘಾತಾಲ್ಲಗುಡಾದೇಃ| ವಿರುದ್ಧಾಹಾರಸೇವಿನಃ ವಿರುದ್ಧ ಆಹಾರಃ ಕ್ಷೀರಮತ್ಸ್ಯಾದಿಃ| ಹೀನಸತ್ತ್ವಸ್ಯ ಕ್ಷೀಣಸತ್ತ್ವಗುಣಸ್ಯ| ಕರಣಂ ಮನಸ್ತಸ್ಯಾಯತನಾನಿ ಬಾಹ್ಯಾನಿ ಚಕ್ಷುರಾದೀನಿ, ಆಭ್ಯನ್ತರಾಣಿ ಮನೋವಾಹೀನಿ ಸ್ರೋತಾಂಸಿ ವೈರಾಗತ್ಯ ಮನಶ್ಚಕ್ಷುರಾದೀನ್ಯಧಿತಿಷ್ಠತಿ; ಅಥವಾ ಬಾಹ್ಯಾನಿ ಕರ್ಮೇನ್ದ್ರಿಯಾಣಿ ಆಭ್ಯನ್ತರಾಣಿ ಧೀನ್ದ್ರಿಯಾಣಿ| ತೇಷು ಯದಾ ಉಗ್ರಾ ಅತಿಪ್ರಸೃತಾ ದೋಷಾ ನಿವಿಶನ್ತೇ ಅವತಿಷ್ಠನ್ತೇ, ತದಾ ಮಾನವಾ ಮೂರ್ಛನ್ತಿ, ಇತಿ ಯೋಜ್ಯಮ್| ಸಮ್ಪ್ರಾಪ್ತಿಮಾಹ– ಸಞ್ಜ್ಞಾವಹಾಸ್ವಿತಿ| ಸಞ್ಜ್ಞಾವಹನಾಡೀಶಬ್ದೇನ ಸಿರಾಧಮನೀಸ್ರೋತಸಾಂ ಗ್ರಹಣಂ, ಯತಸ್ತೈರಿನ್ದ್ರಿಯದೇಶಂ ಮನಃ ಪ್ರಾಪ್ನೋತಿ| ಪಿಹಿತಾಸು ರುದ್ಧಾಸು| ತಮೋ ಮನೋಗುಣಃ ಅಜ್ಞಾನಹೇತುಃ, ತಸ್ಯಾವರಣಾತ್ಮಕತ್ವಾತ್| ಅಭ್ಯುಪೈತಿ ವರ್ಧತೇ, ಸಹಸಾ ಝಟಿತಿ| ಅನ್ಯೇಷು ತಮೋಬಹುಲೇಷು ರೋಗೇಷು ಮದಾತ್ಯಯಾದಿಷು ನ ತಥಾ ಸತ್ತ್ವರಜಸೀ ಲೀಯೇತೇ ಯಥಾ ಮೂರ್ಛಾಸ್ವಿತ್ಯತ ಆಹ– ಸುಖದುಃಖವ್ಯಪೋಹಕೃದಿತಿ; ಸುಖದುಃಖಯೋರ್ವ್ಯಪೋಹಸ್ತಿರಸ್ಕಾರಸ್ತಯೋರಸಂವಿತ್ತಿರಿತ್ಯರ್ಥಃ; ಅಥವಾ ಸುಖಂ ಸತ್ತ್ವಂ, ದುಃಖಂ ರಜಃ, ತಯೋರ್ವ್ಯಪೋಹಕೃತ್, ತಮಸಾ ತಯೋರಾವೃತತ್ವಾತ್; ಅತಃ ಕಾಷ್ಠವನ್ನಿಪತತೀತ್ಯರ್ಥಃ| ವ್ಯವಹಾರಾರ್ಥಂ ತತ್ಪರ್ಯಾಯಾನಾಹ– ಮೋಹೋ ಮೂರ್ಛೇತಿ ತಸ್ಯಾಃ ಪರ್ಯಾಯೌ| ಉಕ್ತಂ ಚಾಭಿಧಾನಾನ್ತರೇ– “ಸಞ್ಜ್ಞೋಪಘಾತೇ ಮೂರ್ಛಾಯೋ ಮೂರ್ಛಾ ಸ್ಯಾನ್ಮೂರ್ಛನಂ ತಥಾ| ಕಶ್ಮಲಂ ಪ್ರಲಯೋ ಮೋಹಃ ಸನ್ನ್ಯಾಸಸ್ತು ಮೃತೋಪಮಃ” ಇತಿ| ಸಾ ಚ ಮೂರ್ಛಾ ಷಡ್ವಿಧಾ ಷಟ್ಪ್ರಕಾರಾ ಭವತಿ| ವಾತಾದಿಭಿಃ ಶೋಣಿತಮದ್ಯವಿಷೈಶ್ಚ ತಿಸ್ರಃ, ಏವಂ ಷಡ್ವಿಧತ್ವಮಾಹ– ವಾತಾದಿಭಿರಿತಿ| ಪ್ರಭುತ್ವೇನೇತಿ ವಾತಾದಿಷ್ವಪಿ ವ್ಯಾಪಕತ್ವೇನ ಪಿತ್ತಮೇವಾವತಿಷ್ಠತೇ ಜ್ವರವದ್ರೋಗಮಹಿಮ್ನಾಽವಶ್ಯಂ ಪಿತ್ತಸಮ್ಬನ್ಧಃ; ಇಹೈವ ವಕ್ಷ್ಯತ್ಯಗ್ರೇ– “ಮೂರ್ಛಾ ಪಿತ್ತತಮಃಪ್ರಾಯಾ” ಇತಿ, ಚಿಕಿತ್ಸಾಯಾಂ ಚ ಶೀತಕ್ರಿಯಾವಿಧಾನಮಿತಿ ||೧-೫||
Adhikarana ಮೂರ್ಛಾಪೂರ್ವರೂಪಮ್ (೬) · Śloka ೬
ಹೃತ್ಪೀಡಾ ಜೃಮ್ಭಣಂ ಗ್ಲಾನಿಃ ಸಞ್ಜ್ಞಾದೌರ್ಬಲ್ಯಮೇವ ಚ |
ಸರ್ವಾಸಾಂ ಪೂರ್ವರೂಪಾಣಿ, ಯಥಾಸ್ವಂ ತಾ ವಿಭಾವಯೇತ್ ||೬||
(ಸು. ಉ. ತಂ. ಅ. ೪೬) |
View original
हृत्पीडा जृम्भणं ग्लानिः सञ्ज्ञादौर्बल्यमेव च |
सर्वासां पूर्वरूपाणि, यथास्वं ता विभावयेत् ||६||
(सु. उ. तं. अ. ४६) |
Hide commentary
ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)
ತಸ್ಯಾಃ ಪೂರ್ವರೂಪಮಾಹ– ಹೃತ್ಪೀಡೇತ್ಯಾದಿ| ಸಞ್ಜ್ಞಾದೌರ್ಬಲ್ಯಮಸಮ್ಯಗ್ಜ್ಞಾನತಾ| ಸರ್ವಾಸಾಂ ಪೂರ್ವರೂಪಾಣೀತಿ ಛೇದಃ| ಯಥಾಸ್ವಂ ವಿಭಾವಯೇದಿತಿ ತಾಃ ಮೂರ್ಛಾಃ ವಾತಾದಿಭೇದೇನ ಜಾನೀಯಾತ್ ವ್ಯಕ್ತರೂಪಾವಸ್ಥಾಯಾಂ, ನತು ಪೂರ್ವರೂಪಾವಸ್ಥಾಯಾಮಿತಿ ಜೇಜ್ಜಟಃ||೬||
ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)
ತಸ್ಯಾಃ ಪೂರ್ವರೂಪಮಾಹ– ಹೃದಿತ್ಯಾದಿ| ಸಞ್ಜ್ಞಾದೌರ್ಬಲ್ಯಮಸಮ್ಯಗ್ಜ್ಞಾನತಾ| ಪೂರ್ವರೂಪಾಣೀತಿ ಪಾದತ್ರಯೇಣ ಛೇದಃ| ಯಥಾಸ್ವಂ ವಿಭಾವಯೇದಿತಿ ತಾಂ ಮೂರ್ಛಾಂ ವಾತಾದಿಭೇದೇನ ಜಾನೀಯಾದಿತ್ಯರ್ಥಃ; ವ್ಯಕ್ತರೂಪಾವಸ್ಥಾಯಾಂ ನತು ಪೂರ್ವರೂಪಾವಸ್ಥಾಯಾಮಿತಿ ಜೇಜ್ಜಟಃ||೬||
Adhikarana ವಾತಜಮೂರ್ಛಾಯಲಕ್ಷಣಮ್ (೭-೮) · Śloka ೮
ನೀಲಂ ವಾ ಯದಿ ವಾ ಕೃಷ್ಣಮಾಕಾಶಮಥವಾಽರುಣಮ್ |
ಪಶ್ಯಂಸ್ತಮಃ ಪ್ರವಿಶತಿ ಶೀಘ್ರಂ ಚ ಪ್ರತಿಬುಧ್ಯತೇ ||೭||
ವೇಪಥುಶ್ಚಾಙ್ಗಮರ್ದಶ್ಚ ಪ್ರಪೀಡಾ ಹೃದಯಸ್ಯ ಚ |
ಕಾರ್ಶ್ಯಂ ಶ್ಯಾವಾಽರುಣಾ ಛಾಯಾ ಮೂರ್ಛಾಯೇ ವಾತಸಮ್ಭವೇ ||೮||
(ಚ. ಸೂ. ಅ. ೨೪) |
View original
नीलं वा यदि वा कृष्णमाकाशमथवाऽरुणम् |
पश्यंस्तमः प्रविशति शीघ्रं च प्रतिबुध्यते ||७||
वेपथुश्चाङ्गमर्दश्च प्रपीडा हृदयस्य च |
