૭. કૃમિનિદાનમ્

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

અજીર્ણાત્ ક્રિમિસમ્ભવ ઇત્યતોઽજીર્ણાનન્તરં ક્રિમિનિદાનમાહ– ક્રિમય ઇત્યાદિ| તત્ર બાહ્યાસ્ત્વગુપલેપકબાહ્યમલસમ્ભવાઃ, આભ્યન્તરા આમાશયાદિસમ્ભવાઃ, તે દેશભેદેન દ્વૈવિધ્યેનોક્તાઃ કારણભેદાચ્ચતુર્ધા ભવન્તીત્યાહ– બહિર્મલેત્યાદિ| બહિર્મલો ગાત્રોપલેપી સ્વેદાદિરુક્ત એવ બહિર્મલાદિષુ ચતુર્ષુ જન્મ બહિર્મલાદિજન્મ તદ્ભેદાત્| ત એવ ચતુર્વિધા નામભેદેન વિંશતિવિધા ભવન્તિ, વિંશત્યતિરિક્તાશ્ચાતિસૂક્ષ્માઃ કૃમયઃ સહજાશ્ચરકેણોક્તાઃ, તે ચાવૈકારિકત્વેન રોગાધિકારે નોચ્યન્તે, વિંશતિવિધાસ્તુ ક્રિમયો દોષપ્રકોપણદ્વારેણ જ્વરશૂલાદીન્ જનયન્તીતિ રોગા ઉચ્યન્તે||૧-૨||–

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

અજીર્ણાત્કૃમિસમ્ભવ ઇત્યતોઽજીર્ણાનન્તરં કૃમિનિદાનમાહ– કૃમય ઇત્યાદિ| એકે બાહ્યાઃ કેશે વસ્ત્રાદિજા યૂકાલિક્ષાદયઃ, અન્યે ચાભ્યન્તરાઃ| તત્ર બાહ્યાસ્ત્વગુપલેપકબાહ્યમલસમ્ભવાઃ, આભ્યન્તરાશ્ચ આમાદિસમ્ભવાઃ, ત એવ દેશભેદાદ્દ્વૈવિધ્યેનોક્તાઃ કારણભેદાચ્ચતુર્ધા ભવન્તિ| બહિર્મલો ગાત્રોપલેપી સ્વેદાદિરુક્તઃ| એવં બહિર્મલાદિષુ ચતુર્ષુ જન્મ બહિર્મલાદિજન્મ, તસ્ય ભેદાત્| કેચિદ્બહિર્મલજન્માનઃ, તથા કેચિત્કફજન્માનઃ, કેચિદ્રક્તજન્માનઃ, કેચિત્પુરીષજન્માનશ્ચેતિ ચતુર્ધા| ત એવ ચતુર્વિધા નામતો નામભેદેન વિંશતિવિધા વક્ષ્યમાણાભિઃ સઞ્જ્ઞાભિર્વિંશતિવિધા ભવન્તિ તાનાહ– નામતો વિંશતિવિધા વિંશતિસઙ્ખ્યાકા નામત ઇત્યર્થઃ| એતે ચ નામવિશેષાઃ કેચિત્સાન્વયાઃ, કેચિન્નિરન્વયાઃ, વ્યવહારાર્થં પૂર્વાચાર્યૈઃ પ્રણીતાઃ| તેષાં નામાનિ યૂકા, લિક્ષા બહિર્મલોત્થે દ્વે, એતયોરાશ્રયઃ કેશવસ્ત્રાણિ; કફજા– અન્નાદાઃ, ઉદરાવેષ્ટાઃ, હૃદયાદાઃ, મહાગુદાઃ, ચુરવઃ, દર્ભકુસુમાઃ, સુગન્ધાઃ, એવં સપ્ત, એષામાશ્રય આમાશયઃ; રક્તજાઃ– કેશાદાઃ, લોમવિધ્વંસાઃ, રોમદ્વીપાઃ, ઉદુમ્બરાઃ, સૌરસાઃ, માતરઃ, એવં ષટ્, એષાં સ્થાનં રક્તવાહિસિરાઃ| પુરીષોત્થાઃ પઞ્ચ– કકેરુકમકેરુકસૌસુરાદાઃ, સશૂલાઃ, લેલિહઃ; એષામાશ્રયઃ પક્વાશયઃ| એવં વિંશતિઃ||૧-૨||–

