Adhikarana ஜ்வரோத்பத்திஃ தஸ்ய பேதாஶ்ச (௧) · Śloka ௧
அத ஜ்வரநிதாநம் |
தக்ஷாபமாநஸங்க்ருத்தருத்ரநிஃஶ்வாஸஸம்பவஃ |
ஜ்வரோऽஷ்டதா பதக்த்வந்த்வஸங்காதாகந்துஜஃ ஸ்மதஃ ||௧||
View original
अथ ज्वरनिदानम् |
दक्षापमानसङ्क्रुद्धरुद्रनिःश्वाससम्भवः |
ज्वरोऽष्टधा पृथग्द्वन्द्वसङ्घातागन्तुजः स्मृतः ||१||
Hide commentary
மதுகோஶ வ்யாக்யா (விஜயரக்ஷித, ஶ்ரீகண்டதத்த கத)
அத ஸர்வரோகப்ராதாந்யாத் ப்ரதமஂ ஜ்வரோ வாச்யஃ| ப்ராதாந்யஂ ச தஸ்ய ஶாரீரரோகேஷு ப்ரதமோத்பந்நத்வாத், பலவத்த்வாத், தேஹேந்த்ரியமநஸ்தாபித்வாத், ஜந்மநிதநயோரவஶ்யம்பாவித்வாத், ஸ்தாவரஜங்கமரூபஸர்வபூதவ்யாபித்வாச்ச; நைவமந்யே விகாராஃ| யதுக்தஂ சரகே– “தேஹேந்த்ரியமநஸ்தாபீ ஸர்வரோகாக்ரஜோ பலீ| ஜ்வரஃ ப்ரதாநோ ரோகாணாமுக்தோ பகவதா புரா|| தஸ்ய ப்ராணிஸபத்நஸ்ய த்ருவஸ்ய ப்ரலயோதயே|” (ச. சி. அ. ௩) இத்யாதி; யாவத் “பகவந்! வக்துமர்ஹஸி” (ச. சி. அ. ௩) இதி| ததா– “ஜ்வரேணாவிஶதா பூதஂ நஹி கிஞ்சிந்ந தப்யதே|” (ச. சி. அ. ௩) இத்யாதி| உக்தஂ ச , பாலகாப்யே– “பாகலஃ ஸ து நாகாநாமபிதாபஸ்து வாஜிநாம்| கவாமீஶ்வரஸஞ்ஜ்ஞஶ்ச மாநவாநாஂ ஜ்வரோ மதஃ|| அஜாவீநாஂ ப்ரலாபாக்யஃ கரபே சாலஸோ பவேத்| ஹாரித்ரோ மஹிஷீணாஂ து மகரோகோ மகேஷு ச| பக்ஷிணாமபிகாதஸ்து மத்ஸ்யேஷ்விந்த்ரமதோ மதஃ| பக்ஷபாதஃ பதங்காநாஂ வ்யாடேஷ்வக்ஷிகஸஞ்ஜ்ஞிதஃ||” இத்யாதி| ததாऽந்யத்ர– “ஜலஸ்ய நீலிகா பூமேரூஷரோ வக்ஷஸ்ய கோடரஃ|” இத்யாதி| தஸ்ய ப்ராகுத்பத்திமாஹ– தக்ஷாபமாநேத்யாதி| தக்ஷாபமாநேந தக்ஷப்ரயுக்தபரிபவேந க்ருத்தஸ்ய ருத்ரஸ்ய நிஃஶ்வாஸாத் ஸம்பவ உத்பத்திர்யஸ்ய ஸ ததா| நிஃஶ்வாஸோऽத்ர க்ரோதலிங்கத்வேந நிர்திஷ்டஃ, அத ஏவ ஸுஶ்ருதேந “ருத்ரகோபாக்நிஸம்பூதஃ” (ஸு. உ. தஂ. அ. ௩௯) இத்யுக்தம்| க்ருத்தேந ருத்ரேண லலாடே ததீயமாக்நேயஂ சக்ஷுஃ ஸஷ்ட்வா ததோऽப்யாக்நேயோ பாணோ நிர்மிதஃ| யதாஹ சரகஃ– “ஸஷ்ட்வா லலாடே சக்ஷுர்வை தக்த்வா தாநஸுராந்ப்ரபுஃ பாணஂ க்ரோதாக்நிஸந்தப்தமஸஜச்சத்ருநாஶநம்||” (ச. சி. அ. ௩) இதி; அத்ர ஸத்ரநாஶநஂ யஜ்ஞநாஶநம்| ஏஷா ச ஜ்வரோத்பத்திகதா சரகசிகித்ஸிதே ஸவிஶேஷா ஶ்ரோதவ்யா| ஏதேந ருத்ரகோபஸ்ய விப்ரகஷ்டகாரணத்வமுக்தஂ; யதி ஹி ததோ ஜ்வரோ நோதபத்ஸ்யதஂ அதுநாऽப்யபசாராந்நோதபத்ஸ்யத இதி பட்டாரஹரிசந்த்ரஃ| ஏததபிதாநஸ்ய சிகித்ஸாநுபயோகித்வேநாந்யே டீகாகதோऽந்யதா வ்யாசக்ஷதே– கோபோத்பவத்வேந தைஜஸத்வஂ ப்ரகாஶ்யதே; க்ரோதோ ஹ்யாக்நேயஃ; யதாஹ சரகஃ– “க்ரோதாத் பித்தஂ” (ச. சி. அ. ௩) இதி| தேந ஸர்வஜ்வரே பித்தாவிரோதிநீ க்ரியா கார்யேதி ஸித்யதி| யதுக்தஂ வாக்படேநைவ– “ஊஷ்மா பித்தாததே நாஸ்தி ஜ்வரோ நாஸ்த்யூஷ்மணா விநா| தஸ்மாத் பித்தவிருத்தாநி த்யஜேத் பித்தாதிகேऽதிகம்||” (வா. சி. அ. ௧) இதி| அத ஏவ சரகே கட்வம்லலவணாந் பாசநாந் பரித்யஜ்ய தருணஜ்வரே பாசகத்வேந திக்தகோ ரஸஃ பித்தக்நோ நிர்திஷ்டஃ| யதாஹ– “லங்கநஂ ஸ்வேதநஂ காலோ யவாகூஸ்திக்தகோ ரஸஃ| பாசநாந்யவிபக்வாநாஂ தோஷாணாஂ தருணஜ்வரே||” (ச. சி. அ. ௩) இதி| ( காலோऽத்ராஷ்டாஹ இதி)| அந்யே த்வாஹுஃ– ருத்ரகோபஸம்பவத்வேந தேவதாத்மகத்வாத் பூஜார்ஹத்வமுபதர்ஶிதம்| யதாஹ விதேஹஃ– “ஜ்வரஸ்து பூஜநைர்வாऽபி ஸஹஸைவோபஶாம்யதி||” இதி| ஹரிவஂஶேऽபி– “ஜ்வரஸ்த்ரிபாதஸ்த்ரிஶிராஃ ஷட்புஜோ நவலோசநஃ| பஸ்மப்ரஹரணோ ரௌத்ரஃ காலாந்தகயமோபமஃ||” இதி மூர்திமாநேவோக்தஃ| பஹுவிதமபி ஜ்வரஂ ஸங்க்ஷேபேணாஹ– ஜ்வரோऽஷ்டதேத்யாதி| அஷ்டத்வஂ விவணோதி– பதகித்யாதி| தச்ச ஸம்ப்ராப்தௌ விவதம்||௧||
ஆதங்கதர்பண வ்யாக்யா (வாசஸ்பதி வைத்ய கத)
அத ஸர்வரோகப்ராதாந்யாத் ப்ரதமஂ ஜ்வரோ வாச்யஃ| ப்ராதாந்யஂ சாஸ்ய ஶாரீரரோகேஷு ப்ரதமோத்பந்நத்வாத், பலவத்த்வாத்தேஹேந்த்ரியமநஸ்தாபித்வாச்ச ஜந்மநிதநயோரவஶ்யம்பாவித்வாச்ச ஸ்தாவரஜங்கமரூபஸர்வபூதவ்யாபித்வாச்ச, நைவமந்யே விகாராஃ| உக்தஂ ச சரகே– “தேஹேந்த்ரியமநஸ்தாபீ ஸர்வரோகாக்ரஜோ பலீ| ஜ்வரஃ ப்ரதாநோ ரோகாணாமுக்தோ பகவதா புரா||” இதி| ததா– “ஜ்வரேணாவிஶதா பூதஂ நஹி கிஞ்சிந்ந தப்யதே|” இதி| உக்தஂ ச கஜவைத்யகே– “பாகலஃ ஸ து நாகாநாமபிதாபஸ்து வாஜிநாம்| கவாமீஶ்வரஸஞ்ஜ்ஞஸ்து மாநவாநாஂ ஜ்வரோ மதஃ|| அஜாவீநாஂ ப்ரலாபாக்யஃ கரபேஷ்வலஸோ பவேத்| ஹாரித்ரோ மஹிஷாணாஂ து மகரோகோ மகேஷு ச|| பக்ஷிணாமபிகாதஸ்து மத்ஸ்யேஷ்விந்த்ரமதோ மதஃ| பக்ஷகாதஃ பதங்காநாஂ , வ்யாலேஷ்வக்ஷிகஸஞ்ஜ்ஞகஃ||” இத்யாதி| ததா தந்த்ராந்தரேऽபி– “ஜலஸ்ய நீலிகா, பூமேரூஷரோ, வக்ஷஸ்ய கோடரஃ|” இத்யாதி| தஸ்ய ப்ராகுத்பத்திமாஹ– தக்ஷேத்யாதி| தக்ஷாபமாநேந தக்ஷப்ரயுக்தபரிபவேந க்ருத்தஸ்ய ருத்ரஸ்ய நிஃஶ்வாஸாத்ஸம்பவ உத்பத்திர்யஸ்ய ஸ ததா| நிஃஶ்வாஸோऽத்ர க்ரோதலிங்கத்வேந நிர்திஷ்டஃ| யதா ஸுஶ்ருதே– “ருத்ரகோபாக்நிஸம்பூதஃ ஸர்வபூதப்ரதாபநஃ|” இதி| க்ருத்தேந ருத்ரேண லலாடே ததீயகமாக்நேயஂ சக்ஷுஃ ஸ்பஷ்ட்வா ததோऽப்யாக்நேயோ பாணோ நிர்மிதஃ| உக்தஂ ச சரகே– “ ஸஷ்ட்வா லலாடே சக்ஷுர்வை தக்த்வா தாநஸுராந் ப்ரபுஃ| பாணஂ க்ரோதாக்நிஸந்தப்தமஸஜச்சத்ருதாபநம்||” இதி| ஏதாவதா க்ரோதோத்பவத்வேந தஸ்ய தைஜஸத்வஂ ப்ரகஶ்யதே| ததுக்தஂ சரகே– “க்ரோதாத்பித்தம்” இதி| தேந ஸர்வஜ்வரே பித்தாவிரோதிநீ க்ரியா கார்யேதி ஸித்யதி| யதுக்தஂ வாக்படே– “ஊஷ்மா பித்தாததே நாஸ்தி ஜ்வரோ நாஸ்த்யூஷ்மணா விநா| தஸ்மாத்பித்தவிருத்தாநி த்யஜேத்பித்தாதிகேऽதிகம்||” இதி| அந்யே த்வாஹுஃ– ருத்ரஸம்பவத்வேந தேவதாத்மகத்வாத்பூஜார்ஹத்வமுபதர்ஶிதம்| யதாஹ விதேஹஃ– “ஜ்வரஸ்து பூஜநைர்வாऽபி ஸஹஸைவோபஶாம்யதி|” இதி| உக்தஂ ச ஹரிவஂஶேऽபி– “ஜ்வரஸ்த்ரிபாதஸ்த்ரிஶிராஃ ஷட்புஜோ நவலோசநஃ| பஸ்மப்ரஹரணோ ரௌத்ரஃ காலாந்தகயமோபமஃ||” இதி மூர்திமாநேவோக்தஃ| பஹுவிதமபி ஸங்க்ஷேபேணாஹ– ஜ்வரோऽஷ்டதேதி| அஷ்டதாத்வஂ விவணோதி பதக்– வாதிகஃ, பைத்திகஃ, ஶ்லைஷ்மிகஃ, ஏவஂ த்ரயஃ; வாதபைத்திகஃ, வாதஶ்லைஷ்மிகஃ, பித்தஶ்லைஷ்மிகஃ, ஏவஂ த்வந்த்வஜாஸ்த்ரயஃ; ஸாங்காதிகஃ ஸாந்நிபாதிக ஏகஃ; ஆகந்துஜ ஏகஃ; ஏவமஷ்டௌ ஜ்வரா இதி||௧||
Adhikarana ஜ்வரஸம்ப்ராப்திஃ (௨) · Śloka ௨
மித்யாஹாரவிஹாராப்யாஂ தோஷா ஹ்யாமாஶயாஶ்ரயாஃ |
பஹிர்நிரஸ்ய கோஷ்டாக்நிஂ ஜ்வரதாஃ ஸ்யூ ரஸாநுகாஃ ||௨||
View original
मिथ्याहारविहाराभ्यां दोषा ह्यामाशयाश्रयाः |
बहिर्निरस्य कोष्ठाग्निं ज्वरदाः स्यू रसानुगाः ||२||
Hide commentary
மதுகோஶ வ்யாக்யா (விஜயரக்ஷித, ஶ்ரீகண்டதத்த கத)
ஸம்ப்ராப்திமாஹ– மித்யேத்யாதி| ஆஹாரஸ்ய மித்யாத்வஂ ப்ரகத்யாதீநாமாஹாரோபயோகஹேதூநாஂ விருத்தத்வேநோபயோகஃ| யதாஹ சரகஃ– "தத்ர கல்விமாந்யஷ்டாவாஹாரவிதிவிஶேஷாயதநாநி பவந்தி; தத்யதா– ப்ரகதிகரணஸஂயோகராஶிதேஶகாலோபயோகஸஂஸ்தோபயோக்த்ரஷ்டமாநி|" (ச. வி. அ. ௧) இதி| அத்ர ப்ரகதிர்த்ரவ்யாணாஂ ஸ்வாபாவிககுருத்வலகுத்வாதிகுணயோகஃ, யதா– மாஷமுத்கயோஃ; கரணஂ ஸஂஸ்காரஃ, யதா– வ்ரீஹேர்குரோர்லகவோ லாஜாஃ; ஸஂயோகஃ ஸஂஹதீபாவஃ, யதா– க்ஷீரமத்ஸ்யயோஃ; ராஶிராஹாரஸ்ய த்ரவாத்ரவஸ்யாவயவேந ஸமுதாயேந வா பரிமாணஂ; தேஶோ த்ரவ்யோத்பத்திப்ரசாராதிஸ்தாநஂ; காலோ நித்யகஶ்சாவஸ்திகஶ்ச; உபயோகஸஂஸ்தா உபயோகநியமஃ, யதா– ஜீர்ணாந்ந ஏவ புஞ்ஜீத; உபயோக்தா ஸ்வயஂ நிரூபிதாத்மப்ரகத்யாதிகஃ புருஷ இதி| விஹாரஸ்ய மித்யாத்வமயதாபலமாரம்பாதி| ஆமாஶயாஶ்ரயா இத்யநேநாமாஶயப்ராப்திவ்யதிரேகேண தோஷா ஜ்வரஂ நாரபந்த இதி ப்ரதிபாதயந்தி| ஆமாஶயஶ்ச “நாபிஸ்தநாந்தரஂ ஜந்தோராமாஶய இதி ஸ்மதஃ|” (ச. வி. அ. ௨) இதி சரகேணோக்தஃ| பஹிர்நிரஸ்ய கோஷ்டாக்நிமிதி கோஷ்டாக்நிரேவ தோஷோத்க்ஷிப்தோ பஹிர்நிர்கத ஊஷ்மதயா ப்ரதிபாதி| கோஷ்டாக்நிமிதி தாத்வாத்யக்நிநிராஸார்தம்| ஜ்வரதா ஜ்வரகாரிணஃ| ரஸாநுகா ரஸஸம்பத்தாஃ, அவஶ்யஂ ரஸஂ தூஷயித்வா ஜ்வரோத்பாதகா இதி| ‘ஏஷா ச ஸம்ப்ராப்திஃ ஶாரீராணாமேவ நத்வாகந்தூநாஂ, தேஷாஂ வ்யதாபூர்வகத்வஂ ததோ வாதாத்யநுபந்தஃ,’ இதி ஜேஜ்ஜடஃ| அத ஏவ ஸுஶ்ருதே ஆகந்துஸம்ப்ராப்திஃ பதகேவ பட்யதே| யதா– “ஶ்ரமக்ஷதாபிகாதேப்யோ தேஹிநாஂ குபிதோऽநிலஃ| பூரயித்வாऽகிலஂ தேஹஂ ஜ்வரமாபாதயேத்பஶம்||’ (ஸு. உ. தஂ. அ. ௩௯) இதி| அத்ர ந ஆமாஶயகத ஏவ வாயுஃ, கிந்தூர்த்வாதஸ்திர்யக்ரஸவாஹிஸ்ரோதஶ்சரஃ| சரகேऽப்யுக்தம்– “தத்ராபிகாதஜோ வாயுஃ ப்ராயோ ரக்தஂ ப்ரதூஷயந்| ஸவ்யதாஶோதவைவர்ண்யஂ கரோதி ஸருஜஂ ஜ்வரம்||” (ச. சி. அ. ௩) இதி| நநு, ஆகந்துஜ்வரேऽப்யூஷ்மோபலப்யதே, “ஊஷ்மா ச பித்தாததே நாஸ்தி” (வா. சி. அ. ௧) இத்யுக்தம், அத ஆகந்துரபி ஶாரீரஃ ஸ்யாத்| நைவம், உத்தரகாலஂ ததுத்பத்தேஃ| யதுக்தம்– “ஆகந்துர்ஹி வ்யதாபூர்வோ ஜ்வரோऽஷ்டமோ பவதி; ஸ கிஞ்சித்காலமாகந்துஃ கேவலோ பூத்வா பஶ்சாத்தோஷைரநுபத்யதே|” (ச. நி. அ. ௧); ததா– “ஆகந்துரந்வேதி நிஜஂ விகாரஂ நிஜஸ்ததாऽऽகந்துமபி ப்ரவத்தஃ|” (ச. ஸூ. அ. ௧௯) இதி| நநு, மித்யாஹாரேத்யாதிநா ஏகைவ ஸம்ப்ராப்திருக்தா; ஏதச்ச ந யுக்தஂ, யதஃ ஸம்ப்ராப்திஃ ஸஂயோகபேதஃ, ஸஂயோகபேதஶ்ச ஸஂயோகிபேதநிபந்தநஃ, ஸஂயோகிநஶ்சாத்ர வாதாதயோ நாநாவிதாஃ, ததஶ்ச ஸம்ப்ராப்தேரபி நாநாத்வஂ ஸ்யாத்; நஹி வாதபித்தயோர்யஃ ஸஂயோகஃ ஸ ஏவ கபபித்தயோரிதி| உச்யதே– அநேகைவ ஸம்ப்ராப்திஃ கிந்த்வேகஜாதீயா, ஆஶயதுஷ்ட்யாதேஃ ஸர்வத்ராவிஶேஷேணாபிதாநாத்; ஏவமாகந்துஸம்ப்ராப்திரபி ஸஂயோகபேதாத்பிந்நேதி||௨||
ஆதங்கதர்பண வ்யாக்யா (வாசஸ்பதி வைத்ய கத)
ஜ்வரஸ்ய ஸம்ப்ராப்திமாஹ– மித்யாஹாரேத்யாதி| “அகாலே சாதிமாத்ரஂ ச அஸாத்ம்யஂ யச்ச போஜநம்| விஷமஂ சாபி யத்புக்தஂ மித்யாஹாரஃ ஸ உச்யதே||” இதி| மித்யாஹாரோ தேஶகாலப்ரகத்யாதிவிருத்தஃ, ஸஂயோகவிருத்தஶ்ச க்ஷீரமத்ஸ்யயோரிவ| மித்யாவிஹாரோऽயதாபலமாரம்பஃ| “அஶக்தஃ குருதே கர்ம ஶக்திமாத்ரஂ கரோதி யஃ| மித்யாவிஹார இத்யுக்தஃ ஸதா தஂ பரிவர்ஜயேத்||” இதி| ஈதஶஸ்ய புருஷஸ்ய ஆமாஶயாஶ்ரயா தோஷா வாதபித்தஶ்லேஷ்மாணஃ கோஷ்டாக்நிஂ பஹிர்நிரஸ்ய ஜ்வரதாஃ ஸ்யுஃ ஜ்வரகாரிணோ பவேயுஃ ஆமாஶயஸ்தாநமுக்தஂ சரகே– “நாபிஸ்தநாந்தரஂ ஜந்தோராமாஶய இதி ஸ்மதஃ||” இதி| கிஂவிஶிஷ்டாஃ? ரஸாநுகாஃ ரஸஸம்பத்தாஃ ரஸஂ தூஷயித்வா ஜ்வரோத்பாதகா இதி| கோஷ்டாக்நிமிதி தாத்வக்நிநிராஸார்தம்| ஏஷா ச ஸம்ப்ராப்திஃ ஶாரீராணாமேவ ந த்வாகந்தூநாம்| தேஷாஂ து வ்யதாபூர்வகோ வாதாத்யநுபந்தஃ| உக்தஂ ச ஸுஶ்ருதே, யதா– “ ஶ்ரமக்ஷதாபிகாதேப்யோ தேஹிநஃ குபிதோऽநிலஃ| பூரயித்வாऽகிலஂ தேஹஂ ஜ்வரமாபாதயேத்பஶம்||” இதி| உக்தஂ ச சரகே– “தத்ராபிகாதஜோ வாயுஃ ப்ராயோ ரக்தஂ ப்ரதூஷயந்| ஸவ்யதாஶோதவைவர்ண்யஂ கரோதி ஸருஜஂ ஜ்வரம்||” இதி| நந்வாகந்துரபி ஶாரீரஃ ஸ்யாத், யத ஆகந்துஜ்வரேऽப்யூஷ்மோபலப்யதே, ஊஷ்மா ச பித்தாததே நாஸ்தீத்யுக்தம்| மைவம், ஆகந்துஜ்வர உத்தரகாலே ததுத்பத்திஃ| யதுக்தம்– “ஆகந்துர்ஹி வ்யதாபூர்வோ ஜாயதே பஶ்சாந்நிஜைர்தோஷைரநுபத்யதே|” இதி| ததா “ஆகந்துரப்யேதி நிஜஂ விகாரஂ நிஜஸ்ததாऽऽகந்துமபி ப்ரவத்தஃ|” இதி||௨||
Adhikarana ஜ்வரஸாமாந்யலக்ஷணம் (௩) · Śloka ௩
ஸ்வேதாவரோதஃ ஸந்தாபஃ ஸர்வாங்கக்ரஹணஂ ததா |
யுகபத்யத்ர ரோகே ச ஸ ஜ்வரோ வ்யபதிஶ்யதே ||௩||
View original
स्वेदावरोधः सन्तापः सर्वाङ्गग्रहणं तथा |
युगपद्यत्र रोगे च स ज्वरो व्यपदिश्यते ||३||
Hide commentary
மதுகோஶ வ்யாக்யா (விஜயரக்ஷித, ஶ்ரீகண்டதத்த கத)
ஜ்வரலக்ஷணமாஹ– ஸ்வேதாவரோத இத்யாதி| ஸ்வேதாவரோதோ கர்மாநிர்கமஃ| தாப இதி வக்தவ்யே ஸந்தாபக்ரஹணாத்தேஹேந்த்ரியமநஸாஂ தாபஂ லக்ஷயதி| ததுக்தஂ சரகே– “தேஹேந்த்ரியமநஸ்தாபீ” (ச. சி. அ. ௩) இதி; “இந்த்ரியாணாஂ ச வைகத்யஂ ஜ்ஞேயஂ ஸந்தாபலக்ஷணம்|” (ச. சி. அ. ௩) இதி| ததா– “வைசித்த்யமரதிர்க்லாநிர்மநஃஸந்தாபலக்ஷணம்|” (ச. சி. அ. ௩) இதி| ஸர்வாங்கக்ரஹணஂ ஸர்வாங்கவேதநா| யுகபதிதி மிலிதமேதல்லக்ஷணஂ, ப்ரத்யேகஶோ வ்யபிசாராத்; ஸ்வேதாவரோதோ ஹி குஷ்டபூர்வரூபே, ததா ஸந்தாபோ தாஹாக்யே ரோகே, ஸர்வாங்கக்ரஹணஂ ஸர்வாங்கவாதரோகே இதி| நநு, பைத்திகே ஸ்வேதாகமாத், வாதிகே விஷமாரம்பவிஸர்கித்வாத் ஸர்வாங்கக்ரஹணாவ்யவஸ்திதேஶ்சாவ்யாபகஂ லக்ஷணமிதி| அத்ர ஜேஜ்ஜடகார்திககுண்டாதயஃ ஸமாததுஃ– உத்ஸர்காபவாதபாவேந வ்யவஸ்திதிரிதி| தந்ந ஸங்கதமித்யந்யே; விதௌ ஹ்யுத்ஸர்காபவாதபாவோ நது லக்ஷணே, அவ்யாப்த்யதிவ்யாப்த்யோர்லக்ஷணதோஷாத்; தஸ்மாத் ஸ்வேதோऽக்நிஃ ‘ஸ்வித்யதேऽநேந’ இதி வ்யுத்பத்த்யா; தஸ்யாவரோதோ தோஷவ்யாப்திஃ| வாதஜ்வரே யத்யபி வாயோஶ்சலத்வேநாரம்பவிஸர்கயோர்வைஷம்யஂ, ததாऽபி ஸர்வதேஹகதஜ்வராரம்பகதோஷதுஷ்ட்யநிவத்தேரநுத்பூதஸர்வாங்கக்ரஹணஸ்ய வித்யமாநதைவேதி ந வ்யபிசாரஃ| சரகே து ஜ்வரலக்ஷணஂ “ ஜ்வரப்ரத்யாத்மிகஂ லிங்கஂ ஸந்தாபோ தேஹமாநஸஃ|” (ச. சி. அ. ௩) இதி| நநு, “ஶாரீரோ ஜாயதே பூர்வஂ தேஹே மநஸி மாநஸஃ||” (ச. சி. அ. ௩) இதி| சரகவசநாத்தேஹமநஸோரந்யோந்யவ்யபிசாராதலக்ஷணமிதி சேத்; தந்ந, ஸூக்ஷ்மதரகாலவ்யவஹிதஸ்யாந்யதரரூபஸ்யாவஶ்யம்பாவித்வாத்| யதா– குணவத்த்ரவ்யமிதி த்ரவ்யலக்ஷணமிதி||௩||
ஆதங்கதர்பண வ்யாக்யா (வாசஸ்பதி வைத்ய கத)
ஜ்வரலக்ஷணமாஹ– (யத்ர யஸ்மிந் ரோகே, யுகபதேககாலே, ஈதஶலக்ஷணஂ தஶ்யதே ஸ ஜ்வரஃ கத்யதே|) ஸ்வேதாவரோதஃ ஸ்வேதாநிர்கமஃ, அந்யே பைத்திகே ஸ்வேதாவகமால்லக்ஷணே வ்யபிசாரஃ, தேந ஸ்வேதோऽக்நிஃ ‘ஸ்வித்யதேऽநேந’ இதி வ்யுத்பத்த்யா, தஸ்யாவரோதோ தோஷவ்யாப்திஃ| ஸந்தாபேத்யத்ர ஸஂஶப்தோ தேஹேந்த்ரியமநஸாஂ தாபஂ லக்ஷயதி| ஸர்வாங்கக்ரஹணஂ ஸர்வாங்கவேதநேத்யாஹுஃ| ஸ்வேதாவரோத இத்யத்ர ‘வேகோபரோத’ இத்யந்யே படந்தி| தத்ர வேகோபரோதோ வாதமூத்ரபுரீஷாதீநாமநிர்கமநஂ; ததயுக்தம், பித்தஜ்வரே புரீஷாதீநாஂ நிர்கமநேந தத்ராऽவ்யாப்தேஃ||௩||
Adhikarana ஜ்வரபூர்வரூபம் (௪-௭) · Śloka ௭
ஶ்ரமோऽரதிர்விவர்ணத்வஂ வைரஸ்யஂ நயநப்லவஃ |
இச்சாத்வேஷௌ முஹுஶ்சாபி ஶீதவாதாதபாதிஷு ||௪||
ஜம்பாऽங்கமர்தோ குருதா ரோமஹர்ஷோऽருசிஸ்தமஃ |
அப்ரஹர்ஷஶ்ச ஶீதஂ ச பவத்யுத்பத்ஸ்யதி ஜ்வரே ||௫||
(ஸாமாந்யதோ விஶேஷாத்து ஜம்பாऽத்யர்தஂ ஸமீரணாத் |
பித்தாந்நயநயோர்தாஹஃ கபாதந்நாருசிர்பவேத் ||௬||
ரூபைரந்யதராப்யாஂ து ஸஂஸஷ்டைர்த்வந்த்வஜஂ விதுஃ |
ஸர்வலிங்கஸமவாயஃ ஸர்வதோஷப்ரகோபஜே) ||௭||
(ஸு. உ. தஂ. அ. ௩௯) |
View original
श्रमोऽरतिर्विवर्णत्वं वैरस्यं नयनप्लवः |
इच्छाद्वेषौ मुहुश्चापि शीतवातातपादिषु ||४||
जृम्भाऽङ्गमर्दो गुरुता रोमहर्षोऽरुचिस्तमः |
अप्रहर्षश्च शीतं च भवत्युत्पत्स्यति ज्वरे ||५||
(सामान्यतो विशेषात्तु जृम्भाऽत्यर्थं समीरणात् |
पित्तान्नयनयोर्दाहः कफादन्नारुचिर्भवेत् ||६||
रूपैरन्यतराभ्यां तु संसृष्टैर्द्वन्द्वजं विदुः |
सर्वलिङ्गसमवायः सर्वदोषप्रकोपजे) ||७||
(सु. उ. तं. अ. ३९) |
Hide commentary
மதுகோஶ வ்யாக்யா (விஜயரக்ஷித, ஶ்ரீகண்டதத்த கத)
பூர்வரூபமாஹ– ஶ்ரம இத்யாதி| ஶ்ரமஃ ஶ்ராந்தத்வமிவ| அரதிரநவஸ்திதசித்தத்வம், அரதிஃ க்ரீடாபாவ இதி கார்திகஃ| விவர்ணத்வஂ ம்லாநகாத்ரத்வம்| யத்து ‘‘துஷ்டாஃ ஸ்வஹேதுபிர்தோஷாஃ’’ இத்யாரப்ய “ஸ்வகாலேஷு ஜ்வராகமம்| ஜநயந்த்யத வத்திஂ ச ஸ்வவர்ணஂ ச த்வகாதிஷு||” (ஸு. சி. அ. ௩௯) இதி ஸம்ப்ராப்தௌ வத்தஸுஶ்ருதவசநஂ, ததத்யர்தஜம்பாதிவத்விஶிஷ்டபூர்வரூபாபிப்ராயேண, ஸம்ப்ராப்த்யவஸ்தாபந்நதோஷஜந்யத்வாத் பூர்வரூபஸ்யேதி| வைரஸ்யமிதி முகஸ்ய விருத்தரஸதா| நயநப்லவோऽஶ்ருபூர்ணநேத்ரத்வம்| யதுக்தஂ சரகே– " ஆலஸ்யஂ நயநே ஸாஸ்ரே" (ச. சி. அ. ௩) இத்யாதி| ஆதிஶப்தாதம்புஜ்வலநயோரபி அநிஶ்சிதேச்சாத்வேஷயோர்க்ரஹணம்| உக்தஂ ஹி சரகே– ‘‘ஜ்வலநாதபவாய்வம்புபக்தித்வேஷாவநிஶ்சிதௌ|’’ (ச. சி. அ. ௩) இதி| அந்யே து ஶைத்யௌஷ்ண்யஸாதர்ம்யாஜ்ஜலாநலௌ க்ராஹயந்தி, ஆதிஶப்தேந ச ஶயநாதிகம்| தமோऽந்தகாரப்ரவிஷ்டஸ்யேவாஸஂவித்திஃ| அப்ரஹர்ஷஃ ப்ரீத்யபாவஃ| ஜ்வலநேச்சயா ஶீதே லப்தே ஶீதஂ சேதி வசநஂ ஶீதஸ்ய விஶேஷேண போதநார்தம்| சகாரேண வாதவித்வேஷாதிக்ரஹணமித்யாஹுஃ| உத்பத்ஸ்யதீதி பவிஷ்யதி ஜ்வரே| உத்பத்ஸ்யதீதி ஆத்மநேபதாநித்யத்வேந; தச்ச சக்ஷிங இகாரேண ‘ அநுதாத்தஙித ஆத்மநேபதம்’ (பா. அ. ௧/௩/௧௨) இத்யாத்மநேபதே ஸித்தே ததர்தஂ ஙித்கரணேந ஜ்ஞாபிதமிதி ஶாப்திகாஃ| கதாதரஸ்து– ‘உத்பித்ஸதி’ இதி படித்வா ‘பத கதௌ’ இத்யஸ்ய ஸந்நந்தஸ்ய ‘ ஸநிமீமாகுரபலபஶகபதபதாம்|’ (அ. ௭ பா. ௪ ஸூ. ௫௪) இத்யாதிநா இஸி கதே ‘பூர்வவத் ஸநஃ’ (அ. ௧ பா. ௩ ஸூ. ௬௨) இத்யத்ர பிந்நவாக்யதயா பரஸ்மைபதமிதி வ்யாசஷ்டே இதி||௪-௭||
ஆதங்கதர்பண வ்யாக்யா (வாசஸ்பதி வைத்ய கத)
பூர்வரூபமாஹ– ஶ்ரம இத்யாதி| ஶ்ராந்தத்வமிவ ஶ்ரமஃ| அரதிரநவஸ்திதசித்தத்வம், அரதிஃ க்ரீடாபாவ இத்யபரே| விவர்ணத்வஂ மலிநகாத்ரதா| வைரஸ்யஂ முகஸ்ய, விரஸதா விருத்தரஸதா| நயநப்லவஃ அஶ்ருபூர்ணநேத்ரத்வம்| ஶீதவாதாதபாதிஷு விஷயேஷு இச்சாத்வேஷௌ அபிலாஷவித்வேஷௌ| ஆதிஶப்தாதம்புஜ்வலநயோர்க்ரஹணம்| உக்தஂ ஹி சரகே– “ஜ்வலநாதபவாய்வம்புபக்தித்வேஷாவநிஶ்சிதௌ” இதி| அந்யே து ஶைத்யௌஷ்ண்யாஸாதர்ம்யாஜ்ஜலாநலௌ கஹ்ணந்தி| தே த்வாதிஶப்தேந ஶயநாதிகஂ மந்யந்தே|| ஜம்பேதி ஜம்பா ஜம்பணம்| அங்கமர்தோऽங்கமோடநம்| குருதா காத்ராணாம்| ரோமஹர்ஷோ ரோமாஞ்சஃ| அருசிர்போஜ்யே| தமஃ அந்தகாரப்ரவிஷ்டஸ்யேவார்தாஸஂவித்திஃ| அப்ரஹர்ஷஃ ஆநந்தாபாவஃ| ஶீதமிதி ஶீதாதௌ முஹுரிச்சாத்வேஷாவிதி ஸித்தே புநரபி ஶீதவசநஂ விஶேஷேண ஶீதப்ராதுர்பாவதர்ஶநார்தம்| உத்பத்ஸ்யதி பாவிநி ஜ்வரே ஏதாநி லக்ஷணாநி பவந்தி| அத்ர து மாதவேந ஸாமாந்யபூர்வலக்ஷணஂ ஸுஶ்ருதோக்தஂ லிகிதஂ, நது விஶிஷ்டஂ பூர்வரூபலக்ஷணஂ; தச்சாஸ்மாபிரிஹைவ லிக்யதே– ஸாமாந்யத இத்யாதி| ஸாமாந்யத இதி பூர்வபத்யேந ஸம்பத்யதே| பாவிநி வாதிகே ஜ்வரேऽத்யர்தஂ ஜம்பா, பைத்திகே நயநயோர்தாஹஃ, கபஜே நாந்நாபிநந்தநமிதி ந அந்நாபிலாஷஃ||௪-௭||
Adhikarana வாதஜ்வரலக்ஷணம் (௮-௯) · Śloka ௯
வேபதுர்விஷமோ வேகஃ கண்டௌஷ்டபரிஶோஷணம் |
நித்ராநாஶஃ க்ஷவஸ்தம்போ காத்ராணாஂ ரௌக்ஷ்யமேவ ச ||௮||
ஶிரோஹத்காத்ரருக்வக்த்ரவைரஸ்யஂ காடவிட்கதா |
ஶூலாத்மாநே ஜம்பணஂ ச பவந்த்யநிலஜே ஜ்வரே ||௯||
(ஸு. உ. தஂ. அ. ௩௯) |
View original
वेपथुर्विषमो वेगः कण्ठौष्ठपरिशोषणम् |
निद्रानाशः क्षवस्तम्भो गात्राणां रौक्ष्यमेव च ||८||
शिरोहृद्गात्ररुग्वक्त्रवैरस्यं गाढविट्कता |
शूलाध्माने जृम्भणं च भवन्त्यनिलजे ज्वरे ||९||
(सु. उ. तं. अ. ३९) |
Hide commentary
மதுகோஶ வ்யாக்யா (விஜயரக்ஷித, ஶ்ரீகண்டதத்த கத)