कार्श्यं श्यावाऽरुणा छाया मूर्छाये वातसम्भवे ||८||
(च. सू. अ. २४) |
Hide commentary
ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)
ತಾ ಏವಾಹ (ವಾತಜಾಮಾಹ)– ನೀಲಮಿತ್ಯಾದಿ| ನೀಲಂ ಸ್ನಿಗ್ಧಕೃಷ್ಣಂ, ಕೃಷ್ಣಂ ರೂಕ್ಷಕೃಷ್ಣಮ್, ಅರುಣಮೀಷಲ್ಲೋಹಿತಮ್| ತಮಃ ಪ್ರವಿಶತ್ಯನ್ಧಕಾರಮಿವ ಪ್ರವಿಶತಿ ಮೂರ್ಛತೀತ್ಯರ್ಥಃ| ಶೀಘ್ರಂ ಚ ಪ್ರತಿಬುಧ್ಯತ ಇತಿ ವಾಯೋಃ ಶೀಘ್ರಕಾರಿತ್ವಾತ್| ಕಾರ್ಶ್ಯಂ ಶ್ಯಾವಾಽರುಣಾ ಛಾಯಾ, ‘ಗಾತ್ರೇ’ ಇತಿ ಶೇಷಃ| ಮೂರ್ಛಾಯಶಬ್ದೋ ಮೂರ್ಛಾಪರ್ಯಾಯಃ||೭-೮||
ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)
ವಾತಜಾಮಾಹ– ನೀಲಮಿತ್ಯಾದಿ| ನೀಲಂ ಸ್ನಿಗ್ಧಕೃಷ್ಣಮ್, ಅರುಣಮೀಷಲ್ಲೋಹಿತಮೀದೃಶಂ ಗಗನಂ ಪಶ್ಯನ್ ತಮಃ ಪ್ರವಿಶತಿ ಅನ್ಧಕಾರಮಿವ ಪ್ರವಿಶತಿ ಮೂರ್ಛತೀತ್ಯರ್ಥಃ| ಶೀಘ್ರಂ ಚ ಪ್ರತಿಬುದ್ಧ್ಯತೇ ವಾಯೋಃ ಶೀಘ್ರಕಾರಿತ್ವಾತ್| ಕಾರ್ಶ್ಯಂ ಶ್ಯಾವಾಽರುಣಾ ಛಾಯಾ ಗಾತ್ರಸ್ಯೇತಿ ಶೇಷಃ| ಮೂರ್ಛಾಯಶಬ್ದೋ ಮೂರ್ಛಾಪರ್ಯಾಯಃ||೭-೮||
Adhikarana ಪಿತ್ತಜಮೂರ್ಛಾಯಲಕ್ಷಣಮ್ (೯-೧೦) · Śloka ೧೦
ರಕ್ತಂ ಹರಿತವರ್ಣಂ ವಾ ವಿಯತ್ ಪೀತಮಥಾಪಿ ವಾ |
ಪಶ್ಯಂಸ್ತಮಃ ಪ್ರವಿಶತಿ ಸಸ್ವೇದಶ್ಚ ಪ್ರಬುಧ್ಯತೇ ||೯||
(ಸಪಿಪಾಸಃ ಸಸನ್ತಾಪೋ ರಕ್ತಪೀತಾಕುಲೇಕ್ಷಣಃ) |
ಜಾತಮಾತ್ರೇ ಪತತಿ ಚ ಶೀಘ್ರಂ ಚ ಪ್ರತಿಬುಧ್ಯತೇ |
ಸಮ್ಭಿನ್ನವರ್ಚಾಃ ಪೀತಾಭೋ ಮೂರ್ಛಾಯೇ ಪಿತ್ತಸಮ್ಭವೇ ||೧೦||
(ಚ. ಸೂ. ಅ. ೨೪) |
View original
रक्तं हरितवर्णं वा वियत् पीतमथापि वा |
पश्यंस्तमः प्रविशति सस्वेदश्च प्रबुध्यते ||९||
(सपिपासः ससन्तापो रक्तपीताकुलेक्षणः) |
जातमात्रे पतति च शीघ्रं च प्रतिबुध्यते |
सम्भिन्नवर्चाः पीताभो मूर्छाये पित्तसम्भवे ||१०||
(च. सू. अ. २४) |
Hide commentary
ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)
ಪಿತ್ತಜಮೂರ್ಛಾಯಮಾಹ– ರಕ್ತಮಿತ್ಯಾದಿ| ವಿಯದಾಕಾಶಮ್| ಅತ್ರ “ಸಪಿಪಾಸಃ ಸಸನ್ತಾಪೋ ರಕ್ತಪೀತಾಕುಲೇಕ್ಷಣಃ|” ಇತಿ ಕ್ವಚಿದಧಿಕಃ ಪಾಠ||೯-೧೦||
ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)
ಪಿತ್ತಜಾಮಾಹ– ರಕ್ತಮಿತ್ಯಾದಿ| ವಿಯದಾಕಾಶಂ, ರಕ್ತಂ, ಹರಿತವರ್ಣಂ ಶಾಕವರ್ಣಂ, ಪೀತಂ ವಾ ಪಶ್ಯನ್ ತಮಃ ಪ್ರವಿಶತೀತಿ ಮೂರ್ಛತೀತ್ಯರ್ಥಃ| ಯದಾ ಪ್ರಬುಧ್ಯತೇ ತದಾ ಸ್ವೇದೋ ಭವತಿ, ಸಪಿಪಾಸಃ ತೃಷ್ಣಾನ್ವಿತಃ, ಸನ್ತಾಪವಾಂಶ್ಚ ಭವತಿ| ರಕ್ತೇ ಪೀತೇ ಆಕುಲೇ ತ್ರಸ್ತೇ ಇವ ಈಕ್ಷಣೇ ಲೋಚನೇ ಯಸ್ಯ ಸ ತಥಾ| ‘ಅನ್ಯೇ ರಕ್ತಪಿತ್ತಾಕುಲೇಕ್ಷಣಃ’ ಇತಿ ಪಠನ್ತಿ| ತತ್ರ ರಕ್ತಪಿತ್ತೋ ವಿಕಾರಃ| (ಜಾತಮಾತ್ರೇ ಉತ್ಪನ್ನಮಾತ್ರೇ, ಪತತಿ ಶೀಘ್ರಂ ಚ ಪ್ರತಿಬುಧ್ಯತೇ|) ಪೀತಾಭಃ ಪೀತಶರೀರಚ್ಛವಿಃ||೯-೧೦||
Adhikarana ಕಫಜಮೂರ್ಛಾಯಲಕ್ಷಣಮ್ (೧೧-೧೨) · Śloka ೧೨
ಮೇಘಸಙ್ಕಾಶಮಾಕಾಶಮಾವೃತಂ ವಾ ತಮೋಘನೈಃ |
ಪಶ್ಯಂಸ್ತಮಃ ಪ್ರವಿಶತಿ ಚಿರಾಚ್ಚ ಪ್ರತಿಬುಧ್ಯತೇ ||೧೧||
ಗುರುಭಿಃ ಪ್ರಾವೃತೈರಙ್ಗೈರ್ಯಥೈವಾರ್ದ್ರೇಣ ಚರ್ಮಣಾ |
ಸಪ್ರಸೇಕಃ ಸಹೃಲ್ಲಾಸೋ ಮೂರ್ಛಾಯೇ ಕಫಸಮ್ಭವೇ ||೧೨||
(ಚ. ಸೂ. ಅ. ೨೪) |
View original
मेघसङ्काशमाकाशमावृतं वा तमोघनैः |
पश्यंस्तमः प्रविशति चिराच्च प्रतिबुध्यते ||११||
गुरुभिः प्रावृतैरङ्गैर्यथैवार्द्रेण चर्मणा |
सप्रसेकः सहृल्लासो मूर्छाये कफसम्भवे ||१२||
(च. सू. अ. २४) |
Hide commentary
ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)
ಕಫಜಮೂರ್ಛಾಯಮಾಹ– ಮೇಘೇತ್ಯಾದಿ| ತಮೋಘನೈರಿತಿ ತಮೋಭಿರ್ಘನೈಶ್ಚ; ತಮೋಽನ್ಧಕಾರಃ, ಘನೋಽತ್ರ ಮೇಘವಾಚೀ||೧೧-೧೨||
ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)
