Adhikarana mūrchāyā nidānaṁ samprāptiśca (1-5) · Śloka 5
atha mūrchā-bhrama-nidrā-tandrā-sannyāsanidānam |
kṣīṇasya bahudōṣasya viruddhāhārasēvinaḥ |
vēgāghātādabhighātāddhīnasattvasya vā punaḥ ||1||
karaṇāyatanēṣūgrā bāhyēṣvābhyantarēṣu ca |
niviśantē yadā dōṣāstadā mūrchanti mānavāḥ ||2||
sañjñāvahāsu nāḍīṣu pihitāsvanilādibhiḥ |
tamō'bhyupaiti sahasā sukhaduḥkhavyapōhakr̥t ||3||
sukhaduḥkhavyapōhācca naraḥ patati kāṣṭhavat |
mōhō mūrchēti tāmāhuḥ ṣaḍvidhā sā prakīrtitā ||4||
vātādibhiḥ śōṇitēna madyēna ca viṣēṇa ca |
ṣaṭsvapyētāsu pittaṁ tu prabhutvēnāvatiṣṭhatē ||5||
(su. u. taṁ. a. 46) |
View original
अथ मूर्छा-भ्रम-निद्रा-तन्द्रा-सन्न्यासनिदानम् |
क्षीणस्य बहुदोषस्य विरुद्धाहारसेविनः |
वेगाघातादभिघाताद्धीनसत्त्वस्य वा पुनः ||१||
करणायतनेषूग्रा बाह्येष्वाभ्यन्तरेषु च |
निविशन्ते यदा दोषास्तदा मूर्छन्ति मानवाः ||२||
सञ्ज्ञावहासु नाडीषु पिहितास्वनिलादिभिः |
तमोऽभ्युपैति सहसा सुखदुःखव्यपोहकृत् ||३||
सुखदुःखव्यपोहाच्च नरः पतति काष्ठवत् |
मोहो मूर्छेति तामाहुः षड्विधा सा प्रकीर्तिता ||४||
वातादिभिः शोणितेन मद्येन च विषेण च |
षट्स्वप्येतासु पित्तं तु प्रभुत्वेनावतिष्ठते ||५||
(सु. उ. तं. अ. ४६) |
Hide commentary
madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)
tr̥ṣṇāyāṁ mōhō bhavatīti tr̥ṣṇānantaraṁ mūrchā, uktaṁ hi– ‘tr̥ṣitō mōhamāyāti’ iti| nidānaṁ samprāptiṁ cāha– kṣīṇasyētyādi| bahudōṣasyēti vipuladōṣasya, na tvanēkadōṣasya; tathā satyēkadōṣajāyāḥ samprāptirnōktā syāt| vēgāghātāt malādivēgadhāraṇāt| abhighātāllaguḍādēḥ| hīnasattvasya hīnasattvaguṇasya| karaṇaṁ manaḥ, tasyāyatanāni bāhyāni cakṣurādīni, ābhyantarāṇi manōvahāni srōtāṁsi, yairāgatya manaścakṣurādīnyadhitiṣṭhati; athavā bāhyāni karmēndriyāṇi, ābhyantarāṇi dhīndriyāṇi; tēṣu yadā ugrā dōṣā niviśantē tadā mūrchantīti yōjyam| punaḥ kayā samprāptyā ityata āha– sañjñāvahāsvityādi| sañjñāvahanāḍīśabdēna sirādhamanīsrōtasāṁ grahaṇamityāhuḥ, yatastairmana indriyadēśaṁ prāpnōti| pihitāsu āvr̥tāsu| tamō manōguṇō'jñānahētuḥ, abhyupaiti vardhatē, sahasā jhaṭiti| anyēṣu tamōbahulēṣu rōgēṣu madātyayādiṣu sattvarajasī na tathā līyētē, yathā mūrchāyāmityata āha– sukhaduḥkhavyapōhakr̥diti| sukhaduḥkhayōrasaṁvittikaram| ētattu prāyikatvēnōktaṁ, (trividhaṁ jñānaṁ bhavati hēyōpādēyōpēkṣaṇīyabhēdāt,) tēnōpēkṣaṇīyajñānābhāvō'pi jñēyaḥ| vyavahārārthaṁ tatparyāyāmāha– mōhō mūrchēti| vātādibhistisraḥ, śōṇitamadyaviṣaiśca tisraḥ, ēvaṁ ṣaṭ| prabhutvēnēti vyāpakatvēna, tēna vātajādiṣvapi jvaravadrōgamahimnā'vaśyaṁ pittasambandhaḥ, ata ēva vakṣyati– “mūrchā pittatamaḥprāyā” iti, cikitsāyāṁ ca śītakriyāvidhānamiti||1-5||
ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)
