൪൯. കുഷ്ഠനിദാനമ്

മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)

അഷ്ടാദശസങ്ഖ്യാരൂപേണ തുല്യത്വാത് കുഷ്ഠനിദാനമുച്യതേ| വിശേഷേണ കുഷ്ഠജനകം നിദാനമാഹ– വിരോധീനീത്യാദി| വിരോധീനി “ന മത്സ്യാന് പയസാऽഭ്യവഹരേത്” (ച. സൂ. അ. ൨൬) ഇത്യാദിനോക്താനി| ഭജതാമിതി പൂര്വേണ സമ്ബധ്യതേ| ആഗതാമിതി ഉപസ്ഥിതവേഗാമ്| വേഗാംശ്ചാന്യാനിതി മൂത്രപുരീഷാദിവേഗാന്| വ്യായാമമതിസന്താപമതിഭുക്ത്വേതി ഭുക്ത്വാ വ്യായാമമതിയുജ്യ സന്താപമതിയുജ്യ ച നിഷേവിണാമിതി ഏതയോരേവ സേവനശീലാനാം; നിഷേവിണാമിത്യനേന സഹ പ്രഥമതഃ സമ്ബന്ധേ കൃദ്യോഗലക്ഷണാ ഷഷ്ഠീ സ്യാത്, തതശ്ച വ്യായാമസ്യാതിസന്താപസ്യാതിനിഷേവിണാമിതി പ്രയോഗഃ പ്രസജ്യേത| “ശീതോഷ്ണലങ്ഘനാഹാരാന് ക്രമം മുക്ത്വാ നിഷേവിണാമ്” ഇതി പാഠാന്തരേ ശീതോഷ്ണാദീനാം യദാ യേന ക്രമേണ സേവ്യത്വമുക്തം, തദ്വൈപരീത്യേന താന് സേവ്യമാനാന്| ശീതോഷ്ണലങ്ഘനാഹാരാനിത്യനന്തരം പ്രതീതി ദ്രഷ്ടവ്യം, തേന ശീതോഷ്ണാദീന് പ്രതി യഃ ക്രമസ്തം മുക്ത്വാ ഏതേഷാമേവ നിഷേവിണാമ്| ഘര്മശ്രമഭയാര്താനാമിതി ഘര്മാദിഭിരാര്തത്വേ സതി ദ്രുതമവിശ്രമ്യ ശീതാമ്ബുസേവിനാമ്| ഘര്മ ആതപഃ| അജീര്ണാധ്യശിനാമിതി അജീര്ണമാമമന്നമ്, അപക്വമിതി യാവത്, തദ്ഭുഞ്ജാനാനാമ്; അധ്യശിനാമാഹാരേ ഏവാപരിണതേ ഭുഞ്ജാനാനാമ്| അശിനാമിതി അജീര്ണാധിശബ്ദാഭ്യാം സഹ സമ്ബന്ധ്യതേ| പഞ്ചകര്മാപചാരിണാമിതി പഞ്ചകര്മണി ക്രിയമാണേ അപചാരിണാമ്| നവാന്നദധിമത്സ്യാനീതി അതിശബ്ദോ നവാന്നാദിഭിഃ സര്വൈഃ സമ്ബധ്യതേ| വ്യവായം ചാപ്യജീര്ണ ഇതി വിദഗ്ധാദിരൂപേ അജീര്ണേ| ധര്ഷയതാമിതി അഭിഭവതാമ്| പാപം കര്മ ച കുര്വതാമിത്യനേനൈവ വിപ്രാദിധര്ഷണേ ലബ്ധേ പുനസ്തദ്വചനം വിശേഷാര്ഥമ്| ദോഷദൂഷ്യസങ്ഗ്രഹമാഹ– വാതാദയ ഇത്യാദിനാ| വാതാദീനാം ത്രിത്വേ പ്രതീതേऽപി ത്രയ ഇതി വചനം സര്വകുഷ്ഠേഷു മിലിതാനാമേവ ത്രയാണാം ദുഷ്ടിപ്രദര്ശനാര്ഥമ്| ദ്രവ്യസങ്ഗ്രഹ ഇതി ദ്രവ്യമാരമ്ഭകം കാരണമുച്യതേ; യഥാ– “രസനാര്ഥോ രസസ്തസ്യ ദ്രവ്യമാപഃ ക്ഷിതിസ്തഥാ|” (ച. സൂ. അ. ൧) ഇതി| അര്ഥലബ്ധമപി സപ്തകമിതി പദം സര്വത്ര സപ്തകനിയമാര്ഥം പുനരുക്തമ്| നനു, വിസര്പാണാം സമുത്പാദേ ഏതാവത്യേവ സാമഗ്രീ, യദുക്തമ്– “രക്തം ലസീകാ ത്വങ്മാംസം ദൂഷ്യം ദോഷാസ്ത്രയോ മലാഃ| വിസര്പാണാം സമുത്പത്തൌ വിജ്ഞേയാഃ സപ്ത ധാതവഃ||” (ച. ചി. അ. ൨൧) ഇതി| ലസീകയാ ച തത്രോദകമുച്യതേ, തത് കിന്നിബന്ധനഃ കുഷ്ഠവിസര്പയോര്ഭേദഃ? ഉച്യതേ– കുഷ്ഠം ചിരക്രിയൈഃ സ്ഥിരൈരപ്രബലരക്തപിത്തൈര്ദോഷൈര്ജന്യതേ, വിസര്പസ്ത്വചിരവിസര്പണശീലൈഃ പ്രബലരക്തപിത്തൈഃ; കുഷ്ഠേ ഗുരുപ്രധര്ഷണപരദ്രവ്യാപഹാരാദയോ നിമിത്തം, ന വിസര്പേ| അന്യേ ത്വാഹുഃ– വിസര്പാ വാതാദിഭിരേകൈകശോऽപി ഭവന്തി, യദുക്തമ്– “പൃഥക് ത്രയസ്ത്രിഭിശ്ചൈകോ വിസര്പാ ദ്വന്ദ്വജാസ്ത്രയഃ|” (ച. ചി. അ. ൨൧) ഇതി, കുഷ്ഠം തു ത്രിദോഷജമേവേതി| കിം ത്വേതത്സമാധാനം ത്രിദോഷജത്വേऽപി വിസര്പാണാമേകദോഷജകുഷ്ഠവദേകദോഷജത്വകീര്തനം സങ്ഗതമിതി ന മനോഹരമ്| അതഃ കുഷ്ഠാനീതി അത ഇത്യസ്മാത് ദോഷദൂഷ്യസമുദായാത്| സപ്ത ചൈകാദശൈവ ചേതി വിച്ഛേദപാഠേന സപ്താനാം മഹാകുഷ്ഠത്വമേകാദശാനാം ക്ഷുദ്രത്വമിതി ബോധയതി||൧-൬||

ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)