ಶ್ಲೇಷ್ಮಜಾಮಾಹ– ಮೇಘಸಙ್ಕಾಶಮಿತ್ಯಾದಿ| ಆರ್ದ್ರೇಣ ಚರ್ಮಣಾ ಇವ ಪ್ರಾವೃತೈರ್ವೇಷ್ಟಿತೈರಙ್ಗೈರುಪಲಕ್ಷಿತಃ| ಪ್ರಸೇಕೋ ಮುಖಸ್ರಾವಃ, ಉಪಸ್ಥಿತವಮನತ್ವಮಿವ||೧೧-೧೨||
Adhikarana ಸಾನ್ನಿಪಾತಿಕಮೂರ್ಛಾಯಲಕ್ಷಣಮ್ (೧೩) · Śloka ೧೩
ಸರ್ವಾಕೃತಿಃ ಸನ್ನಿಪಾತಾದಪಸ್ಮಾರ ಇವಾಗತಃ |
ಸ ಜನ್ತುಂ ಪಾತಯತ್ಯಾಶು ವಿನಾ ಬೀಭತ್ಸಚೇಷ್ಟಿತೈಃ ||೧೩||
(ಚ. ಸೂ. ಅ. ೨೪) |
View original
सर्वाकृतिः सन्निपातादपस्मार इवागतः |
स जन्तुं पातयत्याशु विना बीभत्सचेष्टितैः ||१३||
(च. सू. अ. २४) |
Hide commentary
ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)
ಸಾನ್ನಿಪಾತಿಕಮಾಹ– ಸರ್ವೇತ್ಯಾದಿ| ನನು, ಸರ್ವಾಕೃತಿರಿತಿ ವಿರುದ್ಧಮ್, ಉದ್ದೇಶೇ “ಷಡ್ವಿಧಾ ಸಾ ಪ್ರಕೀರ್ತಿತಾ” ಇತ್ಯಭಿಹಿತತ್ವಾತ್; ಸನ್ನಿಪಾತಜಯಾ ಸಹ ಸಪ್ತ ಪ್ರಸಜ್ಯೇರನ್? ಉಚ್ಯತೇ– ಉದ್ದೇಶಃ ಸುಶ್ರುತಗ್ರನ್ಥೇನ, ಚರಕಗ್ರನ್ಥೇನ ಚ ವಿವರಣಮ್| ಚರಕೇ ಹ್ಯೇಕಜಾಸ್ತಿಸ್ರಸ್ತ್ರಿದೋಷಜಾ ಚೈಕೇತಿ ಚತಸ್ರಃ ಪಠ್ಯನ್ತೇ| ಯದುಕ್ತಮಷ್ಟೋದರೀಯ– “ಚತ್ವಾರೋ ಮೂರ್ಛಾಯಾ ಇತಿ ಅಪಸ್ಮಾರೈರ್ವ್ಯಾಖ್ಯಾತಾಃ|” (ಚ. ಸೂ. ಅ. ೧೮) ಇತಿ| ರಕ್ತಮದ್ಯವಿಷಜಾನಾಂ ಯಥಾದೋಷಮೇತಾಸ್ವನ್ತರ್ಭಾವಃ; ಸುಶ್ರುತೇ ಚೈತಾ ರಕ್ತಾದಿಜಾ ಲಕ್ಷಣಚಿಕಿತ್ಸಾಭೇದಖ್ಯಾಪನಾರ್ಥಂ ಸಾಕ್ಷಾತ್ ಪಠಿತಾಃ, ತ್ರಿದೋಷಜಾಯಾಃ ದೋಷಜಾಸ್ವನ್ತರ್ಭಾವಃ ಇತ್ಯಭಿಪ್ರಾಯೇಣ ಭೇದ ಆಚಾರ್ಯಯೋಃ; ಸಙ್ಗ್ರಹೇ ಚಾತ್ರ ಸರ್ವತನ್ತ್ರಸ್ವೀಕಾರಾದುಭಯಮಪಿ ಲಿಖಿತಮಿತ್ಯದೋಷಃ| ಅಪಸ್ಮಾರ ಇವೇತಿ ಯಥಾಽಪಸ್ಮಾರೀ ಮಹತಾಽಭಿಘಾತೇನ ಪತತಿ ಚಿರೇಣ ಪ್ರತಿಬುಧ್ಯತೇ| ಅಪಸ್ಮಾರೇ ಫೇನವಾಮಿತ್ವದನ್ತಘಟ್ಟನಾಕ್ಷಿವೈಕೃತಾದಿಕಮಧಿಕಮಿತಿ ಭೇದಃ| ಬೀಭತ್ಸಚೇಷ್ಟಿತೈರಿತಿ ಫೇನವಾಮಿತ್ವಾದಿಭಿರೇವ||೧೩||
ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)
ಸನ್ನಿಪಾತಜಾಮಾಹ– ಸರ್ವಾಕೃತಿರಿತ್ಯಾದಿ| ನನು ಸರ್ವಾಕೃತಿರಿತಿ ವಿರುದ್ಧಮ್? ಪೂರ್ವಮುದ್ದೇಶೇ ‘ಷಡ್ವಿಧಾ ಸಾ ಪ್ರಕೀರ್ತಿತಾ’ ಇತ್ಯುಕ್ತಂ, ಸನ್ನಿಪಾತಜಯಾ ಸಹ ಸಪ್ತಸಙ್ಖ್ಯಾತ್ವಂ ಸ್ಯಾತ್| ಉಚ್ಯತೇ– ಉದ್ದೇಶಃ ಸುಶ್ರುತೇನ ವಿವರಣಂ ಚರಕೇಣ, ಯತಸ್ತತ್ರ ಪಠಿತಾ ವಾತಾದಿಭಿಸ್ತಿಸ್ರಃ, ತ್ರಿದೋಷಜಾ ಚತುರ್ಥಾ| ಯದುಕ್ತಮಷ್ಟೋದರೀಯಾಧ್ಯಾಯೇ– “ಚತಸ್ರೋ ಮೂರ್ಛಾಯಾ ಇತಿ ಅಪಸ್ಮಾರೈಃ ವ್ಯಾಖ್ಯಾತಾಃ” ಇತಿ; ಯಥಾ ಚತ್ವಾರೋಽಪಸ್ಮಾರಾಃ ವಾತೇನ ಪಿತ್ತೇನ ಶ್ಲೇಷ್ಮಣಾ ಸನ್ನಿಪಾತೇನ, ತದ್ವನ್ಮೂರ್ಛಾ ಅಪೀತ್ಯರ್ಥಃ| ರಕ್ತಮದ್ಯವಿಷಜಾನಾಂ ಯಥಾಸ್ವಂ ದೋಷಜಾಸ್ವನ್ತರ್ಭಾವಃ ಸುಶ್ರುತೇ ಏತಚ್ಚ ಲಕ್ಷಣಞ್ಚಿಕಿತ್ಸಾಭೇದಖ್ಯಾಪನಾರ್ಥಂ ಸಾಕ್ಷಾತ್ಪಠಿತಮ್| ತ್ರಿದೋಷಜಾಯಾಶ್ಚ ದೋಷಜಾಸ್ವನ್ತರ್ಭಾವಃ ಇತ್ಯಭಿಪ್ರಾಯೇಣ ಮಾಧವೇನ ಸಙ್ಗೃಹೀತೇಯಮಿತಿ ಸರ್ವತನ್ತ್ರಸ್ವೀಕಾರಾದುಭಯಮಪಿ ಲಿಖಿತಮಿತ್ಯದೋಷಃ| ಅಪಸ್ಮಾರ ಇವಾಗತ ಇತಿ ಆಗತಸ್ಯಾಪಸ್ಮಾರಸ್ಯ ವೇಗವತ್ ಸಾ ಮೂರ್ಛಾ ಜನ್ತುಂ ಪ್ರಾಣಿನಂ ಶೀಘ್ರಂ ಪಾತಯತಿ ಚಿರಾಚ್ಚ ಪ್ರತಿಬುಧ್ಯತೇ, ವಿನಾ ಬೀಭತ್ಸಚೇಷ್ಟಿತೈರಿತಿ ಅಪಸ್ಮಾರೇ ಫೇನಾಗಮನಂ ದನ್ತಾವಘಟ್ಟನಾಕ್ಷಿವೈಕೃತಸತ್ತ್ವಾದಿದರ್ಶನಮಸ್ತಿ, ತ್ರಿದೋಷಜಾಯಾಂ ಮೂರ್ಛಾಯಾಂ ತು ನ ತಥಾ, ಅಯಮೇವ ಭೇದಃ; ಅತ ಏವ ವಿನಾ ಬೀಭತ್ಸಚೇಷ್ಟಿತೈರಿತಿ||೧೩||
Adhikarana ರಕ್ತಜಮೂರ್ಛಾಯಸಮ್ಪ್ರಾಪ್ತಿಃ (೧೪) · Śloka ೧೪
ಪೃಥಿವ್ಯಾಪಸ್ತಮೋರೂಪಂ ರಕ್ತಗನ್ಧಸ್ತದನ್ವಯಃ |
ತಸ್ಮಾದ್ರಕ್ತಸ್ಯ ಗನ್ಧೇನ ಮೂರ್ಛನ್ತಿ ಭುವಿಮಾನವಾಃ ||೧೪||
ದ್ರವ್ಯಸ್ವಭಾವ ಇತ್ಯೇಕೇ ದೃಷ್ಟ್ವಾ ಯದಭಿಮುಹ್ಯತಿ |
(ಸು. ಉ. ತಂ. ಅ. ೪೬) |
View original
पृथिव्यापस्तमोरूपं रक्तगन्धस्तदन्वयः |
तस्माद्रक्तस्य गन्धेन मूर्छन्ति भुविमानवाः ||१४||
द्रव्यस्वभाव इत्येके दृष्ट्वा यदभिमुह्यति |