tr̥ṣṇāyāṁ mōhō bhavatītyatastr̥ṣṇānantaraṁ mūrchārambhaḥ, tasyā nidānapūrvā samprāptimāha– kṣīṇasyēti puruṣasya| bahudōṣasyēti vipuladōṣasya vēgāghātāt malādivēgavidhāraṇāt| abhighātāllaguḍādēḥ| viruddhāhārasēvinaḥ viruddha āhāraḥ kṣīramatsyādiḥ| hīnasattvasya kṣīṇasattvaguṇasya| karaṇaṁ manastasyāyatanāni bāhyāni cakṣurādīni, ābhyantarāṇi manōvāhīni srōtāṁsi vairāgatya manaścakṣurādīnyadhitiṣṭhati; athavā bāhyāni karmēndriyāṇi ābhyantarāṇi dhīndriyāṇi| tēṣu yadā ugrā atiprasr̥tā dōṣā niviśantē avatiṣṭhantē, tadā mānavā mūrchanti, iti yōjyam| samprāptimāha– sañjñāvahāsviti| sañjñāvahanāḍīśabdēna sirādhamanīsrōtasāṁ grahaṇaṁ, yatastairindriyadēśaṁ manaḥ prāpnōti| pihitāsu ruddhāsu| tamō manōguṇaḥ ajñānahētuḥ, tasyāvaraṇātmakatvāt| abhyupaiti vardhatē, sahasā jhaṭiti| anyēṣu tamōbahulēṣu rōgēṣu madātyayādiṣu na tathā sattvarajasī līyētē yathā mūrchāsvityata āha– sukhaduḥkhavyapōhakr̥diti; sukhaduḥkhayōrvyapōhastiraskārastayōrasaṁvittirityarthaḥ; athavā sukhaṁ sattvaṁ, duḥkhaṁ rajaḥ, tayōrvyapōhakr̥t, tamasā tayōrāvr̥tatvāt; ataḥ kāṣṭhavannipatatītyarthaḥ| vyavahārārthaṁ tatparyāyānāha– mōhō mūrchēti tasyāḥ paryāyau| uktaṁ cābhidhānāntarē– “sañjñōpaghātē mūrchāyō mūrchā syānmūrchanaṁ tathā| kaśmalaṁ pralayō mōhaḥ sannyāsastu mr̥tōpamaḥ” iti| sā ca mūrchā ṣaḍvidhā ṣaṭprakārā bhavati| vātādibhiḥ śōṇitamadyaviṣaiśca tisraḥ, ēvaṁ ṣaḍvidhatvamāha– vātādibhiriti| prabhutvēnēti vātādiṣvapi vyāpakatvēna pittamēvāvatiṣṭhatē jvaravadrōgamahimnā'vaśyaṁ pittasambandhaḥ; ihaiva vakṣyatyagrē– “mūrchā pittatamaḥprāyā” iti, cikitsāyāṁ ca śītakriyāvidhānamiti ||1-5||
Adhikarana mūrchāpūrvarūpam (6) · Śloka 6
hr̥tpīḍā jr̥mbhaṇaṁ glāniḥ sañjñādaurbalyamēva ca |
sarvāsāṁ pūrvarūpāṇi, yathāsvaṁ tā vibhāvayēt ||6||
(su. u. taṁ. a. 46) |
View original
हृत्पीडा जृम्भणं ग्लानिः सञ्ज्ञादौर्बल्यमेव च |
सर्वासां पूर्वरूपाणि, यथास्वं ता विभावयेत् ||६||
(सु. उ. तं. अ. ४६) |
Hide commentary
madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)
tasyāḥ pūrvarūpamāha– hr̥tpīḍētyādi| sañjñādaurbalyamasamyagjñānatā| sarvāsāṁ pūrvarūpāṇīti chēdaḥ| yathāsvaṁ vibhāvayēditi tāḥ mūrchāḥ vātādibhēdēna jānīyāt vyaktarūpāvasthāyāṁ, natu pūrvarūpāvasthāyāmiti jējjaṭaḥ||6||
ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)
tasyāḥ pūrvarūpamāha– hr̥dityādi| sañjñādaurbalyamasamyagjñānatā| pūrvarūpāṇīti pādatrayēṇa chēdaḥ| yathāsvaṁ vibhāvayēditi tāṁ mūrchāṁ vātādibhēdēna jānīyādityarthaḥ; vyaktarūpāvasthāyāṁ natu pūrvarūpāvasthāyāmiti jējjaṭaḥ||6||
Adhikarana vātajamūrchāyalakṣaṇam (7-8) · Śloka 8
nīlaṁ vā yadi vā kr̥ṣṇamākāśamathavā'ruṇam |
paśyaṁstamaḥ praviśati śīghraṁ ca pratibudhyatē ||7||
vēpathuścāṅgamardaśca prapīḍā hr̥dayasya ca |
kārśyaṁ śyāvā'ruṇā chāyā mūrchāyē vātasambhavē ||8||
(ca. sū. a. 24) |
View original
नीलं वा यदि वा कृष्णमाकाशमथवाऽरुणम् |
पश्यंस्तमः प्रविशति शीघ्रं च प्रतिबुध्यते ||७||
वेपथुश्चाङ्गमर्दश्च प्रपीडा हृदयस्य च |
कार्श्यं श्यावाऽरुणा छाया मूर्छाये वातसम्भवे ||८||
(च. सू. अ. २४) |
Hide commentary
madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)
tā ēvāha (vātajāmāha)– nīlamityādi| nīlaṁ snigdhakr̥ṣṇaṁ, kr̥ṣṇaṁ rūkṣakr̥ṣṇam, aruṇamīṣallōhitam| tamaḥ praviśatyandhakāramiva praviśati mūrchatītyarthaḥ| śīghraṁ ca pratibudhyata iti vāyōḥ śīghrakāritvāt| kārśyaṁ śyāvā'ruṇā chāyā, ‘gātrē’ iti śēṣaḥ| mūrchāyaśabdō mūrchāparyāyaḥ||7-8||
ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)