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

ઉક્તાન્ બાહ્યાન્ વિવૃણોતિ– બાહ્યાસ્તત્ર મલોદ્ભવા ઇતિ| તિલાનામિવ પ્રમાણં પરિમાણં, સંસ્થાનમાકૃતિઃ, વર્ણશ્ચ શ્વેતઃ કૃષ્ણો વા યેષાં યૂકાદિરૂપાણાં તે તથા| કેશામ્બરાશ્રયા ઇતિ અમ્બરં વસ્ત્રમ્| બહુપાદા ઇતિ યૂકાઃ, સૂક્ષ્મા ઇતિ લિક્ષાઃ||૨-૩||

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

ઉક્તબાહ્યાનાહ– બાહ્યા ઇત્યાદિ| તત્ર તેષુ ચતુર્ષુ, બાહ્યાસ્તત્ર બાહ્યમલોદ્ભવાઃ, તિલાનામિવ પ્રમાણં સંસ્થાનમ્ આકૃતિર્વર્ણશ્ચ શ્વેતઃ કૃષ્ણો વા યેષાં યૂકાલિક્ષારૂપાણાં તે તથા| કેશામ્બરાશ્રયા ઇતિ– કેશાઃ કચાઃ અમ્બરં વસ્ત્રં ચ આશ્રયો યેષામ્| તે કે કૃમયો ભવન્તીતિ તાનાહ– બહુપાદા ઇત્યાદિ| યૂકાઃ કેશવિદ્ધાઃ, બહુપાદાઃ બહુચરણાઃ, લિક્ષાઃ સૂક્ષ્મા અણવઃ||૨-૩||

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

તેષાં નિદાનમાહ– અજીર્ણેત્યાદિ| અજીર્ણે ભોજનશીલોઽજીર્ણભોજ| મધુરામ્લનિત્યઃ સતતમધુરામ્લભોજ| વિરુદ્ધં ક્ષીરમત્સ્યાદિ||૪||

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

તેષાં નિદાનમાહ– અજીર્ણેત્યાદિ| ના પુરુષઃ કૃમીન્ લભતે, કથમ્ભૂતઃ? અજીર્ણે ભોજનશીલોઽજીર્ણભોજ, મધુરામ્લનિત્યઃ સતતમધુરામ્લભોજ, વિરુદ્ધં ક્ષીરમત્સ્યાદિ| તથા દ્રવપ્રિયઃ, પિષ્ટં ગોધૂમચૂર્ણકૃતં પૂપાદિ||૪||

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

ક્રિમિવિશેષે નિદાનવિશેષમાહ– માષેત્યાદિ||૫||–

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

પુરીષજાનાં નિદાનમાહ– માષેત્યાદિ| એતૈઃ કારણૈઃ પુરીષજા જાયન્તે, ‘પક્વાશય’ ઇતિ શેષઃ| કફોદ્ભવનિદાનમાહ– માંસેત્યાદિ| શુક્ત ઇક્ષુરસઃ કાલાન્તરેણામ્લીભૂતઃ| એતે આમાશયે| શોણિતજાનાં કારણમાહ– વિરુદ્ધેત્યાદિ| શાકમ્ અપક્વહરિતચણકાદિશાકભક્ષણમ્||૫||–

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

આભ્યન્તરક્રિમિલક્ષણમાહ– જ્વર ઇત્યાદિ||૬||–

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

આભ્યન્તરકૃમિલક્ષણમાહ– જ્વર ઇત્યાદિ| વિવર્ણતા શરીરે શ્યામપીતતા, શૂલમામાશયે પક્વાશયે ચ, હૃદ્રોગો હૃદયવિકારો હૃલ્લાસાદિઃ, ભ્રમશ્ચક્રારૂઢસ્યેવ, ભક્તદ્વેષો ભોજનવિદ્વેષઃ||૬||–