வாதபித்தகபாநாஂ யதாபூர்வஂ பூரிதாருணவிகாரகர்தத்வேந ப்ராதாந்யஂ, யதுக்தஂ சரகே– ‘‘அஶீதிர்வாதவிகாராஶ்சத்வாரிஂஶத்பித்தவிகாராஃ, விஂஶதிஃ ஶ்லேஷ்மவிகாராஃ|’’ (ச. ஸூ. அ. ௨௦) இதி; ததா தாருணாஶ்ச வாதவிகாரா ஆக்ஷேபகபக்ஷாகாதாதயஃ; அதஃ ப்ராதாந்யாத் ப்ரதமஂ வாதஜ்வரலக்ஷணமாஹ– வேபதுரித்யாதி| ஏவமந்யத்ராபி வாதாதிக்ரமநிர்தேஶேந வேதிதவ்யம்| விஷமோ வேக இதி வேகோ ஜ்வரஸ்ய ப்ரவத்திர்வத்திர்வா, தஸ்ய வைஷம்யமநியதகாலத்வம், அங்கேஷு சௌஷ்ண்யாத்யநியதத்வம்| க்ஷவஶ்சிக்கா ‘ ஹா~ஂசி’ இதி லோகே| ஸ்தம்போ காத்ராணாஂ ஜடிமா, ரௌக்ஷ்யமபி காத்ராணாமேவேதி கதாதராதயோ வ்யாசக்ஷதே; தச்சாநவதாநாத்வ்யாக்யாதமிதி லக்ஷ்யதே; க்ஷவஸ்ய ஸ்தம்பஃ க்ஷவஸ்தம்ப இத்யேகபததாऽத்ர யுஜ்யதே| யதாஹ வாக்படஃ– ‘‘ஹர்ஷோ ரோமாங்கதந்தேஷு வேபதுஃ க்ஷவதோர்க்ரஹஃ| ப்ரமஃ ப்ரலாபோ கர்மேச்சா விலாபஶ்சாநிலஜ்வரே||’’(வா. நி. அ. ௨) இதி| சரகேऽபி நிதாநே ‘‘க்ஷவதூத்காரவிநிக்ரஹஃ’’ (ச. நி. அ. ௧) இதி படிதம்| விநிக்ரஹஶப்தஸ்து தத்ர நிரோதார்த ஏவாசார்யேண நிர்திஷ்டஃ; யதா வாதகுல்மநிதாநே– “ரூக்ஷாந்நபாநஂ விஷமாதிமாத்ரஂ விசேஷ்டிதஂ வேகவிநிக்ரஹஶ்ச|” (ச. சி. அ. ௫) இதி; ததாऽந்தர்வேகஜ்வரலக்ஷணே “தோஷவர்சோவிநிக்ரஹஃ” (ச. சி. அ. ௩) இதி| ஏதேந, ஜ்வரமுக்திலக்ஷணே க்ஷவஸ்ய பாடாத் கதமேதல்லக்ஷணமிதி யதாஶங்கிதஂ கார்திககுண்டேந ததபி நிரஸ்தம்| ஆத்மாநஂ வாயுநா ஸவேதநமுதரபூர்ணத்வம்| ஶிரோஹத்காத்ரருகித்யத்ர காத்ரக்ரஹணேந ஶிரோஹத்க்ரஹணே ஸித்தே ததபிதாநஂ விஶேஷேண ஶிரஸி ஹதி ச வேதநார்தம்| ஏதாநி ரூபாணி ப்ராயோபாவித்வேந நிர்திஷ்டாநி ஸுஶ்ருதேந, தேந சகாரேணாந்யாந்யபி சரகநிதாநோக்தாநி போத்தவ்யாநி| தாந்யேவ கத்யேநோக்தாநி ஸுகக்ரஹணார்தஂ ஶ்லோகேந மயா ப்ரதர்ஶ்யந்தே– “பவந்தி விவிதா வாதவேதநாஃ பாதஸுப்ததா| பிண்டிகோத்வேஷ்டநஂ கர்ணஸ்வநோ வக்த்ரகஷாயதா|| ஊருஸாதோ ஹநுஸ்தம்போ விஶ்லேஷஃ ஸந்திஜாநுநோஃ| ஶுஷ்ககாஸோ வமிர்லோமதந்தஹர்ஷஃ ஶ்ரமப்ரமௌ|| அருணஂ நேத்ரமூத்ராதி தட்ப்ரலாபோஷ்ணகாமிதாஃ|” இதி||௮-௯||
ஆதங்கதர்பண வ்யாக்யா (வாசஸ்பதி வைத்ய கத)
வாதபித்தகபாநாஂ யதாபூர்வஂ பூரிதாருணவிகாரகர்தத்வேந வாயோஃ ப்ராதாந்யமதஸ்தத்ப்ராதாந்யாத்ப்ரதமஂ வாதஜ்வரலக்ஷணமாஹ– வேபதுரித்யாதி| வேபதுஃ கம்பஃ| விஷமோ வேகோ ஜ்வரஸ்ய ஹீநாதிகபாவேந, அங்கேஷு சோஷ்மாத்யநியதத்வம்| கண்டௌஷ்டபரிஶோஷணமிதி ஸுகமம்| ததா க்ஷவஸ்தம்பஃ க்ஷவஃ சிக்கா தஸ்யாஃ ஸ்தம்போऽநிர்கமநம்| கேசித்து ‘க்ஷவஃ ஸ்தம்பஃ’ இதி பிந்நஂ பதஂ படந்தி, தந்மதே க்ஷவஃ சிக்கா, ஸ்தம்போ காத்ராணாமிதி வ்யாக்யாநயந்தி; தந்ந யுக்தம்| யதுக்தஂ வாக்படே– “ஹர்ஷோ ரோமாங்கதந்தேஷு வேபதுஃ க்ஷவதோர்க்ரஹஃ| ப்ரமஃ ப்ரலாபோ கர்மேச்சா விரமஶ்சாநிலஜ்வரே||” இதி| சரகேऽபி நிதாநே– “க்ஷவதூத்காரவிநிக்ரஹஃ” இதி| விநிக்ரஹஶப்தஸ்து நிரோதார்த ஏவ, யதாऽந்தர்வேகஜ்வரலக்ஷணே “தோஷவர்சோவிநிக்ரஹஃ” இத்யேவஂ படிதஃ| ரௌக்ஷ்யஂ காத்ராணாமேவ| சகாராத் கஷ்ணவிண்மூத்ரநேத்ரத்வஂ ஸமுச்சீயதே| அந்யே து “ரௌக்ஷ்யமேவ ச” இத்யத்ர ஸ்தாநே “ஶ்யாவாங்கமலமூத்ரதா” இதி படந்தி| அத்ர காத்ரக்ரஹணேந ஶிரோக்ரஹணே ஸித்தே ததபிதாநஂ விஶேஷேண ஶிரஸி ஹதி வேதநாதர்ஶநார்தஂ; ஶிரஸி ஹதி காத்ரேஷு ருக் பீடா| வைரஸ்யஂ விரஸதா| காடவிட்கதா பத்தமலதா| ஶூலாத்மாநே ஶூலமுதரஶூலம், ஆத்மாநஂ வாயுநா ஸவேதநமுதரபூர்ணத்வமித்யர்தஃ| ஜம்பணஂ ஜம்பாபாஹுல்யம்| அநிலஜே ஜ்வரே ஏதாநி லக்ஷணாநி பவந்தி| ஏதாநி ப்ரகதிஸமஸமவேதாநி||௮-௯||
Adhikarana பித்தஜ்வரலக்ஷணம் (௧௦-௧௧) · Śloka ௧௧
வேகஸ்தீக்ஷ்ணோऽதிஸாரஶ்ச நித்ரால்பத்வஂ ததா வமிஃ |
கண்டௌஷ்டமுகநாஸாநாஂ பாகஃ ஸ்வேதஶ்ச ஜாயதே ||௧௦||
ப்ரலாபோ வக்த்ரகடுதா மூர்சா தாஹோ மதஸ்தஷா |
பீதவிண்மூத்ரநேத்ரத்வஂ பைத்திகே ப்ரம ஏவ ச ||௧௧||
(ஸு. உ. தஂ. அ. ௩௯) |
View original
वेगस्तीक्ष्णोऽतिसारश्च निद्राल्पत्वं तथा वमिः |
कण्ठौष्ठमुखनासानां पाकः स्वेदश्च जायते ||१०||
प्रलापो वक्त्रकटुता मूर्छा दाहो मदस्तृषा |
पीतविण्मूत्रनेत्रत्वं पैत्तिके भ्रम एव च ||११||
(सु. उ. तं. अ. ३९) |
Hide commentary
மதுகோஶ வ்யாக்யா (விஜயரக்ஷித, ஶ்ரீகண்டதத்த கத)
பித்தஜ்வரலக்ஷணமாஹ– வேகஸ்தீக்ஷ்ண இத்யாதி| அதிஸாரஃ பித்தஸ்ய ஸரத்வேந ஸத்ரவா ப்ரவத்திர்ந த்வதிஸார ஏவ, தஸ்ய ஜ்வரோபத்ரவத்வாத்| நித்ரால்பத்வஂ ஸ்வல்பநித்ராத்வம்| உக்தஂ ஹி ஸுஶ்ருதே– “நித்ராநாஶோऽநிலாத் பித்தாத்” (ஸு. ஶா. அ. ௪) இத்யாதி| வமிஃ பித்தஸ்ய கபஸ்தாநகமநாத்| ஸ்வேதோ கர்மாகமநஂ, ப்ராயேண ஸாமதோஷேண ஸ்ரோதஸாஂ நிரோதாத் ஸர்வஜ்வரேஷு கர்மநிரோதஃ, அத்ர து பித்தஸ்ய தைக்ஷ்ண்யாஜ்ஜ்வரப்ரபாவாத்வா ஸ ந பவதீதி| ப்ரலாபோऽஸம்பத்தபாஷணம்| வக்த்ரகடுதா முகதிக்தத்வஂ, சரகே ஹி பைத்திகநாநாத்மஜசத்வாரிஂஶத்விகாரேஷு திக்தாஸ்யதாயாஃ பாடாதநுபவாச்ச| கார்திகஸ்த்வரோசகே “கட்வம்லமுஷ்ணஂ விரஸஂ ச பூதி பித்தேந வித்யால்லவணஂ ச வக்த்ரம்|” (ச. சி. அ. ௨௬) இதி வசநஂ தஷ்டாந்தமுபந்யஸ்ய கடுமுகத்வமபீச்சதி| தந்ந, தத்ராபி ஸந்தேஹாத்| யதுக்தம்– “கடு ஸ்யாத் கடுதிக்தயோஃ|” இதி| தஸ்மாத் “யோऽம்லஂ பஶோஷ்ணஂ கடுதிக்தவக்த்ரஃ பீதஂ ஸரக்தஂ ஹரிதஂ வமேத்வா| ஸதாஹசோஷஜ்வரவக்த்ரஶோஷஂ ஸா பித்தகோபப்ரபவா ஹி சர்திஃ||” (ஸு. உ. தஂ. அ. ௪௯) இதி ஸுஶ்ருதவசநாத் கடுமுகத்வமப்யேஷ்டவ்யமிதி| மூர்சேதி மூர்சா ரூபாத்யவிஜ்ஞாநஂ, தமஃப்ரவேஶோ விஸ்மதிரித்யாஹுஃ| மதோ மத்தத்வமிவ, யதா– பூககோத்ரவதத்தூரபக்ஷணாதௌ| ப்ரம இதி ப்ரமஶ்சக்ரஸ்திதஸ்யேவ ப்ரமத்வஸ்துதர்ஶநமித்யாஹுஃ; அந்யே து ஸ்வதேஹப்ரமணஜ்ஞாநம்| நநு, ப்ரமஸ்யாஶீதிவாதவிகாரபடிதஸ்ய வாதநாநாத்மஜத்வாத் கதஂ பித்தவிகாரே பாடஃ? உச்யதே, “ந ரோகோऽப்யேகதோஷஜஃ|” இதி வசநாத் பைத்திகே வாதாநுபந்தாத் ப்ரமஃ, இதி ஜேஜ்ஜடஃ ஸமாதாநமுக்தவாந்| அதவா தோஷதூஷ்யஸம்மூர்சநப்ரபாவாத் காரணாதஷ்டஸ்யாபி ரூபஸ்ய கார்ய உபலம்பஃ; யதா– அரூபவாதாரப்தாதிஸாராதாவிவாருணத்வஂ, ஹரித்ராசூர்ணஸஂயோக இவ லௌஹித்யம்| யத்தூக்தஂ ஸுஶ்ருதே– “ரஜஃபித்தாநிலாத்ப்ரமஃ|” (ஸு. ஶா. அ. ௪) இதி, தத்ராபி வாதாநுகதபித்தஜத்வமேவ போத்தவ்யம், அந்யதா ப்ரமஸ்ய வாதிகநாநாத்மஜத்வமேவ ந ஸ்யாதிதி| அபரே து பித்ததூஷிதநேத்ரத்வேந விபர்யஸ்தஜ்ஞாநஂ ப்ரமஃ, ‘பீதஃ ஶங்க’ இத்யாதிவத்| சகாரஃ பூர்வவதநுக்தஸமுச்சயார்தஃ| தத்யதா– தீவ்ரோஷ்மதா ரக்தகோடாஃ ஶீதேச்சதாऽருசிரிதி||௧௦-௧௧||
ஆதங்கதர்பண வ்யாக்யா (வாசஸ்பதி வைத்ய கத)
பைத்திகமாஹ– வேக இத்யாதி| வேகஸ்தீக்ஷ்ணஸ்தீவ்ரவேகஃ| அதீஸார இதி பித்தஸ்ய ஸரத்யேந ஸத்ரவா ப்ரவதிர்ந த்வதீஸாரஃ, தஸ்ய ஜ்வரோபத்ரவத்வாத்| நித்ரால்பத்வஂ ஸ்வல்பநித்ராத்வம்| வமிஃ பித்தஸ்ய கபஸ்தாநகதத்வாத்| கண்டௌஷ்டமுகநாஸாநாஂ பாக இதி ஸுகமம்| ஸ்வேதோ கர்மாம்புநிர்கமநம்| ப்ராயேண ஸாமஜ்வரே ஸ்வேதநிரோதஃ, அத்ர து பித்தஸ்ய தைக்ஷ்ண்யாஜ்ஜ்வரப்ரபாவாத்வா ஸ ந பவதி| ப்ரலாபோऽஸம்பத்தபாஷணம்| வக்த்ரகடுதா முகதிக்தத்வம்| யதுக்தமபிதாநாந்தரே– “கடுஃ ஸ்யாத்கடுதிக்தயோஃ|” இதி| யதுக்தஂ ஸுஶ்ருதே– “ யோऽமலஂ பஶோஷ்ணஂ கடுதிக்தவக்த்ரஃ பீதஂ ஸரக்தஂ ஹரிதஂ வமேத்வா| ஸதாஹஶோஷஜ்வரவக்த்ரஶோஷஂ ஸா பித்தகோபப்ரபவா ஹி சர்திஃ||” இதி ஸுஶ்ருதவசநாத் கடுமுகத்வமப்யேஷ்டவ்யமிதி| மூர்சா ரூபாத்யபரிஜ்ஞாநஂ தமஃப்ரவேஶோ விஸ்மதிரித்யாஹுஃ| மதோ மத்தத்வமிவ, யதா பூகதுஷ்டகோத்ரவதத்தூரபக்ஷணாதௌ| ப்ரம இதி சக்ரஸ்திதஸ்யேவ ஸம்ப்ரமாத்வஸ்துதர்ஶநமாஹுஃ, அந்யே து ஸ்வதேஹப்ரமணஜ்ஞாநம்| நநு ப்ரமஸ்ய அஶீதிவாதவிகாரபடிதஸ்ய நாநாத்மஜத்வாத் கதஂ பித்தவிகாரே பாடஃ? உச்யதே– ‘ந ரோகோऽப்யேகதோஷஜஃ’ இதி வசநாத், அதவா தோஷதூஷ்யஸம்மூர்சநப்ரபாவாத்| யதுக்தஂ ஸுஶ்ருதே– “ரஜஃபித்தாநிலாத்ப்ரமஃ” இதி| அபரே து பித்ததூஷிதநேத்ரத்வேந விபர்யஸ்தஜ்ஞாநஂ ப்ரமஃ பீதஃ ஶங்க இத்யாதிவத்| பீதவிண்மூத்ரநேத்ரத்வமிதி ஸுகமம்| பைத்திகே ஜ்வரே ஏதாநி லக்ஷணாநி பவந்தி||௧௦-௧௧||
Adhikarana கபஜ்வரலக்ஷணம் (௧௨-௧௩) · Śloka ௧௩
ஸ்தைமித்யஂ ஸ்திமிதோ வேக ஆலஸ்யஂ மதுராஸ்யதா |
ஶுக்லமூத்ரபுரீஷத்வஂ ஸ்தம்பஸ்தப்திரதாபி ச ||௧௨||
(நாத்யுஷ்ணகாத்ரதா சர்திரங்கஸாதோऽவிபாகிதா) |
கௌரவஂ ஶீதமுத்க்லேதோ ரோமஹர்ஷோऽதிநித்ரதா |
( ஸ்ரோதோரோதோ ருகல்பத்வஂ ப்ரஸேகோ லவணாஸ்யதா |
நாத்யுஷ்ணகாத்ரதா, ச்சர்திர்லாலாஸ்ராவோऽவிபாகதா) |
ப்ரதிஶ்யாயோऽருசிஃ காஸஃ கபஜேऽக்ஷ்ணோஶ்ச ஶுக்லதா ||௧௩||
(ஸு. உ. தஂ. அ. ௩௯) |
View original
स्तैमित्यं स्तिमितो वेग आलस्यं मधुरास्यता |
शुक्लमूत्रपुरीषत्वं स्तम्भस्तृप्तिरथापि च ||१२||
(नात्युष्णगात्रता छर्दिरङ्गसादोऽविपाकिता) |
गौरवं शीतमुत्क्लेदो रोमहर्षोऽतिनिद्रता |
( स्रोतोरोधो रुगल्पत्वं प्रसेको लवणास्यता |
नात्युष्णगात्रता, च्छर्दिर्लालास्रावोऽविपाकता) |
प्रतिश्यायोऽरुचिः कासः कफजेऽक्ष्णोश्च शुक्लता ||१३||
(सु. उ. तं. अ. ३९) |
Hide commentary
மதுகோஶ வ்யாக்யா (விஜயரக்ஷித, ஶ்ரீகண்டதத்த கத)
கபஜ்வரலக்ஷணமாஹ– ஸ்தைமித்யமித்யாதி| ஸ்தைமித்யமங்காநாமார்த்ரபடாவகுண்டிதத்வமிவ| ஸ்திமிதோ வேகோ மந்தோ வேகஃ| ஆலஸ்யமிதி “ஸமர்தஸ்யாப்யநுத்ஸாஹஃ கர்மண்யாலஸ்யமுச்யதே|” (ஸு. ஶா. அ. ௪) இத்யாலஸ்யலக்ஷணமாஹுஃ| ஸ்தம்போऽங்கஸ்தப்ததா| தப்திஸ்தப்தஸ்யேவாந்நாநபிலாஷஃ| உத்க்லேதஃ கண்டோபஸ்திதவமநத்வமிவ| அருசிரத்ர ஸத்யப்யபிலாஷே அப்யவஹாராஸாமர்த்யமிதி பேதஃ| சகாரஃ பூர்வவத்| தேந “ததாऽங்கே பீடகாஃ ஶீதாஃ ப்ரஸேகஶ்சர்திதந்த்ரிகே| ஹதுபலேப உஷ்ணாபிலாஷிதா வஹ்நிமார்தவம்||” இதி||௧௨-௧௩||
ஆதங்கதர்பண வ்யாக்யா (வாசஸ்பதி வைத்ய கத)
அத ஶ்லைஷ்மிகமாஹ– ஸ்தைமித்யமித்யாதி| ஸ்தைமித்யமங்காநாமார்த்ரவஸ்த்ராவகுண்டிதத்வமிவ| ஸ்திமிதோ வேகோ மந்தவேகஃ| ஆலஸ்யஂ “யஃ ஶக்தஸ்யாப்யநுத்ஸாஹஃ கர்மண்யாலஸ்யமுச்யதே|” இதி| மதுராஸ்யதா மதுரவக்த்ரத்வம்| மூத்ரபுரீஷயோஃ ஶௌக்ல்யம்| ஸ்தம்போऽங்கஸ்தப்ததா| தப்திஃ தப்தஸேவாந்நாநபிலாஷஃ| கௌரவஂ குருகாத்ரதா| ஶீதஂ ஶீதாவிர்பாவஃ| உத்க்லேதஃ உபஸ்திதவமநத்வமிவ, அபரே ஶ்லேஷ்மநிஷ்டீவநம்| ரோமஹர்ஷோ ரோமாஞ்சஃ| அதிநித்ரதா நித்ராதிக்யம்| ப்ரதிஶ்யாயஃ நாஸாஸ்ரவணம்| அருசிஃ அஸ்த்ர ஸத்யப்யபிலாஷேऽப்யவஹாராஸாமர்த்யமிதி தப்திதோ பேதஃ| ஸ்ரோதோரோதோ ரஸவாஹிநாஂ ஸ்ரோதஸாஂ ரோதஃ| காஸஃ ப்ரஸித்தஃ| அவிபாகதா அந்நாவிபாகஃ| சகாரஃ பூர்வவதநுக்தஸமுச்சயார்தஃ, கபஜே ஜ்வரே ஏதாநி லக்ஷணாநி பவந்தி||௧௨-௧௩||
Adhikarana வாதபித்தஜ்வரலக்ஷணம் (௧௪) · Śloka ௧௫
தஷ்ணா மூர்சா ப்ரமோ தாஹஃ ஸ்வப்நநாஶஃ ஶிரோருஜா |
கண்டாஸ்யஶோஷோ வமதூ ரோமஹர்ஷோऽருசிஸ்தமஃ ||௧௪||
பர்வபேதஶ்ச ஜம்பா ச வாதபித்தஜ்வராகதிஃ |௧௫|
(ஸு. உ. தஂ. அ. ௩௯) |
View original
तृष्णा मूर्छा भ्रमो दाहः स्वप्ननाशः शिरोरुजा |
कण्ठास्यशोषो वमथू रोमहर्षोऽरुचिस्तमः ||१४||
पर्वभेदश्च जृम्भा च वातपित्तज्वराकृतिः |१५|
(सु. उ. तं. अ. ३९) |
Hide commentary
மதுகோஶ வ்யாக்யா (விஜயரக்ஷித, ஶ்ரீகண்டதத்த கத)
வாதபித்தஜ்வரலக்ஷணமாஹ– தஷ்ணேத்யாதி| பர்வாணி பித்யந்த இவ வேதநா பர்வபேதஃ| ஏதாநி ச லிங்காநி விகதிவிஷமஸமவாயாரப்தஸ்ய போத்தவ்யாநி| விகதிவிஷமஸமவாயாரப்தத்வஂ சைஷாஂ கேவலவாதிகபைத்திகஜ்வரலக்ஷணாநாஂ மத்யே கேஷாஞ்சிதேவ நியமேந பாடாத்தததிரிக்தலக்ஷணபாடாச்ச போத்தவ்யம்| யதா– அத்ரைவ வாதபைத்திகேऽருசிரோமஹர்ஷௌ, வக்ஷ்யமாணவாதஶ்லைஷ்மிகே ஸ்வேதஃ ஸந்தாபஶ்ச, ஏவஂ கபபைத்திகே அநவஸ்திதஶீததாஹௌ, ஏவஂ ஸந்நிபாதஜே ஸாஸ்ரகலுஷாதிநேத்ரத்வஂ ஶிரோலோடநாதி| ப்ரகதிஸமவாயாரப்தே து வாதஜாதிஜ்வரலிங்காந்யேவ ஸமஸ்தாநி கதிபயாநி வா பவந்தி| அத ஏவ சிகித்ஸிதே சரகஃ விகதிவிஷமஸமவாயாரப்தாநாஂ த்வந்த்வஸந்நிபாதஜ்வராணாஂ லக்ஷணாநி ஸாக்ஷாத் படித்வா நிதாநஸ்தாநோக்தவாதாதிஜ்வரலிங்காதிதேஶேந ப்ரகதிஸமஸமவேதாநாஂ த்வந்த்வஸந்நிபாதஜ்வராணாஂ லக்ஷணமுக்தவாந்| யதாஹ– “நிதாநே த்ரிவிதா ப்ரோக்தா யா பதக்ஜஜ்வராகதிஃ| ஸஂஸர்கஸந்நிபாதாநாஂ ததா சோக்தஂ ஸ்வலக்ஷணம்||” (ச. சி. அ. ௩) இதி| ஏவஂ வக்ஷ்யமாணஂ த்வந்த்வஸந்நிபாதலக்ஷணஂ வ்யாக்யேயம்| ப்ரகதிஸமஸமவாயவிகதிவிஷமஸமவாயயோஶ்சாயமர்தஃ– ப்ரகத்யா ஹேதுபூதயா ஸமஃ காரணாநுரூபஃ ஸமவாயஃ கார்யகாரணபாவஸம்பந்தஃ ப்ரகதிஸமஸமவாயஃ, காரணாநுரூபஂ கார்யமித்யர்தஃ; யதா– ஶுக்லதந்துஸமவாயாரப்தஸ்ய படஸ்ய ஶுக்லத்வம்| விகத்யா ஹேதுபூதயா விஷமஃ காரணாநநுரூபஃ ஸமவாயோ விகதிவிஷமஸமவாயஃ, யதா– ஹரித்ராசூர்ணஸஂயோகஜஂ லௌஹித்யமிதி||௧௪||–
ஆதங்கதர்பண வ்யாக்யா (வாசஸ்பதி வைத்ய கத)
அத வாதபித்தஜஜ்வரலக்ஷணமாஹ– தஷ்ணேத்யாதி| தஷ்ணாத்யாஃ ஶிரோருஜாந்தாஃ ஸுகமாஃ| கண்டாஸ்யஶோஷஃ கண்டஶோஷோ முகஶோஷஶ்ச| வமதுஶ்சர்திபேதஃ துகதுகீதி லோகே| ரோமஹர்ஷஃ ரோமாஞ்சஃ| அருசிஃ ப்ரஸித்தா| தமஃ அந்தகாரே ப்ரவிஷ்டஸ்யேவார்தாஸஂவித்திஃ| பர்வபேதஃ பர்வாணி பித்யந்த இதி ஸந்திஷு வேதநாபேதஃ| த்வந்த்வஜேஷு ஸாந்நிபாதிகேஷு ச காநிசில்லக்ஷணாநி விகதிவிஷமஸமவாயாரப்தாநி பவந்தி, காநிசித்ப்ரகதிஸமஸமவாயாரப்தாநி பவந்தி| தோஷாணாமேவ லக்ஷணாநி தஶ்யந்தே ப்ரகதிஸமஸமவாயாரப்தாநி, விபரீதாநி து விகதிவிஷமஸமவாயாரப்தாநி| யதாத்ரைவ வாதபைத்திகே ஜ்வரே அருசிஃ, ரோமஹர்ஷஶ்ச; வக்ஷ்யமாணவாதஶ்லைஷ்மிகே ஸந்தாபஃ; ஏவஂ கபபித்தஜே லிப்ததிக்தாஸ்யத்வஂ ஸந்நிபாதஜே ஸாஸ்ரகலுஷாதிநேத்ரத்வஂ ஶிரோலோடநாதி, ப்ரகதிஸமஸமவாயவிகதிவிஷமஸமவாயயோஶ்சாயமர்தஃ– ப்ரகத்யா ஹேதுபூதயா ஸமஃ காரணாநுரூபஃ ஸமவாயஃ கார்யகாரணபாவஸம்பந்தஃ ப்ரகதிஸமஸமவாயஃ, காரணாநுரூபஂ கார்யமித்யர்தஃ; யதா ஶுக்லதந்துஸமவாயாரப்தஸ்ய ஶுக்லத்வஂ படஸ்ய; விகத்யா ஹேதுபூதயா விஷமஃ காரணாநநுரூபஃ ஸமவாயோ விகதிவிஷமஸமவாயஃ; யதா ஹரித்ராசூர்ணஸஂயோகஜஂ லௌஹித்யமிதி, யதா வாதபித்தயோர்லக்ஷணேஷு அருசிரோமஹர்ஷௌ| இமௌ து விகத்யாரப்தௌ தஶ்யேதே; வாதஶ்லேஷ்மணோர்லக்ஷணேஷு ஸந்தாபோ நாஸ்தி, ஸாந்நிபாதிகஜ்வரலக்ஷணே தஶ்யதே ஸோऽபி விகத்யாரப்தஃ| ஶிரஸோ லோடநஂ வாதபித்தஶ்லேஷ்மணாஂ லக்ஷணேஷு ந தஶ்யதே ஸாந்நிபாதிகஜ்வரலக்ஷணே தஶ்யதே ததபி விகத்யாரப்தம்| ஏவஂ த்வந்த்வஜஸந்நிபாதஜேஷு ஸர்வேஷ்வபி ரோகேஷு போத்தவ்யம்||௧௪||–
Adhikarana வாதஶ்லேஷ்மஜ்வரலக்ஷணம் (௧௫-௧௬) · Śloka ௧௬
ஸ்தைமித்யஂ பர்வணாஂ பேதோ நித்ரா கௌரவமேவ ச ||௧௫||
ஶிரோக்ரஹஃ ப்ரதிஶ்யாயஃ காஸஃ ஸ்வேதாப்ரவர்தநம் |
ஸந்தாபோ மத்யவேகஶ்ச வாதஶ்லேஷ்மஜ்வராகதிஃ ||௧௬||
(ஸு. உ. தஂ. அ. ௩௯) |
View original
स्तैमित्यं पर्वणां भेदो निद्रा गौरवमेव च ||१५||
शिरोग्रहः प्रतिश्यायः कासः स्वेदाप्रवर्तनम् |
सन्तापो मध्यवेगश्च वातश्लेष्मज्वराकृतिः ||१६||
(सु. उ. तं. अ. ३९) |
Hide commentary
மதுகோஶ வ்யாக்யா (விஜயரக்ஷித, ஶ்ரீகண்டதத்த கத)
வாதஶ்லேஷ்மஜ்வரலக்ஷணமாஹ– ஸ்தைமித்யஂ பர்வணாஂ பேத இத்யாதி| ஸ்வேதாப்ரவர்தநஂ ஸ்வேதஸ்ய ஆ ஸமந்தாதகாரணேந ப்ரவர்தநஂ விகதவிஷமஸமஸமவாயாரப்தத்வாதிதி கார்திகஃ| யுக்தஂ சைதத்; யதாஹ ஹாரீதஃ– “ஶிரோக்ரஹஃ ஸ்வேதபவோ ஜ்வரஸ்ய காஸஶ்ச லிங்கஂ கபவாதஜஸ்ய|” இதி| ஸ்வேதபவஃ ஸ்வேதோத்பத்திஃ| மத்யவேகோ நாதிதீக்ஷ்ணோ நாதிமதுரிதி||௧௫-௧௬||
ஆதங்கதர்பண வ்யாக்யா (வாசஸ்பதி வைத்ய கத)
வாதஶ்லேஷ்மஜ்வரலக்ஷணமாஹ– ஸ்தைமித்யமித்யாதி| ஸ்தைமித்யஂ ஆர்த்ரவஸ்த்ராவகுண்டிதமிவ, அந்யே நிஶ்சலத்வஂ ஜ்வரிதஸ்ய| பர்வணாஂ பேதோ வேதநாவிஶேஷஃ ஸந்திஷு| நித்ரா ப்ரஸித்தா| கௌரவம் அங்காநாம்| ஶிரோக்ரஹஃ ஶிரோகஹீதமிவ மந்யதே| ப்ரதிஶ்யாயோ நாஸாஸ்ராவஃ| ஸ்வேதாப்ரவர்தநஂ ஸ்வேதஸ்ய ஆஸமந்தாத்ப்ரவர்தநம்| யதுக்தஂ ஹாரீதே– “ஶிரோக்ரஹஃ ஸ்வேதபவஶ்ச காஸோ ஜ்வரஸ்ய லிங்கஂ கபவாதஜஸ்ய|” இதி| ஸ்வேதபவஃ ஸ்வேதோத்பத்திஃ| இதமபி லக்ஷணஂ விகதிவிஷமஸமவாயாரப்தம்| ஸந்தாபோऽபி விகதிவிஷமஸமவாயாரப்தஃ| மத்யவேகோ நாதிதீக்ஷ்ணோ நாதிமதுரிதி ||௧௫-௧௬||
Adhikarana ஶ்லேஷ்மபித்தஜ்வரலக்ஷணம் (௧௭) · Śloka ௧௭
லிப்ததிக்தாஸ்யதா தந்த்ரா மோஹஃ காஸோऽருசிஸ்தஷா |
முஹுர்தாஹோ முஹுஃ ஶீதஂ ஶ்லேஷ்மபித்தஜ்வராகதிஃ ||௧௭||
(ஸு. உ. தஂ. அ. ௩௯) |
View original
लिप्ततिक्तास्यता तन्द्रा मोहः कासोऽरुचिस्तृषा |
मुहुर्दाहो मुहुः शीतं श्लेष्मपित्तज्वराकृतिः ||१७||
(सु. उ. तं. अ. ३९) |
Hide commentary
மதுகோஶ வ்யாக்யா (விஜயரக்ஷித, ஶ்ரீகண்டதத்த கத)
பித்தஶ்லேஷ்மஜ்வரலக்ஷணமாஹ– லிப்தேத்யாதி| ஶ்லேஷ்மணா லிப்தஂ ச பித்தேந திக்தஂ ச ஆஸ்யஂ முகஂ யஸ்ய, தஸ்ய பாவோ லிப்ததிக்தாஸ்யதா| தந்த்ரா நித்ராவத்க்லாந்திஃ| மோஹோ மூர்சா| ஏதாநி லிங்காநி ப்ராயோபாவித்வேந நிர்திஷ்டாநி, தேநாந்யாந்யபி சரகோக்தாநி போத்தவ்யாநி| யதா– “ததா ஸ்தம்பஶ்ச ஸஂஸ்வேதஃ கபபித்தப்ரவர்தநம்|” இதி||௧௭||
ஆதங்கதர்பண வ்யாக்யா (வாசஸ்பதி வைத்ய கத)
ஶ்லேஷ்மபித்தஜ்வரமாஹ– லிப்தேத்யாதி| ஶ்லேஷ்மணா லிப்தஂ பித்தேந திக்தஂ ச முகஂ யஸ்ய, தஸ்ய பாவோ லிப்ததிக்தாஸ்யதா, லிப்தாஸ்யதா திக்தாஸ்யதா சேத்யர்தஃ| தந்த்ரா நித்ராவத்க்லாந்திஃ| தந்த்ராலக்ஷணமாஹ– “ இந்த்ரியார்தேஷ்வஸஂவித்திர்கௌரவஂ ஜம்பணஂ க்லமஃ| நித்ரார்தஸ்யேவ யஸ்யேஹா தஸ்ய தந்த்ராஂ விநிர்திஶேத்||” இதி| மோஹோ மூர்சா| அந்யத்ஸுகமம்||௧௭||
Adhikarana ஸாந்நிபாதிகஜ்வரலக்ஷணம் (௧௮-௨௩) · Śloka ௨௩
க்ஷணே தாஹஃ க்ஷணே ஶீதமஸ்திஸந்திஶிரோருஜா |
ஸாஸ்ராவே கலுஷே ரக்தே நிர்புக்நே சாபி லோசநே ||௧௮||
ஸஸ்வநௌ ஸருஜௌ கர்ணௌ கண்டஃ ஶூகைரிவாவதஃ |
தந்த்ரா மோஹஃ ப்ரலாபஶ்ச காஸஃ ஶ்வாஸோऽருசிர்ப்ரமஃ ||௧௯||
பரிதக்தா கரஸ்பர்ஶா ஜிஹ்வா ஸ்ரஸ்தாங்கதா பரம் |
ஷ்டீவநஂ ரக்தபித்தஸ்ய கபேநோந்மிஶ்ரிதஸ்ய ச ||௨௦||
ஶிரஸோ லோடநஂ தஷ்ணா நித்ராநாஶோ ஹதி வ்யதா |
ஸ்வேதமூத்ரபுரீஷாணாஂ சிராத்தர்ஶநமல்பஶஃ ||௨௧||
கஶத்வஂ நாதிகாத்ராணாஂ ப்ரததஂ கண்டகூஜநம் |
கோடாநாஂ ஶ்யாவரக்தாநாஂ மண்டலாநாஂ ச தர்ஶநம் ||௨௨||
மூகத்வஂ ஸ்ரோதஸாஂ பாகோ குருத்வமுதரஸ்ய ச |
சிராத்பாகஶ்ச தோஷாணாஂ ஸந்நிபாதஜ்வராகதிஃ ||௨௩||
(ச. சி. அ. ௩) |
View original
क्षणे दाहः क्षणे शीतमस्थिसन्धिशिरोरुजा |
सास्रावे कलुषे रक्ते निर्भुग्ने चापि लोचने ||१८||
सस्वनौ सरुजौ कर्णौ कण्ठः शूकैरिवावृतः |
तन्द्रा मोहः प्रलापश्च कासः श्वासोऽरुचिर्भ्रमः ||१९||
परिदग्धा खरस्पर्शा जिह्वा स्रस्ताङ्गता परम् |
ष्ठीवनं रक्तपित्तस्य कफेनोन्मिश्रितस्य च ||२०||
शिरसो लोठनं तृष्णा निद्रानाशो हृदि व्यथा |
स्वेदमूत्रपुरीषाणां चिराद्दर्शनमल्पशः ||२१||
कृशत्वं नातिगात्राणां प्रततं कण्ठकूजनम् |
कोठानां श्यावरक्तानां मण्डलानां च दर्शनम् ||२२||
मूकत्वं स्रोतसां पाको गुरुत्वमुदरस्य च |
चिरात्पाकश्च दोषाणां सन्निपातज्वराकृतिः ||२३||
(च. चि. अ. ३) |
Hide commentary
மதுகோஶ வ்யாக்யா (விஜயரக்ஷித, ஶ்ரீகண்டதத்த கத)