അഷ്ടാദശരൂപസങ്ഖ്യാതുല്യത്വാത്കുഷ്ഠനിദാനമുച്യതേ| വിശേഷേണ കുഷ്ഠജനകം നിദാനമാഹ– വിരോധീനീത്യാദി| ഏതദാചരതാം നൃണാം കുഷ്ഠാനി ജായന്തേ ഇതി സമ്ബന്ധഃ| വിരോധീനി ക്ഷീരമത്സ്യാദീനി ഭജതാമിതി സമ്ബധ്യതേ| ആഗതാമിതി ഉപസ്ഥിതവേഗാം ഛര്ദിം, തഥാ വേഗാംശ്ചാന്യാനിതി മൂത്രപുരീഷാദിവേഗാന്, പ്രതിഘ്നതാം പ്രതിഘാതം കുര്വതാമ്| വ്യായാമമതിസന്താപമതിഭുക്ത്വേതി ഭുക്ത്വാ വ്യായാമമതിയുജ്യ സന്താപമതിയുജ്യ നിഷേവിണാമിതി| ഏതയോരേവ സേവനശീലാനാം, നിഷേവിണാമിത്യനേന പ്രഥമതഃ സമ്ബന്ധേ കൃദ്യോഗലക്ഷണാ ഷഷ്ഠീ സ്യാത്; തത്ര വ്യായാമസ്യാതിസന്താപസ്യാതിനിഷേവിണാമിതി പ്രയോഗഃ പ്രയുജ്യതേ| ശീതേത്യാദി ശീതോഷ്ണാദീനാം തു യദാ യേന ക്രമേണ സേവ്യത്വമുക്തം, തദ്വൈപരീത്യേന താന് സേവമാനാനാമ്| ഘര്മ ആതപഃ| അജീര്ണാധ്യശിനാമിത്യാദി| അജീര്ണമനഗ്നിപക്വമന്നം, ചര്വണമിതി യാവത്, തദ്ഭോജിനാമ്| അധ്യശിനാമ്, ആഹാര ഏവാപരിണതേ ഭുഞ്ജാനാനാമ്| അശിനാമിതി അജീര്ണാധിഭ്യാം സഹ സമ്ബധ്യതേ| പഞ്ചകര്മാപചാരിണാമിതി പഞ്ച കര്മാണി വമനവിരേകാദീനി, തേഷാമപചാരിണാം വ്യാപത്ത്വയോഗിനാമ്| നവാന്നദധിമത്സ്യാതീതി, അതിശബ്ദോ നവാന്നാദിഗുഡാന്തൈഃ പ്രത്യേകം സമ്ബധ്യതേ| വ്യവായം ചാപ്യജീര്ണേऽന്നേ ഇത്യാദി| വ്യവായം മൈഥുനം, വിദഗ്ധരൂപേ അജീര്ണേ; ദിവാ ച നിദ്രാം ഭജതാമ്| ധര്ഷയതാമിതി അഭിഭവതാമ്| പാപം കര്മ ച കുര്വതാമിത്യനേനൈവ വിപ്രാദിധര്ഷണേ ലബ്ധേ പുനസ്തദ്വചനം വിശേഷാര്ഥപ്രതിപാദകമ്| ദോഷദൂഷ്യസങ്ഗ്രഹമാഹ– വാതാദയ ഇത്യാദി| വാതാദീനാം ത്രിത്വേ പ്രതീതേऽപി ത്രയ ഇതി വചനം സര്വകുഷ്ഠേഷു മിലിതാനാമേവ ത്രയാണാം ദുഷ്ടിപ്രദര്ശനാര്ഥമ്| ദ്രവ്യസങ്ഗ്രഹ ഇതി ദ്രവ്യമാരമ്ഭകം കാരണമുച്യതേ| യഥാ– “രസനാര്ഥോ രസസ്തസ്യ ദ്രവ്യമാപഃ ക്ഷിതിസ്തഥാ|” ഇതി| അര്ഥലബ്ധമപി സപ്തകമിതി പദം സര്വത്ര സപ്തകനിയമാര്ഥം പുനരുക്തമ്| നനു, വിസര്പാണാമപ്യുത്പത്ത്യാദൌ ഏതാവത്യേവ സാമഗ്രീ| യദുക്തമ്– “രക്തം ലസീകാ ത്വങ്മാംസം ദൂഷ്യം ദോഷാസ്ത്രയോ മലാഃ| വിസര്പാണാം സമുത്പത്തൌ വിജ്ഞേയാഃ സപ്ത ധാതവഃ||” ഇതി| തത്കുഷ്ഠവിസര്പയോഃ കോ ഭേദഃ? ഉച്യതേ– കുഷ്ഠം ചിരക്രിയൈഃ സ്ഥിരൈരപ്രബലരക്തപിത്തൈര്ദോഷൈര്ജന്യതേ, വിസര്പസ്ത്വചിരവിസരണശീലൈഃ പ്രബലരക്തപിത്തൈഃ, കുഷ്ഠേ ഗുരുപ്രധര്ഷണപരദ്രവ്യാപഹാരാദയോ നിമിത്തം, ന വിസര്പേ| അന്യേ ത്വാഹുഃ– വിസര്പാ വാതാദിഭിരേകൈകശോऽപി ഭവന്തി, യദുക്തമ്– “പൃഥക്ത്രയസ്ത്രിഭിശ്ചൈകോ വിസര്പാ ദ്വന്ദ്വജാസ്ത്രയഃ|” ഇതി; കുഷ്ഠം ത്രിദോഷജമേവേതി| കിന്ത്വയം സമാധിഃ ത്രിദോഷജത്വേऽപി വിസര്പാണാമേകദോഷകുഷ്ഠവദേകദോഷജത്വകീര്തനം സങ്ഗതമിതി ന മനോഹരമ്| കുഷ്ഠസങ്ഖ്യാമാഹ– അത ഇത്യാദി| അത ഇത്യസ്മാദ്ദോഷദൂഷ്യസമുദായാത്സപ്ത തഥാ ഏകാദശ കുഷ്ഠാനി ജായന്തേ| സപ്ത ചൈകാദശൈവേതി വിച്ഛേദപാഠേന സപ്താനാം മഹാകുഷ്ഠത്വമേകദശാനാം ക്ഷുദ്രത്വമിതി ബോധയതി||൧-൬||

മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)

കുഷ്ഠാനാം ത്രിദോഷജത്വേऽപി ഉല്ബണദോഷേണ സപ്തപ്രകാരതാമാഹ– കുഷ്ഠാനീത്യാദി| ദോഷൈഃ പൃഥക് ത്രയഃ, ദ്വന്ദ്വൈസ്ത്രയഃ, സമാഗതൈഃ സന്നിപാതൈരേക ഇതി സപ്തത്വമ്| വ്യപദേശോऽധികം ത്വതഃ ഇതി യഥാ– വാതേന കുഷ്ഠം കാപാലമിത്യാദി||൭||

ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)

കുഷ്ഠാനാം ത്രിദോഷജത്വേऽപ്യുദ്രേകദോഷേണ സപ്തപ്രകാരത്വമാഹ– കുഷ്ഠാനീത്യാദി| കുഷ്ഠാനി സപ്തധാ സപ്തപ്രകാരാണി, കഥമിത്യാഹ പൃഥഗ്ദോഷൈഃ വാതേന, പിത്തേന, ശ്ലേഷ്മണാ, ത്രീണി; തഥാ തൈരേവ ദോഷൈര്ദ്വന്ദ്വൈര്വാതപിത്താഭ്യാം, വാതകഫാഭ്യാം, കഫപിത്താഭ്യാം ത്രീണി, തഥാ തൈരേവ ദോഷൈഃ സമാഗതൈഃ സന്നിപതിതൈരേകമ്, ഇതി സപ്തത്വമ്| നന്വേവം സത്യേകദോഷജം ദ്വിദോഷജം കുഷ്ഠം തത്സര്വം ത്രിദോഷജം സ്യാദിത്യാഹ– സര്വേഷ്വിത്യാദി| സര്വേഷ്വപി കുഷ്ഠേഷു ത്രിദോഷജേഷു സത്സ്വധികത്വതഃ അധികത്വാദ്വ്യപദേശോ നിര്ദേശഃ കാര്യഃ, സന്നിപാതസ്യ സമവിഷമത്വാത്; യഥാ– വാതേന കുഷ്ഠം കാപാലമിത്യാദി||൭||

മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)

പൂര്വരൂപമാഹ– അതിശ്ലക്ഷ്ണേത്യാദിനാ| അതിശ്ലക്ഷ്ണഃ അതിമസൃണഃ| ഖരോ രൂക്ഷഃ (ഖരഃ കര്കശഃ), അതിശ്ലക്ഷ്ണോ വാ ഖരോ വാ സ്പര്ശഃ| സ്വേദാസ്വേദൌ സ്വേദവഹസ്രോതോऽവരോധാനവരോധകൃതൌ| സ്വാപഃ സ്പര്ശാജ്ഞാനമ്| കോഠോന്നതിഃ വരടീദഷ്ടസങ്കാശഃ ശോഥഃ കോഠഃ, തസ്യോന്നതിഃ| ശീഘ്രോത്പത്തിശ്ചിരസ്ഥിതിശ്ച വ്രണാനാമേവ| നിമിത്തേऽല്പേऽതികോപനമിതി അന്യഥാऽപി ദുഷ്ടശോണിതത്വാദ്വ്രണാനാം ദേഹഗതാനാമല്പേऽപി ഹേതൌ കോപഃ| കുഷ്ഠലക്ഷണമഗ്രജമിതി കുഷ്ഠാനാം പൂര്വരൂപമിത്യര്ഥഃ||൮-൯||–

ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)

പൂര്വരൂപമാഹ– അതീത്യാദി| അതിശ്ലക്ഷ്ണാദികം കുഷ്ഠലക്ഷണമപ്രജമിതി കുഷ്ഠാനാം പൂര്വരൂപമിത്യര്ഥഃ| അതിശ്ലക്ഷ്ണ ഇതി അതിമസൃണഃ, ഖരോ രൂക്ഷഃ, അതിശ്ലക്ഷ്ണോ വാ ഖരഃ സ്പര്ശഃ| സ്വേദാऽസ്വേദാവിതി സ്വേദവഹസ്രോതോവരോധാനവരോധകൃതൌ| വിവര്ണതാ വൈവര്ണ്യം, ദാഹഃ സര്വാങ്ഗീണഃ, കണ്ഡൂഃ ത്വചി, സ്വാപഃ സ്പര്ശാജ്ഞത്വം, കോഠോന്നതിഃ വരടീദംശസങ്കാശഃ ശോഫഃ കോഠഃ തസ്യോന്നതിഃ, ശ്രമോऽനായാസജഃ| ശീഘ്രോത്പത്തിശ്ചിരസ്ഥിതിഃ വ്രണാനാമേവ| അല്പേऽപി നിമിത്തേ കോപോ വ്രണാനാമ്||൮-൯||–

മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)