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

કફજાનાહ– કફાદિત્યાદિ| કફનિમિત્તાઃ ક્રિમયો યે ત્વામાશયે જાયન્તે, તે ચ વૃદ્ધાઃ સન્તઃ સર્વત ઊર્ધ્વમધશ્ચ સર્પન્તિ; એવં પુરીષજાદિષુ દૃષ્ટવ્યમ્| બ્રધ્નશ્ચર્મલતા, ‘બ્રધ્ની’ ઇતિ લોકે| રૂઢં પ્રરૂઢમ્| તનવઃ પરિણાહેન, દીર્ઘા આયામેન, અણવઃ ઉભાભ્યામપિ સ્વલ્પાઃ| તે ઇતિ કફજાઃ| સપ્ત નામાનિ વિવૃણોતિ– અન્ત્રાદા ઇત્યાદિ| એતે ચ નામવિશેષાઃ કેચિત્ સાન્વયાઃ કેચિન્નિરન્વયા વ્યવહારાર્થં પૂર્વાચાર્યૈઃ પ્રણીતાઃ; એવં વક્ષ્યમાણેષ્વપિ બોધ્યમિતિ||૭-૧૦||–

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

કફજાનાં સ્વરૂપમાહ– કફાદિત્યાદિ| કફનિમિત્તાત્કૃમયઃ આમાશયે નાભેરૂર્ધ્વં જાયન્તે| તે ચ વૃદ્ધાઃ સન્તઃ સર્વતઃ ઊર્ધ્વમધશ્ચ પ્રસરન્તિ| આકારેણ પૃથુબ્રધ્નનિભાઃ વિસ્તીર્ણચર્મૈકદેશાકારાઃ, બ્રધ્નશ્ચર્મલતા બ્રાધ્નીતિ લોકે, કેચિત્કૃમયો ગણ્ડૂપદોપમાઃ ભૂમિલતાકારાઃ, કેચિદ્રૂઢધાન્યાઙ્કુરાસ્તદાકૃતયો ભવન્તિ, રૂઢં પ્રરૂઢમઙ્કુરિતમિતિ યાવત્| તનવઃ પરિણાહેન, દીર્ઘા આયામેન, તથા કેચિત્ અણવઃ ઉભાભ્યામપિ સ્વલ્પાઃ| શ્વેતાઃ શુક્લાઃ, તામ્રાવભાસાઃ તામ્રવર્ણાઃ, કેચિદિતિ સર્વત્ર સમ્બન્ધનીયમ્| નામતસ્તુ તે સપ્તધા ઇતિ કફજાઃ અન્ત્રાદા ઇત્યાદિ| તે કુપિતા યાન્ રોગાન્ કુર્વતે તાનાહ– હૃલ્લાસેત્યાદિ| હૃલ્લાસ ઉપસ્થિતવમનત્વમિવ, આસ્યસ્રવણં લાલાસ્રાવઃ, આનાહ ઉદરે નિશ્ચલાટોપઃ||૭-૧૦||–

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

રક્તજાનાહ-રક્તેત્યાદિ| રક્તવાહિસિરાસ્થાનાશ્ચ તે રક્તજાશ્ચેતિ રક્તવાહિસિરાસ્થાનરક્તજાઃ; અથવા રક્તવાહિસિરાસ્થાનં યદ્રક્તં તજ્જાઃ| નામભેદાત્તે ષટ્, તત્ર કેશાદાદયશ્ચત્વારઃ, સહ સૌરસનામમાતૃનામભ્યાં ક્રિમિભ્યાં વર્તન્તે ઇતિ સહસૌરસમાતરઃ, એવં ષડ્ ભવન્તિ| કુષ્ઠૈકકર્માણ ઇતિ કુષ્ઠમેવૈકં કાર્યં યેષાં તે તથા, કુષ્ઠજનકા ઇતિ યાવત્| ઉક્તં હિ સુશ્રુતે– “સર્વાણિ કુષ્ઠાનિ સવાતાનિ સપિત્તાનિ સશ્લેષ્માણિ સક્રિમીણિ ચોપદિશ્યન્તે” (સુ. નિ. અ. ૫) ઇતિ ||૧૧-૧૨||

