੭. ਕਮਿਨਿਦਾਨਮ੍

ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)

ਅਜੀਰ੍ਣਾਤ੍ ਕ੍ਰਿਮਿਸਮ੍ਭਵ ਇਤ੍ਯਤੋਜੀਰ੍ਣਾਨਨ੍ਤਰਂ ਕ੍ਰਿਮਿਨਿਦਾਨਮਾਹ– ਕ੍ਰਿਮਯ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਤਤ੍ਰ ਬਾਹ੍ਯਾਸ੍ਤ੍ਵਗੁਪਲੇਪਕਬਾਹ੍ਯਮਲਸਮ੍ਭਵਾਃ, ਆਭ੍ਯਨ੍ਤਰਾ ਆਮਾਸ਼ਯਾਦਿਸਮ੍ਭਵਾਃ, ਤੇ ਦੇਸ਼ਭੇਦੇਨ ਦ੍ਵੈਵਿਧ੍ਯੇਨੋਕ੍ਤਾਃ ਕਾਰਣਭੇਦਾਚ੍ਚਤੁਰ੍ਧਾ ਭਵਨ੍ਤੀਤ੍ਯਾਹ– ਬਹਿਰ੍ਮਲੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਬਹਿਰ੍ਮਲੋ ਗਾਤ੍ਰੋਪਲੇਪੀ ਸ੍ਵੇਦਾਦਿਰੁਕ੍ਤ ਏਵ ਬਹਿਰ੍ਮਲਾਦਿਸੁ ਚਤੁਰ੍ਸੁ ਜਨ੍ਮ ਬਹਿਰ੍ਮਲਾਦਿਜਨ੍ਮ ਤਦ੍ਭੇਦਾਤ੍| ਤ ਏਵ ਚਤੁਰ੍ਵਿਧਾ ਨਾਮਭੇਦੇਨ ਵਿਂਸ਼ਤਿਵਿਧਾ ਭਵਨ੍ਤਿ, ਵਿਂਸ਼ਤ੍ਯਤਿਰਿਕ੍ਤਾਸ਼੍ਚਾਤਿਸੂਕ੍ਸ੍ਮਾਃ ਕਮਯਃ ਸਹਜਾਸ਼੍ਚਰਕੇਣੋਕ੍ਤਾਃ, ਤੇ ਚਾਵੈਕਾਰਿਕਤ੍ਵੇਨ ਰੋਗਾਧਿਕਾਰੇ ਨੋਚ੍ਯਨ੍ਤੇ, ਵਿਂਸ਼ਤਿਵਿਧਾਸ੍ਤੁ ਕ੍ਰਿਮਯੋ ਦੋਸਪ੍ਰਕੋਪਣਦ੍ਵਾਰੇਣ ਜ੍ਵਰਸ਼ੂਲਾਦੀਨ੍ ਜਨਯਨ੍ਤੀਤਿ ਰੋਗਾ ਉਚ੍ਯਨ੍ਤੇ||੧-੨||–

ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)