(सु. उ. तं. अ. ४६) |
Hide commentary
ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)
ರಕ್ತಜಮೂರ್ಛಾಸಮ್ಪ್ರಾಪ್ತಿಮಾಹ– ಪೃಥಿವ್ಯಾಪ ಇತ್ಯಾದಿ| ಪೃಥಿವೀ ಆಪಶ್ಚ ಏತದ್ದ್ವಯಂ ತಮೋರೂಪಂ ತಮೋಬಹುಲಮ್, ಉಕ್ತಂ ಹಿ– “ತಮೋಬಹುಲಾ ಪೃಥಿವೀ, ಸತ್ತ್ವತಮೋಬಹುಲಾ ಆಪಃ|” (ಸು. ಶಾ. ಅ. ೧) ಇತಿ| ‘ಪೃಥಿವ್ಯಮ್ಭ’ ಇತಿ ಪಾಠೇ ಅಯಮೇವಾರ್ಥಃ| ತದನ್ವಯಃ ಪೃಥಿವ್ಯಮ್ಭೋಽನ್ವಯಃ; ‘ತನ್ಮಯಃ’ ಇತಿ ಪಾಠೇ ಪೃಥಿವೀಜಲಮಯಃ, ಪ್ರಕೃತಿವಿಕಾರಭಾವೇ ಮಯಟ್| ತಸ್ಮಾದಿತಿ ಯಸ್ಮಾತ್ ಪೃಥಿವ್ಯಾಪಸ್ತಮೋರೂಪಂ ರಕ್ತಗನ್ಧಶ್ಚ ತದನ್ವಯಃ, ಮೂರ್ಛಾ ಚ ತಮಃಪ್ರಾಯಾ, ತಸ್ಮಾದಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಭುವಿಮಾನವಾಃ ಇತಿ ಪಾಞ್ಚಭೌತಿಕತ್ವೇಽಪಿ ಶರೀರಸ್ಯೋದ್ಭೂತಭೂಮಿಗುಣಾ ಯೇ ತೇ ಭುವಿಮಾನವಾಃ ಪಾರ್ಥಿವಾಃ, ತಾಮಸಾ ಇತ್ಯರ್ಥಃ; ನತು ರಾಜಸಾಃ, ಸಾತ್ತ್ವಿಕಾ ವಾ| ನನು ಚಮ್ಪಕಾದಿಗನ್ಧೇನಾಪಿ ಮೂರ್ಛಾ ಪ್ರಸಜ್ಯೇತ? ತತ್ರಾಪಿ ಗನ್ಧಸ್ಯ ಪಾರ್ಥಿವತ್ವಾತ್ ಪೃಥಿವ್ಯಾಶ್ಚ ತಮೋರೂಪತ್ವಾದಿತ್ಯತ ಆಹ– ದ್ರವ್ಯಸ್ವಭಾವ ಇತ್ಯಾದಿ| ರಕ್ತಸ್ಯಾಯಂ ಸ್ವಭಾವಃ, ತೇನ ತದ್ಗತ ಏವ ಗನ್ಧೋ ಮೂರ್ಛಯತೀತಿ| ಸ್ವಭಾವಮೇವ ದ್ರಢಯತಿ– ದೃಷ್ಟ್ವಾ ಯದಭಿಮುಹ್ಯತೀತಿ| ‘ಯಚ್ಚ ದೃಷ್ಟ್ವಾಽಪಿ ಮುಹ್ಯತಿ’ ಇತಿ ಪಾಠಾನ್ತರಮ್| ಅನ್ಯೇ ತು ಗನ್ಧಾಸಮ್ಬನ್ಧೇಽಪಿ ದರ್ಶನಮಾತ್ರಾನ್ಮೂರ್ಛೋಪಲಮ್ಭಾದನೈಕಾನ್ತಿಕತ್ವಂ ಗನ್ಧಸ್ಯ ಮನ್ಯಮಾನಾಃ ಸ್ವಭಾವಮೇವ ಹೇತ್ವನ್ತರಮಾಹುಃ; ಏತೇನ ಗನ್ಧಸ್ಯ ಪ್ರಾಯಿಕತ್ವಮುಕ್ತಮ್| ಅನ್ಯೇ ತು ಗನ್ಧಸ್ಯ ಹೇತುತ್ವಮಪಾಸ್ಯ ದರ್ಶನಸ್ಯೈವ ಹೇತುತ್ವಂ ಮನ್ಯನ್ತೇಃ; ತನ್ನ, ಯದಾಹ ಭೋಜಃ– “ಸ್ತಬ್ಧಾಙ್ಗದೃಷ್ಟಿರ್ಭವತಿ ಗೂಢೋಚ್ಛ್ವಾಸಸ್ತಥೈವ ಚ ದರ್ಶನಾದಸೃಜಸ್ತಜ್ಜಾದ್ಗನ್ಧಾಚ್ಚೈವ ಪ್ರಮುಹ್ಯತಿ||” ಇತಿ| “ಪೃಥಿವ್ಯಾ ಯತ್ತಮೋರೂಪಮ್ ಇತಿ” ಪಾಠಾನ್ತರಂ ಸುಗಮಮ್| “ಪೃಥಿವ್ಯಮ್ಭಸ್ತಮೋರೂಪಂ ರಕ್ತಗನ್ಧೇನ ತತ್ತ್ರಯಮ್|” ಇತಿ ಪಾಠಾನ್ತರಸ್ಯ ಜೇಜ್ಜಟಲಿಖಿತಸ್ಯಾಯಮರ್ಥಃ– ರಕ್ತಗನ್ಧೇನ ತು ಯದುಕ್ತಮವ್ಯಭಿಚರಿತಂ ಪ್ರಕೃತಿವಿಕಾರಯೋಸ್ತಾದರ್ಥ್ಯಾತ್ ಕಿಂ ತತ್ತ್ರಯಮಿತ್ಯತ ಉಕ್ತಮ್– ಪೃಥಿವ್ಯಮ್ಭಸ್ತಮೋರೂಪಮಿತಿ; ಪೃಥಿವ್ಯಮ್ಭಸ್ತಮಸಾಂ ರೂಪಮಿತ್ಯರ್ಥಃ, ಶೇಷಂ ಪೂರ್ವವತ್| ದೃಷ್ಟ್ವೇತಿ ರಕ್ತಮಿತಿ ಶೇಷಃ||೧೪||
ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)
ಪೃಥ್ವೀತ್ಯಾದಿ| ಪೃಥಿವೀ ಆಪ ಏತದುಭಯಂ ತಮೋರೂಪಂ ತಮೋಬಹುಲಮ್| ಉಕ್ತಂ ಹಿ ಸುಶ್ರುತೇ– “ತಮೋಬಹುಲಾ ಪೃಥ್ವೀ ಸತ್ತ್ವತಮೋಬಹುಲಾ ಆಪಃ” ಇತಿ ತದನ್ವಯಃ| “ಪೃಥಿವ್ಯಾಪಸ್ತಮೋರೂಪಂ ರಕ್ತಗನ್ಧಶ್ಚ ತನ್ಮಯಃ” ಇತಿ ಪಾಠೇ ತನ್ಮಯ ಇತಿ ಪೃಥಿವೀಜಲಮಯಸ್ತದನ್ವಯಾತ್| ಗನ್ಧೇಽಪಿ ತಮಸ್ತ್ವಂ ಸಿದ್ಧಂ; ಮೂರ್ಛಾ ಚ ತಮಃಪ್ರಾಯಾ, ತಸ್ಮಾದಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಅನ್ಯೇ ‘ಪೃಥಿವ್ಯಮ್ಭಾ’ ಇತಿ ಪಠನ್ತಿ| ತತ್ರ ಪೃಥಿವೀ ಚಾಮ್ಭಶ್ಚ ಪೃಥಿವ್ಯಮ್ಭಸೀ ತಯೋಃ ಸಮ್ಬನ್ಧಿ ಯತ್ತಮಃ ತದ್ರೂಪಂ ತದ್ಬಹುಲಂ ಲಕ್ಷಣಂ ರಕ್ತಮಿತಿ; ರೂಪಶಬ್ದೋಽತ್ರ ಬಾಹುಲ್ಯೇ ಸ್ವಲಕ್ಷಣೇ ವಾ ವರ್ತತೇ, ಯತಃ ಸತ್ತ್ವರಜಸ್ತಮಸಾಂ ಪರಮಂ ರೂಪಂ ದೃಷ್ಟಿಪಥಂ ನೋಪಗಚ್ಛತಿ ಕಿನ್ತು ವಿಶೇಷೇಷ್ವಭಿವ್ಯಜ್ಯತೇ, ಸರ್ವ ಏವ ವಿಶೇಷಾಸ್ತಮೋಮಯಾ ಇತ್ಯುಕ್ತತ್ವಾತ್| ಭುವಿಮಾನವಾ ಇತಿ ಪಾಞ್ಚಭೌತಿಕತ್ವೇಽಪಿ ಶರೀರಸ್ಯೋದ್ಭೂತಭೂಮಿಗುಣಾಃ, ಏತೈ ಭುವಿಮಾನವಾಃ ಪಾರ್ಥಿವಾಸ್ತಾಮಸಾ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ತಸ್ಮಾದ್ಯೇ ಮಾನವಾಸ್ತಾಮಸಾ ಭವನ್ತಿ ತ ಏವ ರಕ್ತಗನ್ಧೇನ ಮೂರ್ಛನ್ತಿ ನ ತು ರಾಜಸಾಃ ಸಾತ್ತ್ವಿಕಾ ವಾ ರಕ್ತಗನ್ಧೇನ ಮೂರ್ಛನ್ತೀತಿ ಭಾವಃ| ನನು, ಚಮ್ಪಕಾದಿಗನ್ಧೇನಾಪಿ ಮೂರ್ಛಾ ಪ್ರಸಜ್ಯೇತ ತತ್ರಾಪಿ ಗನ್ಧಸ್ಯ ಪಾರ್ಥಿವತ್ವಾತ್, ಪೃಥಿವ್ಯಾಶ್ಚ ತಮೋರೂಪತ್ವಾದಿತ್ಯತ್ರಾಹ– ದ್ರವ್ಯಸ್ವಭಾವ ಇತ್ಯೇಕೇ ದೃಷ್ಟ್ವಾ ಯದಭಿಮುಹ್ಯತೀತಿ; ರಕ್ತಸ್ಯಾಯಂ ಸ್ವಭಾವೋ ಯೇನ ತದ್ಗತಗನ್ಧೋ ಮೂರ್ಛಯತೀತಿ| ಪ್ರಭಾವಮೇವ ದ್ರಢಯತಿ– ದೃಷ್ಟ್ವಾಽಪಿ ಯನ್ಮೂರ್ಛಯತೀತಿ ‘ರಕ್ತಮ್’ ಇತಿ ಶೇಷಃ| ಯದಾಹ ಭೋಜಃ– “ಸ್ತಬ್ಧಾಙ್ಗದೃಷ್ಟಿರ್ಭವತಿ ಗೂಢೋಚ್ಛ್ವಾಸಸ್ತಥೈವ ಚ| ದರ್ಶನಾದಸೃಜಸ್ತಜ್ಜಾದ್ಗನ್ಧಾಚ್ಚೈವ ಪ್ರಮುಹ್ಯತಿ” ಇತಿ||೧೪||