vātajāmāha– nīlamityādi| nīlaṁ snigdhakr̥ṣṇam, aruṇamīṣallōhitamīdr̥śaṁ gaganaṁ paśyan tamaḥ praviśati andhakāramiva praviśati mūrchatītyarthaḥ| śīghraṁ ca pratibuddhyatē vāyōḥ śīghrakāritvāt| kārśyaṁ śyāvā'ruṇā chāyā gātrasyēti śēṣaḥ| mūrchāyaśabdō mūrchāparyāyaḥ||7-8||
Adhikarana pittajamūrchāyalakṣaṇam (9-10) · Śloka 10
raktaṁ haritavarṇaṁ vā viyat pītamathāpi vā |
paśyaṁstamaḥ praviśati sasvēdaśca prabudhyatē ||9||
(sapipāsaḥ sasantāpō raktapītākulēkṣaṇaḥ) |
jātamātrē patati ca śīghraṁ ca pratibudhyatē |
sambhinnavarcāḥ pītābhō mūrchāyē pittasambhavē ||10||
(ca. sū. a. 24) |
View original
रक्तं हरितवर्णं वा वियत् पीतमथापि वा |
पश्यंस्तमः प्रविशति सस्वेदश्च प्रबुध्यते ||९||
(सपिपासः ससन्तापो रक्तपीताकुलेक्षणः) |
जातमात्रे पतति च शीघ्रं च प्रतिबुध्यते |
सम्भिन्नवर्चाः पीताभो मूर्छाये पित्तसम्भवे ||१०||
(च. सू. अ. २४) |
Hide commentary
madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)
pittajamūrchāyamāha– raktamityādi| viyadākāśam| atra “sapipāsaḥ sasantāpō raktapītākulēkṣaṇaḥ|” iti kvacidadhikaḥ pāṭha||9-10||
ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)
pittajāmāha– raktamityādi| viyadākāśaṁ, raktaṁ, haritavarṇaṁ śākavarṇaṁ, pītaṁ vā paśyan tamaḥ praviśatīti mūrchatītyarthaḥ| yadā prabudhyatē tadā svēdō bhavati, sapipāsaḥ tr̥ṣṇānvitaḥ, santāpavāṁśca bhavati| raktē pītē ākulē trastē iva īkṣaṇē lōcanē yasya sa tathā| ‘anyē raktapittākulēkṣaṇaḥ’ iti paṭhanti| tatra raktapittō vikāraḥ| (jātamātrē utpannamātrē, patati śīghraṁ ca pratibudhyatē|) pītābhaḥ pītaśarīracchaviḥ||9-10||
Adhikarana kaphajamūrchāyalakṣaṇam (11-12) · Śloka 12
mēghasaṅkāśamākāśamāvr̥taṁ vā tamōghanaiḥ |
paśyaṁstamaḥ praviśati cirācca pratibudhyatē ||11||
gurubhiḥ prāvr̥tairaṅgairyathaivārdrēṇa carmaṇā |
saprasēkaḥ sahr̥llāsō mūrchāyē kaphasambhavē ||12||
(ca. sū. a. 24) |
View original
मेघसङ्काशमाकाशमावृतं वा तमोघनैः |
पश्यंस्तमः प्रविशति चिराच्च प्रतिबुध्यते ||११||
गुरुभिः प्रावृतैरङ्गैर्यथैवार्द्रेण चर्मणा |
सप्रसेकः सहृल्लासो मूर्छाये कफसम्भवे ||१२||
(च. सू. अ. २४) |
Hide commentary
madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)
kaphajamūrchāyamāha– mēghētyādi| tamōghanairiti tamōbhirghanaiśca; tamō'ndhakāraḥ, ghanō'tra mēghavācī||11-12||
ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)
ślēṣmajāmāha– mēghasaṅkāśamityādi| ārdrēṇa carmaṇā iva prāvr̥tairvēṣṭitairaṅgairupalakṣitaḥ| prasēkō mukhasrāvaḥ, upasthitavamanatvamiva||11-12||
Adhikarana sānnipātikamūrchāyalakṣaṇam (13) · Śloka 13
sarvākr̥tiḥ sannipātādapasmāra ivāgataḥ |
sa jantuṁ pātayatyāśu vinā bībhatsacēṣṭitaiḥ ||13||
(ca. sū. a. 24) |
View original
सर्वाकृतिः सन्निपातादपस्मार इवागतः |
स जन्तुं पातयत्याशु विना बीभत्सचेष्टितैः ||१३||
(च. सू. अ. २४) |
Hide commentary
madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)
