൭. കൃമിനിദാനമ്

മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)

അജീര്ണാത് ക്രിമിസമ്ഭവ ഇത്യതോऽജീര്ണാനന്തരം ക്രിമിനിദാനമാഹ– ക്രിമയ ഇത്യാദി| തത്ര ബാഹ്യാസ്ത്വഗുപലേപകബാഹ്യമലസമ്ഭവാഃ, ആഭ്യന്തരാ ആമാശയാദിസമ്ഭവാഃ, തേ ദേശഭേദേന ദ്വൈവിധ്യേനോക്താഃ കാരണഭേദാച്ചതുര്ധാ ഭവന്തീത്യാഹ– ബഹിര്മലേത്യാദി| ബഹിര്മലോ ഗാത്രോപലേപീ സ്വേദാദിരുക്ത ഏവ ബഹിര്മലാദിഷു ചതുര്ഷു ജന്മ ബഹിര്മലാദിജന്മ തദ്ഭേദാത്| ത ഏവ ചതുര്വിധാ നാമഭേദേന വിംശതിവിധാ ഭവന്തി, വിംശത്യതിരിക്താശ്ചാതിസൂക്ഷ്മാഃ കൃമയഃ സഹജാശ്ചരകേണോക്താഃ, തേ ചാവൈകാരികത്വേന രോഗാധികാരേ നോച്യന്തേ, വിംശതിവിധാസ്തു ക്രിമയോ ദോഷപ്രകോപണദ്വാരേണ ജ്വരശൂലാദീന് ജനയന്തീതി രോഗാ ഉച്യന്തേ||൧-൨||–

ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)

അജീര്ണാത്കൃമിസമ്ഭവ ഇത്യതോऽജീര്ണാനന്തരം കൃമിനിദാനമാഹ– കൃമയ ഇത്യാദി| ഏകേ ബാഹ്യാഃ കേശേ വസ്ത്രാദിജാ യൂകാലിക്ഷാദയഃ, അന്യേ ചാഭ്യന്തരാഃ| തത്ര ബാഹ്യാസ്ത്വഗുപലേപകബാഹ്യമലസമ്ഭവാഃ, ആഭ്യന്തരാശ്ച ആമാദിസമ്ഭവാഃ, ത ഏവ ദേശഭേദാദ്ദ്വൈവിധ്യേനോക്താഃ കാരണഭേദാച്ചതുര്ധാ ഭവന്തി| ബഹിര്മലോ ഗാത്രോപലേപീ സ്വേദാദിരുക്തഃ| ഏവം ബഹിര്മലാദിഷു ചതുര്ഷു ജന്മ ബഹിര്മലാദിജന്മ, തസ്യ ഭേദാത്| കേചിദ്ബഹിര്മലജന്മാനഃ, തഥാ കേചിത്കഫജന്മാനഃ, കേചിദ്രക്തജന്മാനഃ, കേചിത്പുരീഷജന്മാനശ്ചേതി ചതുര്ധാ| ത ഏവ ചതുര്വിധാ നാമതോ നാമഭേദേന വിംശതിവിധാ വക്ഷ്യമാണാഭിഃ സഞ്ജ്ഞാഭിര്വിംശതിവിധാ ഭവന്തി താനാഹ– നാമതോ വിംശതിവിധാ വിംശതിസങ്ഖ്യാകാ നാമത ഇത്യര്ഥഃ| ഏതേ ച നാമവിശേഷാഃ കേചിത്സാന്വയാഃ, കേചിന്നിരന്വയാഃ, വ്യവഹാരാര്ഥം പൂര്വാചാര്യൈഃ പ്രണീതാഃ| തേഷാം നാമാനി യൂകാ, ലിക്ഷാ ബഹിര്മലോത്ഥേ ദ്വേ, ഏതയോരാശ്രയഃ കേശവസ്ത്രാണി; കഫജാ– അന്നാദാഃ, ഉദരാവേഷ്ടാഃ, ഹൃദയാദാഃ, മഹാഗുദാഃ, ചുരവഃ, ദര്ഭകുസുമാഃ, സുഗന്ധാഃ, ഏവം സപ്ത, ഏഷാമാശ്രയ ആമാശയഃ; രക്തജാഃ– കേശാദാഃ, ലോമവിധ്വംസാഃ, രോമദ്വീപാഃ, ഉദുമ്ബരാഃ, സൌരസാഃ, മാതരഃ, ഏവം ഷട്, ഏഷാം സ്ഥാനം രക്തവാഹിസിരാഃ| പുരീഷോത്ഥാഃ പഞ്ച– കകേരുകമകേരുകസൌസുരാദാഃ, സശൂലാഃ, ലേലിഹഃ; ഏഷാമാശ്രയഃ പക്വാശയഃ| ഏവം വിംശതിഃ||൧-൨||–

മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)

ഉക്താന് ബാഹ്യാന് വിവൃണോതി– ബാഹ്യാസ്തത്ര മലോദ്ഭവാ ഇതി| തിലാനാമിവ പ്രമാണം പരിമാണം, സംസ്ഥാനമാകൃതിഃ, വര്ണശ്ച ശ്വേതഃ കൃഷ്ണോ വാ യേഷാം യൂകാദിരൂപാണാം തേ തഥാ| കേശാമ്ബരാശ്രയാ ഇതി അമ്ബരം വസ്ത്രമ്| ബഹുപാദാ ഇതി യൂകാഃ, സൂക്ഷ്മാ ഇതി ലിക്ഷാഃ||൨-൩||

ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)

ഉക്തബാഹ്യാനാഹ– ബാഹ്യാ ഇത്യാദി| തത്ര തേഷു ചതുര്ഷു, ബാഹ്യാസ്തത്ര ബാഹ്യമലോദ്ഭവാഃ, തിലാനാമിവ പ്രമാണം സംസ്ഥാനമ് ആകൃതിര്വര്ണശ്ച ശ്വേതഃ കൃഷ്ണോ വാ യേഷാം യൂകാലിക്ഷാരൂപാണാം തേ തഥാ| കേശാമ്ബരാശ്രയാ ഇതി– കേശാഃ കചാഃ അമ്ബരം വസ്ത്രം ച ആശ്രയോ യേഷാമ്| തേ കേ കൃമയോ ഭവന്തീതി താനാഹ– ബഹുപാദാ ഇത്യാദി| യൂകാഃ കേശവിദ്ധാഃ, ബഹുപാദാഃ ബഹുചരണാഃ, ലിക്ഷാഃ സൂക്ഷ്മാ അണവഃ||൨-൩||

മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)

തേഷാം നിദാനമാഹ– അജീര്ണേത്യാദി| അജീര്ണേ ഭോജനശീലോऽജീര്ണഭോജ| മധുരാമ്ലനിത്യഃ സതതമധുരാമ്ലഭോജ| വിരുദ്ധം ക്ഷീരമത്സ്യാദി||൪||

ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)

തേഷാം നിദാനമാഹ– അജീര്ണേത്യാദി| നാ പുരുഷഃ കൃമീന് ലഭതേ, കഥമ്ഭൂതഃ? അജീര്ണേ ഭോജനശീലോऽജീര്ണഭോജ, മധുരാമ്ലനിത്യഃ സതതമധുരാമ്ലഭോജ, വിരുദ്ധം ക്ഷീരമത്സ്യാദി| തഥാ ദ്രവപ്രിയഃ, പിഷ്ടം ഗോധൂമചൂര്ണകൃതം പൂപാദി||൪||

മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)

ക്രിമിവിശേഷേ നിദാനവിശേഷമാഹ– മാഷേത്യാദി||൫||–

ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)

പുരീഷജാനാം നിദാനമാഹ– മാഷേത്യാദി| ഏതൈഃ കാരണൈഃ പുരീഷജാ ജായന്തേ, ‘പക്വാശയ’ ഇതി ശേഷഃ| കഫോദ്ഭവനിദാനമാഹ– മാംസേത്യാദി| ശുക്ത ഇക്ഷുരസഃ കാലാന്തരേണാമ്ലീഭൂതഃ| ഏതേ ആമാശയേ| ശോണിതജാനാം കാരണമാഹ– വിരുദ്ധേത്യാദി| ശാകമ് അപക്വഹരിതചണകാദിശാകഭക്ഷണമ്||൫||–

മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)

ആഭ്യന്തരക്രിമിലക്ഷണമാഹ– ജ്വര ഇത്യാദി||൬||–

ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)

ആഭ്യന്തരകൃമിലക്ഷണമാഹ– ജ്വര ഇത്യാദി| വിവര്ണതാ ശരീരേ ശ്യാമപീതതാ, ശൂലമാമാശയേ പക്വാശയേ ച, ഹൃദ്രോഗോ ഹൃദയവികാരോ ഹൃല്ലാസാദിഃ, ഭ്രമശ്ചക്രാരൂഢസ്യേവ, ഭക്തദ്വേഷോ ഭോജനവിദ്വേഷഃ||൬||–

മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)