ஸாந்நிபாதிகஜ்வரலக்ஷணமாஹ– க்ஷணே தாஹ இத்யாதி| ருஜா ஶூலம், அஸ்த்யாதிபிஃ ஸம்பத்யதே| ஸாஸ்ராவே ஸாஶ்ருணீ| கலுஷே ஆவிலவர்ணே| நிர்கதஂ புக்நஂ ஸங்குசிததா யயோஸ்தே நிர்புக்நே, “விஸ்பாரிதே இத்யர்தஃ” இதி ஜேஜ்ஜடஃ; “அந்தஃப்ரவிஷ்டே” இத்யந்யே, “அதிகுடிலே” இதி சக்ரஃ| ஶூகைஃ ஶூகஶிம்பி(ம்பா)தாந்யாதேஃ| பரிதக்தா தக்தவத்கஷ்ணவர்ணா| கரஸ்பர்ஶா கரோகோஜிஹ்வாவத் ஸ்பர்ஶோ யஸ்யாஂ ஸா ததா| ஸ்ரஸ்தாங்கதா நிஃஸஹாவயவதா| ஷ்டீவநஂ ரக்தஸ்ய பித்தஸ்ய வா முகேந ஸ்வல்போத்கிரணம்| ஶிரஸோ லோடநமிதஸ்ததஶ்சாலநம்| கஶத்வஂ நாதிகாத்ராணாஂ தோஷபூர்ணத்வேந| ப்ரததஂ நிரந்தரம்| கோடோ பாலுகிதந்த்ரே படிதஃ| தத்யதா– “வரடீதஷ்டஸங்காஶஃ கண்டூமாஂல்லோஹிதோऽஸ்ரகபபித்தாத்| க்ஷணிகோத்பாதவிநாஶஃ கோட இதி நிகத்யதே தஜ்ஜ்ஞைஃ||” இதி| மூகத்வஂ மந்தவசநதா, அவசநதா வா| குருத்வமுதரஸ்ய ச உதரகௌரவம், சிராத்பாகஶ்ச தோஷாணாமிதி அதிஸாமதாரப்தத்வேந| சகாராதந்யாந்யபி ச போத்தவ்யாநி| யதாஹ வாக்படஃ– “தத்வச்சீதஂ மஹாநித்ரா திவா ஜாகரணஂ நிஶி| ஸதா வா நைவ வா நித்ரா மஹாந் ஸ்வேதோऽதவா ந வா|| கீதநர்தநஹாஸ்யாதிவிகதேஹாப்ரவர்தநம்|” (வா. நி. அ. ௨) இதி| ஏதச்ச லக்ஷணஂ த்ரயோதஶஸந்நிபாதேஷு மத்யே ஸ்வமாநாத்வத்தைர்தோஷைஸ்துல்யைராரப்தஸ்ய ஜ்வரஸ்ய சரகேண படிதஂ; த்வ்யுல்பணைகோல்பணாதீநாஂ ச த்வாதஶாநாஂ லக்ஷணஂ தத்ரைவ த்ரஷ்டவ்யம்| ததாச காஶ்மீரபாடே சரகஃ– “ப்ரமஃ பிபாஸா தாஹஶ்ச கௌரவஂ ஶிரஸோऽதிருக்| வாதபித்தோல்பணே வித்யால்லிங்கஂ மந்தகபே ஜ்வரே|| ஶைத்யஂ காஸோऽருசிஸ்தந்த்ராபிபாஸாதாஹஹத்வ்யதாஃ| வாதஶ்லேஷ்மோல்பணே வ்யாதௌ லிங்கஂ பித்தாவரே விதுஃ|| சர்திஃ ஶைத்யஂ முஹுர்தாஹஸ்தஷ்ணா மோஹோऽஸ்திவேதநா| மந்தவாதே வ்யவஸ்யந்தி லிங்கஂ பித்தகபோல்பணே|| ஸந்த்யஸ்திஶிரஸஃ ஶூலஂ ப்ரலாபோ கௌரவஂ ப்ரமஃ| வாதோல்பணே ஸ்யாத்த்வ்யநுகே தஷ்ணா கண்டாஸ்யஶுஷ்கதா|| ரக்தவிண்மூத்ரதா தாஹஃ ஸ்வேதஸ்தஷ்ணா பலக்ஷயஃ| மூர்சா சேதி த்ரிதோஷே ஸ்யால்லிங்கஂ பித்தே கரீயஸி| ஆலஸ்யாருசிஹல்லாஸதாஹவம்யரதிப்ரமைஃ| கபோல்பணஂ ஸந்நிபாதஂ தந்த்ரா காஸேந சாதிஶேத்|| ப்ரதிஶ்யாச்சர்திராலஸ்யஂ தந்த்ராऽருச்யக்நிமார்தவம்| ஹீநவாதே பித்தமத்யே லிங்கஂ ஶ்லேஷ்மாதிகே மதம்|| ஹாரித்ரமூத்ரநேத்ரத்வஂ தாஹஸ்தஷ்ணா ப்ரமோऽருசிஃ| ஹீநவாதே மத்யகபே லிங்கஂ பித்தாதிகே மதம்|| ஶிரோருக்வேபதுஶ்வாஸப்ரலாபஶ்சர்த்யரோசகாஃ| ஹீநபித்தே மத்யகபே லிங்கஂ வாதாதிகே மதம்|| ஶீததா கௌரவஂ தந்த்ரா ப்ரலாபோऽஸ்திஶிரோதிருக்| ஹீநபித்தே வாதமத்யே லிங்கஂ ஶ்லேஷ்மாதிகே விதுஃ|| வர்சோபேதோऽக்நிதௌர்பல்யஂ தஷ்ணா தாஹோऽருசிர்ப்ரமஃ| கபஹீநே வாதமத்யே லிங்கஂ பித்தாதிகே விதுஃ|| ஶ்வாஸஃ காஸஃ ப்ரதிஶ்யாயோ முகஶோஷோऽதிபார்ஶ்வருக்| கபஹீநே பித்தமத்யே லிங்கஂ வாதாதிகே மதம்||” (ச. சி. அ. ௩) இதி| விகதௌ நியமோ நாஸ்தி; தேந விகதிவிஷமஸமவாயா அநேகப்ரகாரா பவந்தி| அதஃ ஸுஶ்ருதேநாப்யந்யாதஶஃ ஸந்நிபாதலக்ஷணஂ படிதம்– “நாத்யுஷ்ணஶீதோऽல்பஸஞ்ஜ்ஞோ ப்ராந்தப்ரேக்ஷீ ஹதப்ரபஃ| கரஜிஹ்வஃ ஶுஷ்ககண்டஃ ஸ்வேதவிண்மூத்ரவர்ஜிதஃ|| ஸாஶ்ருநிர்புக்நநயநோ பக்தத்வேஷீ ஹதஸ்வரஃ| ஶ்வஸந்நிபதிதஃ ஶேதே ப்ரலாபோபத்ரவாந்விதஃ|| அபிந்யாஸஂ து தஂ ப்ராஹுர்ஹதௌஜஸமதாபரே| ஸந்நிபாதஜ்வரஂ கச்ச்ரமஸாத்யமபரே ஜகுஃ||” (ஸு. உ. தஂ. அ. ௩௯) இதி| ததா பாலுகிதந்த்ரே த்வ்யுல்பணைகோல்பணாதிலக்ஷணமந்யதா படிதம்| தத்யதா– “வாதபித்தாதிகோ யஸ்ய ஸந்நிபாதஃ ப்ரகுப்யதி| தஸ்ய ஜ்வரோऽங்கமர்தஸ்தட்தாலுஶோஷப்ரமீலகாஃ|| ஆத்மாநதந்த்ராருசயஃ ஶ்வாஸகாஸப்ரமஶ்ரமாஃ| பித்தஶ்லேஷ்மாதிகோ யஸ்ய ஸந்நிபாதஃ ப்ரகுப்யதி|| அந்தர்தாஹோ பஹிஃ ஶீதஂ தஸ்ய தந்த்ரா ச பாததே| துத்யதே தக்ஷிணஂ பார்ஶ்வமுரஃஶீர்ஷகலக்ரஹாஃ|| நிஷ்டீவேத் கபபித்தஂ ச தஷ்ணா கண்டூஶ்ச ஜாயதே| விட்பேதஶ்வாஸஹிக்காஶ்ச பாதந்தே ஸப்ரமீலகாஃ|| விபுபல்கூ ச தௌ நாம்நா ஸந்நிபாதாவுதாஹதௌ| ஶ்லேஷ்மாநிலாதிகோ யஸ்ய ஸந்நிபாதஃ ப்ரகுப்யதி|| தஸ்ய ஶீதஜ்வரோ நித்ரா க்ஷுத்தஷ்ணா பார்ஶ்வநிக்ரஹஃ| ஶிரோகௌரவமாலஸ்யமந்யாஸ்தம்பப்ரமீலகாஃ|| உதரஂ தஹ்யதே சாஸ்ய கடிர்பஸ்திஶ்ச தூயதே| ஸந்நிபாதஃ ஸ விஜ்ஞேயோ மகரீதி ஸுதாருணஃ|| வாதோல்பணஃ ஸந்நிபாதோ யஸ்ய ஜந்தோஃ ப்ரகுப்யதி| தஸ்ய தஷ்ணாஜ்வரக்லாநிபார்ஶ்வருக்தஷ்டிஸங்க்ஷயாஃ|| பிண்டிகோத்வேஷ்டநஂ தாஹ ஊருஸாதோ பலக்ஷயஃ| ஸரக்தஂ சாஸ்ய விண்மூத்ரஂ ஶூலஂ நித்ராவிபர்யயஃ|| நிர்பித்யதே குதஂ சாஸ்ய பஸ்திஶ்ச பரிகத்யதே| ஆயம்யதே பித்யதே ச ஹிக்கதே விலபத்யபி|| மூர்சதி ஸ்பாயதே ரௌதி நாம்நா விஸ்புரகஃ ஸ்மதஃ| பித்தோல்பணஃ ஸந்நிபாதோ யஸ்ய ஜந்தோஃ ப்ரகுப்யதி|| தஸ்ய தாஹோ ஜ்வரோ கோரோ பஹிரந்தஶ்ச வர்ததே| ஶீதஂ ச ஸேவமாநஸ்ய குப்யதஃ கபமாருதௌ|| ததஶ்சைநஂ ப்ரதாவந்தே ஹிக்காஶ்வாஸப்ரமீலகாஃ| விஸூசிகா பர்வபேதஃ ப்ரலாபோ கௌரவஂ க்லமஃ|| நாபிபார்ஶ்வருஜா தஸ்ய ஸ்விந்நஸ்யாஶு விவர்ததே| ஸ்வித்யமாநஸ்ய ரக்தஂ ச ஸ்ரோதோப்யஃ ஸம்ப்ரவர்ததே|| ஶூலேந பீட்யமாநஸ்ய தஷ்ணா தாஹஶ்ச வர்ததே| அஸாத்யஃ ஸந்நிபாதோऽயஂ ஶீக்ரகாரீதி கத்யதே|| நஹி ஜீவத்யஹோராத்ரமேதேநாவிஷ்டவிக்ரஹஃ| கபோல்பணஃ ஸந்நிபாதோ யஸ்ய ஜந்தோஃ ப்ரகுப்யதி|| தஸ்ய ஶீதஜ்வரஸ்வப்நகௌரவாலஸ்யதந்த்ரயஃ| சர்திமூர்சாதஷாதாஹதப்த்யரோசகஹத்க்ரஹாஃ|| ஷ்டீவநஂ முகமாதுர்யஂ ஶ்ரோத்ரவாக்தஷ்டிநிக்ரஹஃ| ஶ்லேஷ்மணோ நிக்ரஹஂ சாஸ்ய யதா ப்ரகுருதே பிஷக்|| ததா தஸ்ய பஶஂ பித்தஂ குர்யாத் ஸோபத்ரவஂ ஜ்வரம்| நிகஹீதே து பித்தே ச பஶஂ வாயுஃ ப்ரகுப்யதி|| நிராஹாரஸ்ய ஸோऽத்யர்தஂ மேதோமஜ்ஜாஸ்தி பாததே| அதாத்ர ஸ்நாதி புங்க்தே வா த்ரிராத்ரஂ ந ஹி ஜீவதி|| மேதோகதஃ ஸந்நிபாதஃ கப்பணஃ ஸ உதாஹதஃ| காமாந்மோஹாச்ச லோபாச்ச பயாச்சாயஂ ப்ரபத்யதே|| மத்யஹீநாதிகைர்தோஷைஃ ஸந்நிபாதோ யதா பவேத்| தஸ்ய ரோகாஸ்த ஏவோக்தாஃ ப்ராயோ தோஷபலாஶ்ரயாஃ||” இத்யாதி| நநு, வாதாதயஃ பரஸ்பரஂ விருத்தகுணாஃ; விருத்தகுணாநாஂ ச ஸம்பூயைககார்யாரம்பகத்வஂ நோபபத்யதே, பரஸ்பரோபகாதாத்துஹிநதஹநயோரிவ; தத்கதஂ ஸாந்நிபாதிகவிகாரோத்பத்திரிதி ‘தத்யதா– வாதஸ்ய ஶீதரூக்ஷாதிகுணயுக்தஸ்ய உஷ்ணஸ்நிக்தாதிகுணயுக்தேந பித்தேந, ததா கபஸ்ய கௌரவஸ்நிக்தாத்மகஸ்யோபாப்யாஂ விரோதஃ| “தத்ர ரூக்ஷோ லகுஃ ஶீதஃ கரஃ ஸூக்ஷ்மஶ்சலோऽநிலஃ| பித்தஂ ஸஸ்நேஹதீக்ஷ்ணோஷ்ணஂ லகு விஸ்ரஂ ஸரஂ த்ரவம்| ஸ்நிக்தஃ ஶீதோ குருர்மந்தஃ ஶ்லக்ஷ்ணோ மத்ஸ்நஃ ஸ்திரஃ கபஃ|| கட்வம்லலவணஂ பித்தஂ ஸ்வாத்வம்லலவணஃ கபஃ| கஷாயதிக்தகடுகோ வாயுர்துஷ்டோऽநுமாநதஃ||” இதி| கிஞ்ச, மித்யாஹாரவிஹாராப்யாஂ தோஷா யுகபதுத்பத்யந்தே ஆஹோஸ்வித்காலவ்யவதாநேந? ஆத்யே ஸமபலத்வேந தாரதம்யேந வா? நாத்யஃ, ஸர்வேஷாஂ ஸமபலத்வேந பரஸ்பரகாதகாநாஂ யுகபதுத்பத்திர்ந ஸ்யாத்| அத பிந்நாஶ்ரயதயா ஸாऽஸ்து; ததபி ந, குபிதாநாஂ ஸர்வதேஹவ்யாபித்வேந பரஸ்பரஸம்பந்தாத்| ததுக்தம்– “வ்யாப்நோதி ஸஹஸா தேஹமாபாததலமஸ்தகம்|” இதி| கிஞ்ச ஜ்வரோத்பத்தௌ தாவத்குபிதாநாமாமாஶயகதாநாஂ ரஸதூஷகாணாஂ ஜ்வரோத்பாதகத்வஂ, தந்மிலிதாநாமேவ ஸ்யாத்யதாதுஷ்டேநேதி| ந த்விதீயஃ, பூர்வதோஷாதிகத்வாத்| கிஞ்ச தாரதம்யேநோத்பத்தௌ மூஷகமார்ஜாரவத்விரோதே ப்ராகேவ தேந ப்ரபலேந துர்பலாகாதஃ ஸுகரஃ; தஶ்யதே ச மாத்ஸ்யோ ந்யாயஃ| அத யுகபதுத்பாதகா ஆஹாராதயோ ந பவந்தி; தத்ர யுகபதுத்பாதகத்ரவ்யமேகமநேகஂ வா? தஸ்ய ( ஏகத்வே)பாஞ்சபௌதிகத்வேந விருத்தகுணாதிகார(கரண)ஸ்ய த்ரிதோஷோத்பாதகத்வஂ ந ஸ்யாத்| அஸ்து வாऽவிசாரிதரமணீயம்| ஏகமேவாப்யவஹ்ரீயத இதி கதம்? அஸ்து வா ஸாதகத்வேந ஸஹகாரிணி த்ரவ்யாப்யவஹாரே தஸ்ய விருத்தகுணவத்த்வேந தோஷாந்தரகாதகத்வேநாநுத்பத்திஃ; ததவஸ்ததயைவ ஜாயமாநஃ கேவலைகதோஷஜோ ந ஸஂஸர்கஸந்நிபாதஜோ ஜ்வர இதி| அதாதஷ்டாதீநத்வேந ஸஹகாரிணோ பாவே (ஸம்பவே) ஏகாப்யவஹாரே ஸந்நிபாதஃ, தர்ஹி ஸர்வேஷாஂ ஸமபலத்வேநேத்யத்ரோக்ததோஷஃ ஸ்யாத்| அதாநேகத்ரவ்யாணாமப்யவஹாரே த்ரிதோஷப்ரகோபணஂ ந ஸம்பவதி| தத்ர துல்யாநாமேவாப்யவஹாரஃ கதஂ? யதோऽபிந்நருசித்வாத்| யதாருச்யப்யவஹாரே தாரதம்யஸம்பந்தாத்| தாரதம்யேநைவ பவதி ப்ரகோபோ ந யுகபதிதி ப்ரதிஜ்ஞாஹாநிஃ| அத்ராப்யதஷ்டாதீநத்வாத்துல்யாப்யவஹாரே ப்ரதிகாதகத்வாபாவேऽபி யௌகபத்யஂ; தர்ஹி ஸ ஏவ தோஷஃ| அத காலவ்யவதாநேந, தத்ர பூர்வஸ்மாதுத்தரஸ்ய பிந்நஃ காலோ பவேத்; ஸமபலோ வா ந்யூநாதிகபலோ வா? நாத்யஃ, உபஸஞ்ஜாதவிரோதித்வேநோத்பத்துமேவ ந ஶக்நோதி| ந த்விதீயஃ, ந்யூநபலத்வேந பூர்வப்ரபலேநைவ விநாஶிதத்வாத், அகிஞ்சித்கரத்வாச்ச| ந ததீயஃ, விசாராஸஹத்வாத்| தத்ர வக்தவ்யம் அதிகபலத்வமுத்பத்தேஃ பூர்வஂ பஶ்சாத்வா? நாத்யஃ, அநுத்பந்நஸ்யாதிக்யாபாவாத்| அதிகத்வஂ தர்மஃ, ஸ து ஸதி தர்மிணி சிந்த்யஃ| அத பஶ்சாத்? தந்ந, உத்பத்த்யதிகே அதிகேந காதஸ்யோபஸஞ்ஜாதவிரோதிந உத்பத்திரேவ ந, குதோऽதிகத்வம்| அத்ராப்யதிகத்வஂ ந ஸம்பவதி| தஸ்மாத்விருத்தகுணாநாஂ ஸம்பூய கர்தத்வஂ கடகடாபாவயோரிவ கடகடப்ரத்வஂஸயோரிவ ஸஹாவஸ்தாயித்வஂ நாஸ்தி தஹநதுஹிநவத்| அத்ரோச்யதே– ஸர்வே விகல்பா அநங்கீகாரபாஶஹதாஃ, ஸந்நிபாதஸ்து ஸ்யாதேவ; மித்யாஹாராதிநா குபிதா தோஷா யுகபத்காலவ்யவதாநேந வா, ஸமபலத்வேந தாரதம்யேந வா பரஸ்பரவிருத்தா அபி ஸ்வஸ்தாநாதாமாஶயமாகத்ய ரஸஂ தூஷயித்வா த்வந்த்வஸந்நிபாதோத்பாதகா பவந்தி, உக்தஂ ச– மித்யாஹாரேத்யாதி| காலவ்யவதாநேநோத்பந்நாநாமபி காலாந்தரேண யௌகபத்யமேவ பவதீதி ந கதாசிதநுபபத்திஃ| நநு, கதமாதிபஶ்சாத்பாவேநோத்பந்நாநாஂ யௌகபத்யமிதி சேத்? தந்ந, தோஷாத்தோஷாந்தரோத்பத்தேஃ| ததுக்தம்– “ஏகஃ ப்ரகுபிதோ தோஷஃ ஸர்வாநேவ ப்ரகோபயேத்| ஏகஃ ப்ரஶமிதோ தோஷஃ ஸர்வாந் தோஷாந்நிவாரயேத்||” இதி| ததாச சரகஃ– “கஶ்சித்தி ரோகோ ரோகஸ்ய ஹேதுர்பூத்வா ப்ரஶாம்யதி||” இதி| அத்ர ருஜாகரத்வாத்தோஷோऽபி ரோக இதி டீகாகதோ வ்யாசக்ஷதே, ‘விகதோ தோஷோ ரோக’ இதி ஸமுதாயஸமுதாயிநோரபேதவாதிநாஂ மதஂ பூர்வமேவோக்தம்| அந்யச்ச ததா– “விகதாவிகதா தேஹஂ க்நந்தி தே வர்தயந்தி ச|” இதி| விகதாநாஂ காதகத்வஂ ரோகரூபேணைவ பவதி, யா விகதிஃ ஸ ஏவ ரோக இதி ந தோஷரோகயோர்பேதஃ| அஸ்து வா பேதஃ, மிலிதைர்தோஷைஃ ரோகஃ க்ரியத இதி| கதஞ்சிதபி ஏகாநேகத்ரவ்யாப்யவஹாரே ஸஹகாரிணோ தைவாத்த்ரயாணாஂ ப்ரகோபோ பவத்யேவ| உக்தஂ ச– “தஷ்டாபராதஜஃ கஶ்சித்கஶ்சித்பூர்வாபராதஜஃ| தத்ஸங்கராத்பவத்யந்யோ வ்யாதிரேவஂ த்ரிதா ஸ்மதஃ||” இதி| ததா– “பித்தக்ஷோபே திலாப்யங்கோ ராத்ரௌ ச ததிபோஜநம்| அநித்ரா மைதுநஂ யஸ்ய ஸந்நிபாதோ பவேத்த்ருவம்||” இதி| நநு தோஷாணாஂ பாத்யபாதகபாவேநாதிபஶ்சாத்பாவேநோத்பத்திர்தோஷாத்தோஷாந்தரோத்பத்திர்வா ந ஸம்பவதீத்யநுபதமேவோக்தம்|” அத்ர ஸமாதாநமுக்தஂ தடபலேந, யதா– “விருத்தைரபி ந த்வேதே குணைர்க்நந்தி பரஸ்பரம்| தோஷாஃ ஸஹஜஸாத்ம்யத்வாத்கோரஂ விஷமஹீநிவ||” இதி (ச. சி. அ. ௨௬)| ஏதச்சாந்யே தூஷயந்தி– ஸஹஜத்வாதித்யநைகாந்திகஂ, யதஃ ஸஹஜாநபி தாதூந் தோஷா உபக்நந்தி; ஸாத்ம்யத்வாதித்யபி ஸாத்யாவிஶிஷ்டஂ, யதஃ ஸாத்ம்யத்வமபாதகத்வஂ, ததேவ ச தோஷாணாமிஹ ஸாத்யம்| அத்ரோச்யதே– தோஷா நோபக்நந்தீதி கோऽயமநுபகாதஃ ஸாத்யதே? விகதேரகாரகத்வஂ வா, அவிநாஶகத்வஂ வா? நாத்யஃ, தோஷாணாஂ பரஸ்பரஂ விகதிகர்தத்வாத்| யதோக்தஂ சரகே– “விஶோஷயேத்வஸ்திகதஂ ஸஶுக்ரஂ மூத்ரஂ ஸபித்தஂ பவநஃ கபஂ வா| யதா ததாऽஶ்மர்யுபஜாயதே து க்ரமேண பித்தேஷ்விவ ரோசநா கோஃ||” (ச. சி. அ. ௨௬) இதி; ததா சோக்தஂ வாக்படேந– “ஸஶ்லேஷ்மமேதஃ பவநஃ ஸாமமத்யர்தஸஞ்சிதம்| அபிபூயேதரஂ தோஷமூரூ சேத்ப்ரதிபத்யதே|| ஸக்த்யஸ்திநீ ப்ரபூர்யாந்தஃ ஶ்லேஷ்மணா ஸ்திமிதேந ச| ததா ஸ்தப்நாதி தேநோரூ ஸ்தப்தௌ ஶீதாவசேதநௌ||’ (வா. நி. அ. ௧௫) இதி| அவிநாஶகத்வஂ து வித்யத ஏவ, தாதுதோஷயோஃ பரஸ்பரஂ ச தோஷாணாஂ ஸர்வதோச்சேதப்ரதிபாதகாகமாபாவாத், மரணப்ரஸங்காச்ச ; தோஷாணாமபி தேஹதாரகத்வாத்; தஸ்மாத்ஸர்வதோச்சேதநிராஸாபிப்ராயேணைவ தடபலவசநமிஹ த்ரஷ்டவ்யஂ; ததஃ குதோऽநைகாந்திகதா| ந சைவஂ ஸதி விஷஸ்ய விஷாதகர்தத்வேந தஷ்டாந்தவிபலத்வஂ, விஷஸ்ய விஷாதாதவாந்தரக்யாபாரஸ்ய ப்ராணவிநாஶகத்வாத்; நச ஸர்வாத்மநா தஷ்டாந்தோ பவதீதி| ஸாத்ம்யத்வாதித்யஸ்யாயமர்தஃ– ஸாத்ம்யத்வேந ப்ரதீயமாநத்வாத்| தோஷாஃ பரஸ்பரஂ நோபக்நந்தி, அநுபகாதகத்வேந ப்ரதீயமாநத்வாத்; யத்யதா ப்ரதீயதே தத்ததா நிர்திஶ்யதே, யதாऽக்நிகார்யோ தூமோऽக்நிகார்யத்வேநேதி, தத்குதஃ ஸாத்யாவிஶிஷ்டத்வமிதி| சக்ரதத்தஸ்து ஸஹஜஸாத்ம்யத்வாதித்யேகமேவ ஹேதுஂ வ்யாக்யாதவாந்– ஸஹஜஂ ஸ்வாபாவிகஂ தோஷாணாஂ ஸாத்ம்யத்வமிதி| தடபலோக்தஹேதுத்வயாஸ்வரஸேந கயதாஸஸ்து ஹேத்வந்தரமுக்தவாந்– “தைவாத்தோஷஸ்வபாவாத்வா தோஷாணாஂ ஸாந்நிபாதிகே| விருத்தைஃ ஸ்வகுணைஃ கஶ்சிந்நோபகாதஃ பரஸ்பரம்||” இதி ஸங்க்ஷேபஃ||௧௮-௨௩||
ஆதங்கதர்பண வ்யாக்யா (வாசஸ்பதி வைத்ய கத)
அத ஸாந்நிபாதிகஜ்வரலக்ஷணமாஹ– க்ஷணே தாஹ இத்யாதி| ருஜாஶப்தோऽஸ்த்யாதிபிஃ ஸம்பத்யதே| லோசநே ஸாஸ்ராவே ஸாஶ்ருணீ, கலுஷே ஆவிலே, ரக்தே லோஹிதவர்ணே, நிர்புக்நே விஸ்பாரிதே இதி ஜேஜ்ஜடஃ, அதிகுடிலே இதி சக்ரஃ| கர்ணௌ ஸஸ்வநௌ ஸஶப்தௌ, ஸருஜௌ வேதநாயுக்தௌ பவதஃ| கண்டஃ ஶூகைர்தாந்யாக்ரஸூக்ஷ்மகண்டகாகாரைஃ, அந்யே கபிகச்சூஶூகைரிவாவதஃ வ்யாப்த இவ| தந்த்ரா ப்ரஸித்தா, மோஹோऽசைதந்யஂ பவதி, ப்ரலாபோऽஸம்பத்தபாஷணம்| ப்ரமஶ்சக்ராரூடஸ்த்யேவ, அந்யே து விபரீதபதார்தஜ்ஞாநஂ ஸ்தாணௌ துஷஜ்ஞாநவத்| ஜிஹ்வா பரிதக்தா தக்தவத்கஷ்ணவர்ணா, கரஸ்பர்ஶா கண்டகிநீ ச| ஸ்ரஸ்தாங்கதா நிஃஸஹாவயவதா, அந்யே விகலாங்கத்வமாஹுஃ| ஷ்டீவநஂ முகேந ரக்தபித்தஸ்ய| ஈஷத்கபமிஶ்ரிதஸ்யோத்கிரணம்| ஶிரஸோ லோடநமிதஸ்ததஃ ஶிரஶ்சாலநம்| தஷ்ணா பிபாஸா| நிதாநாஶஃ ஹதி வ்யதா ஸ்வேதமூத்ரபுரீஷாணாஂ சிரேணால்பஶோ தர்ஶநஂ சிராத் ஸ்ருதிஃ| கஶத்வஂ நாதிகாத்ராணாஂ நாதிதௌர்பல்யஂ தோஷபூர்ணத்வாத்| ப்ரததஂ நிரந்தரஂ, கண்டகூஜநஂ அவ்யக்தஶப்தஃ| கோடாநாஂ ஶ்யாவரக்தவர்ணாநாஂ மண்டலாநாஂ ச தர்ஶநஂ; கோடலக்ஷணஂ பாலுகிதந்த்ரே படிதம்– “வரடிதஷ்டஸங்காஶஃ கண்டூமால்லோஹிதோऽஸ்ரகபபித்தாத்| க்ஷணிகோத்பாதவிநாஶஃ கோட இதி நிகத்யதே தஜ்ஜ்ஞைஃ” இதி, அதவா கோடாஃ அவ்யக்தமுகாஃ பிடிகாப்ராயாஃ, தேஷாஂ ச ஶ்யாவரக்தாநாஂ தர்ஶநஂ, ஶரீரே மண்டலாநாஂ ச ஸகலாநாஂ ச தர்ஶநம்| மூகத்வஂ மந்தவசநதா அவசநதா வா| ஸ்ரோதஸாஂ முகநாஸாதிரந்த்ராணாஂ பாகஃ| குருத்வமுதரஸ்ய உதரகௌரவம்| சிராத்பாகஶ்ச தோஷாணாமிதி அதிஸாமத்வாரப்தேந தோஷாணாமேகத்ர மிலிதாநாஂ சிரகாலேந பாகோ நிராமதா| சகாராதந்யாந்யபி போத்தவ்யாநி| யதாஹ வாக்படஃ– “தத்வச்சீதஂ மஹாநித்ரா திவா ஜாகரணஂ நிஶி| ஸதா வா நைவ வா நித்ரா மஹாந் ஸ்வேதோऽத நைவ ச|| கீதநர்தநஹாஸ்யாதிவிகதேஹாப்ரவர்தநம்|” இதி| ஏதச்ச லக்ஷணஂ த்ரயோதஶஸந்நிபாதேஷு ஸாமாந்யஂ வத்தைர்தோஷைஸ்துல்யைராரப்தஸ்ய சரகேண படிதம்; ஏவஂ ‘ த்வ்யுல்பணைகோல்பணைஃ ஷட் ஸ்யுஃ’ இத்யாதித்வாதஶஸந்நிபாதாநாஂ ச லக்ஷணஂ போத்தவ்யம்| ததா ச காஶ்மீரபாடே சரகதந்த்ரே– “ப்ரமஃ பிபாஸா தாஹஶ்ச கௌரவஂ ஶிரஸோऽதிருக்| வாதபித்தோல்பணே வித்யால்லிங்கஂ மந்தகபஜ்வரே|| ஶைத்யஂ காஸோऽருசிஸ்தந்த்ரா பிபாஸாதாஹஹத்வ்யதாஃ| வாதஶ்லேஷ்மோல்பணே வ்யாதௌ லிங்கஂ பித்தாவரே விதுஃ|| சர்திஃ ஶைத்யஂ பஹிர்தாஹஸ்தஷ்ணா மோஹோऽஸ்திவேதநா மந்தே வாதே வ்யவஸ்யந்தி லிங்கஂ பித்தகபோல்பணே|| ஸந்த்யஸ்திஶிரஸஃ ஶூலஂ ப்ரலாபோ கௌரவஂ ப்ரமஃ| வாதோல்பணே த்ரிதோஷே து தஷ்ணா கண்டாஸ்யஶுஷ்கதா|| ரக்தவிண்மூத்ரநேத்ரத்வஂ தாஹதட்பலஸங்க்ஷயாஃ| மூர்சா சேதி த்ரிதோஷே ஸ்யால்லிங்கஂ பித்தே கரீயஸி|| ஆலஸ்யாருசிஹல்லாஸதாஹவம்யரதிப்ரமாஃ| கபோல்பணே ஸந்நிபாதே தந்த்ரா காஸோऽபி ஜாயதே|| மூர்சாச்சர்திஃ ப்ரதிஶ்யாயஸ்தந்த்ராऽருச்யக்நிமார்தவம்| ஹீநவாதே மத்யபித்தே லிங்கஂ ஶ்லேஷ்மாதிகே மதம்|| ஹாரித்ரமூத்ரநேத்ரத்வஂ தாஹஸ்தஷ்ணாऽருசிர்ப்ரமஃ| ஹீநவாதே மத்யகபே லிங்கஂ பித்தாதிகே மதம்|| ஶிரோருக்வேபதுஃ ஶ்வாஸப்ரலாபஶ்ச்சர்த்யரோசகாஃ| ஹீநபித்தே மத்யகபே லிங்கஂ வாதாதிகே மதம்|| ஶீதகஂ கௌரவஂ தந்த்ரா ப்ரலாபஃ ஶிரஸோऽதிருக்|| ஹீநபித்தே வாதமத்யே லிங்கஂ ஶ்லேஷ்மாதிகே மதம்|| பர்வபேதோऽங்கதௌர்பல்யஂ தஷ்ணா தாஹோऽருசிர்ப்ரமஃ|| கபே ஹீநே மத்யவாதே லிங்கஂ பித்தாதிகே விதுஃ|| ஶ்வாஸஃ காஸஃ ப்ரதிஶ்யாயோ முகஶோஷோऽதிபார்ஶ்வருக்|| கபே ஹீநே மத்யபித்தே லிங்கஂ வாதாதிகே மதம்|” இதி|| விகதௌ நியமோ நாஸ்தி, தேந விகதிவிஷமஸமவாயாரப்தா அநேகப்ரகாரா பவந்தி| ப்ரகதிஸமஸமவாயே ஸந்நிபாதே பதக்வாதாதிஜ்வரஸ்யைவ லக்ஷணஂ ஜ்ஞேயம்| ஹீநமத்யாதிகக்ரமேண ஸந்நிபாதாஃ ஏவஂ ஷட், த்வ்யுல்பணேந த்ரயஃ, ஏகோல்பணேந த்ரயஃ, ஸமத்வேநைகஃ, ஏவஂ த்ரயோதஶஸந்நிபாதாஃ ப்ரகதௌ| அத்ர ஸுஶ்ருதஸ்து தோஷோத்கர்ஷாபகர்ஷதாரதம்யேந தாத்வாத்யாவரணபேதேந ச ஸந்நிபாதபேதாநாமாநந்த்யாத்பதக்லக்ஷணஂ நோக்தவாந்; கிந்து துல்யகுபிதைர்தோஷைரேகமேவ ஸந்நிபாதலக்ஷணஂ படிதவாந்| தத்யதா– “நாத்யுஷ்ணஶீதோऽல்பஸஞ்ஜ்ஞோ ப்ராந்தப்ரேக்ஷீ ஹதப்ரபஃ|| கரஜிஹ்வஃ ஶூககண்டஃ ஸ்வேதவிண்மூத்ரவர்ஜிதஃ|| ஸாஶ்ருநிர்புக்நநயநோ பக்தத்வேஷீ ஹதஸ்வரஃ|| ஶ்வஸந்நிபதிதஃ ஶேதே ப்ரலாபோபத்ரவைர்யுதஃ|| அபிந்யாஸஂ து தஂ ப்ராஹுர்ஹதௌஜஸமதாபரே|| ஸந்நிபாதஜ்வரஂ கச்ச்ரமஸாத்யமபரே விதுஃ|| நித்ரோபேதமபிந்யாஸஂ க்ஷீணமேநஂ ஹதௌஜஸம்|| ஸந்ந்யஸ்தகாத்ரஂ ஸந்ந்யாஸஂ வித்யாத்ஸர்வாத்மகஂ ஜ்வரம்|” இதி|| அத பாலுகிதந்த்ரே த்வ்யுல்பணைகோல்பணாதிலக்ஷணமந்யதா படிதம்| தத்யதா– “ஆமோ ஹ்யாஹாரதோஷாத்ப்ரதமமுபசிதோ ஹந்தி வஹ்நிஂ ஶரீரே ஶ்லேஷ்மத்வஂ யாதி புக்தஂ ஸகலமபி ததோऽஸௌ கபோ வாயுதுஷ்டஃ| ஸ்ரோதாஂஸ்யாபூர்ய ருந்த்யாதநிலமத மருத்கோபயேத்பித்தமந்தஃ ஸம்மூர்ச்யாந்யோந்யமேதே ப்ரபலமிதி நணாஂ குர்வதே ஸந்நிபாதம்|| வாதபித்தாதிகோ யஸ்ய ஸந்நிபாதஃ ப்ரகுப்யதி| தஸ்ய ஜ்வரோऽங்கமர்தஸ்தட் தாலுஶோஷப்ரமீலகௌ|| ஆத்மாநதந்த்ராருசயஃ ஶ்வாஸகாஸப்ரமஶ்ரமாஃ| பித்தஶ்லேஷ்மாதிகோ யஸ்ய ஸந்நிபாதஃ ப்ரகுப்யதி|| அந்தர்தாஹோ பஹிஃ ஶைத்யஂ தஸ்ய தந்த்ரா ச வர்ததே| துத்யதே தக்ஷிணஂ பார்ஶ்வமுரஃஶீர்ஷகலக்ரஹஃ|| நிஷ்டீவேத்கபபித்தஂ ச கச்ச்ராத்கண்டூஶ்ச ஜாயதே| விட்பேதஶ்வாஸஹிக்காஶ்ச வர்தந்தே ஸப்ரமீலகாஃ|| விபுஃ பல்குஶ்ச தௌ நாம்நா ஸந்நிபாதாவுதாஹதௌ| ஶ்லேஷ்மாநிலாதிகோ யஸ்ய ஸந்நிபாதஃ ப்ரகுப்யதி|| தஸ்ய ஶீதஜ்வரோ நித்ரா க்ஷுத்தஷ்ணா பார்ஶ்வநிக்ரஹஃ| ஶிரோகௌரவமாலஸ்யமந்யாஸ்தம்பப்ரமீலகாஃ|| உதரஂ தஹ்யதே சாஸ்ய கடீ பஸ்திஶ்ச தூயதே| ஸந்நிபாதஃ ஸ விஜ்ஞேயோ மகரீதி ஸுதாருணஃ|| வாதோல்பணஃ ஸந்நிபாதோ யஸ்ய ஜந்தோஃ ப்ரகுப்யதி| தஸ்ய ஶீதஜ்வரோ நித்ரா க்ஷுத்தஷ்ணாபார்ஶ்வநிக்ரஹாஃ| ஶிரோகௌரவமாலஸ்யமந்யாஸ்தம்பப்ரமீலகாஃ|| உதரஂ தஹ்யதே சாஸ்ய கடீ பஸ்திஶ்ச தூயதே| ஸந்நிபாதஃ ஸ விஜ்ஞேயோ மகரீதி ஸுதாருணஃ|| வாதோல்பணஃ ஸந்நிபாதோ யஸ்ய ஜந்தோஃ ப்ரகுப்யதி| தஸ்ய தஷ்ணா ஜ்வரோ க்லாநிஃ பார்ஶ்வருக் தஷ்டிஸங்க்ஷயாஃ|| பிண்டிகோத்வேஷ்டநஂ தாஹ ஊருஸாதோ பலக்ஷயஃ| ஸரக்தஂ சாஸ்ய விண்மூத்ரஂ ஶூலஂ நித்ராவிபர்யயஃ|| நிர்பித்யதே குதஂ சாஸ்ய பஸ்திஶ்ச பரிகஹ்யதே| ஆயம்யதே பித்யதே ச ஹிக்கதே விலபத்யபி|| மூர்சதே ஸ்பார்யதே ரௌதி நாம்நா விஸ்பாரகஃ ஸ்மதஃ| பித்தோல்பணஃ ஸந்நிபாதோ யஸ்ய ஜந்தோஃ ப்ரகுப்யதி|| தஸ்ய தாஹஜ்வரோ கோரோ பஹிரந்தஶ்ச வர்ததே| ஶீதஂ ச ஸேவமாநஸ்ய குப்யதஃ கபமாருதௌ| ததஶ்சைநஂ ப்ரபாதந்தே ஹிக்காஶ்வாஸப்ரமீலிகாஃ|| விஸூசிகா பர்வபேதஃ ப்ரலாபோ கௌரவஂ க்லமஃ| நாபிபார்ஶ்வருஜா தஸ்ய ஸ்விந்நத்யாஶு விவர்ததே|| ஸ்வித்யமாநஸ்ய ரக்தஂ ச ஸ்ரோதோப்யஃ ஸம்ப்ரவர்ததே| ஶூலேந பீட்யமாநஸ்ய தஷ்ணா ஶ்வாஸஃ ப்ரபாததே|| அஸாத்யஃ ஸந்நிபாதோऽயஂ ஶீக்ரகாரீதி கத்யதே| ந ஹி ஜீவத்யஹோராத்ரமநேநாவிஷ்டவிக்ரஹஃ|| கபோல்பணஃ ஸந்நிபாதோ யஸ்ய ஜந்தோஃ ப்ரகுப்யதி| தஸ்ய ஶீதஜ்வரஃ ஸ்வப்நகௌரவாலஸ்யதந்த்ரிகாஃ| சர்திமூர்சாதஷாதாஹதஷ்ணாரோசகஹத்க்ரஹாஃ| ஷ்டீவநஂ முகமாதுர்யஂ ஶ்ரோத்ரவாக்தஷ்டிநிக்ரஹஃ|| அதாத்ர ஸ்நாதி புங்க்தே வா த்ரிராத்ரஂ நைவ ஜீவதி| மேதோகதஃ ஸந்நிபாதோ ஹ்யுல்பணஃ பரிகீர்திதஃ|| காமாந்மோஹாச்ச லோபாச்ச பயாச்சாபி ப்ரபத்யதே| மத்யஹீநாதிகைர்தோஷைஃ ஸந்நிபாதோ யதா பவேத்|| தஸ்ய ரோகாஸ்த ஏவோக்தாஃ ப்ராயோ தோஷபலாஶ்ரயாஃ|” இதி|| நநு வாதாதயஃ பரஸ்பரஂ விருத்தகுணாஃ, பரஸ்பரஂ விருத்தகுணாநாஂ ச தேஷாஂ ஸம்பூயைககார்யாரம்பகத்வஂ நோபபத்யதே, பரஸ்பரோபகாதகத்வாத்தஹநதுஹிநயோரிவ, தத்கதஂ ஸாந்நிபாதிகவிகாரோத்பத்திஃ? அத்ர ஸமாதாநமுக்தஂ தடபலேந, யதா “விருத்தைரபி ந த்வேதே குணைர்க்நந்தி பரஸ்பரம்| தோஷாஃ ஸஹஜஸாத்ம்யத்வாத்கோரஂ விஷமஹீநிவ||” இதி| தடபலோக்தஹேதுத்வயாதந்யத்தேதுத்வயஂ கயதாஸஶ்சோக்தவாந்– “தைவாத்தோஷஸ்வபாவாத்வா தோஷாணாஂ ஸாந்நிபாதிகே| விருத்தைஶ்ச குணைஃ கஶ்சிந்நோபகாதஃ பரஸ்பரம்||” இதி||௧௮-௨௩||