sānnipātikamāha– sarvētyādi| nanu, sarvākr̥tiriti viruddham, uddēśē “ṣaḍvidhā sā prakīrtitā” ityabhihitatvāt; sannipātajayā saha sapta prasajyēran? ucyatē– uddēśaḥ suśrutagranthēna, carakagranthēna ca vivaraṇam| carakē hyēkajāstisrastridōṣajā caikēti catasraḥ paṭhyantē| yaduktamaṣṭōdarīya– “catvārō mūrchāyā iti apasmārairvyākhyātāḥ|” (ca. sū. a. 18) iti| raktamadyaviṣajānāṁ yathādōṣamētāsvantarbhāvaḥ; suśrutē caitā raktādijā lakṣaṇacikitsābhēdakhyāpanārthaṁ sākṣāt paṭhitāḥ, tridōṣajāyāḥ dōṣajāsvantarbhāvaḥ ityabhiprāyēṇa bhēda ācāryayōḥ; saṅgrahē cātra sarvatantrasvīkārādubhayamapi likhitamityadōṣaḥ| apasmāra ivēti yathā'pasmārī mahatā'bhighātēna patati cirēṇa pratibudhyatē| apasmārē phēnavāmitvadantaghaṭṭanākṣivaikr̥tādikamadhikamiti bhēdaḥ| bībhatsacēṣṭitairiti phēnavāmitvādibhirēva||13||
ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)
sannipātajāmāha– sarvākr̥tirityādi| nanu sarvākr̥tiriti viruddham? pūrvamuddēśē ‘ṣaḍvidhā sā prakīrtitā’ ityuktaṁ, sannipātajayā saha saptasaṅkhyātvaṁ syāt| ucyatē– uddēśaḥ suśrutēna vivaraṇaṁ carakēṇa, yatastatra paṭhitā vātādibhistisraḥ, tridōṣajā caturthā| yaduktamaṣṭōdarīyādhyāyē– “catasrō mūrchāyā iti apasmāraiḥ vyākhyātāḥ” iti; yathā catvārō'pasmārāḥ vātēna pittēna ślēṣmaṇā sannipātēna, tadvanmūrchā apītyarthaḥ| raktamadyaviṣajānāṁ yathāsvaṁ dōṣajāsvantarbhāvaḥ suśrutē ētacca lakṣaṇañcikitsābhēdakhyāpanārthaṁ sākṣātpaṭhitam| tridōṣajāyāśca dōṣajāsvantarbhāvaḥ ityabhiprāyēṇa mādhavēna saṅgr̥hītēyamiti sarvatantrasvīkārādubhayamapi likhitamityadōṣaḥ| apasmāra ivāgata iti āgatasyāpasmārasya vēgavat sā mūrchā jantuṁ prāṇinaṁ śīghraṁ pātayati cirācca pratibudhyatē, vinā bībhatsacēṣṭitairiti apasmārē phēnāgamanaṁ dantāvaghaṭṭanākṣivaikr̥tasattvādidarśanamasti, tridōṣajāyāṁ mūrchāyāṁ tu na tathā, ayamēva bhēdaḥ; ata ēva vinā bībhatsacēṣṭitairiti||13||
Adhikarana raktajamūrchāyasamprāptiḥ (14) · Śloka 14
pr̥thivyāpastamōrūpaṁ raktagandhastadanvayaḥ |
tasmādraktasya gandhēna mūrchanti bhuvimānavāḥ ||14||
dravyasvabhāva ityēkē dr̥ṣṭvā yadabhimuhyati |
(su. u. taṁ. a. 46) |
View original
पृथिव्यापस्तमोरूपं रक्तगन्धस्तदन्वयः |
तस्माद्रक्तस्य गन्धेन मूर्छन्ति भुविमानवाः ||१४||
द्रव्यस्वभाव इत्येके दृष्ट्वा यदभिमुह्यति |
(सु. उ. तं. अ. ४६) |
Hide commentary
madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)
raktajamūrchāsamprāptimāha– pr̥thivyāpa ityādi| pr̥thivī āpaśca ētaddvayaṁ tamōrūpaṁ tamōbahulam, uktaṁ hi– “tamōbahulā pr̥thivī, sattvatamōbahulā āpaḥ|” (su. śā. a. 1) iti| ‘pr̥thivyambha’ iti pāṭhē ayamēvārthaḥ| tadanvayaḥ pr̥thivyambhō'nvayaḥ; ‘tanmayaḥ’ iti pāṭhē pr̥thivījalamayaḥ, prakr̥tivikārabhāvē mayaṭ| tasmāditi yasmāt pr̥thivyāpastamōrūpaṁ raktagandhaśca tadanvayaḥ, mūrchā ca tamaḥprāyā, tasmādityarthaḥ| bhuvimānavāḥ iti pāñcabhautikatvē'pi śarīrasyōdbhūtabhūmiguṇā yē tē bhuvimānavāḥ pārthivāḥ, tāmasā ityarthaḥ; natu rājasāḥ, sāttvikā vā| nanu campakādigandhēnāpi mūrchā prasajyēta? tatrāpi gandhasya pārthivatvāt pr̥thivyāśca tamōrūpatvādityata āha– dravyasvabhāva ityādi| raktasyāyaṁ svabhāvaḥ, tēna tadgata ēva gandhō mūrchayatīti| svabhāvamēva draḍhayati– dr̥ṣṭvā yadabhimuhyatīti| ‘yacca dr̥ṣṭvā'pi muhyati’ iti pāṭhāntaram| anyē tu gandhāsambandhē'pi darśanamātrānmūrchōpalambhādanaikāntikatvaṁ gandhasya manyamānāḥ svabhāvamēva hētvantaramāhuḥ; ētēna gandhasya