സപ്തമഹാകുഷ്ഠാനാം ലക്ഷണമാഹ– കൃഷ്ണാരുണകപാലാഭമിത്യാദി| കൃഷ്ണാരുണകപാലാഭം കൃഷ്ണാരുണകപാലവര്ണം, കപാലം ഖര്പരശകലമ്| പരുഷം ഖരസ്പര്ശമ്| തനു തനുത്വക്, വിഷമം ദുശ്ചികിത്സ്യമ്| ഔദുമ്ബരമാഹ– രുഗിത്യാദി| രോമപിഞ്ജരമിതി രോമഭിഃ പിഞ്ജരം കപിലരോമമിത്യര്ഥഃ| മണ്ഡലകുഷ്ഠമാഹ– ശ്വേതേത്യാദി| സ്ഥിരം കഠിനം, സ്ത്യാനമാര്ദ്രം സജലം വാ| ഉത്സന്നമണ്ഡലമുദ്ഗതമണ്ഡലമ്| കൃച്ഛ്രം കൃച്ഛ്രസാധ്യമ്| അന്യോന്യസംയുക്തമിതി അപരാപരൈര്മിലിതമ്| ഋഷ്യജിഹ്വമാഹ– കര്കശമിത്യാദി| ഋഷ്യജിഹ്വസംസ്ഥാനമിതി ഋഷ്യോ നീലാണ്ഡോ ഹരിണഃ, ‘രോഭു’ ഇതി പ്രസിദ്ധഃ, തസ്യ ജിഹ്വാകാരമ്| പുണ്ഡരീകമാഹ– സശ്വേതമിത്യാദി| പുണ്ഡരീകദലോപമമിതി പുണ്ഡരീകം രക്തപദ്മം തത്പത്രോപമം, തേന സശ്വേതം രക്തപര്യന്തമ്| സരാഗമിതി സലോഹിതം, മധ്യേ ശ്വേതലോഹിതമിത്യര്ഥഃ| സിധ്മലക്ഷണമാഹ– ശ്വേതമിത്യാദി| ശ്വേതം താമ്രമിതി ശ്വേതലോഹിതാത്മകമ്| പ്രായശ്ചോരസീത്യുരസി തദ്ബാഹുല്യേന ഭവതി, കഫപ്രധാനത്വാത്| പ്രായോഗ്രഹണാദന്യത്രാപി ഭവതി| കാകണമാഹ– യദിത്യാദി| യത് കാകണന്തികാവര്ണമിതി കാകണന്തികാ ഗുഞ്ജാ| ഗുഞ്ജാസവര്ണത്വേന ച മധ്യേ കൃഷ്ണമന്തേ രക്തമ്, അഥവാ മധ്യേ രക്തമന്തേ കൃഷ്ണമ്| കുഷ്ഠത്വേനൈവ ത്രിദോഷലക്ഷണത്വേ സിദ്ധേ ത്രിദോഷലിങ്ഗമിതി പുനരുക്തം പ്രബലദോഷത്രയലിങ്ഗത്വോപദര്ശനാര്ഥമ്| ഇതി സപ്തമഹാകുഷ്ഠാനി| മഹത്ത്വം ചൈഷാം ശീഘ്രമുത്തരോത്തരധാത്വവഗാഹനബഹുദോഷജത്വക്രിയാഭൂയസ്ത്വയോഗാത്||൧൦-൧൬||–

ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)

സപ്തമഹാകുഷ്ഠാനാം ലക്ഷണമാഹ– കൃഷ്ണേത്യാദി| കൃഷ്ണാരുണാ യേ സ്ഫുടിതഘട്യാഃ ഖണ്ഡാസ്തദ്വര്ണമ്, അന്യേ കൃഷ്ണാരുണകപാലശര്കരാവര്ണമാഹുഃ| രൂക്ഷം രൂക്ഷസ്പര്ശം, പരുഷം ഖരസ്പര്ശമ്| തനു തനുത്വക്, തോദബഹുലം തോദാഢ്യം, വിഷമം ദുശ്ചികിത്സ്യമ്| ഔദുമ്ബരം കുഷ്ഠമാഹ– രുഗിത്യാദി| രുഗ്ദാഹരാഗകണ്ഡൂഭിര്യുക്തം, രോമപിഞ്ജരമിതി രോമഭിഃ പിഞ്ജരം കപിലരോമ ഇത്യര്ഥഃ| ഉദുമ്ബരഫലാഭാസം പക്വോദുമ്ബരവര്ണമ്| മണ്ഡലകുഷ്ഠമാഹ– ശ്വേതമിത്യാദി| ഏവംവിധം കുഷ്ഠം മണ്ഡലം മണ്ഡലസഞ്ജ്ഞയോച്യതേ, ശ്വേതം രക്തം തദാഭാസം, സ്ഥിരം കഠിനം, സ്ത്യാനം സാന്ദ്രം സദലം വാ, ഉത്സന്നമണ്ഡലം ഉന്നതമണ്ഡലം, കൃച്ഛ്രം കൃച്ഛ്രസാധ്യം, അന്യോന്യസംസക്തമിതി, പരസ്പരൈര്മിലിതമ്| ഋക്ഷജിഹ്വമാഹ– കര്കശമിത്യാദി| കര്കശം ഖരസ്പര്ശമ്| ഋക്ഷോ നീലാണ്ഡോ ഹരിണ ഇതി, അന്യേ ഋക്ഷഃ ‘രീഛ’ ഇത്യാഹുഃ, തജ്ജിഹ്വാകാരമ്| പുണ്ഡരീകമാഹ– സശ്വേതമിതി| പുണ്ഡരീകം ശ്വേതകമലം, തസ്യോപമം, തേന സശ്വേതം രക്തപര്യന്തം മധ്യേ ശ്വേതം പ്രാന്തേഷു രക്തമ്| സോത്സേധമുന്നതമ്| സരാഗമിതി പ്രാന്തേऽധികരാഗപ്രതിപാദകം, സരാഗമിത്യത്ര ‘സദാഹമ്’ ഇതി ക്വചിത്പാഠഃ| സിധ്മലക്ഷണമാഹ– ശ്വേതമിത്യാദി| ശ്വേതം താമ്രമിതി ശ്വേതലോഹിതാത്മകം, തനു അഘനം, യത് ഘൃഷ്ടം സദ്രജശ്ചൂര്ണം മുഞ്ചതീതി| പ്രായശ്ചോരസീത്യാദി| ഉരസി ബാഹുല്യേന ഭവതി, കഫപ്രധാനത്വാത്| പ്രായോഗ്രഹണാദന്യത്രാപി ബോദ്ധവ്യമ്| കാകണമാഹ– യദിത്യാദി| കാകണന്തികാ ഗുഞ്ജാ, തത്സമവര്ണത്വേന മധ്യേ കൃഷ്ണമന്തേऽതിരക്തമ്, അഥവാ രക്തമന്തേ കൃഷ്ണം, തഥാ സപാകം, തഥാ തീവ്രവേദനം, തഥാ ത്രിദോഷലിങ്ഗം, തത് കാകണാഖ്യം കുഷ്ഠം നൈവ സിധ്യതി| കുഷ്ഠത്വേനൈവ ത്രിദോഷലിങ്ഗത്വേ സിദ്ധേ ത്രിദോഷലിങ്ഗമിതി പുനരുക്തം തത് പ്രബലദോഷത്രയലിങ്ഗോപദര്ശനാര്ഥമ്| ഇതി സപ്ത മഹാകുഷ്ഠാനി| മഹത്ത്വം ചൈഷാം ശീഘ്രമുത്തരോത്തരധാത്വവഗാഹനബഹുലദോഷജന്യത്വക്രിയാഭൂയസ്ത്വയോഗാത്||൧൦-൧൬||–

മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)