Adhikarana ஸந்நிபாதஜ்வரஸ்யாஸாத்யத்வகச்ச்ரஸாத்யத்வலக்ஷணம் (௨௪) · Śloka ௨
தோஷே விபத்தே நஷ்டேऽக்நௌ ஸர்வஸம்பூர்ணலக்ஷணஃ |
ஸந்நிபாதஜ்வரோऽஸாத்யஃ, கச்ச்ரஸாத்யஸ்ததோऽந்யதா ||௨௪||
(ச. சி. அ. ௩) |
( ஸப்தமே திவஸே ப்ராப்தே தஶமே த்வாதஶேऽபி வா |
புநர்கோரதரோ பூத்வா ப்ரஶமஂ யாதி ஹந்தி வா |௧|
ஸப்தமீ த்விகுணா சைவ நவம்யேகாதஶீ ததா |
ஏஷா த்ரிதோஷமர்யாதா மோக்ஷாய ச வதாய ச) |௨|
View original
दोषे विबद्धे नष्टेऽग्नौ सर्वसम्पूर्णलक्षणः |
सन्निपातज्वरोऽसाध्यः, कृच्छ्रसाध्यस्ततोऽन्यथा ||२४||
(च. चि. अ. ३) |
( सप्तमे दिवसे प्राप्ते दशमे द्वादशेऽपि वा |
पुनर्घोरतरो भूत्वा प्रशमं याति हन्ति वा |१|
सप्तमी द्विगुणा चैव नवम्येकादशी तथा |
एषा त्रिदोषमर्यादा मोक्षाय च वधाय च) |२|
Hide commentary
மதுகோஶ வ்யாக்யா (விஜயரக்ஷித, ஶ்ரீகண்டதத்த கத)
தஸ்ய ஸந்நிபாதஜ்வரஸ்யாஸாத்யலக்ஷணமாஹ– தோஷே விபத்த இத்யாதி| தோஷோ மலஂ வாதாதிஶ்ச; ஜேஜ்ஜடஸ்து மலமேவாஹ, விபத்த இதி வசநாத்| நஷ்டாக்நித்வமாஹாராபாககம்யம்| யதுக்தஂ சரகே– “அக்நிஂ ஜரணஶக்த்யா” (ச. வி. அ. ௪) இதி| அஸாத்யகச்ச்ரஸாத்யாபிதாநேந ஸுகஸாத்யோ ந பவதீதி தர்ஶிதம்| உக்தஂ ஹி சரகே– “ஸந்நிபாதோ துஶ்சிகித்ஸ்யாநாம்” (ச. ஸூ. அ. ௨௫) இதி| ததா பாலுகிஃ– “மத்யுநா ஸஹ யோத்தவ்யஂ ஸந்நிபாதஂ சிகித்ஸதா||” இதி| ஸர்வஸம்பூர்ணலக்ஷண இதி ஸர்வாணி ஸமக்ராணி, ஸம்பூர்ணாநி பலீயாஂஸி லக்ஷணாநி யஸ்ய ஸ ததா||௨௪||
ஆதங்கதர்பண வ்யாக்யா (வாசஸ்பதி வைத்ய கத)
ஸங்க்ஷேபதஃ தஸ்ய ஸந்நிபாதஜ்வரஸ்யாஸாத்யலக்ஷணமாஹ– தோஷே இத்யாதி| தோஷோ மலஂ வாதாதிஶ்ச| ஜேஜ்ஜடஸ்து மலஂ புரீஷமாஹ, விபத்த இதி வசநாத்| நஷ்டாக்நித்வமிதி அந்நாவிபாகாதவகந்தவ்யம்| ஸர்வாணி ஸம்பூர்ணாநி லக்ஷணாநி யஸ்ய ஸ ததா| ஈதஶோऽஸாத்யஃ, ததோऽந்யதா விஸதஶஃ அவிபத்ததோஷோऽல்பலக்ஷணஃ கச்ச்ரஸாத்யஃ| அஸாத்யத்வகச்ச்ரஸாத்யத்வாபிதாநேந ஸுகஸாத்யோ ந பவதீதி தர்ஶிதம்| உக்தஂ ச பாலுகிநா– “மத்யுநா ஸஹ யோத்தவ்யஂ ஸந்நிபாதஂ சிகித்ஸதா| யஸ்து தத்ர பவேஜ்ஜேதா ஸ ஜேதாऽऽமயஸங்குலே|| ஸந்நிபாதார்ணவே மக்நஂ யோऽப்யுத்தரதி மாநவம்| கஸ்தேந ந கதோ தர்மஃ காஂ வா பூஜாஂ ந ஸோऽர்ஹதி||” இதி| ஸுஶ்ருதேऽபி ஸந்நிபாதஜ்வரஸ்ய மோக்ஷவதயோரவதிகாலோ தர்ஶிதஃ– “ஸப்தமே திவஸே ப்ராப்தே தஶமே த்வாதஶேऽபி வா| புநர்கோரதரோ பூத்வா ப்ரஶமஂ யாதி ஹந்தி வா||” இதி| பாலுகிநாऽப்யுக்தம்– “ஸப்தமீ த்விகுணா யாவந்நவம்யேகாதஶீ ததா| ஏஷா த்ரிதோஷமர்யாதா மோக்ஷாய ச வதாய ச||” இதி| உக்தஂ ச– “பித்தகபாநிலவத்த்யா தஶதிவஸத்வாதஶாஹஸப்தாஹாத்| ஹந்தி விமுஞ்சதி வாऽபி த்ரிதோஷஜோ தாதுமலபாகாத்||” இதி| வாதாதிகஃ ஸப்தமே திநே, பித்தாதிகோ தஶமே, ஶ்லேஷ்மாதிகோ த்வாதஶே, மலபாகாத்விமுஞ்சதி, தாதுபாகாத்தந்தி| தாதுபாகலக்ஷணஂ தந்த்ராந்தரோக்தம்– “ஸம்பாத்யமாநோ ஹதி நாபிதேஶே காத்ரேஷு வா பாகருஜாந்விதேஷு| பக்வேஷு வா தேஷு ருஜா ஜ்வரார்தஃ ஸ தாதுபாகீ கதிதோ பிஷக்பிஃ||” இதி| தந்த்ராந்தரேऽப்யுக்தம்– “தஶத்வாதஶஸப்தாஹைஃ பித்தஶ்லேஷ்மாநிலாதிகஃ| பக்த்வோஷ்மணா தாதுமலாந் ஹந்தி முஞ்சதி வா ஜ்வரஃ||” இதி||௨௪||
Adhikarana ஸந்நிபாதஜ்வரோபத்ரவஃ (௨௫) · Śloka ௫
ஸந்நிபாதஜ்வரஸ்யாந்தே கர்ணமூலே ஸுதாருணஃ |
ஶோதஃ ஸஞ்ஜாயதே தேந கஶ்சிதேவ ப்ரமுச்யதே ||௨௫||
(ச. சி. அ. ௩) |
(த்ரயஃ ப்ரகுபிதா தோஷா உரஃஸ்ரோதோऽநுகாமிநஃ |
ஆமாபிவத்த்யா க்ரதிதா புத்தீந்த்ரியமநோகதாஃ ||௧||
ஜநயந்தி மஹாகோரமபிந்யாஸஂ ஜ்வரஂ தடம் |
ஶ்ருதௌ நேத்ரே ப்ரஸுப்திஃ ஸ்யாந்ந சேஷ்டாஂ காஞ்சிதீஹதே ||௨||
நச தஷ்டிர்பவேத்தஸ்ய ஸமர்தா ரூபதர்ஶநே |
ந க்ராணஂ ந ஸஂஸ்பர்ஶஂ ஶப்தஂ வா நைவ புத்யதே ||௩||
ஶிரோ லோடயதேऽபீக்ஷ்ணமாஹாரஂ நாபிநந்ததி |
கூஜதி துத்யதே சைவ பரிவர்தநமீஹதே ||௪||
அல்பஂ ப்ரபாஷதே கிஞ்சிதபிந்யாஸஃ ஸ உச்யதே |
ப்ரத்யாக்யாதஃ ஸ பூயிஷ்டஃ கஶ்சிதேவாத்ர ஸித்யதி) ||௫||
View original
सन्निपातज्वरस्यान्ते कर्णमूले सुदारुणः |
शोथः सञ्जायते तेन कश्चिदेव प्रमुच्यते ||२५||
(च. चि. अ. ३) |
(त्रयः प्रकुपिता दोषा उरःस्रोतोऽनुगामिनः |
आमाभिवृद्ध्या ग्रथिता बुद्धीन्द्रियमनोगताः ||१||
जनयन्ति महाघोरमभिन्यासं ज्वरं दृढम् |
श्रुतौ नेत्रे प्रसुप्तिः स्यान्न चेष्टां काञ्चिदीहते ||२||
नच दृष्टिर्भवेत्तस्य समर्था रूपदर्शने |
न घ्राणं न संस्पर्शं शब्दं वा नैव बुध्यते ||३||
शिरो लोठयतेऽभीक्ष्णमाहारं नाभिनन्दति |
कूजति तुद्यते चैव परिवर्तनमीहते ||४||
अल्पं प्रभाषते किञ्चिदभिन्यासः स उच्यते |
प्रत्याख्यातः स भूयिष्ठः कश्चिदेवात्र सिध्यति) ||५||
Hide commentary
மதுகோஶ வ்யாக்யா (விஜயரக்ஷித, ஶ்ரீகண்டதத்த கத)
ஸந்நிபாதஜ்வரோபத்ரவமாஹ– ஸந்நிபாதேத்யாதி||௨௫||
ஆதங்கதர்பண வ்யாக்யா (வாசஸ்பதி வைத்ய கத)
ஸந்நிபாதோபத்ரவமாஹ– ஸந்நிபாதஜ்வரஸ்யேத்யாதி| ஸந்நிபாதஜ்வரஸ்ய அந்தே அவஸாநே ஸந்நிபாதக்ஷபிதஶரீரஸ்ய புஂஸஃ கர்ணமூலே கர்ணபர்யந்தே ஸுதாருணஃ கஷ்டதமஃ ஶோபஃ ஸம்ப்ராப்திவிஶேஷாத்கர்மவைசித்ர்யாத்ஸஞ்ஜாயதே, தேந ஶோபேந கஶ்சிதேவாதுரோ விமுச்யதே, ப்ராயோ மாரயதீத்யர்தஃ||௨௫||
Adhikarana ஆகந்துஜ்வரலக்ஷணம் (௨௬-௨௯) · Śloka ௩௦
அபிகாதாபிசாராப்யாமபிஶாபாபிஷங்கதஃ |
ஆகந்துர்ஜாயதே தோஷைர்யதாஸ்வஂ தஂ விபாவயேத் ||௨௬||
ஶ்யாவாஸ்யதா விஷகதே ததாऽதீஸார ஏவ ச |
பக்தாருசிஃ பிபாஸா ச தோதஶ்ச ஸஹ மூர்சயா ||௨௭||
ஓஷதிகந்தஜே மூர்சா ஶிரோருக்வமதுஃ க்ஷவஃ |
காமஜே சித்தவிப்ரஂஶஸ்தந்த்ராऽऽலஸ்யமபோஜநம் ||௨௮||
(ஹதயே வேதநா சாஸ்ய காத்ரஂ ச பரிஶுஷ்யதி) |
பயாத்ப்ரலாபஃ ஶோகாச்ச பவேத் கோபாச்ச வேபதுஃ |
அபிசாராபிஶாபாப்யாஂ மோஹஸ்தஷ்ணா ச ஜாயதே ||௨௯||
பூதாபிஷங்காதுத்வேகோ ஹாஸ்யரோதநகம்பநம் |௩௦|
(ஸு. உ. தஂ. அ. ௩௯) |
View original
अभिघाताभिचाराभ्यामभिशापाभिषङ्गतः |
आगन्तुर्जायते दोषैर्यथास्वं तं विभावयेत् ||२६||
श्यावास्यता विषकृते तथाऽतीसार एव च |
भक्तारुचिः पिपासा च तोदश्च सह मूर्छया ||२७||
ओषधिगन्धजे मूर्छा शिरोरुग्वमथुः क्षवः |
कामजे चित्तविभ्रंशस्तन्द्राऽऽलस्यमभोजनम् ||२८||
(हृदये वेदना चास्य गात्रं च परिशुष्यति) |
भयात्प्रलापः शोकाच्च भवेत् कोपाच्च वेपथुः |
अभिचाराभिशापाभ्यां मोहस्तृष्णा च जायते ||२९||
भूताभिषङ्गादुद्वेगो हास्यरोदनकम्पनम् |३०|
(सु. उ. तं. अ. ३९) |
Hide commentary
மதுகோஶ வ்யாக்யா (விஜயரக்ஷித, ஶ்ரீகண்டதத்த கத)
ஆகந்துஜ்வரமாஹ– அபிகாதேத்யாதி| அபிகாதோऽபிஹநநஂ ஶஸ்த்ரலோஷ்டமுஷ்டிலகுடாதிபிஃ; அபிசாரஃ ஶ்யேநாதியாககதஃ, அதவா விபரீதைர்மந்த்ரைர்லோஹஸ்ருசா ஸர்ஷபாதிஹோம இத்யாஹுஃ| அபிஷங்கஃ காமாதீநாஂ பூதாநாஂ ச ஸம்பந்தஃ; யதுக்தஂ சரகே– “காமஶோகபயக்ரோதைரபிஷக்தஸ்ய யோ ஜ்வரஃ| ஸோऽபிஷங்கஜ்வரோ ஜ்ஞேயோ யஶ்ச பூதாபிஷங்கஜஃ||” (ச. சி. அ. ௩) இதி| அபிஶாபோ ப்ராஹ்மணகுருவத்தஸித்தாநாமநிஷ்டாபிஶஂஸநம்| தஂ சாகந்துஜ்வரஂ யதாஸ்வஂ தோஷைர்ஜாநீயாத்| யதுக்தம்– “காமஶோகபயாத்வாயுஃ” இத்யாதி| அயஂ ச தோஷஸம்பந்தஃ பஶ்சாத்பாவீ நத்வாரம்பக இதி ஸம்ப்ராப்த்யவஸரே நிரூபிதம்| ஶ்யாவாஸ்யதேத்யாதி| ஶ்யாவஃ ஶுக்லாநுவித்தஃ கஷ்ணோ வர்ணஃ; ஶ்யாமவர்ண இத்யந்யே| விஷகதே ஸ்தாவரவிஷபக்ஷணாதிகதே; அதீஸாரஃ தத்விஷஸ்யாதோகத்வாத்| ஓஷதிகந்தஜ இதி தீவ்ரௌஷதிகந்தக்ராணஜே, “புஷ்பேப்யோ கந்தரஜஸீ ஓஜஸ்விப்யோ யதாऽநிலஃ|” (ஸு. உ. தஂ. அ. ௩௯) இத்யாதிநா வத்தஸுஶ்ருதேந படிதஂ தணபுஷ்பாக்யஂ ஜ்வரமத்ரைவாந்தர்பாவயந்தி| காமஜ இத்யாதி அபிமதகாமிந்யாத்யப்ராப்திநிமித்தே| சித்தவிப்ரஂஶோ ப்ரமாதிஃ| யதாஹ வாக்படஃ– “காமாத் ப்ரமோऽருசிர்தாஹோ ஹ்ரீநித்ராதீததிக்ஷயஃ|” (வா. நி. அ. ௨) இதி| பயாதிதி பயாஜ்ஜாதே ஜ்வரே| ஏவஂ ஶோகாச்ச கோபாதித்யேதயோர்போத்தவ்யஂ; ஶோகாத் ப்ரலாப இதி ஸம்பந்தஃ; ப்ரலாபஶ்சாத்ர வாதகார்யஃ, தஸ்ய வாதபித்தகார்யத்வாத்| ( விஶேஷநிஶ்சயஸ்து நிதாநாத், நிதாநமபி லக்ஷணஂ பவதி|) உக்தஂ ச– “காமஶோகபயாத்வாயுஃ, க்ரோதாத் பித்தஂ, த்ரயோ மலாஃ|” (ச. சி. அ. ௩) இத்யாதி| யத்யேவஂ தத் குதஃ க்ரோதஜே வேபதுஃ? தஸ்ய வாதகார்யத்வாத்| உச்யதே– “ஏகஃ ப்ரகுபிதோ தோஷஃ ஸர்வாநேவ ப்ரகோபயேத்|” இதி வசநாத் பித்தகோபிதவாதஜந்ய ஏவாத்ர வேபதுஃ, அதவா க்ருத்தஶ்ச வேபமாநோ தஶ்யதே இதி ந ஹி ‘ தஷ்டேரநுபபந்நஂ நாமேதி ஜேஜ்ஜடஃ| க்ரோதஃ பித்தமிவ வாதஂ ச கோபயதீதி, தத்யுக்தம்| யதாஹ விதேஹஃ– “க்ரோதஶோகௌ ஸ்மதௌ வாதரக்தபித்தப்ரகோபணௌ|” இதி| கோபாச்சேதி சகாரேண ஶிரோருஜஂ ஸமுச்சிநோதி| யதாஹ வாக்படஃ– “க்ரோதாத் கம்பஃ ஶிரோருக் ச, ப்ரலாபோ பயஶோகஜஃ|” (வா. நி. அ. ௨) இதி| மாநஸத்வாவிஶேஷேऽபி பயஜாதீநாஂ பதகுபாதாநஂ ஹேதுபேதாத்; ஹேதுபேதாச்ச பேதாபிதாநஂ ஹேதுப்ரத்யநீகசிகித்ஸார்தமிதி| அபிசாரேத்யாதி| தஷ்ணா சேதி சகாரேணாபிசாரஜே தாஹாதிகஂ ஸமுச்சிநோதி| யதுக்தஂ ஹாரீதார்தாநுவாதிநா வாக்படேந– “தத்ராபிசாரிகைர்மந்த்ரைர்ஹூயமாநஸ்ய தப்யதே| பூர்வஂ சேதஸ்ததோ தேஹஸ்ததோ விஸ்போடதட்ப்ரமைஃ|| ஸதாஹமூர்சைர்க்ரஸ்தஸ்ய ப்ரத்யஹஂ வர்ததே ஜ்வரஃ|” (வா. நி. அ. ௨) இதி| பூதாபிஷங்காதிதி பூதா தேவக்ரஹாதய உந்மாதநிதாநே வக்ஷ்யமாணாஃ, தேஷாமபிஷங்கஃ ஸம்பந்தஃ| உத்வேக உத்விக்நசித்ததா||௨௬-௨௯||–
ஆதங்கதர்பண வ்யாக்யா (வாசஸ்பதி வைத்ய கத)
அதாகந்துகஜ்வரலக்ஷணமாஹ– அபிகாதேத்யாதி| அபிகாதோ லோஹஶஸ்த்ரகாஷ்டாதிநா, அபிசாரஃ விபரீதைர்மந்த்ரைஃ லோஹஸ்ருசா ஸர்ஷபாதிஹோமஃ, அபிஷங்கஃ காமாதீநாஂ பூதாதீநாஂ ச ஸம்பந்தஃ, அபிஶாபஃ ப்ராஹ்மணகுருவத்தஸித்தாநாமாக்ரோஶோऽநிஷ்டாபாதநமபிஶபநம்| தஂ சாகந்துகஜ்வரஂ யதாஸ்வதோஷைர்ஜாநீயாத்| யதுக்தஂ “காமஶோகபயாத்வாயுஃ” இத்யாதி| அயஂ ச தோஷஸம்பந்தஃ பஶ்சாத்பாவீ ந த்வாரம்பக இதி ஸம்ப்ராப்த்யவஸரே நிரூபிதம்| ஆகந்துஜ்வராணாஂ வைசித்ர்யமாஹ– ஶ்யாவேத்யாதி| ஶ்யாவஃ ஶுக்லாநுவித்தஃ கஷ்ணோ வர்ணஃ, ஶ்யாவவர்ண இத்யந்யே| விஷகதே ஸ்தாவராதிவிஷபக்ஷணாதிகதே, விஷஸ்ய த்ரிதோஷகர்தத்வேऽபி அத்யந்தபித்தகரத்வாத் ஶ்யாவமுகத்வம்| அதிஸாரஃ ஸ்தாவரவிஷயஸ்யாதோகத்வாத்| தோதோ வ்யதா| ஶேஷஂ ஸுகமம்| தீவ்ரௌஷதிகந்தக்ராணஜே வமதுஃ சர்திஃ, க்ஷவஃ சிக்கா| ஶேஷஂ ஸுகமம்| காமஜே அபிமதகாமிந்யாத்யப்ராப்திநிமித்தஜே| சித்தவிப்ரஂஶஃ கிங்கர்தவ்யதாமூடத்வம்| யதுக்தஂ வாக்படே– “காமாத்ப்ரமோऽரதிர்தாஹோ ஹ்ரீநித்ராதீததிக்ஷயஃ| த்யாநநிஃஶ்வாஸபஹுலஂ லிங்கஂ காமஜ்வரே ஸ்மதம்||” இதி| ஶேஷஂ ஸுபோதம்| பயஶோககோபாபிஷங்கஜ்வரமாஹ– பயாதித்யாதி| பயாதிதி பயாஜ்ஜாதே ஜ்வரே, ஏவஂ ஶோகாத்கோபாதித்யத்ராபி போத்தவ்யம்| ப்ரலாபஃ அஸம்பத்தபாஷணஂ, வேபதுஃ கம்பஃ, பயாஜ்ஜாதே ஜ்வரே ததா ஶோகாத் கோபாதித்யேதயோர்போத்தவ்யம்| ஶோகாத்ப்ரலாப இதி ஸம்பந்தஃ| ப்ரலாபஶ்சாத்ர வாதகார்யஃ, ஸர்வதைவ தஸ்ய வாதகார்யத்வாத், விஶேஷநிஶ்சயஶ்ச நிதாநாத்; நிதாநமபி க்வசில்லக்ஷணஂ பவதி| யத்யேவஂ தத்கதஂ க்ரோதாத்வேபதுஃ, தஸ்யாபி வாதகார்யத்வாத்| உச்யதே– “ஏகஃ ப்ரகுபிதோ தோஷஃ ஸர்வாநேவ ப்ரகோபயே|த்” இதி பித்தகோபிதவாதஜந்ய ஏவாத்ர வேபதுஃ, க்ருத்தஶ்ச வேபமாநோ தஶ்யதே இதி ந ஹி தஷ்டேரநுபபந்நஂ நாமேதி ஜேஜ்ஜடஃ| க்ரோதஃ பித்தமிவ வாதஂ ச கோபயதீதி யுக்தஂ; யதாஹ விதேஹஃ– “க்ரோதஶோகௌ ஸ்மதௌ வாதரக்தபித்தப்ரகோபணௌ|” இதி| கோபாச்சேதி சகாரேண ஶிரோரோகஂ ஸமுச்சிநோதி| யதாஹ வாக்படஃ– “க்ரோதாத்கம்பஃ ஶிரோருக் ச ப்ரலாபோ பயஶோகஜே|” இதி| மாநஸத்வாவிஶேஷேऽபி பயஜாதீநாஂ பதகுபாதாநஂ ஹேதுபேதாத், ஹேதுபேதாச்ச பேதாபிதாநஂ ஹேதுப்ரத்யநீகசிகித்ஸார்தமிதி| அபிசாராபிஶாபாப்யாஂ ஜாதே ஜ்வரே மோஹோऽசைதந்யஂ ஜாயதே; அபிசாரோ மந்த்ராதிபிர்மாரணப்ரயோகஃ, அபிஶாபோ ப்ரஹ்மர்ஷிகுருஸித்தாதீநாமபிஶபநமாக்ரோஶஃ| தஷ்ணா சேதி சகாரேணாபிசாரஜே தாஹாதிகஂ ஸமுச்சிநோதி| யதுக்தஂ ஹாரீதமதாநுவாதிநா வாக்படேந– “தந்த்ராபிசாரிகைர்மந்த்ரைர்ஹூயமாநஸ்ய தப்யதே| பூர்வஂ சேதஸ்ததோ தேஹஸ்ததோ விஸ்போடதட்ப்ரமைஃ|| ஸதாஹமூர்சாக்ரஸ்தஸ்ய ப்ரத்யஹஂ வர்ததே ஜ்வரஃ|” இதி| பூதா தேவக்ரஹாதய உந்மாதநிதாநே வக்ஷ்யமாணாஃ, தேஷாமபிஸமந்தாத்ஸங்கஸ்தஸ்மாத்| உத்வேக உத்விக்நசித்ததா||௨௬-௨௯||
Adhikarana ஆகந்துஜேஷு தோஷாநுபந்தப்ரதர்ஶநம் (௩௦) · Śloka ௩௧
காமஶோகபயாத்வாயுஃ, க்ரோதாத் பித்தஂ, த்ரயோ மலாஃ ||௩௦||
பூதாபிஷங்காத்குப்யந்தி பூதஸாமாந்யலக்ஷணாஃ |௩௧|
View original
कामशोकभयाद्वायुः, क्रोधात् पित्तं, त्रयो मलाः ||३०||
भूताभिषङ्गात्कुप्यन्ति भूतसामान्यलक्षणाः |३१|
Hide commentary
மதுகோஶ வ்யாக்யா (விஜயரக்ஷித, ஶ்ரீகண்டதத்த கத)
ஆகந்துஜ்வரேஷ்வபி ப்ரதிநியததோஷாநுபந்தப்ரதர்ஶநார்தமாஹ– காமஶோகேத்யாதி| த்ரயோ மலா பூதாபிஷங்காத் குப்யந்தீதி பூதப்ரபாவாத்| யச்ச சரகேண நிதாநஸ்தாநே ‘அபிஷங்கஜஃ புநர்வாதபித்தாப்யாஂ’ (ச. நி. அ. ௧) இத்யுக்தஂ, தத் ப்ராயிகஂ மந்தவ்யமிதி ஜேஜ்ஜடஃ| சக்ரஸ்த்வாஹ– “அபிஷங்கஜ இத்யநேந காமாத்யபிஷங்கஜ உச்யதே, நது பூதாபிஷங்கஜஃ|” இதி| பூதஸாமாந்யலக்ஷணா இதி யஸ்ய பூதஸ்ய தேவக்ரஹாதேரபிஷங்காத் குப்யந்தி தஸ்ய யல்லக்ஷணஂ ரோதநாதி தேந ஸஹ ஸாமாந்யஂ ஸதஶ லக்ஷணஂ யேஷாஂ தே ததா, இதி வ்யாசக்ஷதே ஜேஜ்ஜடாதயஃ; தோஷலக்ஷணாநி பூதலக்ஷணாநி ச பவந்தீத்யர்தஃ||௩௦||–
ஆதங்கதர்பண வ்யாக்யா (வாசஸ்பதி வைத்ய கத)
ஆகந்துஜேஷு ப்ரதிநியததோஷாநுபந்தாந் ப்ரதர்ஶயந்நாஹ– காமேத்யாதி| காமஶோகபயைர்வாயுஃ குப்யதி, க்ரோதேந பித்தஂ, பூதாபிஷங்காத்த்ரயோ தோஷாஃ குப்யந்தி| பூதஸாமாந்யலக்ஷணா இதி யஸ்ய பூதஸ்ய தேவக்ரஹாதேரபிஷங்காத்ப்ரகுப்யந்தி தஸ்ய யல்லக்ஷணஂ ரோதநாதி தேந ஸஹ ஸாமாந்யஂ லக்ஷணஂ யேஷாஂ தே ததா இதி வ்யாசக்ஷதே ஜேஜ்ஜடாதயஃ| தோஷலக்ஷணாநி பூதலக்ஷணாநி ச பவந்தீத்யர்தஃ; தச்ச வக்ஷ்யமாணே உந்மாதநிதாநே த்ரஷ்டவ்யம்||௩௦||–
Adhikarana விஷமஜ்வரஸம்ப்ராப்திஃ (௩௧) · Śloka ௨
தோஷோऽல்போऽஹிதஸம்பூதோ ஜ்வரோத்ஸஷ்டஸ்ய வா புநஃ ||௩௧||
தாதுமந்யதமஂ ப்ராப்ய கரோதி விஷமஜ்வரம் |௩௨|
(ஸு. உ. தஂ. அ. ௩௯) |
(ஸந்ததஃ ஸததோऽந்யேத்யுஸ்ததீயகசதுர்தகௌ) ||௨||
View original
दोषोऽल्पोऽहितसम्भूतो ज्वरोत्सृष्टस्य वा पुनः ||३१||
धातुमन्यतमं प्राप्य करोति विषमज्वरम् |३२|
(सु. उ. तं. अ. ३९) |
(सन्ततः सततोऽन्येद्युस्तृतीयकचतुर्थकौ) ||२||
Hide commentary
மதுகோஶ வ்யாக்யா (விஜயரக்ஷித, ஶ்ரீகண்டதத்த கத)
அத விஷமஜ்வரஸம்ப்ராப்திமாஹ– தோஷோऽல்ப இத்யாதி| அல்ப இத்யநேநாபலத்வாத் காலவிஶேஷமவாப்ய லப்தபலோ ஜ்வரயதி, யஸ்து பலவாந் ஸ நித்யஜ்வரமேவ கரோதி| அஹிதஸம்பூத இதி அஹிதாஹாராசாராதிஸம்பூதோ வத்தஃ| ஜ்வரோத்ஸஷ்டஸ்ய ஸஹஸா நிவத்தஜ்வரஸ்ய| வாஶப்தேந ப்ரதமதோऽபி விஷமஜ்வரோ பவதீதி தர்ஶயதி| யதுக்தம்– “ஆரம்பாத்விஷமோ யஸ்து” இத்யாதி| தாதுமந்யதமஂ ரஸரக்தாதிகம்| விஷமஜ்வரஂ ததீயகாதிகம்| விஷமஜ்வரஸாமாந்யலக்ஷணஂ ச பாலுகிநா படிதம்– “யஃ ஸ்யாதநியதாத் காலாச்சீதோஷ்ணாப்யாஂ ததைவ ச| வேகதஶ்சாபி விஷமோ ஜ்வரஃ ஸ விஷமஃ ஸ்மதஃ||” இதி||௩௧||–
ஆதங்கதர்பண வ்யாக்யா (வாசஸ்பதி வைத்ய கத)
அத விஷமஜ்வரஸம்ப்ராப்திமாஹ– தோஷ இத்யாதி| ஜ்வரோத்ஸஷ்டஸ்ய புஂஸோऽல்போ தோஷஃ புநரஹிதஸம்பூதஃ ஸந் அந்யதமஂ தாதுஂ ப்ராப்ய விஷமஜ்வரஂ கரோதி| அல்ப இத்யநேநாபலத்வாத்காலவிஶேஷமவாப்ய லப்தபலோ ஜ்வரயதி, யஸ்து பலவாந் ஸ நித்யமேவ ஜ்வரஂ கரோதி| அஹிதஸம்பூத இதி அஹிதாஹாராசாராதிஜநிதஃ| ஜ்வரோத்ஸஷ்டஸ்ய ஸஹஸா நிவத்தஜ்வரஸ்ய| வாஶப்தேந ப்ரதமதோऽபி விஷமஜ்வரோ பவதீதி தர்ஶயதி| யதுக்தம்– “ஆரம்பாத்விஷமௌ யஸ்து” இதி| தாதுமந்யதமஂ ரஸரக்தாதிகம்| விஷமஜ்வரஂ ததீயாதிகம்| விஷமஜ்வரஸாமாந்யலக்ஷணஂ ச பாலுகிநா படிதஂ; தத்யதா– “யஃ ஸ்யாதநியதாத்காலாச்சீதோஷ்ணாப்யாஂ ததைவ ச| வேகதஶ்சாபி விஷமோ ஜ்வரஃ ஸ விஷமஃ ஸ்மதஃ||” இதி| ஏதே தாதுகதாஃ||௩௧||–
Adhikarana ஸந்ததாதீநாஂ ப்ரதிநியததூஷ்யா தாதவஃ (௩௨-௩௩) · Śloka ௩௩
ஸந்ததஂ ரஸரக்தஸ்தஃ, ஸோऽந்யேத்யுஃ பிஶிதாஶ்ரிதஃ ||௩௨||
மேதோகதஸ்ததீயேऽஹ்நி த்வஸ்திமஜ்ஜகதஃ புநஃ |
குர்யாச்சதுர்தகஂ கோரமந்தகஂ ரோகஸங்கரம் ||௩௩||
(ஸு. உ. தஂ. அ. ௩௧) |
View original
सन्ततं रसरक्तस्थः, सोऽन्येद्युः पिशिताश्रितः ||३२||
मेदोगतस्तृतीयेऽह्नि त्वस्थिमज्जगतः पुनः |
कुर्याच्चतुर्थकं घोरमन्तकं रोगसङ्करम् ||३३||
(सु. उ. तं. अ. ३१) |
Hide commentary
மதுகோஶ வ்யாக்யா (விஜயரக்ஷித, ஶ்ரீகண்டதத்த கத)
ஸந்ததாதிஜ்வராணாஂ ப்ரதிநியததூஷ்யாந் தாதூநாஹ– ஸந்ததமித்யாதி| ஸந்ததஶப்தஃ ஸததஸ்யோபலக்ஷணஃ| தேநைததுக்தஂ பவதி– ரஸஸ்தஃ ஸந்ததஂ, ரக்தஸ்தஃ ஸததகமிதி; யதுக்தஂ சரகே– “ ரக்ததாத்வாஶ்ரயஃ ப்ராயோ தோஷஃ ஸததகஂ ஜ்வரம்|” (ச. சி. அ. ௩) இதி ( ப்ராயோக்ரஹணாத் ஸததகோ ரக்தவ்யதிரிக்தஂ ரஸதாதுமாஶ்ரயதே)| ரஸக்ரஹணஂ சாத்ர விஶேஷபரஂ, ஸர்வஜ்வரேஷு ரஸஸ்யாவஶ்யதூஷ்யத்வாத்| அந்யே து ஸததக்ரஹணார்தஂ ‘ஸந்ததௌ ரஸரக்தஸ்தௌ’ இதி படந்தி| தந்நாதியுக்தம், அத்ர ஹி ஸந்ததஸததஶப்தௌ ஸஞ்ஜ்ஞாபரௌ, நது ஸாதத்யவசநௌ; தேந ஸந்ததஶப்தேந ஸததகஸ்யாநபிதாநாத் கதமேகஶேஷ இதி தோஷஃ| அந்யேத்யுரிதி அந்யேத்யுஷ்கம்| கோரஂ துஃஸஹம்| அந்தகஂ யமமிவ, மாரகத்வாத்| ரோகஸங்கரம் அநேகரோகஸங்குலம்||௩௨-௩௩||
ஆதங்கதர்பண வ்யாக்யா (வாசஸ்பதி வைத்ய கத)
ஸந்ததாதிஜ்வராணாஂ ப்ரதிநியததூஷ்யாந் தாதூநாஹ– ரஸரக்தஸ்தோ தோஷஃ ஸந்ததஂ குர்யாதித்யத்யாஹார்யமாணேந ஸம்பந்தஃ| யோ தோஷோ ரஸரக்தாஶ்ரயஃ ஸ ஸந்ததஂ ஜ்வரஂ கரோதி| ஸந்ததஶப்தஃ ஸததஸ்யோபலக்ஷணஃ| தேநைததுக்தஂ பவதி– ரஸஸ்தஃ ஸந்ததஂ, ரக்தஸ்தஃ ஸததகமிதி யதுக்தஂ சரகே– “ரக்ததாத்வாஶ்ரயஃ ப்ராயோ தோஷஃ ஸததகஂ ஜ்வரம்|” இதி| ரஸக்ரஹணஂ சாத்ர விஶேஷபரஂ, ஸர்வஜ்வரேஷு ரஸஸ்யாவஶ்யஂ துஷ்டத்வாத்| அந்யே து ஸததஂ ஸாதத்யார்தகஂ மந்யமாநாஃ “ஸந்ததௌ ரஸரக்தஸ்தௌ” இதி படந்தி| தந்ந யுக்தம்| அத்ர ஹேதுஃ– ஸந்ததஸததஶப்தௌ சாத்ர ஸஞ்ஜ்ஞாபரௌ ந து ஸாதத்யவசநௌ, தேந ஸந்ததஶப்தேந ஸததகஸ்யாநபிதாநாத்கதமேகஶேஷஃ? பிந்நரூபயோஃ ஸமாநார்தயோரேவ ஏகஶேஷவிதாநாத்| ததா ச வார்திகம்– “விரூபாணாமபி ஸமாநார்தாநாம்” இதி| கேசித்து “ஸததஂ ரஸரக்தஸ்தஃ” இதி பாடஂ படித்வா ரஸரக்தஸ்தோ தோஷஃ ஸததகஂ ஜ்வரஂ கரோதீதி| அந்யே த்வத்ர ஸந்ததமிதி லுப்தஂ வர்ணயித்வா ஸந்ததஂ ரஸஸ்தஃ ஸததஂ ரக்தஸ்தஃ குர்யாதித்யாசக்ஷதே| ஸோऽந்யேத்யுரிதி ஸ இதி தோஷஃ, பிஶிதாஶ்ரிதோ மாஂஸாஶ்ரிதஃ, அந்யேத்யுரிதி அந்யேத்யுஷ்கம்| தோஷோऽஸ்திமஜ்ஜகதஶ்சதுர்தேऽஹ்நி சாதுர்தகஂ குர்யாத்| கீதஶஂ சாதுர்தகஂ? கோரஂ ஸுதுஃஸஹம்| அந்தகஂ யமமிவ மாரகத்வாத்| ரோகஸங்கரமநேகரோகஸங்குலஂ, யதோ கம்பீரஸ்தாநத்வாச்சிரக்லேஶநத்வாச்ச ரோகாநந்யாநப்யாவஹதி||௩௨-௩௩||