Adhikarana ವಿಷಜಮೂರ್ಛಾಯಸ್ಯ ಮದ್ಯಜಮೂರ್ಛಾಯಸ್ಯ ಚ ಸಮ್ಪ್ರಾಪ್ತಿಃ (೧೫) · Śloka ೧೫
ಗುಣಾಸ್ತೀವ್ರತರತ್ವೇನ ಸ್ಥಿತಾಸ್ತು ವಿಷಮದ್ಯಯೋಃ ||೧೫||
ತ ಏವ ತಸ್ಮಾತ್ತಾಭ್ಯಾಂ ತು ಮೋಹೌ ಸ್ಯಾತಾಂ ಯಥೇರಿತೌ |
(ಸು. ಉ. ತಂ. ಅ. ೪೬) |
View original
गुणास्तीव्रतरत्वेन स्थितास्तु विषमद्ययोः ||१५||
त एव तस्मात्ताभ्यां तु मोहौ स्यातां यथेरितौ |
(सु. उ. तं. अ. ४६) |
Hide commentary
ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)
ವಿಷಮದ್ಯಜೇ ಪ್ರಾಹ– ಗುಣಾ ಇತ್ಯಾದಿ| ಗುಣಾ ದಶ; ಯದುಕ್ತಂ ದೃಢಬಲೇನ– “ಲಘು ರೂಕ್ಷಮಾಶು ವಿಶದಂ ವ್ಯವಾಯಿ ತೀಕ್ಷ್ಣಂ ವಿಕಾಶಿ ಸೂಕ್ಷ್ಮಂ ಚ| ಉಷ್ಣಮನಿರ್ದೇಶ್ಯರಸಂ ದಶಗುಣಮುಕ್ತಂ ವಿಷಂ ತಜ್ಜ್ಞೈಃ||” (ಚ. ಚಿ. ಅ. ೨೩) ಇತಿ| ತೇ ತೈಲಾದೌ ವ್ಯಸ್ತಾಸ್ತೀವ್ರಾಃ ಸನ್ತಿ, ವಿಷಮದ್ಯಯೋಸ್ತು ತೀವ್ರತರಾಃ, ಅತಸ್ತೈಲಾದಿಭಿರ್ನ ಮೋಹಃ, ಕಿನ್ತು ವಿಷಮದ್ಯಾಭ್ಯಾಮಿತಿ| ತ ಏವೇತಿ ಗುಣಾ ಲಘುತ್ವಾದಯಃ| ಯಥೇರಿತಾವಿತಿ ವಿಷಜೋ ಮೋಹೋ ನ ಸ್ವಯಂ ನಿವರ್ತತೇ ವಿಷಸ್ಯಾಪಾಕಿತ್ವಾತ್, ಮದ್ಯಜಸ್ತು ಮದ್ಯಪರಿಣಾಮಾದೇವ ಶಾಮ್ಯತಿ, ಅಯಂ ಚ ಭೇದೋ ವಿಷಮದ್ಯಯೋಃ ಪ್ರಭಾವಾತ್| ಉಕ್ತಂ ಹಿ ತನ್ತ್ರಾನ್ತರೇ– “ಯೇ ವಿಷಸ್ಯ ಗುಣಾಃ ಪ್ರೋಕ್ತಾಃ ಸನ್ನಿಪಾತಪ್ರಕೋಪಣಾಃ| ತ ಏವ ಮದ್ಯೇ ದೃಶ್ಯನ್ತೇ ವಿಷೇ ತು ಬಲವತ್ತರಾಃ||” ಇತಿ||೧೫||
ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)
ವಿಷಮದ್ಯಜೇ ಪ್ರಾಹ– ಗುಣಾ ಇತ್ಯಾದಿ| ತತ್ರ ಗುಣಾ ದಶ, ಯದುಕ್ತಂ ದೃಢಬಲೇನ– “ಲಘು ರೂಕ್ಷಮಾಶು ವಿಶದಂ ವ್ಯವಾಯಿ ತೀಕ್ಷ್ಣಂ ವಿಕಾಶಿ ಸೂಕ್ಷ್ಮಂ ಚ| ಉಷ್ಣಮನಿರ್ದೇಶ್ಯರಸಂ ದಶಗುಣಮುಕ್ತಂ ವಿಷಂ ತಜ್ಜ್ಞೈಃ” ಇತಿ| ತೇ ಗುಣಾಸ್ತೈಲಾದೌ ವ್ಯಸ್ತಾಸ್ತೀವ್ರಾಃ ಸನ್ತಿ, ವಿಷಮದ್ಯಯೋಸ್ತು ತೀವ್ರತರಾಃ, ಅತಸ್ತೈಲಾದಿಭಿರ್ನ ಮೋಹಃ, ಕಿನ್ತು ವಿಷಮದ್ಯಾಭ್ಯಾಂ ಮೋಹ ಏವೇತಿ; ಗುಣಾ ಲಘುತ್ವಾದಯಃ ತ ಏವ ಗುಣಾ ವಿಷಮದ್ಯಯೋಸ್ತೀವ್ರತರತ್ವೇನ ಸ್ಥಿತಾಃ| ತತ್ರಾಪಿ ಭೇದಃ– ವಿಷೇ ತೀವ್ರತಮಾಃ, ಮದ್ಯೇ ತೀವ್ರತರಾಃ, ತೈಲಾದಿಷು ತೀವ್ರಾ ವ್ಯಸ್ತಾಃ| ಯಥೇರಿತಾವಿತಿ ತಾಭ್ಯಾಂ ವಿಷಮದ್ಯಾಭ್ಯಾಂ ಯಥೇರಿತೌ ತರತಮಾದಿಭೇದೇನ ಯಥೋಕ್ತೌ ಮೋಹೌ ಸ್ಯಾತಾಮ್| ವಿಷೇಣ ತೀವ್ರತಮಃ, ಮದ್ಯೇನ ತೀವ್ರತರ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ವಿಷಜೋ ಮೋಹಃ ಸ್ವಯಂ ನ ನಿವರ್ತತೇ, ವಿಷಸ್ಯಾಪಾಕಿತ್ವಾತ್; ಮದ್ಯಜಸ್ತು ಮದ್ಯಪರಿಣಾಮಾದೇವ ಶಾಮ್ಯತಿ, ವಿಷಜೋ ಮೋಹಃ ಸ್ವಯಂ ನ ನಿವರ್ತತೇ, ವಿಷಸ್ಯಾಪಾಕಿತ್ವಾತ್; ಮದ್ಯಜಸ್ತು ಮದ್ಯಪರಿಣಾಮಾದೇವ ಶಾಮ್ಯತಿ, ವಿಷಮದ್ಯಯೋಸ್ತ್ವಯಮೇವ ಭೇದಃ ಪ್ರಭಾವಾತ್, ಉಕ್ತಂ ಹಿ ತನ್ತ್ರಾನ್ತರೇ– “ಯೇ ವಿಷಸ್ಯ ಗುಣಾಃ ಪ್ರೋಕ್ತಾ ಸನ್ನಿಪಾತಪ್ರಕೋಪಿಣಃ| ತ ಏವ ಮದ್ಯೇ ದೃಶ್ಯನ್ತೇ ವಿಷೇ ತು ಬಲವತ್ತರಾಃ” ಇತಿ|೧೫|
Adhikarana ರಕ್ತಜಾದಿಮೂರ್ಛಾತ್ರಯಸ್ಯ ರೂಪಾಣಿ (೧೬-೧೮) · Śloka ೧೮
ಸ್ತಬ್ಧಾಙ್ಗದೃಷ್ಟಿಸ್ತ್ವಸೃಜಾ ಗೂಢೋಚ್ಛ್ವಾಸಶ್ಚ ಮೂರ್ಛಿತಃ ||೧೬||
ಮದ್ಯೇನ ವಿಲಪಂಶ್ಛೇತೇ ನಷ್ಟವಿಭ್ರಾನ್ತಮಾನಸಃ |
ಗಾತ್ರಾಣಿ ವಿಕ್ಷಿಪನ್ ಭೂಮೌ ಜರಾಂ ಯಾವನ್ನ ಯಾತಿ ತತ್ ||೧೭||
ವೇಪಥುಸ್ವಪ್ನತೃಷ್ಣಾಃ ಸ್ಯುಸ್ತಮಶ್ಚ ವಿಷಮೂರ್ಛಿತೇ |
ವೇದಿತವ್ಯಂ ತೀವ್ರತರಂ ಯಥಾಸ್ವಂ ವಿಷಲಕ್ಷಣೈಃ ||೧೮||
(ಸು. ಉ. ತಂ. ಅ. ೪೬) |
View original