അതഃ പരമേകാദശക്ഷുദ്രകുഷ്ഠാന്യുച്യന്തേ– അസ്വേദനമിത്യാദി| മഹാവാസ്തു മഹാസ്ഥാനമ്| മത്സ്യശകലോപമമിതി മത്സ്യസ്യ ത്വക്സദൃശമ്| ചര്മാഖ്യം ചര്മകുഷ്ഠമ്| ബഹലമപത്തലമ്| കിടിഭമാഹ– ശ്യാവമിത്യാദി| കിണഖരസ്പര്ശമിതി കിണോ വ്രണസ്ഥാനമ്| പരുഷം രൂക്ഷമ്| വൈപാദികമിതി വിപാദികായാഃ സ്വാര്ഥേऽണ്| അലസകമാഹ– കണ്ഡൂമദ്ഭിരിത്യാദി| ഗണ്ഡൈരിതി സ്ഫോടൈഃ| ദദ്രുമണ്ഡലമാഹ– കണ്ഡ്വിത്യാദി| ദദ്രുമണ്ഡലമിതി മണ്ഡലരൂപതയോത്പാദാത് ദദ്രുമണ്ഡലമിതി കീര്തനമ്| നനു, കഥമസ്യ ചരകേ ക്ഷുദ്രത്വേനാഭിധാനം, സുശ്രുതേ മഹാകുഷ്ഠേ ദദ്രോരുക്തത്വാത്; തഥാ സിധ്മ ചരകേ മഹാകുഷ്ഠേ, സുശ്രുതേ ക്ഷുദ്രകുഷ്ഠേ ദര്ശിതമ്| ഉച്യതേ– അസിതാ ദദ്രുരവഗാഢമൂലാ സുശ്രുതേ മഹാകുഷ്ഠമ്, അസിതേതരദദ്രുശ്ചരകേऽനവഗാഢമൂലാ ക്ഷുദ്രകുഷ്ഠം, സുശ്രുതേ അസിതേതരദദ്ര്വാ വിസര്പകുഷ്ഠേऽന്തര്ഭാവഃ, വിസര്പണയോഗാത്; തഥാऽവഗാഢം സിധ്മ ചരകേ മഹാകുഷ്ഠം, സിധ്മപുഷ്പികാ തു ത്വങ്മാത്രഗതാ സുശ്രുതേ ക്ഷുദ്രകുഷ്ഠമ്; അസിതദദ്രൌ അസിതസിധ്മനോऽവരോധ ഇതി ഗദാധരഃ| ജേജ്ജടസ്ത്വാഹ– ചരകോക്തം സിധ്മൈവ സുശ്രുതേ ദദ്രുശബ്ദാഭിഹിതം, നാമഭേദഃ കേവലം പരം ന വസ്തുഭേദഃ, സന്തി ഹ്യര്ഥാന്തരാണി സമാനശബ്ദാഭിഹിതാനീത്യവിരോധഃ| കിന്ത്വിയമസാധ്വീ വ്യാഖ്യാ, ലക്ഷണവൈലക്ഷണ്യാത്; കിഞ്ച ചരകസുശ്രുതയോഃ കുഷ്ഠം പ്രതി ബഹുപ്രകാരോ വിരോധഃ, തഥാഹി സുശ്രുതോക്തമരുണം ന ചരകേ പഠ്യതേ, മണ്ഡലം ചരകോക്തം ന സുശ്രുതേ, ക്ഷുദ്രകുഷ്ഠേ ചരകോക്തചര്മാഖ്യാലസകശതാരുപ്രഭൃതീനി ന സുശ്രുതേ, സുശ്രുതോക്തക്ഷുദ്രകുഷ്ഠാലസകാദയശ്ച ന ചരകേ; തസ്മാദയം സമാധിരുചിതഃ– കുഷ്ഠാനാമസങ്ഖ്യേയത്വമിതി കേചിത് ചരകേ, കേചിത് സുശ്രുതേ കുഷ്ഠപ്രകാരാ ഉച്യന്തേ| ഉക്തം ഹി ചരകേ– “കുഷ്ഠം സപ്തവിധമ്, അഷ്ടാദശവിധമ്, അസങ്ഖ്യേയം വാ|” (ച. നി. അ. ൫) ഇതി| ചര്മദലമാഹ– രക്തമിത്യാദി| യദ്ഗലത്യപീതി ഗലതി വിദീര്യതേ| ശതാരുമാഹ– രക്തേത്യാദി| ശതാരുരിതി ബഹുവ്രണയോഗാന്വിതം നാമ| വിചര്ചികാമാഹ– സകണ്ഡ്വിത്യാദി| സകണ്ഡൂഃ പിഡകാ ശ്യാവാ ബഹുസ്രാവാ വിചര്ചികേതി അത്ര കഫകാര്യം കണ്ഡൂഃ, ബഹുസ്രാവത്വം പിത്താത്, ശ്യാവത്വം വാതാത്; ഏവം സര്വത്ര ദോഷത്രയലിങ്ഗമൂഹ്യമ്| നനു, ഏകകുഷ്ഠമാരഭ്യ വിചര്ചികാപര്യന്തേന ദ്വാദശക്ഷുദ്രകുഷ്ഠാനി ഭവന്തി, തത് കഥമേകാദശേതി? ഉച്യതേ– വിചര്ചികൈവ പാദയോര്ഭവന്തീ വിദാരണയോഗാദ്വിപാദികാ ഭവതി, തേന ന സങ്ഖ്യാതിരേകഃ| തഥാ ച ഭോജഃ– “ദോഷാഃ പ്രദൂഷ്യ ത്വങ്മാംസം പാണിപാദസമാശ്രിതാഃ| പിഡകാം ജനയന്ത്യാശു ദാഹകണ്ഡൂസമന്വിതാമ്|| ദാല്യതേ ത്വക് ഖരാ രൂക്ഷാ പാണ്യോര്ജ്ഞേയാ വിചര്ചികാ| പാദേ വിപാദികാ ജ്ഞേയാ സ്ഥാനാന്യത്വാദ്വിചര്ചികാ||” ഇതി ഗദാധരഃ| അന്യേ ത്വാഹുഃ– സൈവ സ്ഫോടൈസ്തീവ്രദാഹൈരിത്യഭിധാനേന പാമൈവ തീവ്രദാഹബൃഹത്സ്ഫോടയുക്താ കച്ഛൂഃ, ന തതോ ഭിന്നേതി||൧൭-൨൨||–

ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)

അതഃ പ്രഭൃത്യേകാദശ ക്ഷുദ്രകുഷ്ഠാന്യാഹ– തത്ര ചര്മകുഷ്ഠമാഹ– അസ്വേദനമിത്യാദി| തദേകകുഷ്ഠം നാമ, അസ്വേദനം സ്വേദരഹിതം, മഹാവാസ്തു മഹാധിഷ്ഠാനമ്| മത്സ്യശകലോപമമിതി മത്സ്യത്വക്ഖണ്ഡസദൃശമ്| ചര്മകുഷ്ഠമാഹ– ഹസ്തിചര്മവത്, ബഹുലമപത്തലമ്| കിട്ടിഭമാഹ– ശ്യാവമിത്വാദി| തത് കിട്ടിഭനാമ കുഷ്ഠം സ്മൃതമ്| ശ്യാവം ശ്യാവവര്ണം, കിണഖരസ്പര്ശമിതി കിണോ വ്രണസ്ഥാനം, തദ്വത് ഖരസ്പര്ശം കര്കശം, പരുഷം രൂക്ഷം, കിട്ടിഭാഖ്യം കുഷ്ഠമ്| വൈപാദികമാഹ– പാണിപാദയോഃ സ്ഫുടനം വിദാരണം, വൈപാദികം കുഷ്ഠമ്| അലസകുഷ്ഠമാഹ– കണ്ഡൂമദ്ഭിരിതി| ഗണ്ഡൈഃ സ്ഫോടൈഃ, ചിതം യുക്തമ്, അലസകാഖ്യം കുഷ്ഠമ്| ദദ്രുമണ്ഡലമാഹ– സകണ്ഡൂരാഗാഃ കണ്ഡൂരാഗസംയുക്താഃ പിഡകാ യത്ര തത് സകണ്ഡൂരാഗപിഡികം, തഥാ ഉദ്ഗതമുത്സന്നമ്, ഏവംവിധം മണ്ഡലം യത്, തദ് ദദ്രുനാമ കുഷ്ഠമ്| നനു, കഥമസ്യാശ്ചരകേ ക്ഷുദ്രത്വേനാഭിധാനം, സുശ്രുതേ മഹാകുഷ്ഠത്വേനേതി, തഥാ സിധ്മ ചരകേ മഹാകുഷ്ഠേ, സുശ്രുതേ ക്ഷുദ്രകുഷ്ഠേ ദര്ശിതം? ഉച്യതേ– അസിതാ ദദ്രുരവഗാഢമൂലാ സുശ്രുതേ മഹാകുഷ്ഠമ്, അസിതേതരദദ്വ്രാ വിസര്പകുഷ്ഠേऽന്തര്ഭാവഃ, വിസര്പണയോഗാത്| തഥാ സിധ്മ ചരകേ മഹാകുഷ്ഠേ, സിധ്മപുഷ്പികാ തു ത്വങ്മാത്രഗതാ സുശ്രുതേ ക്ഷുദ്രകുഷ്ഠമിത്യാദി| ചര്മദലമാഹ– രക്തമിതി| ദലയതി വിദാരയതി, അസ്പര്ശസഹം ച വസ്ത്രാദിസ്പര്ശനാക്ഷമം, തച്ചര്മദലനാമ| പാമാമാഹ– സൂക്ഷ്മാ ഇതി| ഏവംവിധാഃ പിഡകാഃ പാമാ ഇത്യുക്താ വൈദ്യൈരിത്യര്ഥഃ| ബഹ്വ്യഃ പ്രഭൂതാഃ, സ്രാവവത്യഃ സ്രാവയുക്താഃ, കണ്ഡൂമത്യഃ കണ്ഡൂയുക്താഃ| കച്ഛുമാഹ– സൈവേതി| സൈവ പാമാ പാണ്യോഃ ഹസ്തയോഃ| സ്ഫിചോഃ കടിപ്രോഥയോശ്ച കച്ഛുഃ കഥ്യതേ| തീവ്രദാഹൈഃ തീവ്രസന്താപൈഃ, സ്ഫോടൈരിത്യര്ഥഃ| സ്ഫോടമാഹ– സ്ഫോടാ ഇതി| സുഗമമ്| ശതാരുമാഹ– രക്തമിതി| ശതാരുരിതി ബഹുവ്രണയോഗാദന്വിതം നാമ| വിചര്ചികാമാഹ– സകണ്ഡൂരിതി| സകണ്ഡൂഃ പിഡകാ ഭവേത്| ശ്യാവാ വര്ണതഃ, ബഹുസ്രാവാ ഭൂരിപ്രസ്രാവാ| അത്ര കഫകാര്യം കണ്ഡൂഃ, ബഹുസ്രാവത്വം പിത്താത്, ശ്യാവത്വം വാതാത്, ഏവം സര്വത്ര ദോഷത്രയലിങ്ഗമൂഹ്യമ്| നന്വേകകുഷ്ഠമാരഭ്യ വിചര്ചികാപര്യന്തേന ദ്വാദ്വശ കുഷ്ഠാനി ഭവന്തി, തത് കഥമേകാദശേത്യുച്യതേ– വിചര്ചികൈവ പാദയോര്ഭവന്തീ വിദാരണയോഗാദ് വിപാദികാ കഥ്യതേ, തേന ന സങ്ഖ്യാതിരേകഃ| തഥാ ച ഭോജഃ– “ദോഷാഃ പ്രദൂഷ്യ ത്വങ്മാംസം പാണിപാദസമാശ്രിതാഃ| പിഡകാ ജനയന്ത്യാശു ദാഹകണ്ഡൂസമന്വിതാമ്|| ദഹ്യതേ ത്വക് ഖരാ രൂക്ഷാ പാണ്യോര്ജ്ഞേയാ വിചര്ചികാ| പാദേ വിപാദികാ ജ്ഞേയാ സ്ഥാനാന്യത്വാദ്വിചര്ചികാ||” ഇതി||൧൭-൨൨||

മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)

ദോഷത്രയനിയതം കുഷ്ഠലിങ്ഗമാഹ– ഖരം ശ്യാവാരുണമിത്യാദി| ശ്യാവാരുണമിതി ശ്യാവം വാ അരുണം വാ ഭവതി| ചരകേ കുഷ്ഠമധികൃത്യ ദോഷവിശേഷകുഷ്ഠജനകഹേതൂനാം പരസ്പരം ജ്ഞാപ്യജ്ഞാപകത്വമുക്തം; യഥാ– “കുഷ്ഠവിശേഷൈര്ദോഷാഃ ദോഷവിശേഷൈഃ പുനഃ കുഷ്ഠാനി| ജ്ഞായന്തേ തേ ഹേതും ഹേതുസ്താംശ്ച പ്രകാശയതി||” (ച. ചി. അ. ൭) ഇതി||൨൩-൨൪||–

ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)

ദോഷത്രയനിയതം കുഷ്ഠലിങ്ഗമാഹ– ഖരമിത്യാദി| ശ്യാവം അരുണം വാ ഭവതി, സവേദനം വേദനായുക്തമ്, ഏതദ്വാതകുഷ്ഠം ജാനീയാത്| പിത്താച്ച പ്രക്വഥിതം ശടിതമിവ| യുക്തം ച കഫാത് ക്ലേദി ക്ലിന്നതായുക്തം, ഘനം നിബിഡമ്| ദ്വന്ദ്വജേ കുഷ്ഠേ ദ്വിദോഷലിങ്ഗം, സാന്നിപാതികേ ത്രിദോഷലിങ്ഗമ്||൨൩-൨൪||–

മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)

ഇദാനീമുത്തരോത്തരസപ്തധാതുഗതകുഷ്ഠസ്യ ലക്ഷണം ക്രമേണാഹ– ത്വക്സ്ഥേ വൈവര്ണ്യമിത്യാദി| ത്വക്ശബ്ദേനാത്ര രസോऽഭിധീയതേ, ധാതുപ്രസ്താവാത്; ത്വക്ശബ്ദേന രസസ്യാഭിധാനം താത്സ്ഥ്യാത്; ജേജ്ജടസ്തു ത്വചമേവാഹ| ബാഹ്യായാസ്ത്വചശ്ചരകേ ഉദകധരത്വേനോക്തേ രസഗ്രഹണസ്യാനര്ഹത്വാദ്ദ്വിതീയാऽസൃഗ്ധരാऽത്രോക്താ, ഉദകാച്ച രസോ ഭിന്നഃ; തഥാഹ്യുക്തമ്– “ഉദകം ദശാഞ്ജലിമിതം, രസോ നവാഞ്ജലിമിതഃ|” (ച. ശാ. അ. ൭) ഇതി| രസം വിഹായ രക്താദ്യുക്തിശ്ച പ്രാഗേവ രസം ക്രോഡീകൃത്യ തിര്യക്സിരാഗതൈര്ദോഷൈഃ കുഷ്ഠജനനാത്, സിരാസു രക്തവ്യവസ്ഥിതേശ്ചേതി തസ്യാശയഃ| സാക്ഷാദ്രസ ഇത്യനഭിധാനാദ്ബൃഹത്കുഷ്ഠം രസഗതം ന ഭവതീതി നാശങ്കനീയമ്| യതഃ സുശ്രുതേനൈവോക്തമ്– “തേഷാം തു മഹത്ത്വം സര്വധാത്വനുസാരിത്വാത്|” (സു. നി. അ. ൫) ഇതി, സര്വശബ്ദേന ച രസസ്യാപി ഗ്രഹണമ്| ഭോജേऽപ്യുക്തമ്– “പ്രദുഷ്ടാഃ പ്രച്യുതാ ദോഷാ രസാസൃങ്മാംസസംശ്രിതാഃ| കുഷ്ഠാനി ജനയന്ത്യാശു ശരീരേഷു ശരീരിണാമ്||” ഇതി| “ത്വക്സ്രാവോ രോമഹര്ഷശ്ച സ്വേദസ്യാതിപ്രവര്തനമ്|” ഇതി| ഏതത് കേചിത് ശോണിതഗതസ്യൈവ ലിങ്ഗം മന്യന്തേ, അന്യേ രസഗതസ്യേതി| ഇഹ രൌക്ഷ്യം സ്വേദാതിപ്രവൃത്തിര്ലോമഹര്ഷശ്ച കുഷ്ഠാരമ്ഭകദോഷൈഃ സ്വേദവഹസ്രോതോദുഷ്ട്യാ ഭവതി| യദുക്തമ്– “സ്വേദവാഹിഷു ദുഷ്ടേഷു പാരുഷ്യം രോമഹര്ഷണമ്| അതിസ്വേദനമസ്വേദഃ പരിദാഹശ്ച ജായതേ||” ഇതി| വിപൂയക ഇതി വിശേഷേണ പൂയയോഗിത്വമ്| കൌണ്യം കരഭങ്ഗഃ| അങ്ഗാനാം സമ്ഭേദ ഇതി അങ്ഗാനാം ഭങ്ഗഃ| പ്രാഗുക്താനി തഥൈവ ചേതി രസരക്തമാംസധാതുഗതകുഷ്ഠലിങ്ഗാനീത്യര്ഥഃ; ഏതച്ചൈകത്രാഭിഹിതമപി ക്രമേണ പരാപരധാതുദുഷ്ടൌ പൂര്വപൂര്വധാതുദുഷ്ടിലിങ്ഗഖ്യാപനപരം, ന്യായസ്യ സമാനത്വാത്| യദുച്യതേ– “സമാനേഷ്വര്ഥേഷ്വേകത്രാഭിഹിതോ വിധിരന്യത്രാപ്യാസഞ്ജനീയഃ|” ഇതി ശുക്രഗതകുഷ്ഠലിങ്ഗമാഹ– ദമ്പത്യോരിത്യാദി| കുഷ്ഠം ശുക്രഗതമപത്യേന വ്യജ്യത ഇത്യര്ഥഃ| അത്ര ശുക്രദുഷ്ടിലക്ഷണപ്രസ്താവേന തത്തുല്യകാര്യാ സ്ത്രീഗതാऽऽര്തവദുഷ്ടിരപ്യുക്താ| തദപീത്യപിശബ്ദാത് പൂര്വോക്താന്യപി രസാദിമജ്ജാന്തര്ഗതകുഷ്ഠലിങ്ഗാനി ഭവന്തി| കുഷ്ഠിതമിതി സഞ്ജാതം കുഷ്ഠമസ്യേതി താരകാദിത്വാദിതച്| അത്ര ദുഷ്ടം ശുക്രമാര്തവം വാ സര്വഥാ ബീജത്വാനുപഘാതാദപത്യജനകം, പരന്തു വികൃതം ജനയതീതി ദ്രഷ്ടവ്യമ്||൨൫-൩൦||

ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)