Adhikarana ஸந்ததஸததாந்யேத்யுஷ்கததீயகசதுர்தகஜ்வரலக்ஷணம் (௩௪-௩௫) · Śloka ௩௬
(ஸ்ரோதோபிர்விஸதா தோஷா குரவோ ரஸவாஹிபிஃ |
ஸர்வதேஹாநுகாஃ ஸ்தப்தா ஜ்வரஂ குர்வந்தி ஸந்ததம்) |
ஸப்தாஹஂ வா தஶாஹஂ வா த்வாதஶாஹமதாபி வா |
ஸந்தத்யா யோऽவிஸர்கீ ஸ்யாத் ஸந்ததஃ ஸ நிகத்யதே ||௩௪||
அஹோராத்ரே ஸததகோ த்வௌ காலாவநுவர்ததே |
அந்யேத்யுஷ்கஸ்த்வஹோராத்ர ஏககாலஂ ப்ரவர்ததே ||௩௫||
ததீயகஸ்ததீயேऽஹ்நி, சதுர்தேऽஹ்நி சதுர்தகஃ |௩௬|
(ஸு. உ. தஂ. அ. ௩௧) |
View original
(स्रोतोभिर्विसृता दोषा गुरवो रसवाहिभिः |
सर्वदेहानुगाः स्तब्धा ज्वरं कुर्वन्ति सन्ततम्) |
सप्ताहं वा दशाहं वा द्वादशाहमथापि वा |
सन्तत्या योऽविसर्गी स्यात् सन्ततः स निगद्यते ||३४||
अहोरात्रे सततको द्वौ कालावनुवर्तते |
अन्येद्युष्कस्त्वहोरात्र एककालं प्रवर्तते ||३५||
तृतीयकस्तृतीयेऽह्नि, चतुर्थेऽह्नि चतुर्थकः |३६|
(सु. उ. तं. अ. ३१) |
Hide commentary
மதுகோஶ வ்யாக்யா (விஜயரக்ஷித, ஶ்ரீகண்டதத்த கத)
அதைஷாஂ லக்ஷணாந்யாஹ– ஸப்தாஹமித்யாதி| ஏதே விகல்பா யதாக்ரமஂ வாதபித்தகபோல்பணத்வேந ஜ்ஞேயாஃ| யதோக்தம்– “பித்தகபாநிலவத்த்யா தஶதிவஸத்வாதஶாஹஸப்தாஹாத்| ஹந்தி விமுஞ்சதி வாऽऽஶு த்ரிதோஷஜோ தாதுமலபாகாத்||” இதி| அயஂ ச ஸந்ததஸ்த்ரிதோஷஜ ஏவ த்வாதஶாஶ்ரயத்வேந| யதுக்தஂ சரகேண– “யதா தாதூஂஸ்ததா மூத்ரஂ புரீஷஂ சாநிலாதயஃ| யுகபச்சாநுபத்யந்தே நியமாத் ஸந்ததே ஜ்வரே||” (ச. சி. அ. ௩) இதி| ஸந்தத்யா அவிச்சேதேந ஸப்தாஹாதீந் வ்யாப்ய அவிஸர்கீ அபரித்யாகீ, அத்யந்தஸஂயோகே த்விதீயா| நநு, யத்யேவஂ கதமஸ்ய விஷமஜ்வரே பாடஃ? முக்தாநுபந்தித்வஂ விஷமத்வஂ, தச்சாத்ர நாஸ்தி| நைவம், அஸ்யாபி ததாபாவாத்| ததா ச தல்லக்ஷணே சரகஃ– “விஸர்கஂ த்வாதஶே கத்வா திவஸேऽவ்யக்தலக்ஷணஃ| துர்லபோபஶமஃ காலஂ தீர்கமப்யநுவர்ததே||” (ச. சி. அ. ௩) இதி| யத்தூக்தஂ கரநாதேந– “ஜ்வராஃ பூர்வஂ மயோக்தா யே பஞ்ச ஸந்ததகாதயஃ| சத்வாரஃ ஸந்ததஂ ஹித்வா ஜ்ஞேயாஸ்தே விஷமஜ்வராஃ||” இதி; தத் ஸந்ததே முக்தாநுபந்தித்வஸ்யைகதா பாவித்வேநால்பத்வாந்ந தத்வ்யபதேஶஃ, ஏகதண்டுலாப்யவஹாரேऽநஶநஶப்தஸ்ய வ்யபதேஶவத்; நஹி ததீயகாதிவதாவத்த்யா முக்தாநுபந்தித்வமஸ்யேத்யபிப்ராயேண த்ரஷ்டவ்யம்| அதவா யா விஷமஜ்வரோல்லேகேந சிகித்ஸோக்தா ஸா ஸந்ததவர்ஜஂ ஸததாதிஷு கார்யேதி ப்ரதிபாதநார்தம்| ஹரிசந்த்ரேணாபி கில| “கர்ம ஸாதாரணஂ ஜஹ்யாத்ததீயகசதுர்தகௌ|” இதி (ச. சி. அ. ௩) சரகவசநாத்விஷமஜ்வரோக்தசிகித்ஸா ததீயகசதுர்தகயோரேவ, அந்யேஷு தோஷப்ரத்யநீகசிகித்ஸா கார்யேதி வ்யாக்யாதம்| அஸ்யாஂ ஹரிசந்த்ரவ்யாக்யாயாஂ கர்ம ஸாதாரணஂ ஸர்வத்ரைவ விஷமஜ்வரே கார்யஂ, விஶேஷேண ததீயகசதுர்தகயோரிதி த்ரஷ்டவ்யம்; அந்யதா உக்ததந்த்ராந்தரவிரோதஃ| அஹோராத்ரே ஸததகோ த்வௌ காலாவநுவர்தத இதி அஹ்நி த்வௌ காலௌ ராத்ரௌ த்வௌ காலௌ வா; அஹ்நி ஏககாலஂ ராத்ராவேககாலமேவஂ வா; த்வௌ காலௌ இதீஶாநதேவஃ, நியமாநபிதாநாத் ததா தர்ஶநாச்ச| அநுவர்ததே வேகஂ கரோதி| ததீயேऽஹ்நி ததீயக இதி வேகதிநாபேக்ஷயா ததீயேऽஹ்நி யோ பவதி ஸ ததீயகோ பவதி, ஏவஂ சதுர்தகேऽபி வாச்யம்||௩௪-௩௫||–
ஆதங்கதர்பண வ்யாக்யா (வாசஸ்பதி வைத்ய கத)
இதாநீமேகதோஷத்விதோஷஜஸ்ய ஸந்ததஜ்வரஸ்ய விஸர்ககாலாவதித்வாரேண லக்ஷணமாஹ– ஸ்ரோதோபிரித்யாதி| ஸர்வகாத்ராநுகாஃ ஸர்வே தோஷா வாதாதயஃ ஸந்ததமவிசிந்நஂ ஜ்வரஂ ஸந்தாபஂ குர்வந்தி| கிம்பூதாஃ ரஸவாஹிபிஃ ஸ்ரோதோபிஃ விஸ்ததாஃ விஸ்ததிஂ ப்ராப்தாஃ, குரவோ துஃஸஹாஃ, ஸர்வகாத்ராநுகாஃ ஸந்தாபாதிநா ஸமக்ரஂ காத்ரஂ வ்யாப்நுவந்தி| ஸந்தத்யா நைரந்தர்யேண ஸப்தாஹாதீந் வ்யாப்ய அவிஸர்கீ அத்யாகஶீலஃ ஸ ஜ்வரஃ ஸந்ததஃ| அயஂ ஸுகஸாத்யஃ; ததுக்தஂ தந்த்ராந்தரே “ஸந்ததஜ்வர ஏவாந்யஃ ஸ்வல்பதுர்பலகாரணஃ| ஏகதோஷோ த்விதோஷோ வா ஸுகஸாத்யஃ ப்ரகீர்திதஃ||” இதி| ததா ச– “வாதிகஃ ஸப்தராத்ரேண தஶராத்ரேண பைத்திகஃ| ஶ்லைஷ்மிகோ த்வாதஶாஹேந ஜ்வரஃ பாகஂ ப்ரகச்சதி” இதி, ப்ரகதிஸமஸமவேதத்வாத்| நநு கதமஸ்ய விஷமஜ்வரே பாடஃ? யதுக்தஂ கரநாதேந– “ஜ்வராஃ பஞ்ச மயோக்தா யே பூர்வஂ ஸந்ததகாதயஃ| சத்வாரஃ ஸந்ததஂ ஹித்வா ஜ்ஞேயாஸ்தே விஷமஜ்வராஃ||” இதி; முக்தாநுபந்தித்வாத்விஷமத்வஂ, விமுச்யாநுபத்நாதீதி, தச்சாத்ர நாஸ்தி| நைவம், அஸ்யாபி ததாபாவாத்| ததா ச தல்லக்ஷணே சரகஃ– “விஸர்கஂ த்வாதஶே கத்வா திவஸேऽவ்யக்தலக்ஷணம்| துர்லபோபஶமஃ காலஂ தீர்கமப்யநுவர்ததே||” இதி| ஸததகாதீநாஂ காலாநுவர்தநத்வேந லக்ஷணமாஹ– அஹோராத்ர இத்யாதி| காலாஃ ஷட் பூர்வாஹ்ணமத்யாஹ்நாபராஹ்ணகப்ரதோஷார்தராத்ரப்ரத்யூஷாஃ; பூர்வாஹ்ணப்ரதோஷயோஃ கபஸ்ய காலஃ, மத்யாஹ்நார்தராத்ரயோஃ பித்தஸ்ய, அபராஹ்ணப்ரத்யூஷயோர்வாதஸ்ய| பூர்வாஹ்ணாதீநாஂ ஷண்ணாஂ காலாநாஂ மத்யே காலத்வயமநுவர்ததே, வேகஂ கரோதி ஸ ஸததஃ; அஹ்நி ஏககாலஂ ராத்ராவேககாலஂ வா, அஹ்நி த்வௌ காலௌ ராத்ரௌ த்வௌ காலௌ வா, ஏவஂ த்வௌ காலாவிதி ஈஶாநோ யதுக்தவாந் தத்ர தோஷோத்கர்ஷாபகர்ஷாப்யாமதிககாலத்வஂ ஹீநகாலத்வமபி ஜ்ஞாதவ்யஂ ந து நியமஃ| அந்யேத்யுஷ்கோ ஜ்வர ஏககாலமநுவர்ததே வேகஂ கரோதி அஹோராத்ராதந்யஸ்மிந்நஹோராத்ரே ஏககாலமாகச்சதீத்யர்தஃ| ததீயகஃ ததீயேऽஹ்நி ஏககாலமிதி ஸம்பத்யதே| சாதுர்தகஶ்சதுர்தேऽஹ்நீத்யத்ராப்யேகஂ காலமிதி| ஏதே சத்வாரோ விஷமஜ்வராஃ| யதுக்தஂ கரநாதேந– “ஜ்வராஃ பஞ்ச மயோக்தாஃ” இத்யாதிநா| ஏஷாஂ சோத்பத்திக்ரமோ வத்தஸுஶ்ருதாதவகந்தவ்யஃ, ஸ யதாஹ– “ அஹோராத்ராதஹோராத்ராத் ஸ்தாநாத்ஸ்தாநே ப்ரபத்யதே| ததஶ்சாமாஶயஂ ப்ராப்ய கரோதி விஷமஜ்வரம்|| ததா ப்ரலேபகோ ஜ்ஞேயஃ ஶோஷிணாஂ ப்ராணநாஶநஃ| துஶ்சிகித்ஸ்யதமோ மந்தஃ ஸ கஷ்டோ தாதுஶோஷகத்|| கஶாநாஂ ஜ்வரமுக்தாநாஂ மித்யாஹாரவிஹாரிணாம்| தோஷஃ ஸ்வல்போऽபி ஸஂவத்தோ தேஹிநாமநிலேரிதஃ|| கபஸ்தாநவிபாகேந யதாஸங்க்யஂ கரோதி ஹி| ஸததாந்யேத்யுஷ்கத்ர்யாக்யசதுர்தாந்ஸப்ரலேபகாந்||” இதி| அஸ்யாயமர்தஃ– ஆமாஶயஹதயகண்டஶிரஃஸந்தய இதி பஞ்ச கபஸ்தாநாநி, ஏஷு ஸ்திதைர்தோஷைர்யதாஸங்க்யமஹோராத்ராத் ஸ்தாநஂ ப்ரபத்ய ஆமாஶயஂ கத்வா ஸததாதயஃ க்ரியந்தே| தத்ராமாஶயஸ்திதேந தோஷேண ஸததஃ க்ரியதே பரந்து த்விகாலஂ நச ஸர்வதா; ந சாமாஶயப்ராப்த்யா ஸர்வதாऽஸ்ய ஸம்பவப்ரஸங்கஃ, அஹோராத்ரே ஸ்வப்ரகோபகாலாபேக்ஷயா ஜ்வரோத்பத்தேஃ| ஹதயஸ்திதேந தோஷேண ஏகஸ்மிந் திநே ஆமாஶயமாகத்யாந்யேத்யுஃ க்ரியதே, ஸததாரம்பகதோஷாபேக்ஷயாஸ்ய வ்யவஹிதத்வாத்| கண்டஸ்திதேந தோஷேணைகஸ்மிந் திநே ஹதயமாகம்யதே, அந்யஸ்மிந் திநே ஆமாஶயமாகத்ய ஜ்வர ஆரப்யதே ததீயகஃ| ஏவஂ ஶிரஸி ஸ்திதேந தோஷேண கண்டஹதயாமாஶயாந் த்ரிபிர்திநைஃ க்ரமேண ப்ராப்ய சதுர்தேऽஹ்நி சாதுர்தகஃ க்ரியதே| புநஃ ஸ்வஸ்தாநகமநஂ து தோஷாணாஂ ஹதவேகத்வேந லாகவாத்வேகதிந ஏவ பவதி| ஸந்திஸ்திதேந தோஷேண ப்ரலேபகஃ, ஸந்தயஶ்சாமாஶயேऽபி ஸந்தீதி ஸ ஸர்வதா பவதி| அவிஷமோऽப்யயஂ விஷமஸஹசரிதஃ படிதஃ, கபஸ்தாநோத்பாதாநுரோதாத்| உக்தஂ ஹி ஸுஶ்ருதே– “ ப்ரலேபகஸ்த்வவிஷமஃ ப்ராயஃ க்லேஶாய ஶோஷிணாம்|” இதி| விஷமஜ்வர ஏவாந்யஶ்சாதுர்தகவிபர்யயஃ, இதி| அத்ர தந்த்ராந்தரே– “அஸ்திமஜ்ஜோபயகதே சாதுர்திகவிபர்யயஃ| மத்யேऽஹநி ஜ்வரயதி ஹ்யாதாவந்தே ச முஞ்சதி||” இதி| ஆதாவேகதிநஂ ந பூத்வா மத்யே திநத்வயஂ பூத்வா அந்தே ஏகதிநஂ ந பவதீதி வ்யாசக்ஷதே ஜேஜ்ஜடாதயஃ| “அஸ்திமஜ்ஜோபயகதே சாதுர்தகவிபர்யயஃ| த்ர்யஹாத்த்வ்யஹஂ ஜ்வரயதி ஹ்யாதாவந்தே விமுஞ்சதி||” இதி தந்த்ராந்தரம்| சாதுர்தகவிபர்யயோ நாம்நா ஜ்வரஃ| அஸ்தி ச மஜ்ஜா ச அஸ்திமஜ்ஜாநௌ அஸ்திமஜ்ஜ்ஞோருபயஂ தத்ர கதோ யோ மலோऽஸ்திஷு மஜ்ஜஸு வா கதஸ்தஸ்மிந் த்ரிப்ரகாரோ ஜாயதே||௩௪-௩௫||–
Adhikarana விஷமஜ்வரஸ்யைகீயமதேந பூதாபிஷங்கஜத்வம் (௩௬) · Śloka ௩௬
கேசித்பூதாபிஷங்கோத்தஂ ப்ருவதே விஷமஜ்வரம் ||௩௬||
(ஸு. உ. தஂ. அ. ௩௯) |
View original
केचिद्भूताभिषङ्गोत्थं ब्रुवते विषमज्वरम् ||३६||
(सु. उ. तं. अ. ३९) |
Hide commentary
மதுகோஶ வ்யாக்யா (விஜயரக்ஷித, ஶ்ரீகண்டதத்த கத)
விஷமஜ்வரஸ்யைகீயமதேந பூதாபிஷங்கஜத்வமாஹ– கேசிதித்யாதி| பரவசநமப்ரதிஷித்தமநுமதஂ ஸுஶ்ருதேந; அத ஏவ விஷமஜ்வரே தைவவ்யபாஶ்ரயஂ பலிஹோமாதி பூதோசிதஂ, யுக்திவ்யபாஶ்ரயஂ கஷாயபாநாதி தோஷோசிதஂ ச விதீயதே| யதாஹ சரகஃ– “கர்ம ஸாதாரணஂ ஜஹ்யாத்ததீயகசதுர்தகௌ| ஆகந்துரநுபந்தோ ஹி ப்ராயஶோ விஷமஜ்வரே||” (ச. சி. அ. ௩) இதி| அத்ர ஸாதாரணமிதி தைவயுக்திவ்யபாஶ்ரயமிதி வ்யாசக்ஷதே இதி||௩௬||
ஆதங்கதர்பண வ்யாக்யா (வாசஸ்பதி வைத்ய கத)
பரகீயமதமாஹ– கேசிதித்யாதி| கேசந ஆசார்யா விஷமஜ்வரஂ பூதாபிஷங்கோத்தஂ கதயந்தி| அத ஏவ விஷமஜ்வரே தைவவ்யபாஶ்ரயஂ பலிமங்கலஹோமாதிபூதோசிதஂ யுக்திவ்யபாஶ்ரயஂ கஷாயபாநாதிகஂ தோஷோசிதஂ ச விதீயதே| யதாஹ சரகஃ– “கர்ம ஸாதாரணஂ ஜஹ்யாத்ததீயகசதுர்தகௌ| ஆகந்துரநுபந்தோ ஹி ப்ராயஶோ விஷமஜ்வரே||” இதி| அத்ர ஸாதாரணமிதி தைவயுக்திவ்யபாஶ்ரயமிதி வ்யாசக்ஷதே||௩௬||
Adhikarana உல்பணதோஷபேதேந ததீயகசதுர்தகயோர்லக்ஷணாந்தரம் (௩௭-௩௮) · Śloka ௩௮
கபபித்தாத்த்ரிகக்ராஹீ பஷ்டாத்வாதகபாத்மகஃ |
வாதபித்தாச்சிரோக்ராஹீ த்ரிவிதஃ ஸ்யாத்ததீயகஃ ||௩௭||
சதுர்தகோ தர்ஶயதி ப்ரபாவஂ த்விவிதஂ ஜ்வரஃ |
ஜங்காப்யாஂ ஶ்லைஷ்மிகஃ பூர்வஂ ஶிரஸ்தோऽநிலஸம்பவஃ ||௩௮||
(ச. சி. அ. ௩) |
View original
कफपित्तात्त्रिकग्राही पृष्ठाद्वातकफात्मकः |
वातपित्ताच्छिरोग्राही त्रिविधः स्यात्तृतीयकः ||३७||
चतुर्थको दर्शयति प्रभावं द्विविधं ज्वरः |
जङ्घाभ्यां श्लैष्मिकः पूर्वं शिरस्तोऽनिलसम्भवः ||३८||
(च. चि. अ. ३) |
Hide commentary
மதுகோஶ வ்யாக்யா (விஜயரக்ஷித, ஶ்ரீகண்டதத்த கத)
உல்பணதோஷபேதேந ததீயகசதுர்தகயோர்லக்ஷணாந்தரமாஹ– கபபித்தாதித்யாதி| த்ரிகக்ராஹீ வேதநயா த்ரிகவ்யாபீ, த்ரிகஸ்ய வாதஸ்தாநத்வேந தத்கதௌ பித்தகபாவந்யஸ்தாநகதத்வேந துர்பலௌ ததீயதிநே வேகஂ குருதஃ, யதி து ஸ்வஸ்தாநஸ்திதௌ ஸ்யாதாஂ ததா ஸந்ததஜ்வரமேவ குர்யாதாமிதி ஜேஜ்ஜடஃ| ஏவஂ ஶிரஸி கபஸ்தாநே, பஷ்டே ச பித்தஸ்தாநே போத்தவ்யம்| பஷ்டாதிதி ல்யப்லோபே கர்மணி பஞ்சமீ, பஷ்டஂ வேதநயா வ்யாப்யேத்யர்தஃ| நச வாச்யஂ யதி த்ரிகஂ வாதஸ்தாநஂ தத்கதஂ தத்ர பித்தகபாவிதி; ப்ரகதிஸ்தாநாஂ தோஷாணாஂ ஸ்தாநநியமோ நது ப்ரகுபிதாநாஂ, தேஷாஂ ஸர்வதேஹகதத்வாத்| யதாஹ ஸுஶ்ருதஃ– “குபிதாநாஂ ஹி தோஷாணாஂ ஶரீரே பரிதாவதாம்| யத்ர ஸங்கஃ கவைகுண்யாத்வ்யாதிஸ்தத்ரோபஜாயதே||” (ஸு. ஸூ. அ. ௨௪) இதி| ஏவமந்யஸ்தாநகதத்வேந தோஷதௌர்பல்யாதி சதுர்தகேऽபி வாச்யம்| ப்ரபாவஂ ருஜாரூபாஂ ஶக்திம்| த்விவிதஂ விவணோதி– ஜங்காப்யாமித்யாதி| ஜங்காப்யாஂ ஶிரஸ்த இதி| ஏதச்ச பஞ்சமீத்வயஂ பூர்வவத்| பூர்வமிதி ப்ரதமஂ, தத்ர பூத்வா நிகிலஂ தேஹஂ வ்யாப்நோதி| ஶ்லைஷ்மிக இதி ஶ்லேஷ்மோல்பணஃ, ஸந்ததஸததகாந்யேத்யுஷ்கததீயகசதுர்தகாநாஂ பஞ்சாநாஂ ஸாந்நிபாதிகத்வாத்| யதுக்தஂ சரகே– “ப்ராயஶஃ ஸந்நிபாதேந தஷ்டஃ பஞ்சவிதோ ஜ்வரஃ| ஸந்நிபாதே து யோ பூயாந் ஸ தோஷஃ பரிகீர்திதஃ||” (ச. சி. அ. ௩) இதி| அதவா ப்ராயோக்ரஹணாதேகதோஷஜா த்விதோஷஜா அபி பவந்தி| அந்யே த்வாஹுஃ– விகதிவிஷமஸமவாயாரப்தாஃ ஸந்ததாதயஃ ஸந்நிபாதஜாஃ, தேஷாமேவோத்பூததோஷேண வ்யபதேஶஃ; ப்ரகதிஸமஸமவாயாரப்தாஸ்தே ஏகதோஷஜத்விதோஷஜா அபி பவந்தீதி ஜேஜ்ஜடஃ| ப்ரகதிஸமஸமவாயாரப்தஶ்சதுர்தகஸ்து பித்தேந ந க்ரியத ஏவ, வ்யாதிஸ்வபாவாத்; பித்தஜகலகண்டவத்| நநு, அஸ்தி பைத்திகோऽபி சதுர்தகஃ; ததா ச ஹாரீதாசார்யோ வ்யாஹரதி– “சதுர்தகோ நாம கதோ தாருணோ விஷமஜ்வரஃ| ஶோஷணஃ ஸர்வதாதூநாஂ பலவர்ணாக்நிநாஶநஃ|| த்ரிதோஷஜோ விகாரஃ ஸ்யாதஸ்திமஜ்ஜகதோऽநிலஃ| குபிதஂ பித்தமேவஂ து கபஶ்சைவஂ ஸ்வபாவதஃ|| ஶீததாஹகரஸ்தீவ்ரஸ்த்ரிகாலஂ சாநுவர்ததே| ஸந்நிபாதஸமுத்பூதோ விஷமோ விஷமஜ்வரஃ|| ஊர்த்வஂ காயஸ்ய கஹ்ணாதி யஃ பூர்வஂ ஸோऽநிலாத்மகஃ| பூர்வஂ கஹ்ணாத்யதஃகாயஂ ஶ்லேஷ்மவத்தஶ்சதுர்தகஃ||” இதி| அத்ராஹுஃ– அநுபந்தரூபமத்ர பித்தஂ, ந த்வாரம்பகஂ; கதமேஷா ப்ரதீதிரிதி சேத், ஸ்தாநவிஶேஷாநபிதாநாத்; அத ஏவ ஹாரீதேநாபி ஸ்தாநஂ நோதாஹதமேவ ஜங்காதிவதிதி சரகடீகாகதோ வ்யாசக்ஷதே| கிந்த்வேஷா வ்யாக்யா ததா ஸங்கச்சதே யதி பித்தலிங்கஂ நோத்பூதஂ தஶ்யதே, தஶ்யதே ச; ததாஹி கத்யதே– பேடேऽபி பைத்திகஃ பட்யதே– “ஆமாஶயஸ்தஃ பவநோ ஹ்யஸ்திமஜ்ஜகதோऽபி வா| குபிதஃ கோபயத்யாஶு ஶ்லேஷ்மாணஂ பித்தமேவ ச||” இதி| கிஞ்ச நாகபர்ததந்த்ரே ஸ்தாநமப்யுக்தமேவ– “ஊர்த்வகாயஂ து யஃ பூர்வஂ கஹ்ணாதி ஸோऽநிலாத்மகஃ| மத்யகாயஂ து கஹ்ணாதி பூர்வஂ யஸ்து ஸ பித்தஜஃ|| பூர்வஂ கஹ்ணாத்யதஃகாயஂ ஶ்லேஷ்மவத்தஶ்சதுர்தகஃ||” இதி| தஸ்மாத் ப்ராயேண கபவாதாப்யாஂ பவதீதி பைத்திகஶ்சதுர்தகஶ்சரகாதிபிர்நோதாஹதஃ, நத்வஸம்பவாதிதி மந்தவ்யம்| ஏஷாஂ சோத்பத்திக்ரமோ வத்தஸுஶ்ருதாதவகந்தவ்யஃ| ஸ யதாஹ– “அஹோராத்ராதஹோராத்ராத் ஸ்தாநாத் ஸ்தாநஂ ப்ரபத்யதே| ததஶ்சாமாஶயஂ ப்ராப்ய கரோதி விஷமஜ்வரம்|| கபஸ்தாநவிபாகேந யதாஸங்க்யஂ கரோதி ஹி| ஸததாந்யேத்யுஷ்கத்ர்யாக்யசதுர்தாந் ஸப்ரலேபகாந்||” (ஸு. உ. தஂ. அ. ௩௯) இதி| அஸ்யாயமர்தஃ– ஆமாஶயஹதயகண்டஶிரஃஸந்தயஃ பஞ்ச கபஸ்தாநாநி, ஏஷு ஸ்திதைர்தோஷைர்யதாஸங்க்யஂ ஸததாதயஃ க்ரியந்தே| தத்ராமாஶயஸ்திதேந தோஷேண ஸததகஃ க்ரியதே த்விகாலஂ ந ச ஸர்வதா; ந சாமாஶயப்ராப்த்யா ஸர்வதா ப்ரஸங்கஃ, அஹோராத்ரேஷு காலேஷு ஸ்வப்ரகோபகாலாபேக்ஷயா ஜ்வரோத்பத்தேஃ| ஹதயஸ்திதேந தோஷேணாமாஶயமாகத்யாந்யேத்யுஷ்கஃ க்ரியதே ஏககாலஂ, நச ஸர்வதா, ஸததாரம்பகதோஷாபேக்ஷயாऽஸ்ய வ்யவஹிதத்வாத்| கண்டஸ்திதேந தோஷேணைகஸ்மிந் திநே ஹதயமாகம்யதே, அபரஸ்மிந்நாமாஶயமாகத்ய ஜ்வர ஆரப்யதே ததீயகஃ| ஏவஂ ஶிரஃஸ்திதேந தோஷேண கண்டஹதயாமாஶயாந் த்ரீந் த்ரிபிர்திநைஃ க்ரமேண ப்ராப்ய சதுர்தகஃ க்ரியதே| புநஃ ஸ்வஸ்தாநகமநஂ து தோஷாணாஂ ஹதவேகத்வேந லாகவாத்வேகதிந ஏவ பவதி| ஸந்திஸ்திதேந தோஷேண ப்ரலேபகஃ க்ரியதே, ஸந்தயஶ்சாமாஶயேऽபி ஸந்தீதி ஸ ஸர்வதா பவதி| அயஂ சாவிஷமோऽபி விஷமஸஹசரிதஃ படிதஃ கபஸ்தாநோத்பாதாநுரோதாத்| உக்தஂ ஹி ஸுஶ்ருதே– “ ப்ரலேபகஸ்த்வவிஷமஃ ப்ராயஃ க்லேஶாய ஶோஷிணாம்||” (ஸு. உ. தஂ. அ. ௩௯) இதி||௩௭-௩௮||
ஆதங்கதர்பண வ்யாக்யா (வாசஸ்பதி வைத்ய கத)
உல்பணதோஷபேதேந ததீயகசதுர்தகயோர்லக்ஷணாந்தரமாஹ– ததீயக இத்யாதி| ததீயகோ ஜ்வரஸ்த்ரிவிதோ பவதி| கபபித்தாத்த்ரிகக்ராஹீ வேதநயா த்ரிகவ்யாபீ| த்ரிகஸ்ய வாதஸ்தாநத்வாத்தத்கதௌ கபபித்தௌ அந்யஸ்தாநகதத்வேந துர்பலௌ ததீயதிநே வேகஂ குருதஃ, யதி து ஸ்வஸ்தாநஸ்திதௌ ஸ்யாதாஂ ததா ஸந்ததமேவ குர்யாதாமிதி ஜேஜ்ஜடஃ| ஏவஂ ஶிரஸி கபஸ்தாநே பஷ்டே ச பித்தஸ்தாநே போத்தவ்யம்| ந ச வாச்யஂ யதி த்ரிகஂ வாதஸ்தாநஂ தத்கதஂ தத்ர பித்த கபாவிதி? உச்யதே– ப்ரகதிஸ்தாநாஂ தோஷாணாஂ ஸ்தாநநியமோ ந து குபிதாநாஂ, தேஷாஂ ஸர்வகதத்வாத்| யதாஹ ஸுஶ்ருதஃ– “குபிதாநாஂ ஹி தோஷாணாஂ ஶரீரே பரிதாவதாம்| யத்ர ஸங்கஃ கவைகுண்யாத்வ்யாதிஸ்தத்ரோபஜாயதே||” இதி| ஏவமந்யஸ்தாநகதத்வேந தோஷதௌர்பல்யாதிசதுர்தகேऽபி வாச்யம்| வாதகபாத்மகோ ஜ்வரோ வேதநயா பஷ்டக்ராஹீ, வாதபித்தாத்மகோ வேதநயா ஶிரோக்ராஹீ, ஏவஂ த்ரைவித்யம்| சாதுர்திகோ த்விப்ரகாராஂ ஶக்திஂ தர்ஶயதி– ஜங்காப்யாஂ ஶ்லைஷ்மிகஃ, அநிலஸம்பவஃ ஶிரஸஃ, வேதநயேத்யர்தஃ| சாதுர்திகஃ பித்தேந ந க்ரியதே இத்யேகே, வ்யாதிஸ்வபாவாத் பித்தஜகலகண்டவத்| ஹாரீதஸ்து சாதுர்திகோऽபி பைத்திகோऽஸ்தீதி வததி– “சாதுர்திகோ நாம கதோ தாருணோ விஷமஜ்வரஃ| ஶோஷணஃ ஸர்வதாதூநாஂ பலவர்ணாக்நிநாஶநஃ|| த்ரிதோஷஜோ விகாரஃ ஸ்யாதஸ்திமஜ்ஜாகதோऽநிலஃ| கரோதி பித்தமேவஂ து கபஶ்சைவஂ ஸ்வபாவதஃ||” இத்யாதி| அத்ராஹுஃ– அநுபந்தரூபமத்ர பித்தஂ ந த்வாரம்பகஂ, கதமேஷா ப்ரதீதிரிதி சேத், ஸ்தாநவிஶேஷாநபிதாநாத்; அத ஏவ ஹாரீதேநாபி ஸ்தாநஂ நோதாஹதஂ ஜங்காதிவதிதி சரகடீகாகதோ வ்யாசக்ஷதே| கிஂ த்வேஷா வ்யாக்யா ததா ஸங்கச்சதே யதி பித்தலிங்கஂ நோத்பூதஂ தஶ்யேத, தஶ்யதே ச| ததா ச பேடேऽபி படிதம்– “ஆமாஶயஸ்தஃ பவநோ ஹ்யஸ்திமஜ்ஜகதோऽபி வா| குபிதஃ கோபயத்யாஶு ஶ்லேஷ்மாணஂ பித்தமேவ வா||” இதி| கிஞ்ச வாக்படதந்த்ரே ஸ்தாநமப்யுக்தமேவ “ஊர்த்வகாயஂ து யஃ பூர்வஂ கஹ்ணீதே ஸோऽநிலாத்மகஃ| மத்யகாயஂ து கஹ்ணாதி பூர்வஂ யஸ்து ஸ பித்தஜஃ|| பூர்வஂ கஹ்ணாத்யதஃகாயஂ ஶ்லேஷ்மா வத்தஶ்சதுர்தகாஃ|” இதி| தஸ்மாத் ப்ராயேண கபவாதாப்யாஂ பவதீதி பைத்திகஶ்சாதுர்தகஶ்சரகாதிபிநோதாஹத ஏவ, நத்வஸம்பவாதிதி மந்தவ்யம்||௩௭-௩௮||
Adhikarana சதுர்தகவிபர்யயலக்ஷணம் (௩௯) · Śloka ௩௯
விஷமஜ்வர ஏவாந்யஶ்சதுர்தகவிபர்யயஃ |
, த்ர்யஹாத் த்வயஹஂ ஜ்வரயதி ஹ்யாதாவந்தே ச முஞ்சதி ||௩௯||
(ச. சி. அ. ௩) |
View original
विषमज्वर एवान्यश्चतुर्थकविपर्ययः |
, त्र्यहाद् द्वयहं ज्वरयति ह्यादावन्ते च मुञ्चति ||३९||
(च. चि. अ. ३) |
Hide commentary
மதுகோஶ வ்யாக்யா (விஜயரக்ஷித, ஶ்ரீகண்டதத்த கத)
சதுர்தகவிபர்யயமாஹ– விஷமேத்யாதி| அத்ர தந்த்ராந்தரம்– “அஸ்திமஜ்ஜோபயகதே சதுர்தகவிபர்யயஃ| த்ர்யஹாத் த்வ்யஹஂ ஜ்வரயதி ஹ்யாதாவந்தே ச முஞ்சதி||” இதி| ஆதாவேகதிநஂ முக்த்வா, மத்யே திநத்வயஂ பூத்வா, அந்தே ஏகதிநஂ ந பவதீதி வ்யாசக்ஷதே ஜேஜ்ஜடாதயஃ| “அஸ்திமஜ்ஜோபயகதே சதுர்தகவிபர்யயஃ| த்ர்யஹாத்த்வ்யஹஂ ஜ்வரயத்யாதாவந்தே ச முஞ்சதி||” இதி பராஶரவசநஸ்யாபி ஸ ஏவார்தஃ; த்ர்யஹாதிதி த்ர்யஹஸ்யாதிதிநஂ விமுஞ்சதி, திநத்வயஂ ஜ்வரயதி, த்ர்யஹஸ்யாந்தே சதுர்ததிநஂ முஞ்சதீதி தாத்பர்யார்தஂ வ்யாசக்ஷதே| ஹரிசந்த்ரஸ்த்வாஹ-த்வே அஹநீ நிரந்தரஂ ஜ்வரயித்வா உபரம்யைகமஹஃ புநர்ஜ்வரயதீத்யேஷஶ்சதுர்தகவிபர்யய இதி| ஆதிதிநாபாவஶ்சோத்தரோத்தரபாதிதிவஸேஷ்வவதார்யஃ| சதுர்தகவிபர்யயஸ்யோபலக்ஷணத்வேந ததீயகாதிவிபர்யயோऽப்யூஹ்யஃ இத்யாஹுஃ| தத்யதா– மத்யே ஏகதிநஂ ஜ்வரயதி, ஆத்யந்தயோர்முஞ்சதீதி ததீயகவிபர்யயஃ; ஏககாலஂ விமுச்ய ஸர்வமஹோராத்ரஂ வ்யாப்நோதீத்யந்யேத்யுஷ்கவிபர்யயஃ; ( காலத்வயே முஞ்சதி, ஸர்வமஹோராத்ரஂ ஜ்வரயதீதி ஸததகவிபர்யயஃ)| அத்ர தோஷவிகதிரேவ நாநாவிதா ஹேதுரிதி| “கபஸ்தாநேஷு வா திஷ்டந் தோஷோ த்வித்ரிசதுர்ஷு ச| விபர்யயாக்யாந் குருதே விஷமாந் கச்ச்ரஸாதநாந்||” (ஸு. உ. தஂ. அ. ௩௯) இதி வத்தஸுஶ்ருதவாக்யஂ வ்யாசக்ஷாணோ ஜேஜ்ஜடஃ– அந்யேத்யுஷ்கததீயசதுர்தகமாத்ரஸ்ய விபர்யயமுதாஹரதி, தத்யதா– ஆமாஶயஹதயஸ்ததோஷேண யதோதாஹத ஏவாந்யேத்யுஷ்கவிபர்யயஃ; ஆமாஶயஹதயகண்டஸ்திதேந ததீயகவிபர்யயஃ; தத்ரைகஸ்மிந் திநே ஹதயஸ்தோ தோஷ ஆமாஶயமாகத்ய தத்ஸ்தேந ஸஹ ஜ்வரயதி, தத்திநே கண்டஸ்திதஶ்ச ஹதயமாயாதி, அபரதிநே ஸோऽப்யாமாஶயமாகத்ய ஜ்வரயதி, ஏவஂ திநத்வயஂ பூத்வா பஶ்சாதேகதிநஂ ந பவதீதி ததீயகவிபர்யயஃ; ஆமாஶயஹதயகண்டஶிரஃஸ்தேந தோஷேண சதுர்தகவிபர்யய க்ரியதே தத்ர யஸ்மிந் திநே ஹதயஸ்தோ தோஷ ஆமாஶயமாகத்ய ஜ்வரயதி தஸ்மிந் திநே கண்டஸ்தோ ஹதயஂ ஶிரஸ்தஃ கண்டமாயாதி, அபரதிநே ஹதயஸ்த ஆமாஶயமாகத்ய ஜ்வரயதி கண்டஸ்திதஶ்ச ஹதயமாயாதி, அபரதிநே ஹதிஸ்த ஏவாமாஶயமாகத்ய ஜ்வரயதி, ஏவஂ திநத்ரயே பூத்வா பஶ்சாதேகதிநஂ ந பவதீதி சதுர்தகவிபர்யய இதி| ஏதே ச ஸர்வ ஏவ ஜ்வரா ந விருத்தாஃ, ஸர்வேஷாமேவ முநிப்ரணீதத்வாத்| யதோக்தஂ ஸ்மதிஶாஸ்த்ரே– “ஸ்மதித்வைதஂ து யத்ர ஸ்யாத்தத்ர தர்மாவுபௌ மதௌ||” (மநு. ஸ்ம. அ. ௨/௧௪) இதி| தஶ்யந்தே ச நாநாவிதா ஏவ விஷமஜ்வராஃ; ஏஷ ஏவ ந்யாயஶ்சரகஸுஶ்ருதயோஃ குஷ்டவைஷம்யே வாப்யசந்த்ரேண தர்ஶிதஃ; ந வா சிகித்ஸாபேதோऽப்யேஷாமுக்தஃ; யைவ ததீயகாதௌ சிகித்ஸா ஸைவ தத்விபர்யயேऽபீதி||௩௯||