ਅਜੀਰ੍ਣਾਤ੍ਕਮਿਸਮ੍ਭਵ ਇਤ੍ਯਤੋਜੀਰ੍ਣਾਨਨ੍ਤਰਂ ਕਮਿਨਿਦਾਨਮਾਹ– ਕਮਯ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਏਕੇ ਬਾਹ੍ਯਾਃ ਕੇਸ਼ੇ ਵਸ੍ਤ੍ਰਾਦਿਜਾ ਯੂਕਾਲਿਕ੍ਸਾਦਯਃ, ਅਨ੍ਯੇ ਚਾਭ੍ਯਨ੍ਤਰਾਃ| ਤਤ੍ਰ ਬਾਹ੍ਯਾਸ੍ਤ੍ਵਗੁਪਲੇਪਕਬਾਹ੍ਯਮਲਸਮ੍ਭਵਾਃ, ਆਭ੍ਯਨ੍ਤਰਾਸ਼੍ਚ ਆਮਾਦਿਸਮ੍ਭਵਾਃ, ਤ ਏਵ ਦੇਸ਼ਭੇਦਾਦ੍ਦ੍ਵੈਵਿਧ੍ਯੇਨੋਕ੍ਤਾਃ ਕਾਰਣਭੇਦਾਚ੍ਚਤੁਰ੍ਧਾ ਭਵਨ੍ਤਿ| ਬਹਿਰ੍ਮਲੋ ਗਾਤ੍ਰੋਪਲੇਪੀ ਸ੍ਵੇਦਾਦਿਰੁਕ੍ਤਃ| ਏਵਂ ਬਹਿਰ੍ਮਲਾਦਿਸੁ ਚਤੁਰ੍ਸੁ ਜਨ੍ਮ ਬਹਿਰ੍ਮਲਾਦਿਜਨ੍ਮ, ਤਸ੍ਯ ਭੇਦਾਤ੍| ਕੇਚਿਦ੍ਬਹਿਰ੍ਮਲਜਨ੍ਮਾਨਃ, ਤਥਾ ਕੇਚਿਤ੍ਕਫਜਨ੍ਮਾਨਃ, ਕੇਚਿਦ੍ਰਕ੍ਤਜਨ੍ਮਾਨਃ, ਕੇਚਿਤ੍ਪੁਰੀਸਜਨ੍ਮਾਨਸ਼੍ਚੇਤਿ ਚਤੁਰ੍ਧਾ| ਤ ਏਵ ਚਤੁਰ੍ਵਿਧਾ ਨਾਮਤੋ ਨਾਮਭੇਦੇਨ ਵਿਂਸ਼ਤਿਵਿਧਾ ਵਕ੍ਸ੍ਯਮਾਣਾਭਿਃ ਸਞ੍ਜ੍ਞਾਭਿਰ੍ਵਿਂਸ਼ਤਿਵਿਧਾ ਭਵਨ੍ਤਿ ਤਾਨਾਹ– ਨਾਮਤੋ ਵਿਂਸ਼ਤਿਵਿਧਾ ਵਿਂਸ਼ਤਿਸਙ੍ਖ੍ਯਾਕਾ ਨਾਮਤ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਏਤੇ ਚ ਨਾਮਵਿਸ਼ੇਸਾਃ ਕੇਚਿਤ੍ਸਾਨ੍ਵਯਾਃ, ਕੇਚਿਨ੍ਨਿਰਨ੍ਵਯਾਃ, ਵ੍ਯਵਹਾਰਾਰ੍ਥਂ ਪੂਰ੍ਵਾਚਾਰ੍ਯੈਃ ਪ੍ਰਣੀਤਾਃ| ਤੇਸਾਂ ਨਾਮਾਨਿ ਯੂਕਾ, ਲਿਕ੍ਸਾ ਬਹਿਰ੍ਮਲੋਤ੍ਥੇ ਦ੍ਵੇ, ਏਤਯੋਰਾਸ਼੍ਰਯਃ ਕੇਸ਼ਵਸ੍ਤ੍ਰਾਣਿ; ਕਫਜਾ– ਅਨ੍ਨਾਦਾਃ, ਉਦਰਾਵੇਸ੍ਟਾਃ, ਹਦਯਾਦਾਃ, ਮਹਾਗੁਦਾਃ, ਚੁਰਵਃ, ਦਰ੍ਭਕੁਸੁਮਾਃ, ਸੁਗਨ੍ਧਾਃ, ਏਵਂ ਸਪ੍ਤ, ਏਸਾਮਾਸ਼੍ਰਯ ਆਮਾਸ਼ਯਃ; ਰਕ੍ਤਜਾਃ– ਕੇਸ਼ਾਦਾਃ, ਲੋਮਵਿਧ੍ਵਂਸਾਃ, ਰੋਮਦ੍ਵੀਪਾਃ, ਉਦੁਮ੍ਬਰਾਃ, ਸੌਰਸਾਃ, ਮਾਤਰਃ, ਏਵਂ ਸਟ੍, ਏਸਾਂ ਸ੍ਥਾਨਂ ਰਕ੍ਤਵਾਹਿਸਿਰਾਃ| ਪੁਰੀਸੋਤ੍ਥਾਃ ਪਞ੍ਚ– ਕਕੇਰੁਕਮਕੇਰੁਕਸੌਸੁਰਾਦਾਃ, ਸਸ਼ੂਲਾਃ, ਲੇਲਿਹਃ; ਏਸਾਮਾਸ਼੍ਰਯਃ ਪਕ੍ਵਾਸ਼ਯਃ| ਏਵਂ ਵਿਂਸ਼ਤਿਃ||੧-੨||–

ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)

ਉਕ੍ਤਾਨ੍ ਬਾਹ੍ਯਾਨ੍ ਵਿਵਣੋਤਿ– ਬਾਹ੍ਯਾਸ੍ਤਤ੍ਰ ਮਲੋਦ੍ਭਵਾ ਇਤਿ| ਤਿਲਾਨਾਮਿਵ ਪ੍ਰਮਾਣਂ ਪਰਿਮਾਣਂ, ਸਂਸ੍ਥਾਨਮਾਕਤਿਃ, ਵਰ੍ਣਸ਼੍ਚ ਸ਼੍ਵੇਤਃ ਕਸ੍ਣੋ ਵਾ ਯੇਸਾਂ ਯੂਕਾਦਿਰੂਪਾਣਾਂ ਤੇ ਤਥਾ| ਕੇਸ਼ਾਮ੍ਬਰਾਸ਼੍ਰਯਾ ਇਤਿ ਅਮ੍ਬਰਂ ਵਸ੍ਤ੍ਰਮ੍| ਬਹੁਪਾਦਾ ਇਤਿ ਯੂਕਾਃ, ਸੂਕ੍ਸ੍ਮਾ ਇਤਿ ਲਿਕ੍ਸਾਃ||੨-੩||

ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)

ਉਕ੍ਤਬਾਹ੍ਯਾਨਾਹ– ਬਾਹ੍ਯਾ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਤਤ੍ਰ ਤੇਸੁ ਚਤੁਰ੍ਸੁ, ਬਾਹ੍ਯਾਸ੍ਤਤ੍ਰ ਬਾਹ੍ਯਮਲੋਦ੍ਭਵਾਃ, ਤਿਲਾਨਾਮਿਵ ਪ੍ਰਮਾਣਂ ਸਂਸ੍ਥਾਨਮ੍ ਆਕਤਿਰ੍ਵਰ੍ਣਸ਼੍ਚ ਸ਼੍ਵੇਤਃ ਕਸ੍ਣੋ ਵਾ ਯੇਸਾਂ ਯੂਕਾਲਿਕ੍ਸਾਰੂਪਾਣਾਂ ਤੇ ਤਥਾ| ਕੇਸ਼ਾਮ੍ਬਰਾਸ਼੍ਰਯਾ ਇਤਿ– ਕੇਸ਼ਾਃ ਕਚਾਃ ਅਮ੍ਬਰਂ ਵਸ੍ਤ੍ਰਂ ਚ ਆਸ਼੍ਰਯੋ ਯੇਸਾਮ੍| ਤੇ ਕੇ ਕਮਯੋ ਭਵਨ੍ਤੀਤਿ ਤਾਨਾਹ– ਬਹੁਪਾਦਾ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਯੂਕਾਃ ਕੇਸ਼ਵਿਦ੍ਧਾਃ, ਬਹੁਪਾਦਾਃ ਬਹੁਚਰਣਾਃ, ਲਿਕ੍ਸਾਃ ਸੂਕ੍ਸ੍ਮਾ ਅਣਵਃ||੨-੩||

ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)

ਤੇਸਾਂ ਨਿਦਾਨਮਾਹ– ਅਜੀਰ੍ਣੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਜੀਰ੍ਣੇ ਭੋਜਨਸ਼ੀਲੋਜੀਰ੍ਣਭੋਜ| ਮਧੁਰਾਮ੍ਲਨਿਤ੍ਯਃ ਸਤਤਮਧੁਰਾਮ੍ਲਭੋਜ| ਵਿਰੁਦ੍ਧਂ ਕ੍ਸੀਰਮਤ੍ਸ੍ਯਾਦਿ||੪||

ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)

ਤੇਸਾਂ ਨਿਦਾਨਮਾਹ– ਅਜੀਰ੍ਣੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਨਾ ਪੁਰੁਸਃ ਕਮੀਨ੍ ਲਭਤੇ, ਕਥਮ੍ਭੂਤਃ? ਅਜੀਰ੍ਣੇ ਭੋਜਨਸ਼ੀਲੋਜੀਰ੍ਣਭੋਜ, ਮਧੁਰਾਮ੍ਲਨਿਤ੍ਯਃ ਸਤਤਮਧੁਰਾਮ੍ਲਭੋਜ, ਵਿਰੁਦ੍ਧਂ ਕ੍ਸੀਰਮਤ੍ਸ੍ਯਾਦਿ| ਤਥਾ ਦ੍ਰਵਪ੍ਰਿਯਃ, ਪਿਸ੍ਟਂ ਗੋਧੂਮਚੂਰ੍ਣਕਤਂ ਪੂਪਾਦਿ||੪||

ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)

ਕ੍ਰਿਮਿਵਿਸ਼ੇਸੇ ਨਿਦਾਨਵਿਸ਼ੇਸਮਾਹ– ਮਾਸੇਤ੍ਯਾਦਿ||੫||–

ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)

ਪੁਰੀਸਜਾਨਾਂ ਨਿਦਾਨਮਾਹ– ਮਾਸੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਏਤੈਃ ਕਾਰਣੈਃ ਪੁਰੀਸਜਾ ਜਾਯਨ੍ਤੇ, ‘ਪਕ੍ਵਾਸ਼ਯ’ ਇਤਿ ਸ਼ੇਸਃ| ਕਫੋਦ੍ਭਵਨਿਦਾਨਮਾਹ– ਮਾਂਸੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਸ਼ੁਕ੍ਤ ਇਕ੍ਸੁਰਸਃ ਕਾਲਾਨ੍ਤਰੇਣਾਮ੍ਲੀਭੂਤਃ| ਏਤੇ ਆਮਾਸ਼ਯੇ| ਸ਼ੋਣਿਤਜਾਨਾਂ ਕਾਰਣਮਾਹ– ਵਿਰੁਦ੍ਧੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਸ਼ਾਕਮ੍ ਅਪਕ੍ਵਹਰਿਤਚਣਕਾਦਿਸ਼ਾਕਭਕ੍ਸਣਮ੍||੫||–

ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)

ਆਭ੍ਯਨ੍ਤਰਕ੍ਰਿਮਿਲਕ੍ਸਣਮਾਹ– ਜ੍ਵਰ ਇਤ੍ਯਾਦਿ||੬||–

ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)

ਆਭ੍ਯਨ੍ਤਰਕਮਿਲਕ੍ਸਣਮਾਹ– ਜ੍ਵਰ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਵਿਵਰ੍ਣਤਾ ਸ਼ਰੀਰੇ ਸ਼੍ਯਾਮਪੀਤਤਾ, ਸ਼ੂਲਮਾਮਾਸ਼ਯੇ ਪਕ੍ਵਾਸ਼ਯੇ ਚ, ਹਦ੍ਰੋਗੋ ਹਦਯਵਿਕਾਰੋ ਹਲ੍ਲਾਸਾਦਿਃ, ਭ੍ਰਮਸ਼੍ਚਕ੍ਰਾਰੂਢਸ੍ਯੇਵ, ਭਕ੍ਤਦ੍ਵੇਸੋ ਭੋਜਨਵਿਦ੍ਵੇਸਃ||੬||–

ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)