ഇദാനീമുത്തരോത്തരസപ്തധാതുഗതകുഷ്ഠലക്ഷണം ക്രമേണോച്യതേ– ത്വഗിത്യാദി| ത്വക്ശബ്ദേനാത്ര രസോ വാച്യഃ, ധാതുപ്രസ്താവാത്; ത്വക്ശബ്ദേന രസസ്യാഭിധാനം, താത്സ്ഥ്യാത്| ബൃഹത്കുഷ്ഠം രസഗതം ന ഭവതീതി ന ശങ്കനീയം, യതഃ സുശ്രുതേനോക്തമ്– “തേഷാം തു മഹത്ത്വം സര്വധാത്വനുസാരിത്വാത്|” ഇതി| അതഃ സര്വശബ്ദേന രസസ്യാപി ഗ്രഹണമ്| ഭോജേऽപ്യുക്തമ്– “പ്രദുഷ്ടാഃ പ്രച്യുതാ ദോഷാ രസാസൃങ്മാംസസംശ്രിതാഃ| കുഷ്ഠാനി ജനയന്ത്യാശു ശരീരേഷു ശരീരിണാമ്||” ഇതി| വൈവര്ണ്യമങ്ഗാനാം വിവര്ണതാ| രൌക്ഷ്യം ച സ്വേദാതിപ്രവൃത്തിര്ലോമഹര്ഷശ്ച കുഷ്ഠാരമ്ഭകൈര്ദോഷൈഃ സ്വേദവഹസ്രോതോദുഷ്ട്യാ ഭവതി| യദുക്തമ്– “സ്വേദവാഹിഷു ദുഷ്ടേഷു പാരുഷ്യം രോമഹര്ഷണമ്| അതിസ്വേദനമസ്വേദഃ പരിദാഹശ്ച ജായതേ||” ഇതി| രക്തഗതമാഹ– കണ്ഡൂരിത്യാദി| വിപൂയക ഇതി വിശേഷേണ പൂയയോഗിത്വമ്| മാംസഗതമാഹ– ബാഹുല്യമിത്യാദി| ബാഹുല്യം സ്ഥൂലമണ്ഡലതാ, സ്ഫോടഃ ത്വചഃ സ്ഫുടനം, സ്ഥിരത്വമചലത്വമ്| മേദോഗതമാഹ– കൌണ്യമിത്യാദി| കൌണ്യം കരഭങ്ഗഃ, ഗതിക്ഷയോ ഗമനാശക്തിഃ, അങ്ഗാനാം സമ്ഭേദഃ അങ്ഗഭങ്ഗഃ, ക്ഷതപ്രസരണം, പ്രാഗുക്താനി രസരക്തമാംസഗതലിങ്ഗാനി, ഏതച്ചൈകത്രാഭിഹിതമപി ക്രമേണ പരാപരധാതുദുഷ്ടൌ പൂര്വധാതുദുഷ്ടിലിങ്ഗഖ്യാപനപരം, ന്യായസ്യ സമാനത്വാത്| യദുച്യതേ– “സമാനേഷ്വര്ഥേഷ്വേകത്രാഭിഹിതോ വിധിരന്യത്രാപ്യാസഞ്ജനീയഃ” ഇതി| അസ്ഥിമജ്ജഗതമാഹ– നാസേത്യാദി| നാസായാ ഭങ്ഗോऽവദരണമ്, അക്ഷിരാഗോ നേത്രലൌഹിത്യം, ക്ഷതേഷു കൃമിസമ്ഭൂതിഃ, സ്വരഹാനിശ്ച| ശുക്രഗതകുഷ്ഠലിങ്ഗമാഹ– ദമ്പത്യോരിത്യാദി| ദമ്പത്യോഃ സ്ത്രീപുരുഷയോഃ, കുഷ്ഠബാഹുല്യാത് ശുക്രാര്തവയോര്ദുഷ്ടിഃ, ശുക്രഗതകുഷ്ഠമപത്യേന വ്യജ്യത ഇത്യര്ഥഃ| അത്ര ശുക്രദുഷ്ടിലക്ഷണപ്രസ്താവേന ച തത്തുല്യകാര്യാ സ്ത്രീഗതാര്തവദുഷ്ടിരപ്യുക്താ| തദപീത്യപിശബ്ദാത് പൂര്വോക്താന്യപി രസാദിമജ്ജാന്തര്ഗതകുഷ്ഠലിങ്ഗാനി ഭവന്തി, അന്യേ കുഷ്ഠിലമിതി പഠന്തി; തത്രാപി സ ഏവാര്ഥഃ| തത്ര ദുഷ്ടം ശുക്രമാര്തവം വാ സര്വഥാ ബീജത്വാനുപഘാതാദപത്യജനകം, പരം തു വികൃതം ജനയതീതി ദ്രഷ്ടവ്യമ്||൨൫-൩൦||

മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)

സാധ്യാദിഭേദമാഹ– സാധ്യം ത്വഗ്രക്തമാംസസ്ഥമിത്യാദി| വാതശ്ലേഷ്മാധികം ച യദിതി ഏകകുഷ്ഠകിടിഭാദിവര്ജ്യമ്| മജ്ജാസ്ഥിസംശ്രിതമിതി അത്ര മജ്ജാസ്ഥിപ്രത്യാസത്ത്യാ ശുക്രഗതസ്യാപ്യസാധ്യത്വം ബോദ്ധവ്യമ്| പ്രഭിന്നമിതി വിദീര്ണമ്| പഞ്ചകര്മഗുണാതീതമിതി പൂര്വരൂപക്രിയയാ സഹ രസാദിധാതൂനാം ചതുര്ണാം ക്രിയാകലാപാഃ പഞ്ചകര്മാണി, തേഷാം ഗുണാ വീര്യാണി, താന്യതീതോ യഃ സ തഥാ, അസ്ഥിമജ്ജാഗത ഇത്യര്ഥഃ; താശ്ച ക്രിയാഃ പൂര്വരൂപേ ശോധനമുഭയതഃ; ത്വക്പ്രാപ്തേ ശോധനാലേപനാദി, രക്തപ്രാപ്തേ ശോധനാലേപനകഷായപാനശോണിതാവസേകാദി, ഏവം മാംസമേദസോരപി ദ്രഷ്ടവ്യമിതി| അഥവാ പഞ്ചകര്മാണി വമനാദീനി, തേഷാം ഗുണാഃ ഫലാനി, താന്യതീതമ്||൩൧-൩൨||–

ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)

ഇദാനീം ധാത്വനുക്രമേऽപി സാധ്യാദിഭേദമാഹ– സാധ്യമിത്യാദി| ത്വഗ്രക്തമാംസസ്ഥം വാതശ്ലേഷ്മാധികം ച യത്തത് സാധ്യം, വാതശ്ലേഷ്മാധികം ച യദിതി ചര്മൈകകുഷ്ഠകിടിഭസിധ്മാലസവിപാദികാ വാതശ്ലേഷ്മജാഃ സാധ്യാഃ, മേദോഗതം ദ്വന്ദ്വജം യാപ്യമ്, അസ്ഥിമജ്ജാസംശ്രയം വര്ജ്യമ്| അത്ര മജ്ജാസ്ഥിപ്രത്യാസത്ത്യാ ശുക്രസ്യ തദ്ഗതസ്യാപ്യസാധ്യത്വം ബോദ്ധവ്യമ്| പുനശ്ചാസാധ്യലക്ഷണമാഹ– കൃമീത്യാദി| പ്രഭിന്നം വിദീര്ണം, പ്രസ്രുതാങ്ഗം പ്രസ്രാവയുക്തശരീരം, ഹതസ്വരം ഘര്ഘരസ്വരം, പഞ്ചകര്മഗുണാതീതം പഞ്ചകര്മാണി വമനാദീനി തേഷാം ഗുണാഃ ഫലാനി, താനി നിഷ്ഫലീകൃത്യ ജാതമ്||൩൧-൩൨||–

മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)

കുഷ്ഠേഷു ചികിത്സാര്ഥം പ്രധാനം ദോഷമാഹ– വാതേന കുഷ്ഠം കാപാലമിത്യാദി| വിചര്ച്യപി കഫാത്തഥേതി ശ്ലേഷ്മപിത്താത്, തേന ദദ്രുപ്രഭൃതി ചര്മദലാന്തം ശ്ലേഷ്മപിത്തജമിത്യര്ഥഃ| പൂര്വത്രികമിതി കാപാലോദുമ്ബരമണ്ഡലാഖ്യമ്| അതഃ സപ്തമഹാകുഷ്ഠാദന്യത് ക്ഷുദ്രകുഷ്ഠമ്||൩൩-൩൬||

ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)

കുഷ്ഠേഷു ചികിത്സാര്ഥം ദോഷപ്രാധാന്യമാഹ– വാതേനേത്യാദി| സുഗമമ്| അന്യദപി ദോഷപ്രാധാന്യമാഹ– ചര്മേതി| ദദ്രുശതാരുഷീ ദ്വേ കുഷ്ഠേ ന കേവലം ശ്ലേഷ്മപിത്താത്, യാവത്പുണ്ഡരീകം തഥാ വിസ്ഫോടം തഥാ പാമാ തഥാ ചര്മദലം ജായതേ, തഥേതി ശ്ലേഷ്മപിത്താത്; തേന ദദ്രുപ്രഭൃതി ചര്മദലാന്തം ശ്ലേഷ്മപിത്താധികസന്നിപാതജമിത്യര്ഥഃ| സര്വൈരിതി സര്വൈസ്ത്രിഭിരേവ സമൈര്ദോഷൈഃ കാകണം നാമ കുഷ്ഠമുത്പദ്യതേ| ഏതാനി അഷ്ടാദശ കുഷ്ഠാനി ഭവന്തി തേഷാം മധ്യേ പൂര്വം ത്രികമിതി കാപാലോദുമ്ബരമണ്ഡലാഖ്യം ദദ്രു കാകണം പുണ്ഡരീകമൃക്ഷജിഹ്വം ചേതി മഹാകുഷ്ഠാനി സ്യുഃ| അതഃ സപ്തമഹാകുഷ്ഠാദന്യത് ക്ഷുദ്രകുഷ്ഠം ബോദ്ധവ്യമ്||൩൩-൩൬||–

മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)