ஆதங்கதர்பண வ்யாக்யா (வாசஸ்பதி வைத்ய கத)
சாதுர்திகவிபர்யயமாஹ– விஷமேத்யாதி| சாதுர்தகவிபர்யயோऽந்யோ விஷமஜ்வரஃ| த்ர்யஹாத்த்வ்யஹமிதி த்ர்யஹாத்த்வ்யஹஂ த்விதிநஂ ஜ்வரயதி ஏகஂ திநஂ விமுஞ்சதி, ஏவஂ ததீயகவிபர்யயோ வாச்யஃ| அத்ர தோஷவிகதிரேவ ஹேதுரிதி| பூர்வோக்தேஷு கபஸ்தாநவிபாகேஷு த்வித்ரிசதுர்ஷு திஷ்டந் தோஷோ விபர்யயஂ குருதே| உக்தஂ ச– “கபஸ்தாநேஷு வா திஷ்டந்தோஷோ த்வித்ரிசதுர்ஷு வா| விபர்யயாக்யாந்குருதே விஷமாந்கச்ச்ரஸாதநாந்” இதி| நாநாவிதா ஏவ விஷமஜ்வரா தஶ்யந்தே| ஏஷ ந்யாயஶ்சரகஸுஶ்ருதயோஃ குஷ்டவைதர்ம்யே வாப்யசந்த்ரேண தர்ஶிதஃ| ஸுஶ்ருதே விஷமஜ்வராணாமுபஶாந்தவேகாநாமபி தேஹேऽவஸ்தாநஂ தர்ஶிதம்| தத்யதா– “ஸ சாபி விஷமோ தேஹஂ ந கதாசித்விமுஞ்சதி| யஸ்மாத்கௌரவவைரஸ்யகார்ஶ்யேப்யோ ந விமுச்யதே|| வேகே து ஸமதிக்ராந்தே கதோऽயமிதி லக்ஷ்யதே| கௌரவஂ ஶிரஸோ க்லாநிர்நாதிஶ்ரத்தா ச போஜநே|| மாதுர்யமத வைரஸ்யஂ திக்தத்வமதவா புநஃ| வக்த்ரஸ்ய ஜாயதே யஸ்மாத்ப்ரவேகேऽபி கதே ஸதி| தஸ்மாத்து நியதோ ஜுஷ்டஃ ஶரீரே விஷமஜ்வரஃ” இதி||௩௯||
Adhikarana வாதபலாஸகஜ்வரலக்ஷணம் (௪௦) · Śloka ௪௦
நித்யஂ மந்தஜ்வரோ ரூக்ஷஃ ஶூநகஸ்தேந ஸீததி |
ஸ்தப்தாங்கஃ ஶ்லேஷ்மபூயிஷ்டோ பவேத்வாதபலாஸகீ ||௪௦||
(அ. ஸஂ. நி. அ. ௨) |
View original
नित्यं मन्दज्वरो रूक्षः शूनकस्तेन सीदति |
स्तब्धाङ्गः श्लेष्मभूयिष्ठो भवेद्वातबलासकी ||४०||
(अ. सं. नि. अ. २) |
Hide commentary
மதுகோஶ வ்யாக்யா (விஜயரக்ஷித, ஶ்ரீகண்டதத்த கத)
உக்தஸங்கத்யா ப்ரலேபகாதநூபத்ரவத்வேந தத்ஸதர்மிணி வாதபலாஸகே வாச்யே ப்ரதிலோமதந்த்ரயுக்த்யா வாதபலாஸகமேவாஹ– நித்யமித்யாதி| வாதபலாஸகாக்யோ ஜ்வரோऽஸ்யாஸ்தீதி வாதபலாஸகீ நரஃ, தேந ஜ்வரேண, ஶூநகஃ ஶோதீ, ஸீததி அவஸந்நோ பவதி; ஶோதிநஃ ஸ உபத்ரவ இத்யர்தஃ| ‘ஶூநஃ கச்ச்ரேண ஸித்யதி’ இதி பாடாந்தரே ‘தேந’ இதி ஶேஷஃ| வாதபலாஸகமேகே கும்பாஹ்வயபாண்டுரோகவிஷயமாஹுரிதி கதாதரஃ| வாதபலாஸகாரப்தத்வாத்வாதபலாஸகஃ; பலாஸகஃ ஶ்லேஷ்மா, பித்தமப்யத்ர போத்தவ்யம்| யதுக்தஂ தந்த்ராந்தரே– “வாயுஃ ப்ரகுபிதோ தோஷாவுதீர்யோபௌ விதாவதி| ஸ ஶிரஸ்தஃ ஶிரஃஶூலம்||” இத்யாதி| யச்சோக்தஂ ஸுஶ்ருதேந– “ப்ரலேபகஂ வாதபலாஸகஂ வா கபாதிகத்வாத் ப்ரவதந்தி தஜ்ஜ்ஞாஃ||” (ஸு. உ. தஂ. அ. ௩௯) இதி, தத்து ஶ்லேஷ்மணோ நித்யாநுஷக்தத்வேநேதி ஜேஜ்ஜடஃ| ரூக்ஷத்வஂ சாஸ்ய வாதபித்தாபிபூதத்வாத் கபஸ்நேஹஸ்ய வ்யாதிப்ரபாவாத்வேதி||௪௦||
ஆதங்கதர்பண வ்யாக்யா (வாசஸ்பதி வைத்ய கத)
வாதபலாஸகஜ்வரமாஹ– வாதபலாஸகோ ஜ்வரோऽஸ்யாஸ்தீதி வாதபலாஸகீ நரஃ, தேந ஜ்வரேண, ஶூநகஃ ஶோதீ, ஸீததி அவஸந்நோ பவதி, ஶோதிநஃ ஸ உபத்ரவ இத்யர்தஃ| கீதஶஃ? நித்யஂ மந்தஜ்வரோ நித்யஂ ஸததஂ, மந்தஜ்வரோ மந்தவேகஃ, வாதபலாஸகாரப்தத்வாத்வாதபலாஸகஃ| பலாஸஃ ஶ்லேஷ்மா| பித்தமப்யத்ர போத்தவ்யம்| யதுக்தஂ தந்த்ராந்தரே– “வாயுஃ ப்ரகுபிதோ தோஷாவுதீர்யோபௌ விதாவதி| ஸ ஶிரஸ்தஃ ஶிரஃஶூலம்” இத்யாதி| யதுக்தஂ ஸுஶ்ருதேந– “ப்ரலேபகஂ வாதபலாஸகஂ வா கபாதிகத்வாத்ப்ரவதந்தி தஜ்ஜ்ஞாஃ” இதி| தத்து ஶ்லேஷ்மணோ நித்யாநுஷக்தத்வேநேதி ஜேஜ்ஜடஃ| ரூக்ஷத்வஂ சாஸ்ய வாதபித்தாபிபூதத்வாத்கபஸ்ய வ்யாதிப்ரபாவாத்வா| ஸ்தப்தாங்கஶ்லேஷ்மபூயிஷ்ட இதி ஸ்தப்தாங்கஶ்ச ஶ்லேஷ்மபூயிஷ்டஶ்ச; ததுக்தஂ ஸுஶ்ருதே– “ப்ரலேபகஂ வாதபலாஸகஂ வா கபாதிகத்வேந வதந்தி தஜ்ஜ்ஞாஃ” இதி| அந்யத்ர து வாதாதிகத்வேந தர்ஶிதஃ, தத்கதமத்ர ஶ்லேஷ்மபூயிஷ்டத்வமுக்தம்| அத்ரோச்யதே– வாதேரிதஸர்வஸந்திரூபகபாரப்தத்வாத், வாதபலாஸகஸ்து யதார்தநாமா வாதேரிதோ பலாஸக ஆரம்பகோ யஸ்யேதி| ஶூநஃ கச்ச்ரேண ஸித்யதீதி பாடாந்தரம்| தேந வாதபலாஸகமேகே கும்பாஹ்வயபாண்டுரோகவிஷயமாஹுரிதி கயாதாஸஃ||௪௦||
Adhikarana ப்ரலேபகஜ்வரலக்ஷணம் (௪௧) · Śloka ௪௧
ப்ரலிம்பந்நிவ காத்ராணி கர்மேண கௌரவேண ச |
மந்தஜ்வரவிலேபீ ச ஸஶீதஃ ஸ்யாத்ப்ரலேபகஃ ||௪௧||
(அ. ஸஂ. நி. அ. ௨) |
View original
प्रलिम्पन्निव गात्राणि घर्मेण गौरवेण च |
मन्दज्वरविलेपी च सशीतः स्यात्प्रलेपकः ||४१||
(अ. सं. नि. अ. २) |
Hide commentary
மதுகோஶ வ்யாக்யா (விஜயரக்ஷித, ஶ்ரீகண்டதத்த கத)
ப்ரலேபகமாஹ– ப்ரலிம்பந்நித்யாதி| மந்தஜ்வரஶ்சாஸௌ விலேபீ சேதி மந்தஜ்வரவிலேபீ, விலேபித்வஂ சாஸ்ய யஸ்மாத்கர்மகௌரவாப்யாஂ லிம்பதி ஸம்பத்நாதீத்யர்தஃ| அயஂ ச கபபித்தஜஃ| யதுக்தஂ ஸுஶ்ருதேந “ப்ரலேபகஂ வாதபலாஸகஂ வா” (ஸு. உ. தஂ. அ. ௩௯) இத்யாதி| ததா யக்ஷ்மணி “ஜ்வரோ தாஹோऽதிஸாரஶ்ச பித்தாத்ரக்தஸ்ய சாகமஃ||” (ஸு. உ. தஂ. அ. ௪௧) இத்யுக்தஂ, யக்ஷ்மணி சாயஂ பவதீதி| அந்யே து த்ரிதோஷஜயக்ஷ்மஜநிதத்வேந த்ரிதோஷஜ ஏவாயம், உத்பூதத்வேந து கபபித்தவ்யபதேஶஃ||௪௧||
ஆதங்கதர்பண வ்யாக்யா (வாசஸ்பதி வைத்ய கத)
மந்தஜ்வரஶ்சாஸௌ விலேபீ ச மந்தஜ்வரவிலேபீ, விலேபித்வஂ சாஸ்ய கர்மேணேதி ஆதபேநேவ கௌரவேண குருத்வேநேவ லிம்பதி ஸம்பத்நாதி ஸ ப்ரலேபகாக்யோ ஜ்வரஃ| ஸஶீதஃ ஶீதயுக்தஃ| அயஂ ச கபபித்தஜஃ| யதுக்தஂ ஸுஶ்ருதேந யக்ஷ்மணி– “ஜ்வரோ தாஹோऽதிஸாரஶ்ச பித்தாத்ரக்தஸ்ய சாகமஃ|” இதி| யக்ஷ்மணி சாயஂ பவதி| அந்யே து த்ரிதோஷஜநிதத்வேந த்ரிதோஷஜ ஏவாயம், உத்பூதத்வேந து கபபித்தவ்யபதேஶஃ| காத்ராணி ப்ரலிம்பதீவேதி ப்ரலேபகோऽந்வர்தஸஞ்ஜ்ஞஃ||௪௧||
Adhikarana விஷமஜ்வரவிஶேஷாஃ (௪௨-௪௭) · Śloka ௪௭
விதக்தேऽந்நரஸே தேஹே ஶ்லேஷ்மபித்தே வ்யவஸ்திதே |
தேநார்தஂ ஶீதலஂ தேஹமர்தமுஷ்ணஂ ப்ரஜாயதே ||௪௨||
காயே துஷ்டஂ யதா பித்தஂ ஶ்லேஷ்மா சாந்தே வ்யவஸ்திதஃ |
தேநோஷ்ணத்வஂ ஶரீரஸ்ய ஶீதத்வஂ ஹஸ்தபாதயோஃ ||௪௩||
காயே ஶ்லேஷ்மா யதா துஷ்டஃ பித்தஂ சாந்தே வ்யவஸ்திதம் |
ஶீதத்வஂ தேந காத்ராணாமுஷ்ணத்வஂ ஹஸ்தபாதயோஃ ||௪௪||
(அ. ஸஂ. நி. அ. ௨) |
த்வக்ஸ்தௌ ஶ்லேஷ்மாநிலௌ ஶீதமாதௌ ஜநயதோ ஜ்வரே |
தயோஃ ப்ரஶாந்தயோஃ பித்தமந்தே தாஹஂ கரோதி ச ||௪௫||
கரோத்யாதௌ ததா பித்தஂ த்வக்ஸ்தஂ தாஹமதீவ ச |
தஸ்மிந் ப்ரஶாந்தே த்விதரௌ குருதஃ ஶீதமந்ததஃ ||௪௬||
த்வாவேதௌ தாஹஶீதாதிஜ்வரௌ ஸஂஸர்கஜௌ ஸ்மதௌ |
தாஹபூர்வஸ்தயோஃ கஷ்டஃ கச்ச்ரஸாத்யதமஶ்ச ஸஃ ||௪௭||
(ஸு. உ. தஂ. அ. ௩௯) |
View original
विदग्धेऽन्नरसे देहे श्लेष्मपित्ते व्यवस्थिते |
तेनार्धं शीतलं देहमर्धमुष्णं प्रजायते ||४२||
काये दुष्टं यदा पित्तं श्लेष्मा चान्ते व्यवस्थितः |
तेनोष्णत्वं शरीरस्य शीतत्वं हस्तपादयोः ||४३||
काये श्लेष्मा यदा दुष्टः पित्तं चान्ते व्यवस्थितम् |
शीतत्वं तेन गात्राणामुष्णत्वं हस्तपादयोः ||४४||
(अ. सं. नि. अ. २) |
त्वक्स्थौ श्लेष्मानिलौ शीतमादौ जनयतो ज्वरे |
तयोः प्रशान्तयोः पित्तमन्ते दाहं करोति च ||४५||
करोत्यादौ तथा पित्तं त्वक्स्थं दाहमतीव च |
तस्मिन् प्रशान्ते त्वितरौ कुरुतः शीतमन्ततः ||४६||
द्वावेतौ दाहशीतादिज्वरौ संसर्गजौ स्मृतौ |
दाहपूर्वस्तयोः कष्टः कृच्छ्रसाध्यतमश्च सः ||४७||
(सु. उ. तं. अ. ३९) |
Hide commentary
மதுகோஶ வ்யாக்யா (விஜயரக்ஷித, ஶ்ரீகண்டதத்த கத)
விஷமஜ்வரவிஶேஷாநாஹ– விதக்த இத்யாதி| விதக்தேऽந்நரஸே துஷ்டே ஆஹாரரஸே ததா துஷ்டே பித்தே துஷ்டே ஶ்லேஷ்மணி தேஹே வ்யவஸ்திதே பவதஃ, ‘தேந ஹேதுநா தேஹமர்தஂ ஶீதலஂ கபேநார்தஂ சோஷ்ணஂ பித்தேந ப்ரஜாயதே| அர்தத்வஂ சார்தநாரீஶ்வராகாரேண நரஸிஂஹாகாரேண வா, யதாதோஷஂ வ்யவஸ்தாநநியமஹேதோரபாவாதிதி| காய இத்யாதி| காயே அந்தரக்நௌ, கோஷ்ட இதி யாவத்| அந்தே ஹஸ்தபாதயோஃ| உக்தார்தஸ்ய விபர்யயேண ஜ்வராந்தரமாஹ– காயே ஶ்லேஷ்மேத்யாதி| த்வக்ஸ்தாவித்யாதி|– த்வக்ஶப்தேந த்வக்ஸ்தோ ரஸ உச்யதே, தத்ஸ்தஸ்ய ததுபசாரேணேதி கதாதரஃ; ஜேஜ்ஜடஸ்து த்வசமேவாஹ| ஏததபிப்ராயேணைவ சரகேண ஜ்வரேऽப்யங்கார்தஂ தைலாதீந்யபிதாயோக்தம்– “தைராஶு ப்ரதமஂ யாதி பஹிர்மார்ககதோ ஜ்வரஃ||” (ச. சி. அ. ௩) இதி| தயோஃ ஶ்லேஷ்மாநிலயோஃ| ப்ரஶாந்தயோரிதி ப்ரஶாந்தவேகயோரித்யர்தஃ; நஹி விஷமேஷு தோஷஸ்ய ப்ரஶாந்திர்பவதி, புநர்வேகாகமாத்| யதாஹ ஸுஶ்ருதஃ– “ஸ சாபி விஷமோ தேஹஂ ந கதாசித்விமுஞ்சதி| க்லாநிகௌரவகார்ஶ்யேப்யஃ ஸ யஸ்மாந்ந ப்ரமுச்யதே|| வேகே து ஸமதிக்ராந்தே கதோऽயமிதி லக்ஷ்யதே| தாத்வந்தரஸ்தோ லீநத்வாத் ஸௌக்ஷ்ம்யாந்நைவோபலப்யதே [ |” (ஸு. உ. தஂ. அ. ௩௯) இதி| இதரௌ வாதகபௌ| தாஹஶீதாதீதி ஏகோ தாஹாதிஃ, அபரஃ ஶீதாதிஃ| நநு, ஏதயோஃ ஸம்ப்ராப்தௌ த்ரிதோஷஜத்வமுக்தஂ; தத் கதஂ ஸஂஸர்கஜாவித்யுக்தஂ, ஸஂஸர்கோ ஹி த்வயோர்பவதி த்ரயாணாஂ ஸந்நிபாத இதி ஸ்திதிஃ| உச்யதே– ஸஂஸர்கஃ ஸம்பந்தஃ, ஸ ச த்வயோர்பஹூநாஂ ச பவதி, அத்ர த்ரயாணாமுக்தஃ, ந சைவஂ ஸர்வத்ர; அதவா ஸஂஸர்கஃ ஸௌம்யாக்நேயதோஷகோடித்வயமேலாபஃ| தத்ர ஶீதாதௌ ஜ்வரே பித்தமநுபந்தஃ, தாஹாதௌ வாதகபாவநுபந்தௌ; அநுபந்த்யஶ்ச ப்ராதாந்யேந சிகித்ஸ்யோऽநுபந்தாவிரோதேநேதி ப்ரயோஜநமேதஸ்ய| தயோர்தாஹஶீதாதிஜ்வரயோர்மத்யே தாஹபூர்வோ தாஹாதிஃ கஷ்ட இதி துஃகப்ரதஃ| தாஹாதேஃ கஷ்டஸாத்யத்வாபிதாநேந ஶீதாதேரர்ததோऽகஷ்டத்வமிதி| உக்தவிஷமஜ்வராணாமுபலக்ஷணத்வாதந்யேऽபி விஷமஜ்வரா ராத்ரிஜ்வராதயோ போத்தவ்யா இதி ஜேஜ்ஜடஃ| உக்தஂ ச தந்த்ராந்தரே– “ஸமௌ வாதகபௌ யஸ்ய க்ஷீணபித்தஸ்ய தேஹிநஃ| ப்ராயோ ராத்ரௌ ஜ்வரஸ்தஸ்ய திவா ஹீநகபஸ்ய து||” இதி| ஸர்வேஷு ச விஷமஜ்வரேஷ்வவஶ்யம்பாவீ வாயுஃ| யதாஹ வத்தஸுஶ்ருதஃ– “நர்தேऽநிலாத்வை விஷமஜ்வரஃ ஸமுபஜாயதே| கபபித்தே ஹி நிஶ்சேஷ்டே சேஷ்டயத்யநிலஃ ஸதா||” (ஸு. உ. தஂ. அ. ௩௯) இதி| ததா விதேஹேऽபி– “பவநோ கதிவைஷம்யாத்விஷமஜ்வரகாரணம்|” இதி| ஏஷாஂ ச ஜ்வராணாமத்வாதிஹேத்வந்தரலாபாதந்யதாபாவோऽபி தஶ்யதே| தத்யதா– ஸந்ததஃ ஸ்வரூபஂ த்யக்த்வா ஸததாதீநாமந்யதமத்வஂ ப்ரதிபத்யதே, ததா சதுர்தகஸ்ததீயகாதிரூபத்வம்| யதாஹ சரகஃ– “த்வஹோராத்ரதோஷாணாஂ மநஸஶ்ச பலாபலாத்| காலமர்தவஶாச்சைவ ஜ்வரஸ்தஂ தஂ ப்ரபத்யதே||” (ச. சி. அ. ௩) இதி| அஸ்யார்தஃ– பலாபலாதிதி த்வாதிமநோऽந்தேந ஸம்பத்யதே, பலஂ சாபலஂ ச பலாபலம்| அர்தஶப்தோऽத்ர ப்ராக்தநகர்மவாசீ| தஂ தஂ காலஂ ஸததகாத்யுக்தஂ, ஜ்வரஃ ப்ரதிபத்யதே இதி யோஜநா| உதாஹரணஂ ச த்வஹோராத்ரபலாபலாத்யதா– யதா நிதாகோத்பந்நோ வாதப்ரதாநஶ்சதுர்தகோ வர்ஷாஸமயமாப்நோதி ததா தேநர்துநாऽऽப்யாயிதபலஸ்ததீயகாந்தாநாஂ ஸததகாதீநாமந்யதமத்வஂ ப்ராப்நோத்யுத்கர்ஷாத்| ஏவஂ வர்ஷாஸமுத்பந்நஃ ஸந்ததஃ ஶரதஂ ப்ராப்யாபகஷ்டபலஃ ஸததாதீநாமந்யதமத்வமேத்யபகர்ஷாத்| ஏவஂ பித்தகபயோரபி உத்கர்ஷாபகர்ஷௌ துகதௌ வ்யாக்யேயௌ| அஹோராத்ரஶப்தேந கதிபயாந்யஹோராத்ராணி கஹ்யந்தே, நஹி ஏகஸ்மிந்நஹோராத்ரே ஸததாதீநாமுத்கர்ஷாபகர்ஷாப்யாமந்யதாபாவ உபபத்யதே; கிந்து கதிபயைரேவ| யதா வர்ஷாஶரத்வஸந்தப்ராரம்பே வாதாதயோ ஜ்வரஂ சதுர்தகமாரபந்தே ததா மத்யாநி கதிபயதிநாந்யவாப்ய ஸ ஏவ ததீயகபூர்வகத்வேந விபரிணமதே உத்கர்ஷாத்; அபகர்ஷாத்து யதாऽந்த்யாநி திநாந்யாப்நோதி ததா ஸந்ததோ (வாதாரப்தஃ ப்ராவஷஃ,) பித்தாரப்தஃ ஶாரதோ, வஸந்தஸ்ய ச ஶ்லேஷ்மாரப்தஃ, ப்ரதநுகத்வாத்தோஷஸ்ய ஸததாதீநாமந்யதமத்வேந விபரிணமத இதி| தோஷபலாபலாத்யதா– யதா ஸததாதீநாமந்யதமகாரீ தோஷஃ ஶ்லேஷ்மா மதுரஸ்நிக்தாதீந் திவாஸ்வப்நாதீஂஶ்ச ஹேதூநாப்நோதி ததா ஸந்ததகாதீந் கரோதி| ஏவஂ வாதபித்தயோரப்யூஹ்யம்| மநோபலாபலாத்யதா– யதா ஸந்ததஜ்வரீ ஸத்த்வகுணோத்ரேகாத் ப்ரஹர்ஷாவஷ்டம்பபஹுலோ பவதி ததா ஸததாதீநாமந்யதமத்வஂ ப்ராப்நோதி; யதா சதுர்தகஜ்வரீ தமோகுணபூயிஷ்டத்வாத்விஷாதாதிபிரபிபூயதே ததா ததீயகாதீநாமந்யதமோ பவதி, “விஷாதோ ரோகவர்தநாநாம்” (ச. ஸூ. அ. ௨௫) இத்யாகமாத்| அந்யே து மநஃஶப்தேந புத்திஂ வ்யாக்யாநயந்தி, காரணே கார்யோபசாராத்| தஸ்யாஶ்ச பலாபலஂ யதா– யதா சதுர்தகஜ்வரீ ப்ரஜ்ஞாபராதாத்தேவாதீநபிபூயாஹிதாந்யாசரதி ததா ததீயகபூர்வேஷாமந்யதமத்வமாப்நோதி; யதா து ஶுத்தஸத்த்வோத்கர்ஷாத்விவேகிந்யா புத்த்யா யுக்தஃ ஸ்யாத்ததா ஶுபாநி தேவதாராதநேஷ்டிபல்யுபஹாராதீந்யாசரதி ததா ஸந்ததஜ்வரீ ஸததாதீநாமந்யதமத்வஂ ப்ராப்நோதி| அர்தவஶாத்யதா– ஸந்ததஜ்வரிணோऽபி யதி சதுர்தகவேதநீயஂ கர்ம ஸ்யாத்ததா ஸந்ததோऽபி சதுர்தகத்வேந விபரிணமதே; அத சதுர்தகஜ்வராவிஷ்டஸ்ய யதி தத்காலபரிபாகி கர்ம பலீயோ பவதி ததா ஸந்ததத்வேந பரிணமதே| ஏதச்ச கர்மவஶத்வமத்வஹோராத்ரதோஷபலாபலேஷ்வபி போத்தவ்யஂ, ததநந்தரஂ தந்நிர்தேஶாதிதி||௪௨-௪௭||
ஆதங்கதர்பண வ்யாக்யா (வாசஸ்பதி வைத்ய கத)
விஷமஜ்வரவிஶேஷாநாஹ– தேஹே விதக்தே அந்நரஸே துஷ்டே ஆஹாரே ரஸே ததா ஶ்லேஷ்மபித்தே துஷ்டஂ வ்யவஸ்திதே ஸதி தேந ஹேதுநா தேஹேऽர்தே ஶீதத்வஂ கபேந, அர்தே சோஷ்ணத்வஂ பித்தேந ப்ரஜாயதே; அர்தத்வஂ சார்தநாரீஶ்வராகாரேண நரஸிஂஹாகாரேண வா, யதாதோஷவ்யவஸ்தாநநியமஹேதோரபாவாதிதி| காய இத்யாதி காயேऽந்தரக்நௌ கோஷ்டே இதி யாவத்| யதா பித்தஂ துஷ்டஂ பவதி ஶ்லேஷ்மா சாந்தே துஷ்டோ வ்யவஸ்திதோ பவதி தேந ஹேதுநா ஶரீரஸ்ய உஷ்ணத்வஂ ஹஸ்தபாதயோஃ ஶீதத்வம்| விபர்யயேண ஜ்வராந்தரமாஹ– காயே இத்யாதி| விபரீதத்வே து பூர்வவத்வ்யாக்யேயம்| அதஃ பரஂ ஸந்ததாதீநாஂ ஶீததாஹபூர்வகத்வேந பேதமாஹ– த்வக்ஸ்தாவித்யாதி| யதா ஶ்லேஷ்மாநிலௌ த்வசி குபிதௌ பவதஸ்ததா ஜ்வரஸ்யாதௌ த்வசி ஶீதஂ ஜநயதஃ| த்வாவேதௌ தாஹஶீதாதிஜ்வரௌ ஸஂஸர்கஜௌ ஸ்மதௌ கதிதௌ ‘முநீந்த்ரைஃ’ இதி ஶேஷஃ| ஏதௌ கௌ? ஜ்வரே ஆதௌ பூர்வ கபவாதௌ த்வக்ஸ்தௌ ஸந்தௌ ஶீதமுத்பாதயதஃ, தயோஃ ஶ்லேஷ்மாநிலயோஃ ப்ரஶாந்தயோஃ ஸதோரந்தே பித்தஂ தாஹஂ கரோதி; ததா தேநைவ ப்ரகாரேண ஆதௌ பித்தஂ த்வக்ஸ்தஂ ஸததீவ தாஹஂ கரோதி, தஸ்மிஂஸ்து பித்தே ப்ரஶாந்தே ஸதி இதரௌ வாதகபௌ ஶீதஂ குருதஃ| த்வக்ஶப்தேந த்வக்ஸ்தோ ரஸ உச்யதே, தாத்ஸ்த்யாத்ததுபசாரேணேதி கதாதரஃ; ஜேஜ்ஜடஸ்த்வசமேவாஹ| தயோஃ ஶ்லேஷ்மாநிலயோஃ ப்ரஶாந்தவேகயோஃ ஸ்வகாலாபகமாத் ப்ரத்யநீகப்ராப்த்யா வா விஷமேஷு தோஷஸ்ய ப்ரஶாந்திர்பவதி பரஂ வேகோபகமாத்| யதுக்தஂ ஸுஶ்ருதேந– “ஸ சாபி விஷமோ தேஹஂ ந கதாசித்விமுஞ்சதி|” இதி| பூர்வமேவோக்தஂ யதா தௌ ப்ரஶாந்தவேகௌ பவதஸ்ததா பித்தமந்தர்தாஹஂ கரோதி, சகாராந்மூர்சாதீந்| யதா து பித்தஂ த்வக்ஸ்தஂ பவதி ததா த்வசி அதீவ தாஹஂ கரோதி, த்வக்தாஹகாரகே பித்தே ப்ரஶாந்தே கதவேகே ஸதி தாவபி இதரௌ ஶ்லேஷ்மாநிலௌ அந்ததஃ ஶீதஂ குருதஃ| ஆதிஶப்தாத்வமதுதந்த்ராதீந்| த்வாவேதௌ தாஹஶீதாதீ ஸஂஸர்கஜௌ கதிதௌ, ஏகோ தாஹாதிஃ, அபரஃ ஶீதாதிஃ| தயோர்தாஹஶீதபூர்வகயோர்ஜ்வரயோர்மத்யே தாஹபூர்வகஃ கஷ்டோऽத்யந்ததுஃகப்ரதஃ, கஷ்டஃ கச்ச்ரஸாத்யதம இதி விஶேஷணத்வயோபாதாநாதத்யர்தஂ துஃஸாத்யத்வஂ தர்ஶிதஂ, ஶீதபூர்வஸ்ய ஸுகஸாத்யத்வஂ; குதஃ? ரோகஶக்தேரசிந்த்யத்வாத்| நந்வேதயோஸ்த்ரிதோஷஜத்வமுக்தஂ தத்கதஂ ஸஂஸர்கஜாவித்யுக்தம்| உச்யதே– ஸஂஸர்கஃ ஸம்பந்தஃ ஸ ச த்வயோர்பஹூநாஂ ச பவதி, அதோऽத்ர த்ரயாணாமுக்தஃ, ந சைவஂ ஸர்வத்ர| அதவா ஸஂஸர்கஃ ஸௌம்யாக்நேயதோஷத்வயமேலகஃ| தத்ர ஶீதாதௌ ஜ்வரே பித்தாநுபந்தஃ, தாஹாதௌ ஜ்வரே வாதகபாநுபந்தஃ| அநு உபர்யதஶ்ச ப்ராதாந்யேந சிகித்ஸ்யத இத்யநுபந்தாத்ஸஂஸர்கஜாவித்யுக்தமிதி ந விரோதஃ| உக்தவிஷமஜ்வராணாமுபலக்ஷணத்வாதந்யேऽபி விஷமஜ்வரா ராத்ரிஜ்வராதயோ போத்தவ்யா இதி ஜேஜ்ஜடாதயஃ| உக்தஂ ச தந்த்ராந்தரே– “ஸமௌ வாதகபௌ யஸ்ய ஹீநபித்தஸ்ய தேஹிநஃ| ராத்ரௌ ப்ராயோ ஜ்வரஸ்தஸ்ய திவா ஹீநகபஸ்ய து” இதி| ஸர்வேஷு விஷமஜ்வரேஷ்வஶ்யம்பாவீ வாயுஃ| யதாஹ வத்தஸுஶ்ருதஃ– “நர்தேऽநிலாத்வை விஷமோ ஜ்வரஃ ஸமுபஜாயதே| கபபித்தே து நிஶ்சேஷ்டே சேஷ்டயத்யநிலோ பலீ||” இதி| ததா விதேஹேऽபி– “பவநோ கதிவைஷம்யாத்விஷமஜ்வரகாரணம்||” இதி||௪௨-௪௭||
Adhikarana ரஸரக்தமாஂஸமேதோமஜ்ஜஶுக்ரகதஜ்வரலக்ஷணம் (௪௮-௫௪) · Śloka ௧
குருதா ஹதயோத்க்லேஶஃ ஸதநஂ சர்த்யரோசகௌ |
ரஸஸ்தே து ஜ்வரே லிங்கஂ தைந்யஂ சாஸ்யோபஜாயதே ||௪௮||
ரக்தநிஷ்டீவநஂ தாஹோ மோஹஶ்சர்தநவிப்ரமௌ |
ப்ரலாபஃ பிடகா தஷ்ணா ரக்தப்ராப்தே ஜ்வரே நணாம் ||௪௯||
பிண்டிகோத்வேஷ்டநஂ தஷ்ணா ஸஷ்டமூத்ரபுரீஷதா |
ஊஷ்மாऽந்தர்தாஹவிக்ஷேபௌ க்லாநிஃ ஸ்யாந்மாஂஸகே ஜ்வரே ||௫௦||
பஶஂ ஸ்வேதஸ்தஷா மூர்சா ப்ரலாபஶ்சர்திரேவ ச |
தௌர்கந்த்யாரோசகௌ க்லாநிர்மேதஃஸ்தே சாஸஹிஷ்ணுதா ||௫௧||
பேதோऽஸ்த்நாஂ கூஜநஂ ஶ்வாஸோ விரேகஶ்சர்திரேவ ச |
விக்ஷேபணஂ ச காத்ராணாமேததஸ்திகதே ஜ்வரே ||௫௨||
தமஃப்ரவேஶநஂ ஹிக்கா காஸஃ ஶைத்யஂ வமிஸ்ததா |
அந்தர்ந்தாஹோ மஹாஶ்வாஸோ மர்மச்சேதஶ்ச மஜ்ஜகே ||௫௩||
மரணஂ ப்ராப்நுயாத்தத்ர ஶுக்ரஸ்தாநகதே ஜ்வரே |
ஶேபஸஃ ஸ்தப்ததா மோக்ஷஃ ஶுக்ரஸ்ய து விஶேஷதஃ ||௫௪||
(ஸு. உ. தஂ. அ. ௩௯) |
(ரஸரக்தாஶ்ரிதஃ ஸாத்யோ மாஂஸமேதோகதஶ்ச யஃ |
அஸ்திமஜ்ஜகதஃ கச்ச்ரோ ஶுக்ரஸ்தஸ்து ந ஸித்யதி) ||௧||
(ச. சி. அ. ௩) |
View original
गुरुता हृदयोत्क्लेशः सदनं छर्द्यरोचकौ |
रसस्थे तु ज्वरे लिङ्गं दैन्यं चास्योपजायते ||४८||
रक्तनिष्ठीवनं दाहो मोहश्छर्दनविभ्रमौ |
प्रलापः पिडका तृष्णा रक्तप्राप्ते ज्वरे नृणाम् ||४९||
पिण्डिकोद्वेष्टनं तृष्णा सृष्टमूत्रपुरीषता |
ऊष्माऽन्तर्दाहविक्षेपौ ग्लानिः स्यान्मांसगे ज्वरे ||५०||
भृशं स्वेदस्तृषा मूर्छा प्रलापश्छर्दिरेव च |
दौर्गन्ध्यारोचकौ ग्लानिर्मेदःस्थे चासहिष्णुता ||५१||
भेदोऽस्थ्नां कूजनं श्वासो विरेकश्छर्दिरेव च |
विक्षेपणं च गात्राणामेतदस्थिगते ज्वरे ||५२||
तमःप्रवेशनं हिक्का कासः शैत्यं वमिस्तथा |
अन्तर्न्दाहो महाश्वासो मर्मच्छेदश्च मज्जगे ||५३||
मरणं प्राप्नुयात्तत्र शुक्रस्थानगते ज्वरे |
शेफसः स्तब्धता मोक्षः शुक्रस्य तु विशेषतः ||५४||
(सु. उ. तं. अ. ३९) |
(रसरक्ताश्रितः साध्यो मांसमेदोगतश्च यः |
अस्थिमज्जगतः कृच्छ्रो शुक्रस्थस्तु न सिध्यति) ||१||
(च. चि. अ. ३) |
Hide commentary
மதுகோஶ வ்யாக்யா (விஜயரக்ஷித, ஶ்ரீகண்டதத்த கத)