स्तब्धाङ्गदृष्टिस्त्वसृजा गूढोच्छ्वासश्च मूर्छितः ||१६||
मद्येन विलपंश्छेते नष्टविभ्रान्तमानसः |
गात्राणि विक्षिपन् भूमौ जरां यावन्न याति तत् ||१७||
वेपथुस्वप्नतृष्णाः स्युस्तमश्च विषमूर्छिते |
वेदितव्यं तीव्रतरं यथास्वं विषलक्षणैः ||१८||
(सु. उ. तं. अ. ४६) |
Hide commentary
ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)
ರಕ್ತಜಾದಿಮೂರ್ಛಾತ್ರಯಸ್ಯ ರೂಪಾಣ್ಯಾಹ– ಸ್ತಬ್ಧಾಙ್ಗೇತ್ಯಾದಿ ಮೂರ್ಛಿತ ಇತ್ಯನ್ತಂ ರಕ್ತಜಾಯಾಃ ಗೂಢೋಚ್ಛ್ವಾಸಶ್ಚಾಸ್ಪಷ್ಟೋಚ್ಛ್ವಾಸಃ| ‘ಮೂಢ’ ಇತಿ ಪಾಠೇ ಸನ್ನಿರುದ್ಧ ಇತ್ಯರ್ಥಃ ಇತಿ ಜೇಜ್ಜಟಃ| ಮದ್ಯೇನೇತ್ಯಾದಿ ತದಿತ್ಯನ್ತಂ ಮದ್ಯಜಾಯಾಃ| ‘ನಷ್ಟವಿಭ್ರಾನ್ತಮಾನಸ’ ಇತ್ಯತ್ರ ನಿಷ್ಟಲನ್ ಭ್ರಾನ್ತಮಾನಸಃ’ ಇತಿ ಪಾಠಾನ್ತರೇ ನಿಷ್ಟನನ್ ಶಬ್ದಂ ಕುರ್ವನ್| ವೇಪಥ್ವಾದಿನಾ ವಿಷಜಾಯಾಃ| ಯಥಾಸ್ವಂ ವಿಷಲಕ್ಷಣೈರಿತಿ ವಿಷಸ್ಯ ಮೂಲಪತ್ರಕ್ಷೀರಾದಿಭೇದೇನ ಪ್ರಾತಿಸ್ವಿಕಂ ಯಲ್ಲಕ್ಷಣಮುಕ್ತಂ ಸೌಶ್ರುತಕಲ್ಪಸ್ಥಾನ (ಸು. ಕ. ಅ. ೨) ತಲ್ಲಕ್ಷಣಯುಕ್ತಾ ಮೂರ್ಛಾ ಭವತೀತ್ಯರ್ಥಃ||೧೬-೧೮||
ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)
ರಕ್ತಜಾಯಾ ರೂಪಮಾಹ– ಸ್ತಬ್ಧಾಙ್ಗೇತ್ಯಾದಿನಾ ಮೂರ್ಛಿತ ಇತ್ಯನ್ತೇನ| ಗೂಢೋಚ್ಛ್ವಾಸಃ ಇತ್ಯತ್ರ ಮೂಢೇತಿ ಪಾಠೇ ಸನ್ನಿರುದ್ಧೋಚ್ಛ್ವಾಸಃ | ಮದ್ಯಜಾಮಾಹ ವಿಲಪನ್ ಪ್ರಲಪನ್| ನಷ್ಟವಿಭ್ರಾನ್ತಮಾನಸ ಇತಿ ನಷ್ಟಂ ಸ್ಮೃತಿರಹಿತಂ ವಿಭ್ರಾನ್ತಂ ವಿಕ್ಷಿಪ್ತಂ ಮಾನಸಂ ಚಿತ್ತಂ ಯಸ್ಯ ಸ ತಥಾ| ಜರಾಂ ಯಾವನ್ನ ಯಾತಿ ತದಿತಿ ಯಾವಜ್ಜರಾಂ ಪರಿಪಾಕಂ ನ ಗಚ್ಛತಿ ತಾವದ್ಗಾತ್ರಾಣಿ ಭೂಮೌ ವಿನಿಕ್ಷಿಪನ್ ತಾಡಯನ್ ಮೂರ್ಛಿತಸ್ತಿಷ್ಠತೀತ್ಯರ್ಥಃ| ವಿಷಜಾಮಾಹ– ವೇಪಥ್ವಿತ್ಯಾದಿ| ವೇಪಥುಃ ಕಮ್ಪಃ; ಸ್ವಪ್ನೋ ನಿದ್ರಾ| ತಮೋಽನ್ಧಕಾರಪ್ರವಿಷ್ಟಸ್ಯೇವಾರ್ಥಾಸಂವಿತ್ತಿಃ| ಯಥಾಸ್ವಂ ವಿಷಲಕ್ಷಣೈರಿತಿ ವಿಷಸ್ಯ ಮೂಲಕನ್ದಪತ್ರಕ್ಷೀರಾದಿಭೇದೇನ ಯಲ್ಲಕ್ಷಣಂ ಸುಶ್ರುತೇ ಕಲ್ಪಸ್ಥಾನೇ ಉಕ್ತಂ ತೇಷಾಂ ಲಕ್ಷಣೈರೇವ ತೀವ್ರತರತ್ವೇನ ಯುಕ್ತಾ ಮೂರ್ಛಾ ಭವತೀತ್ಯರ್ಥಃ||೧೬-೧೮||
Adhikarana ಮೂರ್ಛಾಭ್ರಮತನ್ದ್ರಾನಿದ್ರಾದೀನಾಂ ಪರಸ್ಪರಂ ಭೇದಃ, ಭ್ರಮಲಕ್ಷಣಂ ಚ (೧೯) · Śloka ೧೯
ಮೂರ್ಛಾ ಪಿತ್ತತಮಃಪ್ರಾಯಾ ರಜಃಪಿತ್ತಾನಿಲಾದ್ಭ್ರಮಃ |
ತಮೋವಾತಕಫಾತ್ತನ್ದ್ರಾ ನಿದ್ರಾ ಶ್ಲೇಷ್ಮತಮೋಭವಾ ||೧೯||
(ಸು. ಶಾ. ಅ. ೪) |
(ಚಕ್ರವದ್ಭ್ರಮತೋ ಗಾತ್ರಂ ಭೂಮೌ ಪತತಿ ಸರ್ವದಾ |
ಭ್ರಮರೋಗ ಇತಿ ಜ್ಞೇಯೋ ರಜಃಪಿತ್ತಾನಿಲಾತ್ಮಕಃ) |
View original
मूर्छा पित्ततमःप्राया रजःपित्तानिलाद्भ्रमः |
तमोवातकफात्तन्द्रा निद्रा श्लेष्मतमोभवा ||१९||
(सु. शा. अ. ४) |
(चक्रवद्भ्रमतो गात्रं भूमौ पतति सर्वदा |
भ्रमरोग इति ज्ञेयो रजःपित्तानिलात्मकः) |
Hide commentary
ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)
ಸಞ್ಜ್ಞಾನಾಶಸಾಧರ್ಮ್ಯೇಽಪಿ ಮೂರ್ಛಾದೀನಾಂ ಕೋ ಭೇದಃ? ಇತ್ಯಾಹ– ಮೂರ್ಛಾ ಪಿತ್ತತಮಃಪ್ರಾಯೇತ್ಯಾದಿ| ತಮೋವಾತಕಫಾದಿತಿ ಸಮಾಹಾರದ್ವನ್ದ್ವಃ| ನಿದ್ರಾತನ್ದ್ರಯೋಶ್ಚೈತಾನಿ ಕಾರಣಾನಿ ವ್ಯಸ್ತಸಮಸ್ತಾನಿ; ತೇನ ಸುಶ್ರುತೇನ ಯದತಿಲಙ್ಘಿತಲಕ್ಷಣೇ ನಿದ್ರಾತನ್ದ್ರೇ ಪಠಿತೇ ವಿನೈವ ಕಫಾತ್ ಅತಿಲಙ್ಘನಸ್ಯ ಶ್ಲೇಷ್ಮಕ್ಷಯಹೇತುತ್ವಾತ್||೧೯||
ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)