prāyikatvamuktam| anyē tu gandhasya hētutvamapāsya darśanasyaiva hētutvaṁ manyantēḥ; tanna, yadāha bhōjaḥ– “stabdhāṅgadr̥ṣṭirbhavati gūḍhōcchvāsastathaiva ca darśanādasr̥jastajjādgandhāccaiva pramuhyati||” iti| “pr̥thivyā yattamōrūpam iti” pāṭhāntaraṁ sugamam| “pr̥thivyambhastamōrūpaṁ raktagandhēna tattrayam|” iti pāṭhāntarasya jējjaṭalikhitasyāyamarthaḥ– raktagandhēna tu yaduktamavyabhicaritaṁ prakr̥tivikārayōstādarthyāt kiṁ tattrayamityata uktam– pr̥thivyambhastamōrūpamiti; pr̥thivyambhastamasāṁ rūpamityarthaḥ, śēṣaṁ pūrvavat| dr̥ṣṭvēti raktamiti śēṣaḥ||14||
ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)
pr̥thvītyādi| pr̥thivī āpa ētadubhayaṁ tamōrūpaṁ tamōbahulam| uktaṁ hi suśrutē– “tamōbahulā pr̥thvī sattvatamōbahulā āpaḥ” iti tadanvayaḥ| “pr̥thivyāpastamōrūpaṁ raktagandhaśca tanmayaḥ” iti pāṭhē tanmaya iti pr̥thivījalamayastadanvayāt| gandhē'pi tamastvaṁ siddhaṁ; mūrchā ca tamaḥprāyā, tasmādityarthaḥ| anyē ‘pr̥thivyambhā’ iti paṭhanti| tatra pr̥thivī cāmbhaśca pr̥thivyambhasī tayōḥ sambandhi yattamaḥ tadrūpaṁ tadbahulaṁ lakṣaṇaṁ raktamiti; rūpaśabdō'tra bāhulyē svalakṣaṇē vā vartatē, yataḥ sattvarajastamasāṁ paramaṁ rūpaṁ dr̥ṣṭipathaṁ nōpagacchati kintu viśēṣēṣvabhivyajyatē, sarva ēva viśēṣāstamōmayā ityuktatvāt| bhuvimānavā iti pāñcabhautikatvē'pi śarīrasyōdbhūtabhūmiguṇāḥ, ētai bhuvimānavāḥ pārthivāstāmasā ityarthaḥ| tasmādyē mānavāstāmasā bhavanti ta ēva raktagandhēna mūrchanti na tu rājasāḥ sāttvikā vā raktagandhēna mūrchantīti bhāvaḥ| nanu, campakādigandhēnāpi mūrchā prasajyēta tatrāpi gandhasya pārthivatvāt, pr̥thivyāśca tamōrūpatvādityatrāha– dravyasvabhāva ityēkē dr̥ṣṭvā yadabhimuhyatīti; raktasyāyaṁ svabhāvō yēna tadgatagandhō mūrchayatīti| prabhāvamēva draḍhayati– dr̥ṣṭvā'pi yanmūrchayatīti ‘raktam’ iti śēṣaḥ| yadāha bhōjaḥ– “stabdhāṅgadr̥ṣṭirbhavati gūḍhōcchvāsastathaiva ca| darśanādasr̥jastajjādgandhāccaiva pramuhyati” iti||14||
Adhikarana viṣajamūrchāyasya madyajamūrchāyasya ca samprāptiḥ (15) · Śloka 15
guṇāstīvrataratvēna sthitāstu viṣamadyayōḥ ||15||
ta ēva tasmāttābhyāṁ tu mōhau syātāṁ yathēritau |
(su. u. taṁ. a. 46) |
View original
गुणास्तीव्रतरत्वेन स्थितास्तु विषमद्ययोः ||१५||
त एव तस्मात्ताभ्यां तु मोहौ स्यातां यथेरितौ |
(सु. उ. तं. अ. ४६) |
Hide commentary
madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)
viṣamadyajē prāha– guṇā ityādi| guṇā daśa; yaduktaṁ dr̥ḍhabalēna– “laghu rūkṣamāśu viśadaṁ vyavāyi tīkṣṇaṁ vikāśi sūkṣmaṁ ca| uṣṇamanirdēśyarasaṁ daśaguṇamuktaṁ viṣaṁ tajjñaiḥ||” (ca. ci. a. 23) iti| tē tailādau vyastāstīvrāḥ santi, viṣamadyayōstu tīvratarāḥ, atastailādibhirna mōhaḥ, kintu viṣamadyābhyāmiti| ta ēvēti guṇā laghutvādayaḥ| yathēritāviti viṣajō mōhō na svayaṁ nivartatē viṣasyāpākitvāt, madyajastu madyapariṇāmādēva śāmyati, ayaṁ ca bhēdō viṣamadyayōḥ prabhāvāt| uktaṁ hi tantrāntarē– “yē viṣasya guṇāḥ prōktāḥ sannipātaprakōpaṇāḥ| ta ēva madyē dr̥śyantē viṣē tu balavattarāḥ||” iti||15||
ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)