உக்தவாதாதிஜ்வராணாஂ தாதுவிஶேஷதூஷ்யதயாऽதிகலக்ஷணாநி பவந்தி; யதுக்தம்– ‘வாதபித்தகபோத்தாநாஂ ஜ்வராணாஂ லக்ஷணஂ யதா| ததா தேஷாஂ பிஷக்ப்ரூயாத்ரஸாதிஷ்வபி புத்திமாந்||’ (ஸு. உ. தஂ. அ. ௩௯) இதி; ஏததபிதாநஂ ச ரஸாதிதாத்வவிரோதேந வாதாதிசிகித்ஸாகரணார்தம்; அதஸ்தாநாஹ– குருதேத்யாதி| ஹதயோத்க்லேஶஃ ஹதயஸ்திதஸ்ய தோஷஸ்யோபஸ்திதவமநத்வமிவ, ரஸஸ்ய ஹதயஸ்தத்வாத்| ரஸஸ்த இத்யநேந விஶேஷேணாத்ர ரஸோ தூஷ்யஃ, ஸர்வேஷாமேவ ஜ்வராணாஂ ரஸாநுகத்வாத்| தைந்யஂ க்லாந்தசித்தத்வம்| பிண்டிகேத்யாதி| பிண்டிகா ஜாந்வதோ ஜங்காமாஂஸபிண்டஃ, தஸ்யா உத்வேஷ்டநஂ தண்டாதிநா பீடநேநேவ வேதநா பிண்டிகோத்வேஷ்டநம்; ஏவமந்யத்ராபி| ஸஷ்டமூத்ரபுரீஷதா ப்ரவர்தமாநமூத்ரபுரீஷதா| ஊஷ்மா பஹிஃ, ஏதச்ச விஶேஷபரஂ, ப்ராயஃ ஸர்வஜ்வரேஷு ததாபாவாத்| ‘ஊஷ்மாऽந்தர்மோஹவிக்ஷேபௌ’ இதி பாடாந்தரே ஊஷ்மாऽந்தஃ அந்தர்தாஹ இத்யர்தஃ, விக்ஷேபோ ஹஸ்தாதிசாலநம்| பஶஂ ஸ்வேத இதி கர்மஸ்ய மேதோமலத்வாத்; தத்விகத்யைவ தௌர்கந்த்யஂ காத்ரே| அஸஹிஷ்ணுதா வேதநாயா அஸஹத்வஂ, க்ரோதநத்வமிதி கார்திகஃ| பேதோऽஸ்த்நாமிதி பேத இவ பேதஃ பங்கவத்பீடேத்யர்தஃ, (பரபதார்தேஷு ப்ரயுஜ்யமாநாஃ ஶப்தா வத்தி(வதி)மந்தரேணாபி வத்த்ய(வத்ய)ர்தஂ கமயந்தி) யதா– அக்நிர்மாணவகஃ| ஏவமந்யத்ராபி பேதாதௌ த்ரஷ்டவ்யம்| கூஜநஂ குந்தநஂ; ‘குஞ்சநம்’ இதி பாடாந்தரேऽஸ்த்நாமேவ ஸங்கோச இத்யர்தஃ| தமஃப்ரவேஶநம் அந்தகாரப்ரவிஷ்டஸ்யேவாஸஂவித்திஃ| மஹாஶ்வாஸஃ ஶ்வாஸாதிகாரே வக்ஷ்யமாணலக்ஷணஃ| மர்மஶப்தேந ஹதயமுச்யதே, ப்ராதாந்யாதிதி கார்திகஃ; தஸ்ய சேத இவ மர்மச்சேதஃ| மரணமித்யாதி ஶுக்ரகதஸ்ய| தத்ரைதேஷு ரஸாதிதாதுகதஜ்வரேஷு மத்யே ஶுக்ரஸ்தாநகதே மரணஂ ப்ராப்நுயாதிதி யோஜ்யம்| ஶுக்ரஂ ச தத்ஸ்தாநஂ சேதி ஶுக்ரஸ்தாநஂ; (நது ஶுக்ரஸ்ய ஸ்தாநஂ ஶுக்ரஸ்தாநஂ) ஶுக்ரஸ்ய ஸர்வதேஹகத்வேந நியதஸ்தாநாஸம்பவாதிதி கார்திகஃ| (யதுக்தம்– “யதா பயஸி ஸர்பிஸ்து குடஶ்சேக்ஷுரஸே யதா| ஶரீரேஷு ததா நணாஂ ஶுக்ரஂ வித்யாத்பிஷக்வரஃ||” (ஸு. ஶா. அ. ௪) இதி|) விஶேஷத இதி பதேந ஶுக்ரஸ்ய பாஹுல்யேந விஸர்கஃ, அந்யஸ்யாபி ரக்தாதேரிதி வதந்தி||௪௮-௫௪||
ஆதங்கதர்பண வ்யாக்யா (வாசஸ்பதி வைத்ய கத)
அத ரஸாதிதாதுகதஜ்வராநாஹ– குருதேத்யாதி| குருதா காத்ராணாஂ, ஹதயோத்க்லேஶஃ ஹதயஸ்தஸ்ய தோஷஸ்யோபஸ்திதவமநத்வமிவ, ரஸஸ்ய ஹதயஸ்திதத்வாத்| ஸதநமங்கக்லாநிஃ, தைந்யஂ க்லாந்தசித்ததா, ரஸஸ்தே ரஸதாதுகதே ஜ்வரே| யத்யபி ரஸைகதாதுப்ராப்த்யா ஸந்தத ஏவாயஂ ததாऽப்யநுக்ரமதாதுகதகதநார்தமத்ர நிர்தேஶஃ| ரக்தகஂ ஜ்வரமாஹ– மோஹோ விகதசித்ததா| பிடிகாதஷ்ணேதி| மாஂஸகதமாஹ– பிண்டிகேத்யாதி| பிண்டிகா ஜாந்வதோபாகே மாஂஸபிண்டஃ, தஸ்யா உத்வேஷ்டநஂ தண்டாதிநிபீடநேநேவ வேதநாவிஶேஷஃ| ஸஷ்டமூத்ரபுரீஷதா ப்ரவர்தமாநமூத்ரபுரீஷத்வம்| ஊஷ்மாந்தர்தாஹவிக்ஷேபௌ தத்ர ஊஷ்மா பஹிஃ, அந்தர்தாஹஃ; ஏதச்ச விஶேஷபரஂ, ப்ராயஃ ஸர்வஜ்வரேஷு ததாபாவாத்; அந்யே “ஊஷ்மாந்தர்மோஹவிக்ஷேபௌ” இதி படந்தி| தத்ர– ஊஷ்மா அந்தர்தாஹஃ, விக்ஷேபோ ஹஸ்தாதிசாலநம்| மேதோகதே பஶஂ ஸ்வேத இதி மேதோமலத்வாத், தத்விகத்யைவ தௌர்கந்த்யஂ காத்ரே, அஸஹிஷ்ணுதா வேதநாஸஹத்வஂ, க்ரோதநத்வமிதி கார்திகஃ| அஸ்திகதே பேதோऽஸ்த்நாமிதி பேத இவ பேதஃ, பங்கவத்பீடேத்யர்தஃ பரபதார்தேஷு ப்ரயுஜ்யமாநாஃ ஶப்தா இவாந்தரேணாபி இவ இத்யர்தஂ கமயந்தி, யதா அக்நிர்மாணவகஃ; ஏவமந்யத்ராபி| கூஜநஂ குந்தநஂ, குஞ்சநமிதி கேசந படந்தி; தச்ச ஸாந்நித்யாதஸ்த்நாமித்யநேந ஸம்பத்யதே| மஜ்ஜகதே– தமஃப்ரவேஶநம் அந்தகாரப்ரவிஷ்டஸ்யேவார்தாஸஂவித்திஃ| மஹாஶ்வாஸ இதி ஶ்வாஸநிதாநே வக்ஷ்யமாணலக்ஷணஃ| மர்மஶப்தேந ஹதயமுச்யதே ப்ராதாந்யாதிதி கார்திகஃ, தஸ்ய சேத இவ மர்மச்சேதஃ| ஶுக்ரகதலக்ஷணமாஹ– மரணமித்யாதி| தத்ர தேஷு ரஸாதிதாதுகதஜ்வரேஷு மத்யே ஶுக்ரஸ்தாநகதே மரணஂ ப்ராப்நுயாதிதி யோஜ்யம்| நநு ஶுக்ரகே ஜ்வரே மரணமித்யுக்தஂ, தச்ச ஶுக்ரஂ ஸர்வதேஹகஂ, ததஶ்ச ரஸாதிதாத்வபிபவேऽபி ஶுக்ரப்ராப்தேஃ தததேऽபி மரணமிதி| நைவம்– ஸர்வஶரீரஸ்தஸ்யாபி ஶுக்ரஸ்ய கலாந்தரிதத்வேந க்ரமேண த்வசி ப்ராப்தேஃ| க்ரமேணாபி ஶுக்ரஂ ஜ்வரேண கதஂ ப்ராப்யமிதி சேத், தாத்வந்தராததிக்ரம்ய ஶுக்ரகமநாதிதி| விஶேஷத இதி பதேந ஶுக்ரஸ்ய பாஹுல்யேந விஸர்கஃ, அந்யஸ்யாபி ரக்தாதேரிதி வதந்தீத்யுக்தம்| ஸுஶ்ருதே– “தக்தேந்தநோ யதா வஹ்நிர்தாதூந் ஹத்வா யதா விஷம்| கதகத்யோ வ்ரஜேச்சாந்திஂ தேஹஂ ஹத்வா ததா ஜ்வரஃ”இதி| க்ரந்தாந்தரேऽபி– “ரஸரக்தாஶ்ரிதஃ ஸாத்யோ மாஂஸமேதோகதஸ்ததா| அஸ்திமஜ்ஜகதஃ கச்ச்ரஃ ஶுக்ரஸ்தாநே ந ஜீவதி” இதி||௪௮-௫௪||
Adhikarana உக்தவாதாதிஜ்வராணாஂ காலப்ரகதிமுத்திஶ்ய ப்ராகதத்வஂ வைகதத்வஂ ச (௫௫) · Śloka ௫௫
வர்ஷாஶரத்வஸந்தேஷு வாதாத்யைஃ ப்ராகதஃ க்ரமாத் |
வைகதோऽந்யஃ ஸ துஃஸாத்யஃ ப்ராகதஶ்சாநிலோத்பவஃ ||௫௫||
(வா. நி. அ. ௨) |
View original
वर्षाशरद्वसन्तेषु वाताद्यैः प्राकृतः क्रमात् |
वैकृतोऽन्यः स दुःसाध्यः प्राकृतश्चानिलोद्भवः ||५५||
(वा. नि. अ. २) |
Hide commentary
மதுகோஶ வ்யாக்யா (விஜயரக்ஷித, ஶ்ரீகண்டதத்த கத)
உக்தவாதாதிஜ்வராணாஂ காலப்ரகதிமுத்திஶ்ய ப்ராகதத்வஂ வைகதத்வஂ சாஹ– வர்ஷேத்யாதி| வர்ஷாதிஷு வாதாத்யைஃ க்ரமாத்யோ ஜ்வரஃ ஸ ப்ராகதஃ; வர்ஷாஸு வாதிகஃ, ஶரதி பைத்திகஃ, வஸந்தே ஶ்லைஷ்மிகஃ| அஸ்மாதந்யோ வைகதஃ, யதா– வர்ஷாஸு பைத்திக இத்யாதி| ஸ இதி வைகதோ துஃஸாத்யஃ, அர்தாத் ப்ராகதஃ ஸுகஸாத்ய இதி| யதுக்தம்– “ப்ராகதஃ ஸுகஸாத்யஸ்து வஸந்தஶரதுத்பவஃ|” (ச. சி. அ. ௩) இதி| அத்ர வாக்படேந வாதஜஸ்ய ப்ராகதத்வப்ரணயநஂ யத்கதஂ ததந்யே நாநுமந்யந்தே, துஃஸாத்யத்வேந வைகதாதபிந்நத்வாத்| ஜதூகர்ணேநாப்யஸௌ ந படிதஃ| யதாஹ– “வஸந்தஶரதோஃ ப்ராயஃ ப்ராகதோऽந்யத்ர வைகதஃ|” இதி| அத்ரோச்யதே– ந ப்ராகதத்வஂ ஸுகஸாத்யத்வக்யாபநபரா ஸஞ்ஜ்ஞா, கிந்து கும்பகாராதிவத்யௌகிகத்வஂ; யதோ யதர்துப்ரகுபிதோ தோஷஃ ப்ரகதிருச்யதே, தத உத்பூதஃ ப்ராகதஃ; தேந ப்ராகதத்வேऽபி தோஷஸ்வபாவாத்வாதிகஸ்ய துஃகஸாத்யத்வஂ வைகதவதிதி துஃகஸாத்யத்வேந வைகதஸாதர்ம்யாத்து சரகஜதூகர்ணாப்யாஂ நோக்தஃ, நது ப்ராகதத்வாபாவாதித்யபிப்ராயோ வாக்படஸ்யேதி| அந்யரோகேஷு ப்ராகதத்வேந துஃஸாத்யத்வஂ, ஜ்வரஸ்ய து வ்யாதிப்ரபாவாத் ஸுகஸாத்யத்வம்| தந்த்ராந்தரஂ ஹி– “ஜ்வரே துல்யர்துதோஷத்வஂ ப்ரமேஹே துல்யதூஷ்யதா| ரக்தகுல்மே புராணத்வஂ ஸுகஸாத்யஸ்ய லக்ஷணம்||” இதி||௫௫||
ஆதங்கதர்பண வ்யாக்யா (வாசஸ்பதி வைத்ய கத)
அத காலபேதேந ஜ்வரஸ்ய ஸாத்யாஸாத்யலக்ஷணமாஹ– வர்ஷேத்யாதி| வர்ஷாதிஷு துஷு வாதாத்யைஃ க்ரமாத்யோ ஜ்வரஃ ஸ ப்ராகதஃ, வர்ஷாஸு வாதிகஃ, ஶரதி பைத்திகஃ, வஸந்தே ஶ்லைஷ்மிகஃ| அஸ்மாதந்யோ வைகதஃ, க்ரமாத்யதா– வர்ஷாஸு பைத்திகஃ, ஶரதி ஶ்லைஷ்மிகோ, வஸந்தே வாதிகஃ ஸ இதி| வைகதோ துஃஸாத்யஃ அர்தாத்ஸுகஸாத்யஃ ப்ராகத இதி| யதுக்தம்– “ப்ராகதஃ ஸுகஸாத்யஸ்து வஸந்தஶரதுத்பவஃ” இதி| அநிலோத்பவஶ்ச ப்ராகதோ துஃஸாத்யஃ||௫௫||
Adhikarana ப்ராகதஜ்வராணாமுத்பத்திக்ரமஃ (௫௬-௫௭) · Śloka ௫௭
வர்ஷாஸு மாருதோ துஷ்டஃ பித்தஶ்லேஷ்மாந்விதோ ஜ்வரம் |
குர்யாத் பித்தஂ ச ஶரதி தஸ்ய சாநுபலஃ கபஃ ||௫௬||
தத்ப்ரகத்யா விஸர்காச்ச தத்ர நாநஶநாத்பயம் |
கபோ வஸந்தே தமபி வாதபித்தஂ பவேதநு ||௫௭||
(வா. நி. அ. ௨) |
View original
वर्षासु मारुतो दुष्टः पित्तश्लेष्मान्वितो ज्वरम् |
कुर्यात् पित्तं च शरदि तस्य चानुबलः कफः ||५६||
तत्प्रकृत्या विसर्गाच्च तत्र नानशनाद्भयम् |
कफो वसन्ते तमपि वातपित्तं भवेदनु ||५७||
(वा. नि. अ. २) |
Hide commentary
மதுகோஶ வ்யாக்யா (விஜயரக்ஷித, ஶ்ரீகண்டதத்த கத)
தேஷாமேவ ப்ராகதஜ்வராணாஂ சிகித்ஸாவிஶேஷார்தமுத்பத்திக்ரமமாஹ– வர்ஷாஸ்வித்யாதி| துஷ்ட இதி குபிதஃ, க்ரீஷ்மே ஸஞ்சிதத்வாத்| பித்தஶ்லேஷ்மாந்வித இதி தத்காலோசிதபித்தகபாநுபந்தஃ| யதுக்தம்– “பூபாஷ்பாந்மேகநிஷ்யந்தாத் பாகாதம்லாஜ்ஜலஸ்ய ச| வர்ஷாஸ்வக்நிபலே க்ஷீணே குப்யந்தி பவநாதயஃ|” (ச. ஸூ. அ. ௬) இதி| குர்யாதிதி சேதஃ| பித்தமித்யாதி பித்தஂ ச ஶரதி துஷ்டஂ ஜ்வரஂ குர்யாதிதி பூர்வோக்தேந ஸம்பத்யதே; ஏவஂ கபோ வஸந்தே இத்யத்ராபி யோஜ்யம்| பித்ததுஷ்டிஶ்ச ஶரதி வர்ஷாஸு ஸஞ்சிதத்வாத்| அநுபலோऽநுபந்தஃ, தஸ்ய ச ஹேதுர்வார்ஷிகக்லேதாநுவத்திரேவ| தத்ப்ரகத்யேதி தயோஃ பித்த ஶ்லேஷ்மணோஃ ப்ரகத்யா ஸ்வபாவேந, தத்கதயோர்ஜ்வரயோரநஶநால்லங்கநாந்ந பயஂ பவதி| யதுக்தம்– “கபபித்தே த்ரவே தாதூ ஸஹேதே லங்கநஂ மஹத்| , ஆமக்ஷயாதூர்த்வமதோ வாயுர்ந ஸஹதே க்ஷணம்||” இதி| விஸர்காச்ச ஹேதோர்நாநஶநாத்பயம்| வர்ஷாஶரத்தேமந்தா விஸர்கஃ, தத்ரோபசிதபலாஃ ப்ராணிநோ பவந்தி, ஸோமஸ்ய பலவத்த்வாத்; ஶிஶிரவஸந்தக்ரீஷ்மாஸ்த்வாதாநஂ, தத்ராபசிதபலாஃ ப்ராணிநஃ, ஸூர்யஸ்ய பலவத்த்வாத் இதி வ்யுத்பாதிதஂ ஶாஸ்த்ரே| ‘தத்ப்ரகத்யா விஸர்கஸ்ய’ இதி பாடாந்தரே தத்ப்ரகத்யா கபவாதபித்தப்ரகத்யா, விஸர்கஸ்ய ச ப்ரகத்யேதி யோஜ்யம்| கப இத்யாதி| தஂ கபமநு வாதபித்தே பவதஃ, அநுபந்தரூபே பவத இத்யர்தஃ| ஹேதுஶ்சாத்ர வஸந்தஸ்யாதாநமத்யத்வேநாக்நேயரூக்ஷத்வாத் வாதபித்தப்ரகோபகத்வம்| யதுக்தஂ சரகே– ‘ஆதாநமத்யே தஸ்யாபி வாதபித்தஂ பவேதநு (ச. சி. அ. ௩) இதி| அத்ர கபபித்தப்ரகத்யா லங்கநஂ யுக்தமேவ, கிந்த்வாதாநமத்யத்வேந ந நிர்பயஂ தத் கார்யம்| அத ஏவ ‘தத்ர நாநஶநாத்பயம்’ இத்யேதஸ்மாத் பூர்வமேவ படிதம், அந்யதா ஸர்வஶேஷே படிதஂ ஸ்யாதிதி||௫௬-௫௭||
ஆதங்கதர்பண வ்யாக்யா (வாசஸ்பதி வைத்ய கத)
தேஷாமேவ ப்ராகதஜ்வராணாஂ சிகித்ஸாவிஶேஷார்தமுத்பத்திக்ரமமாஹ– வர்ஷாஸ்வித்யாதி| க்ரீஷ்மே ஸஞ்சிதத்வாத் வர்ஷாஸு துஷ்டஃ குபிதோ வாயுஃ பித்தஶ்லேஷ்மாந்வித இதி தத்காலோசிதபித்தகபாநுபந்தஃ ஜ்வரஂ குர்யாத்| யதுக்தம்– “ பூபாஷ்பாந்மேகநிஷ்யந்தாத்பாகாதம்லாஜ்ஜலஸ்ய ச| வர்ஷாஸ்வக்நிபலே ஹீநே குப்யந்தி பவநாதயஃ||” இதி| குபிதஂ பித்தஂ ச ஶரதி துஷ்டஂ ஸத் ஜ்வரஂ குர்யாதிதி பூர்வோக்தேந ஸம்பத்யதே| ஏவஂ கபோ வஸந்த இத்யத்ராபி யோஜ்யம்| பித்தஂ துஷ்டஂ ச ஶரதி வர்ஷாஸு ஸஞ்சிதத்வேநேதி| ஏதஸ்ய ச பித்தஜ்வரஂ கர்துமுத்யதஸ்ய ஶரதி அநுபலோ அநுபந்தீ கபோ பவதி| தஸ்ய ச ஹேதுர்வார்ஷிகக்லேதாநுவத்திரேவ| அநுபலமிவாநுபலஂ யதா ஸ்வதந்த்ரஸ்ய கஸ்யசித்ராஜ்ஞோ கஜரததுரகபுருஷாதிபலவதோ வைரிபிஃ ஸஹ யுத்யமாநஸ்ய பஶ்சாதந்யபலஂ தச்சக்தேரநுபலோபபஂஹணார்தமாகச்சதி, ஏவஂ ஸ்வதந்த்ரஸ்ய பித்தஸ்ய ஜ்வரஂ குர்வதோ பலோபபஂஹணஂ ஶரதி கபஃ கரோதி| தயோஃ பித்தஶ்லேஷ்மணோஃ, ப்ரகத்யா ஸ்வபாவேந, தத்கதயோர்ஜ்வரயோரநஶநால்லங்கநாத்பயஂ ந பவதி| யதுக்தம்– “கபபித்தே த்ரவே தாதூ ஸஹேதே லங்கநஂ மஹத்|” இதி| தஸ்மாத்விஸர்காச்ச ஹேதோர்நாநஶநால்லங்கநாத்பயம்| வர்ஷாஶரத்தேமந்தா விஸர்ககாலாஃ, தத்ரோபசிதபலாஃ ப்ராணிநோ பவந்தி, ஸோமபலத்வாத்; ஶிஶிரவஸந்தக்ரீஷ்மாஸ்த்வாதாநகாலஃ, தத்ராபசிதபலாஃ ப்ராணிநோ பவந்தி, ஸூர்யபலத்வாத்| “தத்ப்ரகத்யா விஸர்கஸ்ய” இதி பாடாந்தரே தத்ப்ரகத்யா பித்தகபயோஃ ப்ரகத்யா விஸர்கஸ்ய ச ப்ரகத்யேதி யோஜ்யம்| சந்த்ரநந்தநஸ்த்வேவஂ வ்யாசஷ்டே– தத்ர ஶரதி பித்தஜ்வரேऽநஶநால்லங்கநாத்பயஂ ந பவதி, கேந காரணேந! தத்ப்ரகத்யா, தயோஃ பித்தகபஜ்வரயோஃ லங்கநஸாத்யத்வேந; ததா விஸர்காச்ச காலஸ்ய விஸர்காக்யபாவாத்தத்ர லங்கநாத்ப்ரத்யவாயஶங்கா நோத்பத்யதே, ஜ்வரஸ்யாமாஶயஸமுத்தத்வாத்| பித்தஶ்லேஷ்மணோர்லங்கநஸாத்யத்வே| வசநஂ ச– “கபபித்தே த்ரவத்வாச்ச ஸஹேதே லங்கநஂ மஹத்| ஆமக்ஷயாதூர்த்வமபி வாயுர்ந ஸஹதே க்ஷணம்” இதி| அருணதத்தஸ்த்வேவஂ வ்யாசஷ்டே– தச்சப்தேந வர்ஷாஶரதுத்பூதௌ வாதஜ்வரபித்தஜ்வரௌ பராமஷ்யேதே, தயோஃ ப்ரகதிஸ்தயா தத்ப்ரகத்யா தத்ஸ்வபாவேந தத்ர ப்ராகதே ஜ்வரேऽநஶநாத்பயஂ ந ‘பவதி’ இதி ஶேஷஃ; விஸர்காச்ச வர்ஷாஶரதுபலக்ஷிதோ ஹி காலோ விஸர்கஃ ஸௌம்யஸ்வபாவஃ, அஸ்மாச்ச காரணாத்தஸ்மிந்காலே ஜ்வரோத்பத்தேர்லங்கநாந்மத்யுப்ரத்யவாயஶங்கா ந ததா பவதி யதாऽந்யஸ்மிந் ஜ்வரே ஆதாநகாலஸ்வபாவாத்வாதபித்தாநுபலத்வாச்சாநஶநாத்பயஂ பவதீத்யர்தஃ| வஸந்தே காலே கபோ துஷ்டோ ஜ்வரஂ குர்யாதிதி, தஂ கபமநு வாதபித்தஂ பவேதிதி அநுபந்தரூபே பவத இத்யர்தஃ| ஹேதுஶ்சாத்ர வஸந்தஸ்யாதாநமத்யத்வேऽக்நேருஷ்ணத்வாத்வாதபித்தப்ரகோபநம்| யதுக்தஂ சரகே– “ஆதாநமத்யே தஸ்யாபி வாதபித்தஂ பவேதநு” இதி| அதஃ கபபித்தப்ரகத்யா ச லங்கநஂ யுக்தமேவ கிந்த்வாதாநமத்யத்வேந நிர்பயஂ தந்ந கார்யம்| அத ஏவ தத்ர நாநஶநாத்பயமித்யேதஸ்மாத்பூர்வமேவ படிதம், அந்யதா ஸர்வஶேஷே படிதஂ ஸ்யாதிதி ||௫௬-௫௭||
Adhikarana காலஸ்ய தோஷவிஶேஷே லக்ஷணத்வம் (௫௮) · Śloka ௫௮
காலே யதாஸ்வஂ ஸர்வேஷாஂ ப்ரவத்திர்வத்திரேவ வா |௫௮|
(வா. நி. அ. ௨) |
View original
काले यथास्वं सर्वेषां प्रवृत्तिर्वृद्धिरेव वा |५८|
(वा. नि. अ. २) |
Hide commentary
மதுகோஶ வ்யாக்யா (விஜயரக்ஷித, ஶ்ரீகண்டதத்த கத)
காலோऽபி தோஷவிஶேஷஸ்ய லக்ஷணமித்யாஹ– கால இத்யாதி| யதாஸ்வஂ காலே யஸ்ய வாதாதேர்யஃ ப்ரகோபகாலஸ்தத்ர தஜ்ஜந்யஜ்வரஸ்ய ப்ரவத்திருத்பாதோ வத்திர்வா பவதி; அதவா ப்ரவத்திர்நித்யஜ்வரஸ்ய, வத்திர்விஷமஜ்வரஸ்யேதி|௫௮|–
ஆதங்கதர்பண வ்யாக்யா (வாசஸ்பதி வைத்ய கத)
யதாஸ்வஂ காலே வாதாதேர்யஃ ப்ரகோபகாலஸ்தத்ர தஜ்ஜந்யஸ்ய ஜ்வரஸ்ய ப்ரவத்திருத்பாதஃ அபிவத்திர்வா பவதி| அதவா ப்ரவத்திர்நித்யஜ்வரஸ்ய வத்திர்விஷமஜ்வரஸ்யேதி| காலோऽபி தோஷவிஶேஷலக்ஷணம்|௫௮|–
Adhikarana ஜ்வராணாமுபஶயாநுபஶயௌ (௫௮) · Śloka ௫௮
நிதாநோக்தாநுபஶயோ விபரீதோபஶாயிதா ||௫௮||
(வா. நி. அ. ௨) |
View original
निदानोक्तानुपशयो विपरीतोपशायिता ||५८||
(वा. नि. अ. २) |
Hide commentary
மதுகோஶ வ்யாக்யா (விஜயரக்ஷித, ஶ்ரீகண்டதத்த கத)
(யதா காலோ தோஷவிஶேஷஸ்ய லக்ஷணஂ) ததோபஶயாநுபஶயாவபி லக்ஷணமித்யாஹ– நிதாநேத்யாதி| நிதாநத்வேந யே உக்தா ஆஹாராசாராதயஸ்தைரநுபஶயோ துஃகஂ நிதாநோக்தாநுபஶயஃ| விபரீதைர்தோஷாதிவிபரீதாஹாராசாரைருபஶாயிதாஸுகஜநநஶீலத்வஂ விபரீதோபஶாயிதேதி||௫௮||
ஆதங்கதர்பண வ்யாக்யா (வாசஸ்பதி வைத்ய கத)
ததோபஶயாநுபஶயாவபீத்யாஹ– நிதாநேத்யாதி| நிதாநத்வேந யே உக்தா ஆஹாராசாராதயஸ்தைரநுபஶயோ துஃகஂ நிதாநோக்தோऽநுபஶயஃ, விபரீதைர்தோஷாஹாராசாரைருபஶாயிதா ஸுகஜநநஶீலத்வஂ விபரீதோபஶாயிதேதி; நிதாநத்வேநோபயுக்த ஆஹாராசாராதிஃ தோஷஸ்ய துஃகஜநகத்வேநாநுபஶயோ விபரீதஸ்த்வாஹாராசாராதிர்தோஷாநுத்பாதகத்வாதுபஶய இதி பிண்டார்தஃ||௫௮||
Adhikarana அந்தர்வேக-பஹிர்வேகஜ்வரலக்ஷணம் (௫௯-௬௦) · Śloka ௬௧
அந்தர்தாஹோऽதிகஸ்தஷ்ணா ப்ரலாபஃ ஶ்வஸநஂ ப்ரமஃ |
ஸந்த்யஸ்திஶூலமஸ்வேதோ தோஷவர்சோவிநிக்ரஹஃ ||௫௯||
அந்தர்வேகஸ்ய லிங்காநி ஜ்வரஸ்யைதாநி லக்ஷயேத் |
ஸந்தாபோ ஹ்யதிகோ பாஹ்யஸ்தஷ்ணாதீநாஂ ச மார்தவம் ||௬௦||
பஹிர்வேகஸ்ய லிங்காநி ஸுகஸாத்யத்வமேவ ச |௬௧|
(ச. சி. அ. ௩) |
View original
अन्तर्दाहोऽधिकस्तृष्णा प्रलापः श्वसनं भ्रमः |
सन्ध्यस्थिशूलमस्वेदो दोषवर्चोविनिग्रहः ||५९||
अन्तर्वेगस्य लिङ्गानि ज्वरस्यैतानि लक्षयेत् |
सन्तापो ह्यधिको बाह्यस्तृष्णादीनां च मार्दवम् ||६०||
बहिर्वेगस्य लिङ्गानि सुखसाध्यत्वमेव च |६१|
(च. चि. अ. ३) |
Hide commentary
மதுகோஶ வ்யாக்யா (விஜயரக்ஷித, ஶ்ரீகண்டதத்த கத)
உக்தஜ்வராணாஂ மத்யே ஸம்ப்ராப்திவஶாத் கஶ்சிதந்தர்வேகோ பவதி கஶ்சித்பஹிர்வேகஸ்தயோர்லக்ஷணமாஹ– அந்தர்தாஹ இத்யாதி| ஶ்வஸநஂ ஶ்வாஸஃ; ‘ஸதநம்’ இதி பாடாந்தரஂ, தந்ந யுக்தமிதி ஜேஜ்ஜடஃ; யதோऽந்தர்வேக ஏவ ஸுஶ்ருதே கம்பீராக்யஃ படிதஃ, தத்ர ச ஶ்வாஸ ஏவ படித இதி| விநிக்ரஹோऽப்ரவத்திஃ| ஸந்தாப இத்யாதி| தஷ்ணாதீநாமித்யாதிஶப்தேநோக்தப்ரலாபாதீநாஂ க்ரஹணம்| மார்தவஂ ஸ்வல்பத்வம்| அஸ்ய ஸுகஸாத்யத்வாபிதாநேநாந்தர்வேகஸ்ய கச்ச்ரஸாத்யதாஂ ஸூசயதி, அஸாத்யதாஂ வா, “கம்பீரதீக்ஷ்ணவேகார்தஂ ஜ்வரிதஂ பரிவர்ஜயேத்|” (ஸு. உ. தஂ. அ. ௩௯) இதி ஸுஶ்ருதவசநாதிதி||௫௯-௬௦||–
ஆதங்கதர்பண வ்யாக்யா (வாசஸ்பதி வைத்ய கத)
உக்தஜ்வராணாஂ மத்யே ஸம்ப்ராப்திவஶாத்கஶ்சிதந்தர்வேகோ பவதி, கஶ்சித்பஹிர்வேகஸ்தயோர்லக்ஷணமாஹ– அந்தரித்யாதி| ஏதைர்லிங்கைரந்தர்வேகஜ்வரஂ லக்ஷயேத்| ஶ்வஸநஂ ஶ்வாஸஃ, அந்யே ‘ஸதநம்’ இதி படந்தி| தோஷஸ்ய வாயோர்வர்சஸஃ புரீஷஸ்ய ச விநிக்ரஹோऽப்ரவத்திஃ| பஹிர்வேகஸ்ய லக்ஷணமாஹ– ஸந்தாப இத்யாதி| ஏதைர்லிங்கைர்பஹிர்வேகஂ லக்ஷயேத்| தஷ்ணாதீநாமித்யாதிஶப்தேந ப்ரலாபாதீநாஂ க்ரஹணஂ, மார்தவஂ ஸ்வல்பத்வம்| அஸ்ய து ஸுகஸாத்யத்வாபிதாநேநாந்தர்வேகஸ்ய கச்ச்ரஸாத்யத்வஂ தர்ஶிதமஸாத்யத்வஂ வா| ஸுஶ்ருதே அந்தர்வேகோ கம்பீராக்யயா படிதஃ– “கம்பீரதீக்ஷ்ணவேகார்தஂ ஜ்வரிதஂ பரிவர்ஜயேத்” இதி||௫௯-௬௦||–
Adhikarana ஆமஜ்வர-பச்யமாந-நிராமஜ்வரலக்ஷணம் (௬௧-௬௫) · Śloka ௬௫
லாலாப்ரஸேகோ ஹல்லாஸஹதயாஶுத்த்யரோசகாஃ ||௬௧||
தந்த்ராலஸ்யாவிபாகாஸ்யவைரஸ்யஂ குருகாத்ரதா |
க்ஷுந்நாஶோ பஹுமூத்ரத்வஂ ஸ்தப்ததா பலவாந் ஜ்வரஃ ||௬௨||
ஆமஜ்வரஸ்ய லிங்காநி ந தத்யாத்தத்ர பேஷஜம் |
பேஷஜஂ ஹ்யாமதோஷஸ்ய பூயோ ஜ்வலயதி ஜ்வரம் ||௬௩||
( ஶோதநஂ ஶமநீயஂ ச கரோதி விஷமஜ்வரம்) |
ஜ்வரவேகோऽதிகஸ்தஷ்ணா ப்ரலாபஃ ஶ்வஸநஂ ப்ரமஃ |
மலப்ரவத்திருத்க்லேஶஃ பச்யமாநஸ்ய லக்ஷணம் ||௬௪||
க்ஷுத் க்ஷாமதா லகுத்வஂ ச காத்ராணாஂ ஜ்வரமார்தவம் |
தோஷப்ரவத்திரஷ்டாஹோ நிராமஜ்வரலக்ஷணம் ||௬௫||
(ச. சி. அ. ௩) |
View original
लालाप्रसेको हृल्लासहृदयाशुद्ध्यरोचकाः ||६१||
तन्द्रालस्याविपाकास्यवैरस्यं गुरुगात्रता |
क्षुन्नाशो बहुमूत्रत्वं स्तब्धता बलवान् ज्वरः ||६२||
आमज्वरस्य लिङ्गानि न दद्यात्तत्र भेषजम् |
भेषजं ह्यामदोषस्य भूयो ज्वलयति ज्वरम् ||६३||
( शोधनं शमनीयं च करोति विषमज्वरम्) |
ज्वरवेगोऽधिकस्तृष्णा प्रलापः श्वसनं भ्रमः |
मलप्रवृत्तिरुत्क्लेशः पच्यमानस्य लक्षणम् ||६४||
क्षुत् क्षामता लघुत्वं च गात्राणां ज्वरमार्दवम् |
दोषप्रवृत्तिरष्टाहो निरामज्वरलक्षणम् ||६५||
(च. चि. अ. ३) |
Hide commentary
மதுகோஶ வ்யாக்யா (விஜயரக்ஷித, ஶ்ரீகண்டதத்த கத)