ਕਫਜਾਨਾਹ– ਕਫਾਦਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਕਫਨਿਮਿਤ੍ਤਾਃ ਕ੍ਰਿਮਯੋ ਯੇ ਤ੍ਵਾਮਾਸ਼ਯੇ ਜਾਯਨ੍ਤੇ, ਤੇ ਚ ਵਦ੍ਧਾਃ ਸਨ੍ਤਃ ਸਰ੍ਵਤ ਊਰ੍ਧ੍ਵਮਧਸ਼੍ਚ ਸਰ੍ਪਨ੍ਤਿ; ਏਵਂ ਪੁਰੀਸਜਾਦਿਸੁ ਦਸ੍ਟਵ੍ਯਮ੍| ਬ੍ਰਧ੍ਨਸ਼੍ਚਰ੍ਮਲਤਾ, ‘ਬ੍ਰਧ੍ਨੀ’ ਇਤਿ ਲੋਕੇ| ਰੂਢਂ ਪ੍ਰਰੂਢਮ੍| ਤਨਵਃ ਪਰਿਣਾਹੇਨ, ਦੀਰ੍ਘਾ ਆਯਾਮੇਨ, ਅਣਵਃ ਉਭਾਭ੍ਯਾਮਪਿ ਸ੍ਵਲ੍ਪਾਃ| ਤੇ ਇਤਿ ਕਫਜਾਃ| ਸਪ੍ਤ ਨਾਮਾਨਿ ਵਿਵਣੋਤਿ– ਅਨ੍ਤ੍ਰਾਦਾ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਏਤੇ ਚ ਨਾਮਵਿਸ਼ੇਸਾਃ ਕੇਚਿਤ੍ ਸਾਨ੍ਵਯਾਃ ਕੇਚਿਨ੍ਨਿਰਨ੍ਵਯਾ ਵ੍ਯਵਹਾਰਾਰ੍ਥਂ ਪੂਰ੍ਵਾਚਾਰ੍ਯੈਃ ਪ੍ਰਣੀਤਾਃ; ਏਵਂ ਵਕ੍ਸ੍ਯਮਾਣੇਸ੍ਵਪਿ ਬੋਧ੍ਯਮਿਤਿ||੭-੧੦||–

ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)

ਕਫਜਾਨਾਂ ਸ੍ਵਰੂਪਮਾਹ– ਕਫਾਦਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਕਫਨਿਮਿਤ੍ਤਾਤ੍ਕਮਯਃ ਆਮਾਸ਼ਯੇ ਨਾਭੇਰੂਰ੍ਧ੍ਵਂ ਜਾਯਨ੍ਤੇ| ਤੇ ਚ ਵਦ੍ਧਾਃ ਸਨ੍ਤਃ ਸਰ੍ਵਤਃ ਊਰ੍ਧ੍ਵਮਧਸ਼੍ਚ ਪ੍ਰਸਰਨ੍ਤਿ| ਆਕਾਰੇਣ ਪਥੁਬ੍ਰਧ੍ਨਨਿਭਾਃ ਵਿਸ੍ਤੀਰ੍ਣਚਰ੍ਮੈਕਦੇਸ਼ਾਕਾਰਾਃ, ਬ੍ਰਧ੍ਨਸ਼੍ਚਰ੍ਮਲਤਾ ਬ੍ਰਾਧ੍ਨੀਤਿ ਲੋਕੇ, ਕੇਚਿਤ੍ਕਮਯੋ ਗਣ੍ਡੂਪਦੋਪਮਾਃ ਭੂਮਿਲਤਾਕਾਰਾਃ, ਕੇਚਿਦ੍ਰੂਢਧਾਨ੍ਯਾਙ੍ਕੁਰਾਸ੍ਤਦਾਕਤਯੋ ਭਵਨ੍ਤਿ, ਰੂਢਂ ਪ੍ਰਰੂਢਮਙ੍ਕੁਰਿਤਮਿਤਿ ਯਾਵਤ੍| ਤਨਵਃ ਪਰਿਣਾਹੇਨ, ਦੀਰ੍ਘਾ ਆਯਾਮੇਨ, ਤਥਾ ਕੇਚਿਤ੍ ਅਣਵਃ ਉਭਾਭ੍ਯਾਮਪਿ ਸ੍ਵਲ੍ਪਾਃ| ਸ਼੍ਵੇਤਾਃ ਸ਼ੁਕ੍ਲਾਃ, ਤਾਮ੍ਰਾਵਭਾਸਾਃ ਤਾਮ੍ਰਵਰ੍ਣਾਃ, ਕੇਚਿਦਿਤਿ ਸਰ੍ਵਤ੍ਰ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧਨੀਯਮ੍| ਨਾਮਤਸ੍ਤੁ ਤੇ ਸਪ੍ਤਧਾ ਇਤਿ ਕਫਜਾਃ ਅਨ੍ਤ੍ਰਾਦਾ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਤੇ ਕੁਪਿਤਾ ਯਾਨ੍ ਰੋਗਾਨ੍ ਕੁਰ੍ਵਤੇ ਤਾਨਾਹ– ਹਲ੍ਲਾਸੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਹਲ੍ਲਾਸ ਉਪਸ੍ਥਿਤਵਮਨਤ੍ਵਮਿਵ, ਆਸ੍ਯਸ੍ਰਵਣਂ ਲਾਲਾਸ੍ਰਾਵਃ, ਆਨਾਹ ਉਦਰੇ ਨਿਸ਼੍ਚਲਾਟੋਪਃ||੭-੧੦||–

ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)

ਰਕ੍ਤਜਾਨਾਹ-ਰਕ੍ਤੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਰਕ੍ਤਵਾਹਿਸਿਰਾਸ੍ਥਾਨਾਸ਼੍ਚ ਤੇ ਰਕ੍ਤਜਾਸ਼੍ਚੇਤਿ ਰਕ੍ਤਵਾਹਿਸਿਰਾਸ੍ਥਾਨਰਕ੍ਤਜਾਃ; ਅਥਵਾ ਰਕ੍ਤਵਾਹਿਸਿਰਾਸ੍ਥਾਨਂ ਯਦ੍ਰਕ੍ਤਂ ਤਜ੍ਜਾਃ| ਨਾਮਭੇਦਾਤ੍ਤੇ ਸਟ੍, ਤਤ੍ਰ ਕੇਸ਼ਾਦਾਦਯਸ਼੍ਚਤ੍ਵਾਰਃ, ਸਹ ਸੌਰਸਨਾਮਮਾਤਨਾਮਭ੍ਯਾਂ ਕ੍ਰਿਮਿਭ੍ਯਾਂ ਵਰ੍ਤਨ੍ਤੇ ਇਤਿ ਸਹਸੌਰਸਮਾਤਰਃ, ਏਵਂ ਸਡ੍ ਭਵਨ੍ਤਿ| ਕੁਸ੍ਠੈਕਕਰ੍ਮਾਣ ਇਤਿ ਕੁਸ੍ਠਮੇਵੈਕਂ ਕਾਰ੍ਯਂ ਯੇਸਾਂ ਤੇ ਤਥਾ, ਕੁਸ੍ਠਜਨਕਾ ਇਤਿ ਯਾਵਤ੍| ਉਕ੍ਤਂ ਹਿ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤੇ– “ਸਰ੍ਵਾਣਿ ਕੁਸ੍ਠਾਨਿ ਸਵਾਤਾਨਿ ਸਪਿਤ੍ਤਾਨਿ ਸਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਾਣਿ ਸਕ੍ਰਿਮੀਣਿ ਚੋਪਦਿਸ਼੍ਯਨ੍ਤੇ” (ਸੁ. ਨਿ. ਅ. ੫) ਇਤਿ ||੧੧-੧੨||

ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)