viṣamadyajē prāha– guṇā ityādi| tatra guṇā daśa, yaduktaṁ dr̥ḍhabalēna– “laghu rūkṣamāśu viśadaṁ vyavāyi tīkṣṇaṁ vikāśi sūkṣmaṁ ca| uṣṇamanirdēśyarasaṁ daśaguṇamuktaṁ viṣaṁ tajjñaiḥ” iti| tē guṇāstailādau vyastāstīvrāḥ santi, viṣamadyayōstu tīvratarāḥ, atastailādibhirna mōhaḥ, kintu viṣamadyābhyāṁ mōha ēvēti; guṇā laghutvādayaḥ ta ēva guṇā viṣamadyayōstīvrataratvēna sthitāḥ| tatrāpi bhēdaḥ– viṣē tīvratamāḥ, madyē tīvratarāḥ, tailādiṣu tīvrā vyastāḥ| yathēritāviti tābhyāṁ viṣamadyābhyāṁ yathēritau taratamādibhēdēna yathōktau mōhau syātām| viṣēṇa tīvratamaḥ, madyēna tīvratara ityarthaḥ| viṣajō mōhaḥ svayaṁ na nivartatē, viṣasyāpākitvāt; madyajastu madyapariṇāmādēva śāmyati, viṣajō mōhaḥ svayaṁ na nivartatē, viṣasyāpākitvāt; madyajastu madyapariṇāmādēva śāmyati, viṣamadyayōstvayamēva bhēdaḥ prabhāvāt, uktaṁ hi tantrāntarē– “yē viṣasya guṇāḥ prōktā sannipātaprakōpiṇaḥ| ta ēva madyē dr̥śyantē viṣē tu balavattarāḥ” iti|15|
Adhikarana raktajādimūrchātrayasya rūpāṇi (16-18) · Śloka 18
stabdhāṅgadr̥ṣṭistvasr̥jā gūḍhōcchvāsaśca mūrchitaḥ ||16||
madyēna vilapaṁśchētē naṣṭavibhrāntamānasaḥ |
gātrāṇi vikṣipan bhūmau jarāṁ yāvanna yāti tat ||17||
vēpathusvapnatr̥ṣṇāḥ syustamaśca viṣamūrchitē |
vēditavyaṁ tīvrataraṁ yathāsvaṁ viṣalakṣaṇaiḥ ||18||
(su. u. taṁ. a. 46) |
View original
स्तब्धाङ्गदृष्टिस्त्वसृजा गूढोच्छ्वासश्च मूर्छितः ||१६||
मद्येन विलपंश्छेते नष्टविभ्रान्तमानसः |
गात्राणि विक्षिपन् भूमौ जरां यावन्न याति तत् ||१७||
वेपथुस्वप्नतृष्णाः स्युस्तमश्च विषमूर्छिते |
वेदितव्यं तीव्रतरं यथास्वं विषलक्षणैः ||१८||
(सु. उ. तं. अ. ४६) |
Hide commentary
madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)
raktajādimūrchātrayasya rūpāṇyāha– stabdhāṅgētyādi mūrchita ityantaṁ raktajāyāḥ gūḍhōcchvāsaścāspaṣṭōcchvāsaḥ| ‘mūḍha’ iti pāṭhē sanniruddha ityarthaḥ iti jējjaṭaḥ| madyēnētyādi tadityantaṁ madyajāyāḥ| ‘naṣṭavibhrāntamānasa’ ityatra niṣṭalan bhrāntamānasaḥ’ iti pāṭhāntarē niṣṭanan śabdaṁ kurvan| vēpathvādinā viṣajāyāḥ| yathāsvaṁ viṣalakṣaṇairiti viṣasya mūlapatrakṣīrādibhēdēna prātisvikaṁ yallakṣaṇamuktaṁ sauśrutakalpasthāna (su. ka. a. 2) tallakṣaṇayuktā mūrchā bhavatītyarthaḥ||16-18||
ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)
raktajāyā rūpamāha– stabdhāṅgētyādinā mūrchita ityantēna| gūḍhōcchvāsaḥ ityatra mūḍhēti pāṭhē sanniruddhōcchvāsaḥ | madyajāmāha vilapan pralapan| naṣṭavibhrāntamānasa iti naṣṭaṁ smr̥tirahitaṁ vibhrāntaṁ vikṣiptaṁ mānasaṁ cittaṁ yasya sa tathā| jarāṁ yāvanna yāti taditi yāvajjarāṁ paripākaṁ na gacchati tāvadgātrāṇi bhūmau vinikṣipan tāḍayan mūrchitastiṣṭhatītyarthaḥ| viṣajāmāha– vēpathvityādi| vēpathuḥ kampaḥ; svapnō nidrā| tamō'ndhakārapraviṣṭasyēvārthāsaṁvittiḥ| yathāsvaṁ viṣalakṣaṇairiti viṣasya mūlakandapatrakṣīrādibhēdēna yallakṣaṇaṁ suśrutē kalpasthānē uktaṁ tēṣāṁ lakṣaṇairēva tīvrataratvēna yuktā mūrchā bhavatītyarthaḥ||16-18||
Adhikarana mūrchābhramatandrānidrādīnāṁ parasparaṁ bhēdaḥ, bhramalakṣaṇaṁ ca (19) · Śloka 19
mūrchā pittatamaḥprāyā rajaḥpittānilādbhramaḥ |
tamōvātakaphāttandrā nidrā ślēṣmatamōbhavā ||19||