ಸಞ್ಜ್ಞಾನಾಶಸಾಧರ್ಮ್ಯಾನ್ಮೂರ್ಛಾಯಾ ಭೇದಾನಾಹ– ತತ್ರ ಮೂರ್ಛಾಹೇತುಮಾಹ– ಮೂರ್ಛಾ ಪಿತ್ತತಮಃಪ್ರಾಯಾ ತಮೋಗುಣಯುಕ್ತೇನ ಪಿತ್ತೇನ ಮೂರ್ಛಾ ಭವತಿ| ಭ್ರಮಹೇತುಮಾಹ– ರಜ ಇತಿ| ರಜೋಗುಣೇನ ಪಿತ್ತಾನಿಲಾಭ್ಯಾಂ ಯುಕ್ತೇನ ಭ್ರಮೋ ಭವತಿ, ತತ್ರ ಭ್ರಮಃ ಸ್ಥಾಣೌ ಪುರುಷಜ್ಞಾನಂ, ಪುರುಷೇ ವಿಪರೀತಸತ್ತ್ವಜ್ಞಾನಾದಿಕಮ್; ಅನ್ಯೇ ಚಕ್ರಸ್ಥಿತಸ್ಯೇವ ಸಮ್ಭ್ರಾಮದ್ವಸ್ತುದರ್ಶನಮಿತಿ| ತನ್ದ್ರಾಹೇತುಮಾಹ– ತಮ ಇತಿ| ತಮೋಗುಣೇನ ಯುಕ್ತಾಭ್ಯಾಂ ವಾತಕಫಾಭ್ಯಾಂ ತನ್ದ್ರಾ ಭವತಿ, ಸಮಾಹಾರದ್ವನ್ದ್ವೇನೈಕವಚನಮ್| ನಿದ್ರಾಹೇತುಮಾಹ– ಶ್ಲೇಷ್ಮಣಾ ಮಿಲಿತೇನ ತಮೋಗುಣೇನ ನಿದ್ರಾ ಭವತಿ; ತಸ್ಯಾ ಲಕ್ಷಣಮ್– ಅರತಿವಿಕ್ಲಾನ್ತಮನಸಃ ಸರ್ವೇನ್ದ್ರಿಯಾಣಾಂ ಸ್ವವಿಷಯನಿವೃತ್ತಿಃ| ಚರಕೇಽಪಿ “ಯದಾ ತು ಮನಸಿ ಕ್ಲಾನ್ತೇ ಕರ್ಮಾತ್ಮಾನಃ ಕ್ಲಮಾನ್ವಿತಾಃ| ವಿಷಯೇಭ್ಯೋ ನಿವರ್ತನ್ತೇ ತದಾ ಸ್ವಪಿತಿ ಮಾನವಃ” ಇತಿ| ಅತ್ರ ಕರ್ಮಾತ್ಮಾನಃ ಇನ್ದ್ರಿಯಾಣಿ, ನಿರಿನ್ದ್ರಿಯಪ್ರದೇಶೇ ಮನಸೋಽವಸ್ಥಿತಿರ್ನಿದ್ರೇತ್ಯರ್ಥಃ| ಸುಶ್ರುತೇನಾತಿಲಙ್ಘಿತಲಕ್ಷಣೇ ನಿದ್ರಾತನ್ದ್ರೇ ಪಠಿತೇ, ಅತಿಲಙ್ಘಿತಸ್ಯ ಶ್ಲೇಷ್ಮಕ್ಷಯತ್ವಾನ್ನಿದ್ರಾತನ್ದ್ರಯೋಸ್ತೂಕ್ತಕಾರಣತ್ವಾದ್ಭೇದಃ| ತಥಾ ಚ ನಿದ್ರಾಯಾಮಿನ್ದ್ರಿಯಮನೋಮೋಹಃ, ತನ್ದ್ರಾಯಾಮಿನ್ದ್ರಿಯಮೋಹಃ||೧೯||
Adhikarana ತನ್ದ್ರಾಲಕ್ಷಣಮ್ (೨೦) · Śloka ೨೦
ಇನ್ದ್ರಿಯಾರ್ಥೇಷ್ವಸಂವಿತ್ತಿರ್ಗೌರವಂ ಜೃಮ್ಭಣಂ ಕ್ಲಮಃ |
ನಿದ್ರಾರ್ತಸ್ಯೇವ ಯಸ್ಯೇಹಾ ತಸ್ಯ ತನ್ದ್ರಾಂ ವಿನಿರ್ದಿಶೇತ್ ||೨೦||
(ಸು. ಶಾ. ಅ. ೨೪) |
View original
इन्द्रियार्थेष्वसंवित्तिर्गौरवं जृम्भणं क्लमः |
निद्रार्तस्येव यस्येहा तस्य तन्द्रां विनिर्दिशेत् ||२०||
(सु. शा. अ. २४) |
Hide commentary
ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)
ತನ್ದ್ರಾಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ಇನ್ದ್ರಿಯಾರ್ಥೇಷ್ವಿತ್ಯಾದಿ| ನಿದ್ರಾಭ್ರಮಯೋಸ್ತು ಲಕ್ಷಣಂ ನೋಕ್ತಮಿಹ, ಅತಿಪ್ರಸಿದ್ಧತ್ವಾತ್| ನಿದ್ರಾ ಹಿ ವಿಪ್ಲುತಮನಸಃ ಸರ್ವೇನ್ದ್ರಿಯಾಣಾಂ ಸ್ವವಿಷಯನಿವೃತ್ತಿಃ| ಯದಾಹ ಚರಕೇ– “ಯದಾ ತು ಮನಸಿ ಕ್ಲಾನ್ತೇ ಕರ್ಮಾತ್ಮಾನಃ ಕ್ಲಮಾನ್ವಿತಾಃ| ವಿಷಯೇಭ್ಯೋ ನಿವರ್ತನ್ತೇ ತದಾ ಸ್ವಪಿತಿ ಮಾನವಃ||” (ಚ. ಸೂ. ಅ. ೨೧) ಇತಿ| ಅತ್ರ ಕರ್ಮಾತ್ಮಾನ ಇನ್ದ್ರಿಯಾಣಿ; ನಿರಿನ್ದ್ರಿಯಪ್ರದೇಶೇ ಮನಸೋಽವಸ್ಥಿತಿರ್ನಿದ್ರೇತಿ ಮತೇಽಪ್ಯಯಮೇವಾರ್ಥಃ| ನಿದ್ರಾತನ್ದ್ರಯೋಸ್ತೂಕ್ತಕಾರಣಭೇದಾದ್ಭೇದಃ, ಉದ್ಭೂತಜೃಮ್ಭಾದೇಶ್ಚಾನುಭವಸಿದ್ಧತ್ವಾದಿತಿ; ತಥಾ ನಿದ್ರಾಯಾಮಿನ್ದ್ರಿಯಮನೋಮೋಹಃ; ತನ್ದ್ರಾಯಾಮಿನ್ದ್ರಿಯಮೋಹಃ| ಭ್ರಮಲಕ್ಷಣಂ ತು ಚಕ್ರಸ್ಥಿತಸ್ಯೇವ ಭ್ರಮದ್ವಸ್ತುದರ್ಶನಮಿತಿ||೨೦||
ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)
ತನ್ದ್ರಾಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ಇನ್ದ್ರಿಯಾರ್ಥೇಷ್ವಿತ್ಯಾದಿ| ಇನ್ದ್ರಿಯಾರ್ಥೇಷು ವಿಷಯೇಷು, ಅಸಮ್ಪ್ರಾಪ್ತಿರಗ್ರಹಣಮ್| ಗೌರವಮಙ್ಗಾನಾಮ್| ನಿದ್ರಾರ್ತಸ್ಯೇವ ಉತ್ಪನ್ನನಿದ್ರಸ್ಯೇವ| ಅಸ್ಯಾಗ್ರೇ ಕ್ಲಮಲಕ್ಷಣಂ ಪಠನ್ತಿ– ಯ ಇತ್ಯಾದಿ| ಯಃ ಶರೀರೇ ಆಯಾಸವರ್ಜಿತಃ ಶ್ರಮಃ ಪ್ರವೃದ್ಧೋ ಭವತಿ ಪರಂ ಶ್ವಾಸವರ್ಜಿತಃ ಸ ಕ್ಲಮ ಇತಿ ಕಥಿತಃ| ಇನ್ದ್ರಿಯಾರ್ಥಪ್ರಬಾಧಕಃ ವಿಷಯಗ್ರಹಣೇಽಸಮರ್ಥಃ| ಅಯಂ ಪಾಠೋ ಮಾಧವೇನ ನ ಲಿಖಿತಃ||೨೦||
Adhikarana ಸನ್ನ್ಯಾಸಸ್ಯ ಮೂರ್ಛಾದಿಭ್ಯೋ ಭೇದಃ (೨೧) · Śloka ೨೧
ದೋಷೇಷು ಮದಮೂರ್ಛಾಯಾಃ ಕೃತವೇಗೇಷು ದೇಹಿನಾಮ್ |
ಸ್ವಯಮೇವೋಪಶಾಮ್ಯನ್ತಿ ಸನ್ನ್ಯಾಸೋ ನೌಷಧೈರ್ವಿನಾ ||೨೧||
(ಚ. ಸೂ. ಅ. ೨೪) |
View original
दोषेषु मदमूर्छायाः कृतवेगेषु देहिनाम् |
स्वयमेवोपशाम्यन्ति सन्न्यासो नौषधैर्विना ||२१||
(च. सू. अ. २४) |
Hide commentary
ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)
ಸನ್ನ್ಯಾಸಸ್ಯ ಮೂರ್ಛಾದಿಭ್ಯೋ ಭೇದಮಾಹ– ದೋಷೇಷ್ವಿತ್ಯಾದಿ ||೨೧||
ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)