ਰਕ੍ਤਜਾਨਾਂ ਸ੍ਵਰੂਪਮਾਹ– ਰਕ੍ਤੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਰਕ੍ਤਜਾ ਜਨ੍ਤਵਃ ਕ੍ਰਿਮਯਃ, ਰਕ੍ਤਵਹਾਸੁ ਸਿਰਾਸੁ ਸ੍ਥਾਨਂ ਯੇਸਾਂ ਤੇ ਤਥਾ ਵਦ੍ਧਾਃ ਸਨ੍ਤਃ ਸਰ੍ਵਤਃ ਪ੍ਰਸਰਨ੍ਤੀਤ੍ਯਤ੍ਰਾਪਿ ਯੋਜ੍ਯਮ੍| ਅਪਾਦਾਃ ਪਾਦਰਹਿਤਾਃ, ਵਤ੍ਤਾਃ ਵਰ੍ਤੁਲਾਃ, ਵਰ੍ਣਤਸ੍ਤਾਮ੍ਰਾਃ, ਤੇ ਸੌਕ੍ਸ੍ਮ੍ਯਾਤ੍ ਅਣੁਰੂਪਤ੍ਵਾਤ੍ ਕੇਚਿਦਦਸ਼੍ਯਾਃ| ਨਾਮਤਃ ਸਟ੍– ਕੇਸ਼ਾਦਾ, ਲੋਮਵਿਧ੍ਵਂਸਾਃ ਰੋਮਦ੍ਵੀਪਾਃ ਉਦੁਮ੍ਬਰਾਃ ਸਹਸੌਰਸਮਾਤਰਃ, ਏਵਂ ਸਡ੍ ਭਵਨ੍ਤਿ| ਤੇ ਕੁਸ੍ਠੈਕਕਰ੍ਮਾਣ ਇਤਿ ਕੁਸ੍ਠਮੇਵੈਕਂ ਕਰ੍ਮ ਕਾਰ੍ਯਂ ਯੇਸਾਂ ਤੇ ਤਥਾ, ਕੁਸ੍ਠਜਨਕਾਃ ਕੁਸ੍ਠੈਕਫਲਦਾ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਉਕ੍ਤਂ ਚ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤੇ– “ਸਰ੍ਵਾਣਿ ਕੁਸ੍ਠਾਨਿ ਸਵਾਤਾਨਿ ਸਪਿਤ੍ਤਾਨਿ ਸਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਾਣਿ ਸਕਮੀਣਿ ਸਰਕ੍ਤਾਨਿ ਚੋਪਦਿਸ਼੍ਯਨ੍ਤੇ” ਇਤਿ| ਅਥਵਾ ਕੁਸ੍ਠੇਨ ਸਹੈਕਂ ਸਮਾਨਂ ਕਰ੍ਮ ਹਰ੍ਸਕਣ੍ਡੂਤੋਦਾਦਿਕਂ ਕੇਸ਼ਸ਼੍ਮਸ਼੍ਰੁਲੋਮਵਿਧ੍ਵਂਸਾਦਿਕਂ ਤ੍ਵਕ੍ਸਿਰਾਸ੍ਨਾਯੁਮਾਂਸਤਰੁਣਾਸ੍ਥਿਭਕ੍ਸਣਂ ਚ ਯੇਸਾਂ ਤ ਏਵਮ੍||੧੧-੧੨||

ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)

ਪੁਰੀਸਜਾਨਾਹ– ਪਕ੍ਵਾਸ਼ਯ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਧੋਵਿਸਰ੍ਪਿਣ ਇਤਿ ਵਿਸਰ੍ਪਣਂ ਗਤਿਃ, ਗੁਦਨਿਃਸਰਣਸ਼ੀਲਾਃ; ਤੇ ਯਦਾਤਿਵਦ੍ਧਾਃ ਸਨ੍ਤਃ ਆਮਾਸ਼ਯੋਨ੍ਮੁਖਾ ਭਵੇਯੁਸ੍ਤਦਾਸ੍ਯ ਰੋਗਿਣ ਉਦ੍ਗਾਰਨਿਃਸ਼੍ਵਾਸ ਵਿਡ੍ਗਨ੍ਧਾਨੁਵਿਧਾਯਿਨਃ ਸ੍ਯੁਃ ਪੁਰੀਸਗਨ੍ਧਯੁਕ੍ਤਾ ਭਵਨ੍ਤੀਤਿ ਯੋਜ੍ਯਮ੍| ਸ਼ੇਸਂ ਸੁਬੋਧਮ੍||੧੩-੧੬||

ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)