(su. śā. a. 4) |
(cakravadbhramatō gātraṁ bhūmau patati sarvadā |
bhramarōga iti jñēyō rajaḥpittānilātmakaḥ) |
View original
मूर्छा पित्ततमःप्राया रजःपित्तानिलाद्भ्रमः |
तमोवातकफात्तन्द्रा निद्रा श्लेष्मतमोभवा ||१९||
(सु. शा. अ. ४) |
(चक्रवद्भ्रमतो गात्रं भूमौ पतति सर्वदा |
भ्रमरोग इति ज्ञेयो रजःपित्तानिलात्मकः) |
Hide commentary
madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)
sañjñānāśasādharmyē'pi mūrchādīnāṁ kō bhēdaḥ? ityāha– mūrchā pittatamaḥprāyētyādi| tamōvātakaphāditi samāhāradvandvaḥ| nidrātandrayōścaitāni kāraṇāni vyastasamastāni; tēna suśrutēna yadatilaṅghitalakṣaṇē nidrātandrē paṭhitē vinaiva kaphāt atilaṅghanasya ślēṣmakṣayahētutvāt||19||
ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)
sañjñānāśasādharmyānmūrchāyā bhēdānāha– tatra mūrchāhētumāha– mūrchā pittatamaḥprāyā tamōguṇayuktēna pittēna mūrchā bhavati| bhramahētumāha– raja iti| rajōguṇēna pittānilābhyāṁ yuktēna bhramō bhavati, tatra bhramaḥ sthāṇau puruṣajñānaṁ, puruṣē viparītasattvajñānādikam; anyē cakrasthitasyēva sambhrāmadvastudarśanamiti| tandrāhētumāha– tama iti| tamōguṇēna yuktābhyāṁ vātakaphābhyāṁ tandrā bhavati, samāhāradvandvēnaikavacanam| nidrāhētumāha– ślēṣmaṇā militēna tamōguṇēna nidrā bhavati; tasyā lakṣaṇam– arativiklāntamanasaḥ sarvēndriyāṇāṁ svaviṣayanivr̥ttiḥ| carakē'pi “yadā tu manasi klāntē karmātmānaḥ klamānvitāḥ| viṣayēbhyō nivartantē tadā svapiti mānavaḥ” iti| atra karmātmānaḥ indriyāṇi, nirindriyapradēśē manasō'vasthitirnidrētyarthaḥ| suśrutēnātilaṅghitalakṣaṇē nidrātandrē paṭhitē, atilaṅghitasya ślēṣmakṣayatvānnidrātandrayōstūktakāraṇatvādbhēdaḥ| tathā ca nidrāyāmindriyamanōmōhaḥ, tandrāyāmindriyamōhaḥ||19||
Adhikarana tandrālakṣaṇam (20) · Śloka 20
indriyārthēṣvasaṁvittirgauravaṁ jr̥mbhaṇaṁ klamaḥ |
nidrārtasyēva yasyēhā tasya tandrāṁ vinirdiśēt ||20||
(su. śā. a. 24) |
View original
इन्द्रियार्थेष्वसंवित्तिर्गौरवं जृम्भणं क्लमः |
निद्रार्तस्येव यस्येहा तस्य तन्द्रां विनिर्दिशेत् ||२०||
(सु. शा. अ. २४) |
Hide commentary
madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)
tandrālakṣaṇamāha– indriyārthēṣvityādi| nidrābhramayōstu lakṣaṇaṁ nōktamiha, atiprasiddhatvāt| nidrā hi viplutamanasaḥ sarvēndriyāṇāṁ svaviṣayanivr̥ttiḥ| yadāha carakē– “yadā tu manasi klāntē karmātmānaḥ klamānvitāḥ| viṣayēbhyō nivartantē tadā svapiti mānavaḥ||” (ca. sū. a. 21) iti| atra karmātmāna indriyāṇi; nirindriyapradēśē manasō'vasthitirnidrēti matē'pyayamēvārthaḥ| nidrātandrayōstūktakāraṇabhēdādbhēdaḥ, udbhūtajr̥mbhādēścānubhavasiddhatvāditi; tathā nidrāyāmindriyamanōmōhaḥ; tandrāyāmindriyamōhaḥ| bhramalakṣaṇaṁ tu cakrasthitasyēva bhramadvastudarśanamiti||20||
ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)
tandrālakṣaṇamāha– indriyārthēṣvityādi| indriyārthēṣu viṣayēṣu, asamprāptiragrahaṇam| gauravamaṅgānām| nidrārtasyēva utpannanidrasyēva| asyāgrē klamalakṣaṇaṁ paṭhanti– ya ityādi| yaḥ śarīrē āyāsavarjitaḥ śramaḥ pravr̥ddhō bhavati paraṁ śvāsavarjitaḥ sa klama iti kathitaḥ| indriyārthaprabādhakaḥ viṣayagrahaṇē'samarthaḥ| ayaṁ pāṭhō mādhavēna na likhitaḥ||20||