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

રક્તજાનાં સ્વરૂપમાહ– રક્તેત્યાદિ| રક્તજા જન્તવઃ ક્રિમયઃ, રક્તવહાસુ સિરાસુ સ્થાનં યેષાં તે તથા વૃદ્ધાઃ સન્તઃ સર્વતઃ પ્રસરન્તીત્યત્રાપિ યોજ્યમ્| અપાદાઃ પાદરહિતાઃ, વૃત્તાઃ વર્તુલાઃ, વર્ણતસ્તામ્રાઃ, તે સૌક્ષ્મ્યાત્ અણુરૂપત્વાત્ કેચિદદૃશ્યાઃ| નામતઃ ષટ્– કેશાદા, લોમવિધ્વંસાઃ રોમદ્વીપાઃ ઉદુમ્બરાઃ સહસૌરસમાતરઃ, એવં ષડ્ ભવન્તિ| તે કુષ્ઠૈકકર્માણ ઇતિ કુષ્ઠમેવૈકં કર્મ કાર્યં યેષાં તે તથા, કુષ્ઠજનકાઃ કુષ્ઠૈકફલદા ઇત્યર્થઃ| ઉક્તં ચ સુશ્રુતે– “સર્વાણિ કુષ્ઠાનિ સવાતાનિ સપિત્તાનિ સશ્લેષ્માણિ સકૃમીણિ સરક્તાનિ ચોપદિશ્યન્તે” ઇતિ| અથવા કુષ્ઠેન સહૈકં સમાનં કર્મ હર્ષકણ્ડૂતોદાદિકં કેશશ્મશ્રુલોમવિધ્વંસાદિકં ત્વક્સિરાસ્નાયુમાંસતરુણાસ્થિભક્ષણં ચ યેષાં ત એવમ્||૧૧-૧૨||

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

પુરીષજાનાહ– પક્વાશય ઇત્યાદિ| અધોવિસર્પિણ ઇતિ વિસર્પણં ગતિઃ, ગુદનિઃસરણશીલાઃ; તે યદાઽતિવૃદ્ધાઃ સન્તઃ આમાશયોન્મુખા ભવેયુસ્તદાઽસ્ય રોગિણ ઉદ્ગારનિઃશ્વાસ વિડ્ગન્ધાનુવિધાયિનઃ સ્યુઃ પુરીષગન્ધયુક્તા ભવન્તીતિ યોજ્યમ્| શેષં સુબોધમ્||૧૩-૧૬||

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

પુરીષજાનાહ– પક્વાશય ઇત્યાદિ| પુરીષોત્થાઃ ક્રિમયઃ પક્વાશય એવ જાયન્તે, પુરીષસ્ય પક્વાશયસ્થિતત્વાત્| તે ચાધોવિસર્પિણઃ સ્યુર્નોર્ધ્વગાઃ; અધોવિસર્પિણ ઇતિ ગુદનિઃસરણશીલાઃ| તે યદા વૃદ્ધાઃ સન્ત આમાશયોન્મુખા ભવેયુઃ, તદાઽસ્ય રોગિણ ઉદ્ગારે નિઃશ્વાસે વિઙ્ગન્ધાનુવિધાયિનઃ પુરીષગન્ધકારિણો ભવન્તીતિ યોજ્યમ્| પૃથવો દીર્ઘાઃ, વૃત્તા વર્તુલાઃ, તનવઃ અલ્પાઃ, સ્થૂલા ઉત્સન્નાઃ ‘આકારેણ’ ઇતિ શેષઃ| વર્ણતઃ શ્યાવાઃ, ઈષત્પીતશ્વેતાઃ| અસિતાઃ કૃષ્ણાઃ| નામતઃ પઞ્ચધા કકરુકાદિભેદેન| એવં તે પઞ્ચ યાન્ રોગાન્ જનયન્તિ તાનાહ– વિડ્ભેદેત્યાદિ| વિડ્ભેદઃ સાન્દ્રમલપ્રવૃત્તિઃ, શૂલં પક્વાશયે, વિષ્ટમ્ભો મલસ્ય, પારુષ્યં કર્કશાઙ્ગત્વમ્, અગ્નિસદનં વહ્નિગ્લાનિઃ, વિમાર્ગગા વિમાર્ગપ્રવૃત્તયઃ||૧૩-૧૬||

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

ઇતિ શ્રીવિજયરક્ષિતકૃતાયાં મધુકોશવ્યાખ્યાયાં ક્રિમિનિદાનં સમાપ્તમ્||૭||

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

ઇતિ શ્રીવાચસ્પતિવૈદ્યવિરચિતાયાં માધવનિદાનવ્યાખ્યાયામાતઙ્કદર્પણાખ્યાયાં ક્રિમિનિદાનમ્||૭||