ਪੁਰੀਸਜਾਨਾਹ– ਪਕ੍ਵਾਸ਼ਯ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਪੁਰੀਸੋਤ੍ਥਾਃ ਕ੍ਰਿਮਯਃ ਪਕ੍ਵਾਸ਼ਯ ਏਵ ਜਾਯਨ੍ਤੇ, ਪੁਰੀਸਸ੍ਯ ਪਕ੍ਵਾਸ਼ਯਸ੍ਥਿਤਤ੍ਵਾਤ੍| ਤੇ ਚਾਧੋਵਿਸਰ੍ਪਿਣਃ ਸ੍ਯੁਰ੍ਨੋਰ੍ਧ੍ਵਗਾਃ; ਅਧੋਵਿਸਰ੍ਪਿਣ ਇਤਿ ਗੁਦਨਿਃਸਰਣਸ਼ੀਲਾਃ| ਤੇ ਯਦਾ ਵਦ੍ਧਾਃ ਸਨ੍ਤ ਆਮਾਸ਼ਯੋਨ੍ਮੁਖਾ ਭਵੇਯੁਃ, ਤਦਾਸ੍ਯ ਰੋਗਿਣ ਉਦ੍ਗਾਰੇ ਨਿਃਸ਼੍ਵਾਸੇ ਵਿਙ੍ਗਨ੍ਧਾਨੁਵਿਧਾਯਿਨਃ ਪੁਰੀਸਗਨ੍ਧਕਾਰਿਣੋ ਭਵਨ੍ਤੀਤਿ ਯੋਜ੍ਯਮ੍| ਪਥਵੋ ਦੀਰ੍ਘਾਃ, ਵਤ੍ਤਾ ਵਰ੍ਤੁਲਾਃ, ਤਨਵਃ ਅਲ੍ਪਾਃ, ਸ੍ਥੂਲਾ ਉਤ੍ਸਨ੍ਨਾਃ ‘ਆਕਾਰੇਣ’ ਇਤਿ ਸ਼ੇਸਃ| ਵਰ੍ਣਤਃ ਸ਼੍ਯਾਵਾਃ, ਈਸਤ੍ਪੀਤਸ਼੍ਵੇਤਾਃ| ਅਸਿਤਾਃ ਕਸ੍ਣਾਃ| ਨਾਮਤਃ ਪਞ੍ਚਧਾ ਕਕਰੁਕਾਦਿਭੇਦੇਨ| ਏਵਂ ਤੇ ਪਞ੍ਚ ਯਾਨ੍ ਰੋਗਾਨ੍ ਜਨਯਨ੍ਤਿ ਤਾਨਾਹ– ਵਿਡ੍ਭੇਦੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਵਿਡ੍ਭੇਦਃ ਸਾਨ੍ਦ੍ਰਮਲਪ੍ਰਵਤ੍ਤਿਃ, ਸ਼ੂਲਂ ਪਕ੍ਵਾਸ਼ਯੇ, ਵਿਸ੍ਟਮ੍ਭੋ ਮਲਸ੍ਯ, ਪਾਰੁਸ੍ਯਂ ਕਰ੍ਕਸ਼ਾਙ੍ਗਤ੍ਵਮ੍, ਅਗ੍ਨਿਸਦਨਂ ਵਹ੍ਨਿਗ੍ਲਾਨਿਃ, ਵਿਮਾਰ੍ਗਗਾ ਵਿਮਾਰ੍ਗਪ੍ਰਵਤ੍ਤਯਃ||੧੩-੧੬||

ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)

ਇਤਿ ਸ਼੍ਰੀਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤਕਤਾਯਾਂ ਮਧੁਕੋਸ਼ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਯਾਂ ਕ੍ਰਿਮਿਨਿਦਾਨਂ ਸਮਾਪ੍ਤਮ੍||੭||

ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)

ਇਤਿ ਸ਼੍ਰੀਵਾਚਸ੍ਪਤਿਵੈਦ੍ਯਵਿਰਚਿਤਾਯਾਂ ਮਾਧਵਨਿਦਾਨਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਯਾਮਾਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣਾਖ੍ਯਾਯਾਂ ਕ੍ਰਿਮਿਨਿਦਾਨਮ੍||੭||