Adhikarana sannyāsasya mūrchādibhyō bhēdaḥ (21) · Śloka 21
dōṣēṣu madamūrchāyāḥ kr̥tavēgēṣu dēhinām |
svayamēvōpaśāmyanti sannyāsō nauṣadhairvinā ||21||
(ca. sū. a. 24) |
View original
दोषेषु मदमूर्छायाः कृतवेगेषु देहिनाम् |
स्वयमेवोपशाम्यन्ति सन्न्यासो नौषधैर्विना ||२१||
(च. सू. अ. २४) |
Hide commentary
madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)
sannyāsasya mūrchādibhyō bhēdamāha– dōṣēṣvityādi ||21||
ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)
sannyāsasya mūrchādibhyō bhēdamāha– dōṣēṣvityādi| ādiśabdō'tra luptō draṣṭavyaḥ| āviṣṭavēgēṣu dōṣēṣu yā madādibhirmūrchā bhavati sā upaśāntavēgēṣu svayamēvōpaśamaṁ yāti, bhiṣakpratīkāraṁ vinētyarthaḥ; sannyāsastu cikitsakajanasānubhāvauṣadhairvinā na śāmyatītyarthaḥ||21||
Adhikarana sannyāsalakṣaṇam (22-23) · Śloka 23
vāgdēhamanasāṁ cēṣṭāmākṣipyātibalā malāḥ |
sannyasyantyabalaṁ jantuṁ prāṇāyatanamāśritāḥ ||22||
sa nā sannyāsasannyastaḥ kāṣṭhībhūtō mr̥tōpamaḥ |
prāṇairvimucyatē śīghraṁ muktvā sadyaḥphalāṁ kriyām ||23||
(ca. sū. a. 24) |
View original
वाग्देहमनसां चेष्टामाक्षिप्यातिबला मलाः |
सन्न्यस्यन्त्यबलं जन्तुं प्राणायतनमाश्रिताः ||२२||
स ना सन्न्याससन्न्यस्तः काष्ठीभूतो मृतोपमः |
प्राणैर्विमुच्यते शीघ्रं मुक्त्वा सद्यःफलां क्रियाम् ||२३||
(च. सू. अ. २४) |
Hide commentary
madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)
tallakṣaṇamāha– vāgityādi| atibalā ityanēna mūrchādyārambhakadōṣēbhyō'dhikatvēna pravr̥ddhā dōṣāstamaścēti bōdhayati| sannyasyanti mōhayanti| sa nā puruṣaḥ, sannyāsasannyastaḥ sannyāsapīḍitaḥ, kāṣṭhībhūtaḥ iti atyantaniṣkriyatvēna akāṣṭhamēva kāṣṭhavadbhūtaḥ, ata ēva mr̥tōpama iti| muktvā sadyaḥphalāṁ kriyāmiti sūcīvyadhanāñjanāvapīḍanaśūkaśimbīphalāvagharṣaṇādirūpā kriyā yadi kriyatē tadā prāṇairna vimucyatē, anyathā tu mriyatē iti||22-23||
ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)
tallakṣaṇamāha– vāgityādi| atibalā iti mūrchādyārambhakadōṣēbhyō'dhikatvēna pravr̥ddhāḥ, prāṇāyatanaṁ cētanāsthānaṁ hr̥dayamāśritāḥ, vāgdēhamanasāṁ cēṣṭāmākṣipya vināśya, abalaṁ hīnasattvaṁ puruṣaṁ, sannyasyanti| tadā sa nā puruṣaḥ, sannyāsasannyastaḥ sannyāsapīḍitaḥ, kāṣṭhībhūta ityatiniṣkriyatvādat akāṣṭhamēva kāṣṭhavadbhūtaḥ, ata ēva mr̥tōpamaḥ| muktvā sadyaḥphalāṁ kriyāmiti sadyaḥphalaṁ yasyāstāṁ kriyāṁ tyaktvā ityarthaḥ| tatra sadyaḥphalā kriyā sūcīvyadhanaṁ tīkṣṇāñjanāvapīḍanakapikacchūphalāvagharṣaṇādirūpā yadā na kriyatē tadā prāṇairvimucyatē, anyathā tu jīvati||22-23||
Adhikarana puṣpikā · Śloka 17
iti śrīmādhavakaraviracitē mādhavanidānē mūrchābhramanidrātandrāsannyāsanidānaṁ samāptam ||17||
View original
इति श्रीमाधवकरविरचिते माधवनिदाने मूर्छाभ्रमनिद्रातन्द्रासन्न्यासनिदानं समाप्तम् ||१७||
Hide commentary
madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)
iti śrīvijayarakṣitakr̥tāyāṁ madhukōśavyākhyāyāṁ mūrchābhramanidrātandrāsanyāsanidānaṁ samāptam||17||
ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)
iti śrīvaidyavācaspatikr̥tē ātaṅkadarpaṇē rugviniścayavyākhyānē mūrchādinidānam||17||