ത്വഗ്ദുഷ്ടിതുല്യത്വാദത്രൈവ കിലാസമാഹ– കുഷ്ഠൈകസമ്ഭവമിത്യാദി| കുഷ്ഠേന സഹ ഏകം സമാനം വിരുദ്ധാശനപാപകര്മാദി സമ്ഭവോ നിദാനം യസ്യ തത്തഥാ, കുഷ്ഠേന സഹ സമാനചികിത്സിതത്വം ച ബോദ്ധവ്യം, “കുര്യാച്ചാസ്മൈ കുഷ്ഠോക്തം വിധാനമ്” ഇതി വചനാത്| ചരകേ ത്വസ്യ ഹേതുവിശേഷോऽപി പഠ്യതേ, യഥാ– “വചാംസ്യതഥ്യാനി കൃതഘ്നഭാവോ നിന്ദാ ഗുരൂണാം ഗുരുധര്ഷണം ച| പാപക്രിയാ പൂര്വകൃതം ച കര്മ ഹേതുഃ കിലാസസ്യ വിരോധി ചാന്നമ്||” (ച. ചി. അ. ൭) ഇതി| കിലാസമേവ മാംസമേദഃസമാശ്രയണയോഗത്വാദരുണം ശ്വിത്രം ച ഭണ്യതേ| ത്വഗ്ഗതമേവ കിലാസം, തസ്യ ലക്ഷണം നിര്ദിഷ്ടമപരിസ്രാവീതി| സ്രാവോ ഹി രക്താദിദുഷ്ട്യാ ഭവതി, തേനാസ്യ ത്വഗ്ഗതത്വേന സ്രാവാഭാവഃ| ഉക്തം ച– “ത്വഗ്ഗതം ച യദസ്രാവി തത് കിലാസം പ്രകീര്തിതമ്|” ഇതി| ത്രിധാതൂദ്ഭവസംശ്രയമിതി ത്രിധാതുസ്ത്രയോ ദോഷാസ്തഥാ രക്തമാംസമേദാംസി സംശ്രയോऽധിഷ്ഠാനം യസ്യ തത്തഥാ; അഥവാ ത്രിധാതുഃ രക്തമാംസമേദാംസി ഉദ്ഭവായ സംശ്രയോ യസ്യ തത്തഥാ, ദോഷാസ്തു സര്വസാധാരണത്വാത് ലഭ്യന്ത ഏവ| നനു, യദി ധാതുത്രയാശ്രിതം കിലാസം, തത് കഥം “യദാ ത്വചമതിക്രമ്യ തദ്ധാതൂനവഗാഹതേ| ഹിത്വാ കിലാസസഞ്ജ്ഞാം ച കുഷ്ഠസഞ്ജ്ഞാം ലഭേത്തദാ||” ഇതി വിശ്വാമിത്രവചനം കിലാസസഞ്ജ്ഞാപ്രതിക്ഷേപകം ന വിരുധ്യതേ? തഥാ “ത്വഗ്ഗതമേവ കിലാസം” (സു. നി. അ. ൫) ഇതി സുശ്രുതേऽവധാരണം വിരുദ്ധമ്? ഉച്യതേ– വിശ്വാമിത്രവചനസ്യ താവദയമര്ഥഃ പ്രത്യേതവ്യഃ– യദോക്തരക്താദിഗതസമസ്തകുഷ്ഠലക്ഷണജനകതയാ ധാതൂനവഗാഹതേ തദാ ന തത് കിലാസം, കിം തര്ഹി കുഷ്ഠജനകഹേത്വന്തരബൃംഹിതദോഷോപപ്ലവാത് ധാതൂന് ദൂഷയേത്, തഥാ ഹേതുലക്ഷ്യലക്ഷണമരുണാദികുഷ്ഠം തത്; അന്യദിതരരക്താദിഗതകുഷ്ഠലിങ്ഗവ്യതിരിക്തമുത്പാദസമകാലഭാവിരക്തതാമ്രാദി-വര്ണതാമാത്രകാരകം രക്താദിഗതദോഷജന്യം കിലാസമേവ, അന്യഥാ രക്താദിഗതകിലാസലക്ഷണേന ചരകോക്തേന വിരോധഃ സ്യാത്| സ യദാഹ– “ദോഷേ രക്താശ്രിതേ രക്തം, താമ്രം മാംസസമാശ്രിതേ| ശ്വേതം മേദഃസ്ഥിതേ ശ്വിത്രം, ഗുരു തച്ചോത്തരോത്തരമ്||” (ച. ചി. അ. ൭) ഇതി| ചരകേ ഹി കിലാസസ്യൈവ ധാതുത്രയസമ്ബന്ധകൃതവര്ണേന ദാരുണാദിസഞ്ജ്ഞാന്തരമാത്രം കൃതം, സുശ്രുതേऽപി ത്വഗ്ഗതമേവേത്യനേന രക്താദിദുഷ്ട്യാ വിശിഷ്ടരക്താദിഗതമഹാകുഷ്ഠലിങ്ഗരഹിതത്വം, തഥാ ക്ഷുദ്രകുഷ്ഠവദ്യുഗപദ്രക്തലസീകാത്വങ്മാംസസന്ദൂഷകത്വവിരഹഃ ഖ്യാപ്യതേ; അഥവാ ഏവകാരോऽയോഗവ്യവച്ഛേദേ, യഥാ– നീലം സരോജം ഭവത്യേവേതി| ഉക്തപ്രകാരേണ ധാതുത്രയമാത്രഗതത്വേനൈകദോഷജത്വേന ചാസ്യ കുഷ്ഠാദ്ഭേദഃ; “ശ്വിത്രസഞ്ജ്ഞാം ലഭേത്തദാ” ഇതി ജേജ്ജടപാഠേ തു ശ്വിത്രസഞ്ജ്ഞാമാത്രവ്യവഹാരഃ കിലാസസ്യ, ന പുനരര്ഥഭേദഃ കശ്ചിദിതി| ഭാലുകിനാ തു ധാതുഭേദേന കിലാസസ്യ സഞ്ജ്ഞാന്തരം ദര്ശിതമ്– “വാരുണം തത്തു വിജ്ഞേയം മാംസധാതുസമാശ്രയമ്| മേദഃശ്രിതം ഭവേച്ഛ്വിത്രം, ദാരുണം രക്തസംശ്രയമ്||” ഇതി| തഥാ ചരകേऽപി– “ദാരുണം വാരുണം ശ്വിത്രം കിലാസം നാമഭിസ്ത്രിഭിഃ|” (ച. ചി. അ. ൭) ഇതി| തേനേഹാപി തഥാ ബോദ്ധവ്യമ്| ക്രമാദ്രക്തമാംസമേദഃസു ചാദിശേദ്വര്ണേനൈവേദൃഗുഭയമിതി ഈദൃശമേവ വര്ണേനാരുണം താമ്രം ശ്വേതം ച കിലാസം രക്തമാംസമേദഃസു യഥാക്രമേണാദിശേത്| ഉഭയമിതി വ്രണജം ദോഷജം ച തച്ഛ്വിത്രം ഭവതി, തഥാച ഭോജഃ– “ശ്വിത്രം തു ദ്വിവിധം വിദ്യാദ്ദോഷജം വ്രണജം തഥാ| തത്ര മിഥ്യോപചാരാദ്ധി വ്രണസ്യ വ്രണജം സ്മൃതമ്|| ദോഷജം ച ദ്വിധാ പ്രോക്തമാത്മജം പരജം തഥാ| പരസംസ്കാരസംസ്പര്ശാദ്യത്തത് പരജമുച്യതേ| തദാത്മജം വിജാനീയാദ്യദ്ദേഹേഷ്വനിലാദിജമ്||” ഇതി| രക്താദിധാതുത്രയഗതസ്യ ച കിലാസസ്യ ദൂഷ്യപ്രഭാവാദ്യസ്യ കസ്യാപി ദോഷസ്യ സമ്ബന്ധനിയതാ ഏവാരുണാദയോ വര്ണാ ബോദ്ധവ്യാഃ, യദി തു തത്ര ദോഷനിയതോ വര്ണഃ കല്പ്യതേ തദാ വര്ണാതിദേശോ വ്യര്ഥഃ സ്യാത്, വാതാദ്രൂക്ഷാരുണമിത്യാദിനൈവ സിദ്ധത്വാത്| യദ്യേവം ദോഷേണാത്ര വര്ണാഭിധാനം വിഫലം, നിര്വിഷയത്വാത്; നൈവം, ത്വങ്മാത്രഗതേ കിലാസേ ദോഷവര്ണസ്യ ചരിതാര്ഥത്വാത്| ഹന്ത തര്ഹി കഥം രക്താദിഗതത്വമസ്യ നിശ്ചേതവ്യം? ത്വഗ്ഗതേ സ്വഭാവേനാരുണാദിവര്ണസ്യ സദ്ഭാവേന സന്ദിഗ്ധത്വാത്| ഉച്യതേ– ക്രമേണാരുണാദിവര്ണോത്പാദാദ്രക്താദിഗതത്വം നിശ്ചേതവ്യമ്, ഉത്പത്തിമാത്രേ ത്വരുണാദിയോഗാത്ത്വഗ്ഗതത്വമിതി||൩൭-൩൯||

ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)