കഫജാനാഹ– കഫാദിത്യാദി| കഫനിമിത്താഃ ക്രിമയോ യേ ത്വാമാശയേ ജായന്തേ, തേ ച വൃദ്ധാഃ സന്തഃ സര്വത ഊര്ധ്വമധശ്ച സര്പന്തി; ഏവം പുരീഷജാദിഷു ദൃഷ്ടവ്യമ്| ബ്രധ്നശ്ചര്മലതാ, ‘ബ്രധ്നീ’ ഇതി ലോകേ| രൂഢം പ്രരൂഢമ്| തനവഃ പരിണാഹേന, ദീര്ഘാ ആയാമേന, അണവഃ ഉഭാഭ്യാമപി സ്വല്പാഃ| തേ ഇതി കഫജാഃ| സപ്ത നാമാനി വിവൃണോതി– അന്ത്രാദാ ഇത്യാദി| ഏതേ ച നാമവിശേഷാഃ കേചിത് സാന്വയാഃ കേചിന്നിരന്വയാ വ്യവഹാരാര്ഥം പൂര്വാചാര്യൈഃ പ്രണീതാഃ; ഏവം വക്ഷ്യമാണേഷ്വപി ബോധ്യമിതി||൭-൧൦||–

ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)

കഫജാനാം സ്വരൂപമാഹ– കഫാദിത്യാദി| കഫനിമിത്താത്കൃമയഃ ആമാശയേ നാഭേരൂര്ധ്വം ജായന്തേ| തേ ച വൃദ്ധാഃ സന്തഃ സര്വതഃ ഊര്ധ്വമധശ്ച പ്രസരന്തി| ആകാരേണ പൃഥുബ്രധ്നനിഭാഃ വിസ്തീര്ണചര്മൈകദേശാകാരാഃ, ബ്രധ്നശ്ചര്മലതാ ബ്രാധ്നീതി ലോകേ, കേചിത്കൃമയോ ഗണ്ഡൂപദോപമാഃ ഭൂമിലതാകാരാഃ, കേചിദ്രൂഢധാന്യാങ്കുരാസ്തദാകൃതയോ ഭവന്തി, രൂഢം പ്രരൂഢമങ്കുരിതമിതി യാവത്| തനവഃ പരിണാഹേന, ദീര്ഘാ ആയാമേന, തഥാ കേചിത് അണവഃ ഉഭാഭ്യാമപി സ്വല്പാഃ| ശ്വേതാഃ ശുക്ലാഃ, താമ്രാവഭാസാഃ താമ്രവര്ണാഃ, കേചിദിതി സര്വത്ര സമ്ബന്ധനീയമ്| നാമതസ്തു തേ സപ്തധാ ഇതി കഫജാഃ അന്ത്രാദാ ഇത്യാദി| തേ കുപിതാ യാന് രോഗാന് കുര്വതേ താനാഹ– ഹൃല്ലാസേത്യാദി| ഹൃല്ലാസ ഉപസ്ഥിതവമനത്വമിവ, ആസ്യസ്രവണം ലാലാസ്രാവഃ, ആനാഹ ഉദരേ നിശ്ചലാടോപഃ||൭-൧൦||–

മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)

രക്തജാനാഹ-രക്തേത്യാദി| രക്തവാഹിസിരാസ്ഥാനാശ്ച തേ രക്തജാശ്ചേതി രക്തവാഹിസിരാസ്ഥാനരക്തജാഃ; അഥവാ രക്തവാഹിസിരാസ്ഥാനം യദ്രക്തം തജ്ജാഃ| നാമഭേദാത്തേ ഷട്, തത്ര കേശാദാദയശ്ചത്വാരഃ, സഹ സൌരസനാമമാതൃനാമഭ്യാം ക്രിമിഭ്യാം വര്തന്തേ ഇതി സഹസൌരസമാതരഃ, ഏവം ഷഡ് ഭവന്തി| കുഷ്ഠൈകകര്മാണ ഇതി കുഷ്ഠമേവൈകം കാര്യം യേഷാം തേ തഥാ, കുഷ്ഠജനകാ ഇതി യാവത്| ഉക്തം ഹി സുശ്രുതേ– “സര്വാണി കുഷ്ഠാനി സവാതാനി സപിത്താനി സശ്ലേഷ്മാണി സക്രിമീണി ചോപദിശ്യന്തേ” (സു. നി. അ. ൫) ഇതി ||൧൧-൧൨||

ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)