ಸನ್ನ್ಯಾಸಸ್ಯ ಮೂರ್ಛಾದಿಭ್ಯೋ ಭೇದಮಾಹ– ದೋಷೇಷ್ವಿತ್ಯಾದಿ| ಆದಿಶಬ್ದೋಽತ್ರ ಲುಪ್ತೋ ದ್ರಷ್ಟವ್ಯಃ| ಆವಿಷ್ಟವೇಗೇಷು ದೋಷೇಷು ಯಾ ಮದಾದಿಭಿರ್ಮೂರ್ಛಾ ಭವತಿ ಸಾ ಉಪಶಾನ್ತವೇಗೇಷು ಸ್ವಯಮೇವೋಪಶಮಂ ಯಾತಿ, ಭಿಷಕ್ಪ್ರತೀಕಾರಂ ವಿನೇತ್ಯರ್ಥಃ; ಸನ್ನ್ಯಾಸಸ್ತು ಚಿಕಿತ್ಸಕಜನಸಾನುಭಾವೌಷಧೈರ್ವಿನಾ ನ ಶಾಮ್ಯತೀತ್ಯರ್ಥಃ||೨೧||
Adhikarana ಸನ್ನ್ಯಾಸಲಕ್ಷಣಮ್ (೨೨-೨೩) · Śloka ೨೩
ವಾಗ್ದೇಹಮನಸಾಂ ಚೇಷ್ಟಾಮಾಕ್ಷಿಪ್ಯಾತಿಬಲಾ ಮಲಾಃ |
ಸನ್ನ್ಯಸ್ಯನ್ತ್ಯಬಲಂ ಜನ್ತುಂ ಪ್ರಾಣಾಯತನಮಾಶ್ರಿತಾಃ ||೨೨||
ಸ ನಾ ಸನ್ನ್ಯಾಸಸನ್ನ್ಯಸ್ತಃ ಕಾಷ್ಠೀಭೂತೋ ಮೃತೋಪಮಃ |
ಪ್ರಾಣೈರ್ವಿಮುಚ್ಯತೇ ಶೀಘ್ರಂ ಮುಕ್ತ್ವಾ ಸದ್ಯಃಫಲಾಂ ಕ್ರಿಯಾಮ್ ||೨೩||
(ಚ. ಸೂ. ಅ. ೨೪) |
View original
वाग्देहमनसां चेष्टामाक्षिप्यातिबला मलाः |
सन्न्यस्यन्त्यबलं जन्तुं प्राणायतनमाश्रिताः ||२२||
स ना सन्न्याससन्न्यस्तः काष्ठीभूतो मृतोपमः |
प्राणैर्विमुच्यते शीघ्रं मुक्त्वा सद्यःफलां क्रियाम् ||२३||
(च. सू. अ. २४) |
Hide commentary
ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)
ತಲ್ಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ವಾಗಿತ್ಯಾದಿ| ಅತಿಬಲಾ ಇತ್ಯನೇನ ಮೂರ್ಛಾದ್ಯಾರಮ್ಭಕದೋಷೇಭ್ಯೋಽಧಿಕತ್ವೇನ ಪ್ರವೃದ್ಧಾ ದೋಷಾಸ್ತಮಶ್ಚೇತಿ ಬೋಧಯತಿ| ಸನ್ನ್ಯಸ್ಯನ್ತಿ ಮೋಹಯನ್ತಿ| ಸ ನಾ ಪುರುಷಃ, ಸನ್ನ್ಯಾಸಸನ್ನ್ಯಸ್ತಃ ಸನ್ನ್ಯಾಸಪೀಡಿತಃ, ಕಾಷ್ಠೀಭೂತಃ ಇತಿ ಅತ್ಯನ್ತನಿಷ್ಕ್ರಿಯತ್ವೇನ ಅಕಾಷ್ಠಮೇವ ಕಾಷ್ಠವದ್ಭೂತಃ, ಅತ ಏವ ಮೃತೋಪಮ ಇತಿ| ಮುಕ್ತ್ವಾ ಸದ್ಯಃಫಲಾಂ ಕ್ರಿಯಾಮಿತಿ ಸೂಚೀವ್ಯಧನಾಞ್ಜನಾವಪೀಡನಶೂಕಶಿಮ್ಬೀಫಲಾವಘರ್ಷಣಾದಿರೂಪಾ ಕ್ರಿಯಾ ಯದಿ ಕ್ರಿಯತೇ ತದಾ ಪ್ರಾಣೈರ್ನ ವಿಮುಚ್ಯತೇ, ಅನ್ಯಥಾ ತು ಮ್ರಿಯತೇ ಇತಿ||೨೨-೨೩||
ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)
ತಲ್ಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ವಾಗಿತ್ಯಾದಿ| ಅತಿಬಲಾ ಇತಿ ಮೂರ್ಛಾದ್ಯಾರಮ್ಭಕದೋಷೇಭ್ಯೋಽಧಿಕತ್ವೇನ ಪ್ರವೃದ್ಧಾಃ, ಪ್ರಾಣಾಯತನಂ ಚೇತನಾಸ್ಥಾನಂ ಹೃದಯಮಾಶ್ರಿತಾಃ, ವಾಗ್ದೇಹಮನಸಾಂ ಚೇಷ್ಟಾಮಾಕ್ಷಿಪ್ಯ ವಿನಾಶ್ಯ, ಅಬಲಂ ಹೀನಸತ್ತ್ವಂ ಪುರುಷಂ, ಸನ್ನ್ಯಸ್ಯನ್ತಿ| ತದಾ ಸ ನಾ ಪುರುಷಃ, ಸನ್ನ್ಯಾಸಸನ್ನ್ಯಸ್ತಃ ಸನ್ನ್ಯಾಸಪೀಡಿತಃ, ಕಾಷ್ಠೀಭೂತ ಇತ್ಯತಿನಿಷ್ಕ್ರಿಯತ್ವಾದತ್ ಅಕಾಷ್ಠಮೇವ ಕಾಷ್ಠವದ್ಭೂತಃ, ಅತ ಏವ ಮೃತೋಪಮಃ| ಮುಕ್ತ್ವಾ ಸದ್ಯಃಫಲಾಂ ಕ್ರಿಯಾಮಿತಿ ಸದ್ಯಃಫಲಂ ಯಸ್ಯಾಸ್ತಾಂ ಕ್ರಿಯಾಂ ತ್ಯಕ್ತ್ವಾ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ತತ್ರ ಸದ್ಯಃಫಲಾ ಕ್ರಿಯಾ ಸೂಚೀವ್ಯಧನಂ ತೀಕ್ಷ್ಣಾಞ್ಜನಾವಪೀಡನಕಪಿಕಚ್ಛೂಫಲಾವಘರ್ಷಣಾದಿರೂಪಾ ಯದಾ ನ ಕ್ರಿಯತೇ ತದಾ ಪ್ರಾಣೈರ್ವಿಮುಚ್ಯತೇ, ಅನ್ಯಥಾ ತು ಜೀವತಿ||೨೨-೨೩||
Adhikarana ಪುಷ್ಪಿಕಾ · Śloka ೧೭
ಇತಿ ಶ್ರೀಮಾಧವಕರವಿರಚಿತೇ ಮಾಧವನಿದಾನೇ ಮೂರ್ಛಾಭ್ರಮನಿದ್ರಾತನ್ದ್ರಾಸನ್ನ್ಯಾಸನಿದಾನಂ ಸಮಾಪ್ತಮ್ ||೧೭||
View original
इति श्रीमाधवकरविरचिते माधवनिदाने मूर्छाभ्रमनिद्रातन्द्रासन्न्यासनिदानं समाप्तम् ||१७||
Hide commentary
ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)
ಇತಿ ಶ್ರೀವಿಜಯರಕ್ಷಿತಕೃತಾಯಾಂ ಮಧುಕೋಶವ್ಯಾಖ್ಯಾಯಾಂ ಮೂರ್ಛಾಭ್ರಮನಿದ್ರಾತನ್ದ್ರಾಸನ್ಯಾಸನಿದಾನಂ ಸಮಾಪ್ತಮ್||೧೭||
ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)
ಇತಿ ಶ್ರೀವೈದ್ಯವಾಚಸ್ಪತಿಕೃತೇ ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣೇ ರುಗ್ವಿನಿಶ್ಚಯವ್ಯಾಖ್ಯಾನೇ ಮೂರ್ಛಾದಿನಿದಾನಮ್||೧೭||