ത്വഗ്ദുഷ്ടിതുല്യത്വാദത്രൈവ കിലാസമാഹ– കുഷ്ഠൈകസമ്ഭവമിതി| കുഷ്ഠേന സഹ ഏകഃ സമാനഃ വിരുദ്ധാശനപാപകര്മാദി സമ്ഭവോ നിദാനം യസ്യ തത്തഥാ, കുഷ്ഠതുല്യനിദാനമിത്യര്ഥഃ| കുഷ്ഠേന സഹ സമാനചികിത്സിതത്വം ച ബോദ്ധവ്യമ്| “കുര്യാച്ചാസ്മൈ കുഷ്ഠദുഷ്ടം വിധാനമ്|” ഇതി വചനാത്| ചരകേ ത്വസ്യ ഹേതുവിശേഷോऽപി പഠ്യതേ| യഥാ– “വചാംസ്യതഥ്യാനി കൃതഘ്നഭാവോ നിന്ദാ ഗുരൂണാം ഗുരുധര്ഷണം ച| പാപക്രിയാ പൂര്വകൃതം ച കര്മ ഹേതുഃ കിലാസസ്യ വിരോധി ചാന്നമ്||” ഇതി| കിലാസമേവ മാംസമേദഃസമാശ്രയേണ യോഗിത്വാദ്ദാരുണം ശ്വിത്രമിതി ഭണ്യതേ| ത്വഗ്ഗതമേവ കിലാസം, തസ്യ ലക്ഷണം നിര്ദിഷ്ടമ്– അപരിസ്രാവീതി| സ്രാവോ ഹി രക്താദിദുഷ്ട്യാ ഭവതി, തേനാസ്യ ത്വഗ്ഗതത്വേന സ്രാവാഭാവഃ| ഉക്തഞ്ച– “ത്വഗ്ഗതം തു യദസ്രാവി തത്കിലാസം പ്രകീര്തിതമ്|” ഇതി| ത്രിധാതൂദ്ഭവസംശ്രയമിതി ത്രിധാതുശബ്ദേന പൃഥഗ്ദോഷാഃ, ത്രിധാതുഃ സംശ്രയോ യസ്യ തത്തഥാ, അഥവാ ത്രിധാതുഃ രക്തമാംസമേദാംസി, തേന വാതാദിനാ പൃഥഗുദ്ഭവ ഉത്പാദസ്തഥാ രക്തമാംസമേദാംസി സംശ്രയോऽധിഷ്ഠാനം യസ്യ തത്തഥാ| വാതാദിനാ ധാതുസംശ്രയഭേദേന വര്ണഭേദമാഹ– വാതാദിത്യാദി| വാതാത് ശ്വിത്രം രൂക്ഷം സ്പര്ശതഃ, അരുണം രക്തം വര്ണതഃ| പിത്താദിത്യാദി| പിത്താത് ശ്വിത്രം കമലപത്രവത് പദ്മദലമിവ താമ്രം വര്ണേന ഭവേത്| തഥാ സദാഹം ദാഹയുക്തമ്| രോമവിധ്വംസി രോമഘാതി| കഫാദിതി കഫാത് ശ്വിത്രം ശ്വേതം ശുക്ലം, ഘനം സാന്ദ്രം, തഥാ ഗുരു അങ്ഗേനാനുഭൂയതേ, തഥാ സഹ കണ്ഡ്വാ വര്തതേ ഇതി സകണ്ഡു കണ്ഡുയുക്തമ്| ക്രമാദ്രക്തമാംസമേദസ്സു ചാദിശേത് വര്ണേനൈവേദൃഗുഭയമിതി ഈദൃശമേവ വര്ണേനാരുണതാമ്രശ്വേതേന കിലാസം രക്തമാംസമേദസ്സു യഥാക്രമേണാദിശേത്| ഉഭയമിതി വ്രണജം ദോഷജമിതി തത് ശ്വിത്രം ഭവതി| തഥാ ച ഭോജഃ– “ശ്വിത്രം തദ്ദ്വിവിധം വിദ്യാദ്ദോഷജം വ്രണജം തഥാ| തത്ര മിഥ്യോപചാരാദ്ധി വ്രണസ്യ വ്രണജം സ്മൃതമ്|| ദോഷജം ദ്വിവിധം പ്രോക്തമാത്മജം പരജം തഥാ| പരസംസ്കാരസംസ്പര്ശാദ്യത്തത്പരജമുച്യതേ|| തദാത്മജം വിജാനീയാദ്യദ്ദേഹേഷ്വനിലാദിജമ്|” ഇതി||൩൭-൩൯||

മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)

തസ്യ സാധ്യത്വമസാധ്യത്വം ചാഹ– അശുക്ലേത്യാദി| അശുക്ലരോമ കൃഷ്ണരോമ, അബഹുലം തനു, അസംശ്ലിഷ്ടം പരസ്പരമസംയുക്തമ്, അനഗ്നിദഗ്ധജം അഗ്നിദഗ്ധജം യന്ന ഭവതി, ഏതത് സാധ്യമ്| അതോऽന്യഥാ അതോऽന്യഥോക്തസര്വപ്രകാരമസാധ്യം, ചരകേऽപ്യേവംവിധസ്യാസാധ്യത്വമുക്തമ്| യഥാ– “യച്ഛുക്ലരോമ ബഹുലം യത് സംലഗ്നം പരസ്പരമ്| യച്ച വര്ഷഗണോപേതം തച്ഛ്വിത്രം നൈവ സിധ്യതി||” (ച. ചി. അ. ൭) ഇതി| ഗുഹ്യപാണിതലൌഷ്ഠേഷ്വിതി തലമത്ര പാദതലം സുശ്രുതേ ‘അന്തേ ജാതമ്’ ഇതി സാമാന്യേന നിര്ദേശാത്||൪൦-൪൧||

ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)

തസ്യ സാധ്യാऽസാധ്യത്വമാഹ– അശുക്ലേത്യാദി| അശുക്ലരോമ യാവന്ന രോമാണി ശുക്ലാനി ഭവന്തി, അബഹുലം തനു, അസംശ്ലിഷ്ടം മിഥഃ പരസ്പരമസംയുക്തമ്, അഗ്നിദഗ്ധജം യന്ന ഭവതി; ഏതത്സാധ്യമ്| അതോऽന്യഥാ ഉക്തപ്രകാരവിപരീതമസാധ്യമ്| യദുക്തം ചരകേ– “യത് ശുക്ലരോമ ബഹുലം യത്സംലഗ്നം പരസ്പരമ്| യച്ച വര്ഷഗണോപേതം തച്ഛ്വിത്രം നൈവ സിദ്ധ്യതി||” ഇതി| അസാധ്യമാഹ– ഗുഹ്യേത്യാദി| ഏഷു സ്ഥാനേഷ്വനവമപി ത്യാജ്യമ്| ഗുഹ്യം ലിങ്ഗം, തലമത്ര പാദതലമ്||൪൦-൪൧||

മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)

കുഷ്ഠസ്യ സംസര്ഗജപ്രസങ്ഗേന സര്വാനേവ സംസര്ഗജാന് രോഗാനാഹ– പ്രസങ്ഗാദിത്യാദി| പ്രസങ്ഗോ മൈഥുനമ്, അഥവാ പ്രസങ്ഗഃ സാതത്യം; തേന കൃതാത് ഗാത്രസംസ്പര്ശാദേഃ| ഔപസര്ഗികരോഗാ ഇതി ഔപസര്ഗികാഃ പാപരോഗാദയോ ഭൂതോപസര്ഗജാശ്ച| സങ്ക്രാമന്തി ആവിശന്തി| രോഗസങ്ക്രാന്തിശ്ച കുഷ്ഠിപ്രഭൃതിപാപിജനസംസര്ഗേണ പാപസങ്ക്രാന്തേര്വികാരപ്രഭാവാദ്വാ ബോദ്ധവ്യാ||൪൨-൪൩||

ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)

കുഷ്ഠസ്യ സംസര്ഗജത്വപ്രസങ്ഗേനൈവ സംസര്ഗജാന് രോഗാനാഹ– പ്രസങ്ഗാദിത്യാദി| പ്രസങ്ഗോ മൈഥുനമ്, അഥവാ പ്രസങ്ഗോ നൈരന്തര്യം, തേന കൃതാത് ഗാത്രസ്പര്ശാദേഃ| ഔപസര്ഗികരോഗാദയോ ഭൂതോപസര്ഗജാ രോഗാഃ| സങ്ക്രാമന്തി ആവിശന്തി| രോഗസങ്ക്രാന്തിശ്ച കുഷ്ഠിപ്രഭൃതിപാപിജനസംസര്ഗേണ പാപസങ്ക്രാന്തേര്വികാരപ്രഭാവാദ്വാ ബോദ്ധവ്യാ||൪൨-൪൩||

മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)

ഇതി ശ്രീകണ്ഠദത്തകൃതായാം മധുകോശവ്യാഖ്യായാം കുഷ്ഠനിദാനം സമാപ്തമ്||൪൯||

ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)

ഇതി ശ്രീവാചസ്പതിവൈദ്യപ്രണീതായാം മാധവനിദാനവ്യാഖ്യായാമാതങ്കദര്പണാഖ്യായാം കുഷ്ഠനിദാനമ്||൪൯||