രക്തജാനാം സ്വരൂപമാഹ– രക്തേത്യാദി| രക്തജാ ജന്തവഃ ക്രിമയഃ, രക്തവഹാസു സിരാസു സ്ഥാനം യേഷാം തേ തഥാ വൃദ്ധാഃ സന്തഃ സര്വതഃ പ്രസരന്തീത്യത്രാപി യോജ്യമ്| അപാദാഃ പാദരഹിതാഃ, വൃത്താഃ വര്തുലാഃ, വര്ണതസ്താമ്രാഃ, തേ സൌക്ഷ്മ്യാത് അണുരൂപത്വാത് കേചിദദൃശ്യാഃ| നാമതഃ ഷട്– കേശാദാ, ലോമവിധ്വംസാഃ രോമദ്വീപാഃ ഉദുമ്ബരാഃ സഹസൌരസമാതരഃ, ഏവം ഷഡ് ഭവന്തി| തേ കുഷ്ഠൈകകര്മാണ ഇതി കുഷ്ഠമേവൈകം കര്മ കാര്യം യേഷാം തേ തഥാ, കുഷ്ഠജനകാഃ കുഷ്ഠൈകഫലദാ ഇത്യര്ഥഃ| ഉക്തം ച സുശ്രുതേ– “സര്വാണി കുഷ്ഠാനി സവാതാനി സപിത്താനി സശ്ലേഷ്മാണി സകൃമീണി സരക്താനി ചോപദിശ്യന്തേ” ഇതി| അഥവാ കുഷ്ഠേന സഹൈകം സമാനം കര്മ ഹര്ഷകണ്ഡൂതോദാദികം കേശശ്മശ്രുലോമവിധ്വംസാദികം ത്വക്സിരാസ്നായുമാംസതരുണാസ്ഥിഭക്ഷണം ച യേഷാം ത ഏവമ്||൧൧-൧൨||

മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)

പുരീഷജാനാഹ– പക്വാശയ ഇത്യാദി| അധോവിസര്പിണ ഇതി വിസര്പണം ഗതിഃ, ഗുദനിഃസരണശീലാഃ; തേ യദാऽതിവൃദ്ധാഃ സന്തഃ ആമാശയോന്മുഖാ ഭവേയുസ്തദാऽസ്യ രോഗിണ ഉദ്ഗാരനിഃശ്വാസ വിഡ്ഗന്ധാനുവിധായിനഃ സ്യുഃ പുരീഷഗന്ധയുക്താ ഭവന്തീതി യോജ്യമ്| ശേഷം സുബോധമ്||൧൩-൧൬||

ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)

പുരീഷജാനാഹ– പക്വാശയ ഇത്യാദി| പുരീഷോത്ഥാഃ ക്രിമയഃ പക്വാശയ ഏവ ജായന്തേ, പുരീഷസ്യ പക്വാശയസ്ഥിതത്വാത്| തേ ചാധോവിസര്പിണഃ സ്യുര്നോര്ധ്വഗാഃ; അധോവിസര്പിണ ഇതി ഗുദനിഃസരണശീലാഃ| തേ യദാ വൃദ്ധാഃ സന്ത ആമാശയോന്മുഖാ ഭവേയുഃ, തദാऽസ്യ രോഗിണ ഉദ്ഗാരേ നിഃശ്വാസേ വിങ്ഗന്ധാനുവിധായിനഃ പുരീഷഗന്ധകാരിണോ ഭവന്തീതി യോജ്യമ്| പൃഥവോ ദീര്ഘാഃ, വൃത്താ വര്തുലാഃ, തനവഃ അല്പാഃ, സ്ഥൂലാ ഉത്സന്നാഃ ‘ആകാരേണ’ ഇതി ശേഷഃ| വര്ണതഃ ശ്യാവാഃ, ഈഷത്പീതശ്വേതാഃ| അസിതാഃ കൃഷ്ണാഃ| നാമതഃ പഞ്ചധാ കകരുകാദിഭേദേന| ഏവം തേ പഞ്ച യാന് രോഗാന് ജനയന്തി താനാഹ– വിഡ്ഭേദേത്യാദി| വിഡ്ഭേദഃ സാന്ദ്രമലപ്രവൃത്തിഃ, ശൂലം പക്വാശയേ, വിഷ്ടമ്ഭോ മലസ്യ, പാരുഷ്യം കര്കശാങ്ഗത്വമ്, അഗ്നിസദനം വഹ്നിഗ്ലാനിഃ, വിമാര്ഗഗാ വിമാര്ഗപ്രവൃത്തയഃ||൧൩-൧൬||

മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)

ഇതി ശ്രീവിജയരക്ഷിതകൃതായാം മധുകോശവ്യാഖ്യായാം ക്രിമിനിദാനം സമാപ്തമ്||൭||

ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)

ഇതി ശ്രീവാചസ്പതിവൈദ്യവിരചിതായാം മാധവനിദാനവ്യാഖ്യായാമാതങ്കദര്പണാഖ്യായാം ക്രിമിനിദാനമ്||൭||