சிகித்ஸாவிஶேஷார்தமாமபச்யமாநபக்வலக்ஷணாந்யாஹ– லாலேத்யாதி| நநு, ந தத்யாத்தத்ர பேஷஜமிதி விருத்தஂ, த்விவிதஂ ஹி பேஷஜமுக்தஂ சரகேண த்ரவ்யபூதமத்ரவ்யபூதஂ சேதி; தத்ர த்ரவ்யபூதஂ கஷாயாதி, அத்ரவ்யபூதஂ லங்கநஸ்வேதாதி; அத்ர லங்கநாதிகஂ ஷடங்கார்தஶதஂ ச ப்ரயுஜ்யதே| உச்யதே– பேஷஜஶப்தேநாத்ராந்நபாநஸாதநவ்யதிரிக்தா கல்பநோச்யதே, ச து ஸாமாந்யேநௌஷதமாத்ரஂ; கதமேஷா ப்ரதீதிரிதி சேத், தருணஜ்வரே பேஷஜபாநநிஷேதேऽபி பேஷஜவிதாநதர்ஶநாத்| ஏவஂ பச்யமாநேऽபி போத்தவ்யஂ, தத்ராபி ஸாமதாயாஃ ஸத்பாவாத்| க்ஷுதித்யாதி| அஸமாஸகரணாத் க்ஷுதாதயோ வ்யஸ்தாஃ ஸமஸ்தாஶ்ச போத்தவ்யாஃ| அஷ்டாஹஃ பக்வலக்ஷணமிதி ஜேஜ்ஜடஃ| ஹரிசந்த்ரஸ்த்வாஹ– அஸத்யப்யஷ்டாஹே க்ஷுதாதிபிர்நிராமத்வஂ தோஷப்ரவத்த்யா வா க்ஷுதாத்யபாவேऽப்யஷ்டாஹேநைவ ஶிஷ்யஹிதைஷிதயா காலஂ லக்ஷணஂ ச நிர்திஷ்டவாநிதி| த்விவிதா ஹி ஸாமதா– ஏகா ரஸஸ்ய, அபரா தோஷஸ்ய; ரஸஸாமதா து முகவைரஸ்யாதிலக்ஷணா, தோஷஸாமதா தருணத்வரூபா, ஸாऽஷ்டாஹேநைவாபைதி| அத்ர ச ஹரிசந்த்ரேண ஹேதுருக்தஃ– (‘ ஸப்தாஹேநைவ பச்யந்தே ஸப்ததாதுகதா மலாஃ| நிராமஶ்சாப்யதஃ ப்ரோக்தோ ஜ்வரஃ ப்ராயோऽஷ்டமேऽஹநி||’ இதி|) ஸப்தாநாஂ தாதூநாஂ தாத்வக்நிநா ஸப்தாஹேநாமபாகாதஷ்டாஹேநைவ நிராமத்வமிதி| ரஸஸாமதா த்வஷ்டாஹாத் பரதோऽப்யநுவர்ததே| ஏநமர்த ஜேஜ்ஜடோऽபீச்சதி, யதேவஂ லிகதி சரகஸுஶ்ருதடீகாயாம்– ‘தருணா ஸாமதாऽஷ்டாஹாதபைதி, ரஸஸாமதா து பரதோऽப்யநுவர்ததே’| இதி ஏதத்ப்ரயோஜநஂ ச தருணஸாமதாயாமௌஷதஂ நோபயுஜ்யதே, ரஸஸாமதாயாஂ து பாசநஂ தீயதே| அத ஏவாஹ சரகஃ ‘ஜ்வரிதஂ ஷடஹேऽதீதே லக்வந்நப்ரதிபோஜிதம்| பாசநஂ ஶமநீயஂ வா கஷாயஂ பாயயேத்து தம்||’ (ச. சி. அ. ௩) இதி| ததா– ‘மதௌ ஜ்வரே லகௌ தேஹே ப்ரசலேஷு மலேஷு ச| பக்வஂ தோஷஂ விஜாநீயாஜ்ஜ்வரே தேயஂ ததௌஷதம்||’ (ஸு. உ. தஂ. அ. ௩௯) இத்யபிதாயாபி யத் ஸுஶ்ருதே ந படிதம்– ‘ஸப்தராத்ராத் பரஂ கேசிந்மந்யந்தே தேயமௌஷதம்| தஶராத்ராத் பரஂ கேசித்தாதவ்யமிதி நிஶ்சிதாஃ| (ஸு. உ. தஂ. அ. ௩௯) இதி, தேநைவஂ ஜ்ஞாபயதி– ஸப்தாஹாதர்வாக் பாசநமபி ந தீயத இதி கார்திககுண்டேநாபி வ்யாக்யாதமிதி| நநு ‘ஜ்வரிதஂ ஷடஹேऽதீதே’ (ச. சி. அ. ௩) இதி சரகவசநஸ்ய ‘ஸப்தராத்ராத் பரஂ’ (ஸு. உ. தஂ. அ. ௩௯) இத்யாதிநா ஸுஶ்ருதவசநேந விரோதஃ, யதஃ ஷடஹேऽதீதே ஸப்தமதிநஂ பவதி, தத்ர கஷாயஂ விதத்த இதி| உச்யதே, ஷடஹேऽதீதே ஸப்தமே லக்வந்நப்ரதிபோஜிதமஷ்டமே கஷாயஂ பாயயேதித்யஷ்டமபதலோபாத்யோஜ்யஂ ரஸௌதநவதிதி சக்ரஃ, ‘பேஷஜஂ ஹ்யாமதோஷஸ்ய பூயோ ஜ்வலயதி ஜ்வரம்|’ (ச. சி. அ. ௩) இதி தோஷஶ்ருதேருக்தஸுஶ்ருதவிரோதாச்ச| ப்ரகாராந்தரேணைநமர்தஂ கார்திககுண்டோऽப்யாஹ, தத்யதா– ஷடஹேऽதீதே இதி ஜ்வரோத்பாததிநஂ பரித்யஜ்ய கணநா, பஸ்திதாநதிநபரிஹாரேண பரிஹாரகாலகணநாவத் ஏவஂ ‘பாயயேதாதுரஂ ஸாமமௌஷதஂ ஸப்தமே திநே| ஶமநேநாதவா தஷ்ட்வா நிராமஂ தமுபாசரேத்||’ இத்யேததபி வசநஂ வ்யாக்யேயம்| பட்டாரஹரிசந்த்ரேணாபி ஸப்தமதிநே கஷாயபாநஂ யத்வ்யாக்யாதஂ தஸ்யாயமேவாபிப்ராயோ கவேஷணீயஃ, ஸுஶ்ருததிவிரோதாத்| சந்த்ரிகாகாரேணாபி வ்யாக்யாதம்– “அக்ஷிரோகே திநசதுஷ்டயவஜ்ஜ்வரஸ்ய ஸப்தாஹஂ ஸாமதாகாலஃ, தத்ர ந பாசநஂ ந வா ஶமநஂ ஶோதநம்” இதி| யத்து பேயாத்யநந்தரஂ ஹாரீதேநோக்தம்– “ஏதாஂ க்ரியாஂ ப்ரயுஞ்ஜீத ஷட்ராத்ரஂ ஸப்தமேऽஹநி| பிபேத் கஷாயஸஂயோகாந் ஜ்வரக்நாந் ஸாதுஸாதிதாந்||” இதி; ததா– “இதி ஷட்ராத்ரிகஃ ப்ரோக்தோ நவஜ்வரஹிதோ விதிஃ| அதஃ பரஂ பாசநீயஂ ஶமநஂ வா ஜ்வரே ஹிதம்|” இதி கரநாதவசநஂ ச பூர்வவதஷ்டாஹப்ரதிபாதகஂ த்ரஷ்டவ்யம்| அத வா பித்தஜ்வராபிப்ராயேணைவ தத்வசநத்வயம்| யதாஹ ஸுஶ்ருதஃ– ‘ஸப்தராத்ராத்பரம்’ இத்யாரப்ய, யாவத் ‘பைத்திகே வா ஜ்வரே தேயமல்பகாலஸமுத்திதே| அசிரஜ்வரிதஸ்யாபி பேஷஜ்யஂ தோஷபாகதஃ||’ (ஸு. உ. தஂ. அ. ௩௯) இதி| ஸப்தாஹாதர்வாகபி யதேதத்பாசநஂ கஷாயபாநமுக்தஂ தந்நாத்யுத்பூதஸாமதாயாஂ த்ரஷ்டவ்யம்| யதாஹ வாக்படஃ– ‘ஸப்தாஹாதௌஷதஂ கேசிதாஹுரந்யே தஶாஹதஃ| கேசில்லக்வந்நபுக்தஸ்ய யோஜ்யமாமோல்பணே ந து|| தீவ்ரஜ்வரபரீதஸ்ய தோஷவேகோதயோ யதஃ| தோஷே அதவா அதிநிசிதே தந்த்ராஸ்தைமித்யகாரிணி|| அபச்யமாநஂ பைஷஜ்யஂ பூயோ ஜ்வலயதி ஜ்வரம்||’ (வா. சி. அ. ௧) இதி| ‘அயமர்தோऽபியுக்தைஶ்ச கைஶ்சிதுக்தஶ்சிகித்ஸகைஃ| ஸப்தாஹாத் பரதோऽஸ்தப்தே ஸாமே ஸ்யாத் பாசநஂ ஜ்வரே|| நிராமே ஶமநஂ, ஸ்தப்தே ஸாமே நௌஷதமாசரேத்|’ இதி ஸங்க்ஷேபஃ| விஸ்தரஸ்து கஷாயநிர்ணயப்ரகரணே த்ரஷ்டவ்யஃ| பக்வஜ்வரலக்ஷணேந ஜீர்ணஜ்வரலக்ஷணமபி சிகித்ஸோசிதஂ போத்தவ்யம்| யதுக்தஂ தந்த்ராந்தரே– ‘ஆஸப்தராத்ரம்’ இத்யாதி| ஜதூகர்ணேநாப்யுக்தம்– ‘ஜீர்ணஸ்த்ரயோதஶதிவஸஃ’ இதி| ‘த்ரிஸப்தாஹே வ்யதீதே து ஜ்வரோ யஸ்தநுதாஂ கதஃ| ப்லீஹாக்நிஸாதஂ குருதே ஸ ஜீர்ணஜ்வர உச்யதே||’ இதி து தந்த்ராந்தரமதிபுராணாபிப்ராயேண த்ரஷ்டவ்யம்||௬௧-௬௫||
ஆதங்கதர்பண வ்யாக்யா (வாசஸ்பதி வைத்ய கத)
சிகித்ஸாவிஶேஷதர்ஶநார்தமாமஜ்வரலக்ஷணமாஹ– லாலேத்யாதி| லாலாப்ரஸேகஃ லாலாஸ்ராவஃ, ஹல்லாஸஃ உபஸ்திதவமநத்வமிவ, ஹதயாஶுத்திஃ ஹதயஂ பூர்ணமிவ, குரு இவ சாபரே| க்ஷுந்நாஶஃ சிக்காயா அநிஃஸரணம், அதவா க்ஷுத் க்ஷுதா தஸ்யா நாஶஃ| பலவாந் ஜ்வரோ பலாதிகஃ ஏதாநி லக்ஷணாநி ஆமஜ்வரே பவந்தி, தத்ர பேஷஜஂ பாசநாதி ந தேயஂ, யதி தத்தஂ பேஷஜஂ பூயோ ஜ்வரஂ வர்தயதி ஶோதநஂ யத், யச்ச ஶமநீயஂ தத்விஷமஜ்வரஂ குர்யாத்| தத்ர ஸாமதா த்விதா– ஏகா ரஸஸ்யாபரா தோஷஸ்ய, தோஷஸாமதா தருணத்வரூபா, ரஸஸாமதாऽஷ்டாஹாத்பரதோ நிவர்ததே, தருணஸாமதாயாமௌஷதஂ நோபயுஜ்யதே| உக்தஂ ச ஸுஶ்ருதே– “ஸப்தராத்ராத்பரஂ கேசித்மந்யந்தே தேயமௌஷதம்| தஶராத்ராத்பரஂ கேசித்தாதவ்யமிதி நிஶ்சிதாஃ” இதி| ஏதச்ச மதுகோஶே பஹு விஸ்ததம்| பச்யமாநஜ்வரலக்ஷணமாஹ– ஜ்வரேத்யாதி| ஜ்வரவேகோऽதிகோ பவதி, யதா நிர்வாணாவஸ்தாயாஂ தீபஃ ப்ரஜ்வலதி தத்வத்பச்யமாநாவஸ்தாயாஂ ஜ்வரஸ்ய வேகாதிக்யஂ பவதி, மலப்ரவத்திஶ்ச பவதீதி பச்யமாநஸ்ய தோஷஸ்ய லக்ஷணஂ ஜாநீயாத்| அத நிராமஜ்வரலக்ஷணமாஹ– க்ஷுதித்யாதி| க்ஷுச்சிக்கா தஸ்யாஃ ப்ராதுர்பாவஃ| அந்யே க்ஷுத் க்ஷுதா| க்ஷாமதா கஶத்வஂ, ஜ்வரமார்தவஂ ஜ்வரால்பத்வஂ, தோஷப்ரவத்திஃ வாயோஃ ப்ரவர்தநஂ ‘குதேந’ இதி ஶேஷஃ| ‘உத்ஸாஹ’ இத்யத்ர ‘ அஷ்டாஹ’ இதி படந்தி, அஷ்டதிநேப்யஃ பரதஃ| ஏதந்நிராமஜ்வரலக்ஷணஂ, தத்ரௌஷதஂ தேயஂ ஜ்வரஸ்ய|| ௬௧-௬௫||
Adhikarana ஜ்வரஸ்ய ஸாத்யலக்ஷணம் (௬௬) · Śloka ௬௬
பலவத்ஸ்வல்பதோஷேஷு ஜ்வரஃ ஸாத்யோऽநுபத்ரவஃ |௬௬|
(ச. சி. அ. ௩) |
View original
बलवत्स्वल्पदोषेषु ज्वरः साध्योऽनुपद्रवः |६६|
(च. चि. अ. ३) |
Hide commentary
மதுகோஶ வ்யாக்யா (விஜயரக்ஷித, ஶ்ரீகண்டதத்த கத)
ஜ்வரஸ்ய ஸாத்யலக்ஷணமாஹ– பலவத்ஸ்வித்யாதி| பலவத்ஸு புருஷேஷு ஸாத்யஃ, யதுக்தம்– ‘பலாதிஷ்டாநாமாரோக்யம்’ (ச. சி. அ. ௩) இதி| அல்பதோஷேஷு நாதிப்ரபலதோஷேஷு| அநுபத்ரவ இதி ஜ்வரஸ்யோபத்ரவாஃ காஸாதயஃ| யதுக்தஂ தந்த்ராந்தரே– “காஸோ மூர்சாऽருசிஶ்சர்திஸ்தஷ்ணாதீஸாரவிட்க்ரஹாஃ| ஹிக்காஶ்வாஸாங்கபேதாஶ்ச ஜ்வரஸ்யோபத்ரவா தஶ||” இதி|௬௬|–
ஆதங்கதர்பண வ்யாக்யா (வாசஸ்பதி வைத்ய கத)
ஸாத்யஜ்வரலக்ஷணமாஹ– பலவத்ஸ்வித்யாதி| பலவத்ஸு பலயுக்தேஷு புருஷேஷு ஜ்வரஃ ஸாத்யோ பவதி| யதுக்தம்– “பலாதிஷ்டாநமாரோக்யம்” இதி| ஸ்வல்பதோஷேஷு நாதிபலதோஷேஷு புருஷேஷு| அநுபத்ரவஃ ஜ்வரஸ்யோபத்ரவா காஸாதயஃ| யதுக்தஂ தந்த்ராந்தரே– “காஸோ மூர்சாऽருசிஶ்சர்திஸ்தஷ்ணாதீஸாரவிட்க்ரஹாஃ| ஹிக்கா ஶ்வாஸோऽங்கபேதஶ்ச ஜ்வரஸ்யோபத்ரவா தஶ” இதி|௬௬|–
Adhikarana ஜ்வரஸ்யாஸாத்யலக்ஷணாநி (௬௬-௭௩) · Śloka ௭௩
ஹேதுபிர்பஹுபிர்ஜாதோ பலிபிர்பஹுலக்ஷணஃ ||௬௬||
ஜ்வரஃ ப்ராணாந்தகத்யஶ்ச ஶீக்ரமிந்த்ரியநாஶநஃ |
ஜ்வரஃ க்ஷீணஸ்ய ஶூநஸ்ய கம்பீரோ தைர்கராத்ரிகஃ ||௬௭||
அஸாத்யோ பலவாந் யஶ்ச கேஶஸீமந்தகஜ்ஜ்வரஃ |
(ச. சி. அ. ௩) |
கம்பீரஸ்து ஜ்வரோ ஜ்ஞேயோ ஹ்யந்தர்தாஹேந தஷ்ணயா ||௬௮||
ஆநத்தத்வேந சாத்யர்தஂ ஶ்வாஸகாஸோத்கமேந ச |
(ஸு. உ. தஂ. அ. ௩௯) |
ஆரம்பாத்விஷமோ யஸ்து யஶ்ச வா தைர்கராத்ரிகஃ ||௬௯||
க்ஷீணஸ்ய சாதிரூக்ஷஸ்ய கம்பீரோ யஸ்ய ஹந்தி தம் |
விஸஞ்ஜ்ஞஸ்தாம்யதே யஸ்து ஶேதே நிபதிதோऽபி வா ||௭௦||
ஶீதார்திதோऽந்தருஷ்ணஶ்ச ஜ்வரேண ம்ரியதே நரஃ |
யோ ஹஷ்டரோமா ரக்தாக்ஷோ ஹதி ஸங்காதஶூலவாந் ||௭௧||
வக்த்ரேண சைவோச்ச்வஸிதி தஂ ஜ்வரோ ஹந்தி மாநவம் |
ஹிக்காஶ்வாஸதஷாயுக்தஂ மூடஂ விப்ராந்தலோசநம் ||௭௨||
ஸந்ததோச்ச்வாஸிநஂ க்ஷீணஂ நரஂ க்ஷபயதி ஜ்வரஃ |
ஹதப்ரபேந்த்ரியஂ க்ஷீணமரோசகநிபீடிதம் ||௭௩||
கம்பீரதீக்ஷ்ணவேகார்தஂ ஜ்வரிதஂ பரிவர்ஜயேத் |
(ஸு. உ. தஂ. அ. ௩௯) |
View original
हेतुभिर्बहुभिर्जातो बलिभिर्बहुलक्षणः ||६६||
ज्वरः प्राणान्तकृद्यश्च शीघ्रमिन्द्रियनाशनः |
ज्वरः क्षीणस्य शूनस्य गम्भीरो दैर्घरात्रिकः ||६७||
असाध्यो बलवान् यश्च केशसीमन्तकृज्ज्वरः |
(च. चि. अ. ३) |
गम्भीरस्तु ज्वरो ज्ञेयो ह्यन्तर्दाहेन तृष्णया ||६८||
आनद्धत्वेन चात्यर्थं श्वासकासोद्गमेन च |
(सु. उ. तं. अ. ३९) |
आरम्भाद्विषमो यस्तु यश्च वा दैर्घरात्रिकः ||६९||
क्षीणस्य चातिरूक्षस्य गम्भीरो यस्य हन्ति तम् |
विसञ्ज्ञस्ताम्यते यस्तु शेते निपतितोऽपि वा ||७०||
शीतार्दितोऽन्तरुष्णश्च ज्वरेण म्रियते नरः |
यो हृष्टरोमा रक्ताक्षो हृदि सङ्घातशूलवान् ||७१||
वक्त्रेण चैवोच्छ्वसिति तं ज्वरो हन्ति मानवम् |
हिक्काश्वासतृषायुक्तं मूढं विभ्रान्तलोचनम् ||७२||
सन्ततोच्छ्वासिनं क्षीणं नरं क्षपयति ज्वरः |
हतप्रभेन्द्रियं क्षीणमरोचकनिपीडितम् ||७३||
गम्भीरतीक्ष्णवेगार्तं ज्वरितं परिवर्जयेत् |
(सु. उ. तं. अ. ३९) |
Hide commentary
மதுகோஶ வ்யாக்யா (விஜயரக்ஷித, ஶ்ரீகண்டதத்த கத)
ஜ்வரஸ்யாஸாத்யலக்ஷணாந்யாஹ– ஹேதுபிரித்யாதி| நநு, யோ ஹேதுபிர்பலிபிர்பஹுபிஶ்சோபஜாயதே ஸ பஹுலக்ஷண ஏவ பவதி, தத் கிஂ பஹுலக்ஷணவசநேந? உச்யதே– யதா ஸ்வஹேதுகுபிதா தோஷாஃ ஸர்வஸ்யைவ ரோகஸ்ய ஹேதவோ பவந்தி, ப்ராக்தநகர்மாபேக்ஷயா து யதா விஶிஷ்டாஂ ஸாமக்ரீஂ ஸம்ப்ராப்திலக்ஷணாமாஸாதயந்தி ததா ஜ்வரமாபாதயந்தி, ததா தூஷ்யாதிஸஹகாரிகாரணஸாந்நித்யாஸாந்நித்யாப்யாஂ பஹுலக்ஷணதாமல்பலக்ஷணதாஂ ச குர்வந்தி| ததா ஹி தந்த்ராந்தரம்– ஏகஂ த்வௌ த்ரீந் பஹூந் வாऽபி தேஹே தாத்வாதியோகதஃ| தர்ஶயந்தி விகாராஂஸ்தே குபிதாஃ பவநாதயஃ||’ இதி| அதவா விகதிவிஷமஸமவாயாத்பஹுஹேதுகோऽப்யல்பலக்ஷணோऽல்பஹேதுகோऽபி பஹுலக்ஷண இதி| ப்ராணாந்தகதிதி சேதஃ| ஶீக்ரமிந்த்ரியநாஶந இதி உத்பந்நமாத்ர ஏவ சிகித்ஸ்யமாநோऽபீந்த்ரியஶக்திஂ ரூபாதிக்ரஹணலக்ஷணாமுபஹந்தி ஸோऽப்யஸாத்யோ ந தூபேக்ஷயா; அந்யேऽபி ஹி ரோகா உபேக்ஷ்யமாணா இந்த்ரியஶக்திமுபக்நந்தி அஸாத்யதாஂ சாதிரோஹந்தி| ஏவஂ பஹுலக்ஷணோऽப்யாதாவேவ சிகித்ஸ்யமாந ஏவ போத்தவ்யஃ| இந்த்ரியாண்யத்ர ஏகாதஶ போத்தவ்யாநி ஸாங்க்யஸித்தாந்தேந, ததா சரகஸுஶ்ருதநிர்திஷ்டத்வாத்; ‘சக்ஷுஃ ஶ்ரோத்ரஂ க்ராணஂ ரஸநஂ ஸ்பர்ஶநஂ சேதி புத்தீந்த்ரியாணி, ஹஸ்தபாதகுதோபஸ்தஜிஹ்வாஃ கர்மேந்த்ரியாணி சேதி, உபயாத்மகஂ மநஃ||’; ஏவமந்யத்ராபி த்ரஷ்டவ்யம்| ஜ்வரஃ க்ஷீணஸ்ய ஶூநஸ்யேதி அபரமஸாத்யலக்ஷணம்| கம்பீரோ தைர்கராத்ரிக இதி கம்பீரோऽந்தர்தாதுஸ்தஃ; அதவா கம்பீர இவ கம்பீரஃ, யத்ர வாதாதீநாஂ நிஶ்சயஃ கர்துஂ ந ஶக்யதே; அந்யே த்வாஹுஃ– கம்பீரோऽந்தர்வேகஃ| தைர்கராத்ரிக இதி ‘தீர்கராத்ராநுபந்தீ’ இதி ஜேஜ்ஜடஃ, “தீர்காஂ மரணரூபாஂ ராத்ரிமநுவர்ததே இதி தைர்கராத்ரிகஃ” இதி சக்ரஃ, அஸாத்ய இத்யர்தஃ| அத்ர பக்ஷே தைர்கராத்ரிக இதி பூர்வேண ஸம்பத்யதே, அஸாத்ய இதி பரேண| கேஶஸீமந்தகதிதி அகஸ்மாத் கேஶேஷு ஸீமந்தாந் யஃ கரோதி| உக்தஂ ஹி தந்த்ராந்தரே “கேஶாஃ ஸீமந்திநோ யஸ்ய ஸங்க்ஷிப்தே விநதே ப்ருவௌ| லுநந்தி சாக்ஷிபக்ஷ்மாணி ஸோऽசிராத்யாதி மத்யவே||” இதி| கம்பீரார்தா யே ஜேஜ்ஜடாதிபிர்வ்யாக்யாதாஸ்தேஷு மத்யே அத்ர கம்பீரோऽந்தர்வேக இத்யயமர்தோ மாதவகரஸ்யாபிமதஃ; அத ஏவாஸௌ ஏததநந்தரஂ ஸௌஶ்ருதஂ கம்பீரலக்ஷணஂ லிகதி– கம்பீர இத்யாதி| ய ஏவ சரகேऽந்தர்வேகஃ ஸ ஏவ ஸுஶ்ருதே கம்பீரஃ படிதஃ; ஸமலக்ஷணத்வாத், பதக்பாடாபாவாச்சேதி| ஆநத்தத்வேந சேதி பத்ததோஷத்வேந| ஆரம்பாதித்யாதி| ஆரம்பாதுத்பாதாத் ப்ரபதி யஸ்ய விஷமஜ்வரஃ ஸோऽஸாத்யஃ, யஸ்ய து நித்யஜ்வரிணோ ஜ்வரோத்ஸஷ்டஸ்ய வாऽபசாராதிநா விஷமஃ ஸ ஸாத்ய ஏவ| ஏதச்ச விஷமத்வஂ ஸததாதிரூபஂ போத்தவ்யஂ, நது விஷமத்வமாத்ரேண, வாதிகஜ்வரேऽபி ப்ரஸங்காதிதி| தைர்கராத்ரிகோ வ்யாஹத ஏவ; ந சாஸ்ய புநருக்தத்வஂ, தந்த்ராந்தரீயவாக்யத்வாத்; அதிகார்தப்ரதிபாதநார்தஂ புத்த்வாऽபி லிகிதம்; ஏவஂ கம்பீரேऽபி வாச்யம்| ‘அதிரூக்ஷஸ்ய’ இத்யத்ர ‘அநிமிஷாக்ஷஸ்ய’ இதி பாடாந்தரே ஸதா ஸ்பாரிதநேத்ரஸ்யேத்யர்தஃ| விஸஞ்ஜ்ஞஃ விஹ்வலஃ, தாம்யதே முஹ்யதி| ஶேதே நிபதித இதி ஶயிதோ நிபதித ஏவாஸ்தே ந ச உத்தாதுஂ ஸமர்தஃ| ஶீதார்திதோऽந்தருஷ்ணஶ்சேதி ஶீதார்திதோ பஹிஃ, அந்தருஷ்ணோऽந்தர்தாஹவாந்| ஹஷ்டரோமா ரோமாஞ்சிதகாத்ரஃ| ஹதி ஸங்காதஶூலவாநிதி ஸங்காதரூபேண வஸ்துநா அஷ்டீலிகாதிநாऽऽக்ராந்தமிவ ஹதயஂ மந்யதே யஃ ஸ ததா; அந்யே த்வாஹுஃ– நாநாப்ரகாரஶூலவாநிதி| வக்த்ரேண சைவோச்ச்வஸிதீத்யேவகாரேண நாஸிகாஂ வ்யவச்சிநத்தி வ்யாதிதாஸ்யப்ரதிபாதநார்தஂ, கரஶ்வாஸ இத்யர்தஃ| ஹிக்கேத்யாதி| ஹிக்காதிபிர்மிலிதைரேகேநாப்யதிபலவதாऽஸாத்யத்வம்| மூடஂ மோஹயுக்தம்| விப்ராந்தலோசநஂ ப்ராந்தப்ரேக்ஷணஂ, சலிதநேத்ரஂ வா| ஸந்ததோச்ச்வாஸிநஂ நிரந்தரகரஶ்வாஸயுக்தம்| ஹதப்ரபேத்யாதி| ஹதப்ரபாணி ஹதஶக்தீநி ஸ்வவிஷயாக்ராஹீணி சக்ஷுராதீநி யஸ்ய ஸ ததா; அதவா ஹதா ப்ரபா தீப்திரிந்த்ரியாணி ச யஸ்ய ஸ ததா| ‘அரோசகநிபீடிதம்’ இத்யத்ர ஸ்தாநே ஜேஜ்ஜடஃ பாடாந்தரத்வயஂ படதி– ‘துராத்மாநமுபத்ருதம்’ இதி, வ்யாசஷ்டே ச– “துராத்மாநஂ துஷ்டாந்தஃகரணம், உபத்ருதமிதி ஶ்வாஸாதிபிருபத்ரவைருபத்ருதம்; துராத்மபிருபத்ருதம்” இதி பாடாந்தரே து ராக்ஷஸாதிபிர்ஜுஷ்டமித்யர்தஃ| ஏஷாமஸாத்யலக்ஷணாநாமுபலக்ஷணத்வாதந்யாந்யபி தந்த்ராந்தரேஷு த்ரஷ்டவ்யாநி| தத்யதா– ‘ப்ரேதைஃ ஸஹ பிபேந்மத்யஂ ஸ்வப்நே யஃ கஷ்யதே ஶுநா| ஸுகோரஂ ஜ்வரமாஸாத்ய ஸ ஜீவமபஸஜ்யதே|| ஜ்வரஃ பௌர்வாஹ்ணிகோ யஸ்ய ஶுஷ்ககாஸஶ்ச தாருணஃ| பலமாஂஸவிஹீநஸ்ய யதா ப்ரேதஸ்ததைவ ஸஃ|| ஜ்வரோ யஸ்யாபராஹ்ணே து ஶ்லேஷ்மகாஸஶ்ச தாருணஃ| பலமாஂஸவிஹீநஸ்ய யதா ப்ரேதஸ்ததைவ ஸஃ|| ஸஹஸா ஜ்வரஸந்தாபஸ்தஷ்ணா மூர்சா பலக்ஷயஃ| விஶ்லேஷணஂ ச ஸந்தீநாஂ முமூர்ஷோருபஜாயதே|| கோஸர்கே வதநாத்யஸ்ய ஸ்வேதஃ ப்ரச்யவதே பஶம்| லேபஜ்வரோபஸஷ்டஸ்ய துர்லபஂ தஸ்ய ஜீவிதம்|| மத்யுஶ்ச தஸ்மிந் பஹுபிச்சிலத்வாச்சீதஸ்ய ஜந்தோஃ பரிதஃ ஸரத்வாத்| ஸ்வேதோ லலாடே ஹிமவந்நரஸ்ய ஶீதார்திதஸ்யைதி ஸுபிச்சிலஶ்ச|| கண்டே ஸ்திதோ யஸ்ய ந யாதி வக்ஷோ நூநஂ யமஸ்யைதி கஹஂ ஸ மர்த்யஃ|| ஸ்ருதஸ்வேதோ லலாடாத்யஃ ஶ்லதஸந்தாநபந்தநஃ| முஹ்யேதுத்தாப்யமாநஸ்து ஸ ஸ்தூலோऽபி ந ஜீவதி|| யஸ்ய ஸ்வேதோऽதிபஹுலஃ பிச்சிலோ யாதி ஸர்வதஃ| ரோகிணஃ ஶீதகாத்ரஸ்ய ததா மரணமாதிஶேத்||’ இதி| ஆதாநஜந்மநிதநே ப்ரத்யயாக்யே விபத்கரே| நக்ஷத்ரே வ்யாதிருத்பந்நஃ க்லேஶாய மரணாய வா| ஜ்வரஸ்து ஜாதஃ ஷட்ராத்ராதஶ்விநீஷு நிவர்ததே||’ (வ. வா. நி. அ. ௧) இத்யாதிநா க்ரந்தேந நக்ஷத்ரபேதேந ஜ்வரஸ்ய ஸாத்யத்வாஸாத்யத்வஂ யதபிஹிதஂ, தத்தாரீதவத்தவாக்படயோர்த்ரஷ்டவ்யம், இஹ து விஸ்தரபயாந்ந லிகிதம்| ஸந்நிபாதா ஸாத்யப்ரகரணஂ யதா– ‘பித்தகபாநிலவத்த்யா தஶதிவஸ த்வாதஶாஹ– ஸப்தாஹாத்| ஹந்தி விமுஞ்சதி வாऽऽஶு த்ரிதோஷஜோ தாதுமலபாகாத்||’ இதி| ஸப்தாஹாத்வாதாதிகஃ, தஶாஹாத் பித்தாதிகஃ, த்வாதஶாஹாத் கபாதிகஃ; பித்தாதிகவத்வாதபித்தாதிகஃ, கபாதிகவத்வாதகபாதிகஃ, யோகவாஹித்வாத்வாயோஃ| ( யதாஹ சரகஃ– ‘யோகவாஹீ பரஂ வாயுஃ ஸஂயோகாதுபயார்தகத்| தாஹகத்தேஜஸா யுக்தஃ ஶீதகத்ஸோமஸஂஶ்ரயாத்||’ இதி (ச. சி. அ. ௩)| தாதுபாகாத்தந்தி, மலபாகாத்விமுஞ்சதீதி வ்யவஸ்திதவிகல்பஃ; தாதுமலபாகவிகல்பே ச தைவமேவ ஹேதுஃ| உத்தரோத்தரரோகவத்திபலஹாநிப்யாஂ ஶுக்ராதிதாதுஸஹிதமூத்ராதிநா ச தாதுபாகோ ஜ்ஞேயஃ, அந்யதா து மலபாகஃ| யதுக்தம்– ‘நித்ராநாஶோ ஹதி ஸ்தம்போ விஷ்டம்போ கௌரவாருசீ| அரதிர்பலஹாநிஶ்ச தாதூநாஂ பாகலக்ஷணம்|| இதி; அந்யதாச மலபாகஃ– தோஷப்ரகதிவைகத்யஂ லகுதா ஜ்வரதேஹயோஃ| இந்த்ரியாணாஂ ச வைமல்யஂ தோஷாணாஂ பாகலக்ஷணம்||’ இதி| நநு, தரதமாதிபாவவ்யவஸ்திதஶீக்ரமத்யமந்தஶக்தித்வாத் ஸ்திரஶீக்ரமத்யமஶக்தித்வாத் தோஷாணாஂ கதஂ ஸப்தாஹாதிநியம இதி சேத்| ந, ததா– ஸ்வபாவாத்வ்யாதேஃ, விசித்ரா ஹி ப்ரதிரோகஂ ஸ்வபாவாஃ; யதாऽக்நிரோஹிணீ ஸப்தாஹேந ஹந்தி ந ததாऽந்யே விகாரா இதி| அதஃ ‘ஸப்தமீ த்விகுணா யாவத் நவம்யேகாதஶீ ததா| ஏஷா த்ரிதோஷமர்யாதா மோக்ஷாய ச வதாய ச||’ (வா. நி. அ. ௨) இதி ஹாரீதவசநஸஂவாதார்தமேவஂ வ்யாசக்ஷதே– தஶமீப்ரத்யாஸத்த்யா நவமீ, த்வாதஶீப்ரத்யாஸத்த்யா ஏகாதஶீ ச கஹ்யதே; ததோ வத்த்யேதி பதமாவர்த்ய ஸர்வத்ர த்வைகுண்யஂ கார்யம்| ஏவஂ, ‘ஸப்தமே திவஸே ப்ராப்தே தஶமே த்வாதஶேऽபி வா| புநர்கோரதரோ பூத்வா ப்ரஶமஂ யாதி ஹந்தி வா||’ (ஸு. உ. தஂ. அ. ௩௯) இத்யத்ர ஸுஶ்ருதவாக்யே புநஃஶப்தேந த்வைகுண்யமிதி கார்திககுண்டோ வ்யாக்யாதவாந்| ஏவஂ தஶத்வாதஶஸப்தாஹைஃ பித்தஶ்லேஷ்மாநிலாதிகஃ| தக்தோஷ்மணா தாதுமலாந் ஹந்தி முஞ்சதி வா ஜ்வரஃ||’ (வா. நி. அ. ௨) இத்யத்ராதிகஶப்தமாவர்த்ய க்ரியாவிஶேஷணஂ கத்வா த்வைகுண்யஂ வ்யாக்யாதம்| ததா வாதபித்தகபைஃ ஸப்ததஶத்வாதஶவாஸராந்| ப்ராயோऽநுயாதி மர்யாதா மோக்ஷாய ச வதாய ச||’ (வா. நி. அ. ௨) இத்யத்ராக்நிவேஶமதே ப்ராயோக்ரஹணேந த்வைகுண்யமிதி| நநு, ஸப்தமீத்யாதௌ கதஂ தர்ஹி தஶவிஂஶதித்வாதஶசதுர்விஂஶதீநாஂ க்ரஹணமிதி சேத்| உச்யதே– ஏகாதஶீத்யத்ர ஏகேதி பதமாவர்தநீயஂ, தேந நவமீ ஏகேதி தஶமீ லப்யதே, ஏகாதஶீ ஏகேதி த்வாதஶீ , ததஃ ஸர்வத்ர த்வைகுண்யம்| து ஶப்தஃ ஸமுச்சயே, தேந ஸப்தமீ கஹ்யதே ஸா த்விகுணா ச| ஏவஂ நவம்யாதிஷு யோஜ்யம்| சதுர்விஂஶத்யதிகஸ்து மர்யாதாதிவஸோ நாஸ்தி, தத்ப்ரதிபாதகாகமாதர்ஶநாத்||௬௬-௭௩||
ஆதங்கதர்பண வ்யாக்யா (வாசஸ்பதி வைத்ய கத)
ஜ்வரஸ்யாஸாத்யலக்ஷணமாஹ– ஹேதுபிரித்யாதி| யோ ஜ்வரோ பலிபிஃ ப்ரபலைர்ஹேதுபிஃ காரணைர்ஜாதோऽத ஏவ பஹுலக்ஷணஃ ஸம்பூர்ணலக்ஷண இத்யர்தஃ ஸ த்வஸாத்யஃ; யஶ்ச ஶீக்ரமிந்த்ரியநாஶநோ பவதி ஸோऽபி ஜ்வரஃ ப்ராணாந்தகத் மரணாத்மக இத்யர்தஃ| உத்பந்நமாத்ர ஏவ சிகித்ஸிதமாத்ரோऽபி இந்த்ரியஶக்திஂ ரஸரூபாதிக்ரஹணலக்ஷணாமுபஹரதி ஸோऽப்யஸாத்யோ ந தூபேக்ஷயா| அந்யேऽதி ஹி ரோகா உபேக்ஷ்யமாணா இந்த்ரியஶக்திமுபக்நந்தி அஸாத்யதாஂ சாதிரோஹந்தி; ஏவமுக்தலக்ஷணோऽப்யாதாவேவாசிகித்ஸ்யமாந ஏவ போத்யஃ| இந்த்ரியாணி சாத்ர சக்ஷுஃ ஶ்ரோத்ரஂ க்ராணஂ ரஸநஂ ஸ்பர்ஶநஂ சேதி பஞ்ச புத்தீந்த்ரியாணி ஹஸ்தபாதகுதோபஸ்தஜிஹ்வாஃ பஞ்ச கர்மேந்த்ரியாணி உபயாத்மகஂ மந ஏவமேகாதஶேந்த்ரியாணி| அபரமஸாத்யலக்ஷணமாஹ– ஶூநஸ்ய ஶோதயுக்தஸ்ய புருஷஸ்ய, க்ஷீணஸ்ய ஜ்வரேண, கம்பீரோ தைர்க்யராத்ரிகஃ, கம்பீரோऽந்தர்தாதுஸ்தஃ, அதவா கம்பீர இவ கம்பீரஃ, யத்ர வாதாதீநாஂ நிஶ்சயஃ கர்துஂ ந ஶக்யதே, அந்யே கம்பீரோऽந்தர்வேகஃ| தைர்க்யராத்ரிக இதி தீர்கராத்ராநுபந்தீதி ஜேஜ்ஜடஃ, தீர்காஂ மரணரூபாஂ ராத்ரிமநுவர்தத இதி சக்ரஃ, அஸாத்ய இத்யர்தஃ| கேஶஸீமந்தகதிதி அகஸ்மாத்கேஶேஷு ஸீமந்தாந் கரோதி யஃ| உக்தஂ ச தந்த்ராந்தரே– “கேஶாஃ ஸீமந்திநோ யஸ்ய ஸங்க்ஷிப்தே விததே ப்ருவௌ| லுநந்தி சாக்ஷிபக்ஷ்மாணி ஸோऽசிராத்யாதி மத்யவே” இதி| ஸுஶ்ருதோக்தஂ ஸாத்யகம்பீரஜ்வரலக்ஷணமாஹ– கம்பீரஸ்த்வித்யாதி| ஆநத்தத்வேநேதி தோஷபுரீஷவிபந்தேந| அபரமஸாத்யலக்ஷணமாஹ– ஆரம்பாதித்யாதி| ஆரம்பாத்ப்ரபதி யஸ்ய விஷமோ ஜ்வரஃ ஸோऽஸாத்யஃ| தச்ச விஷமத்வஂ ஸததாதிரூபத்யேந போத்தவ்யஂ ந து விஷமத்வஂ வேகாதிநா| தைர்கராத்ரிகஃ பூர்வமேவ வ்யாக்யாதோऽபி ந புநருக்தஃ, தந்த்ராந்தரீயவாக்யத்வாத் அதிகார்யப்ரதிபாதநார்தஂ தத்வாக்யஂ படிதம்| ‘அதிரூக்ஷஸ்ய’ இத்யத்ர ‘அநிமிஷாக்ஷஸ்ய’ இதி பாடஂ படந்த்யந்யே| தத்ர ஸர்வதா ஸ்பாரிதநேத்ரஸ்யேத்யர்தஃ| அந்யதப்யஸாத்யலக்ஷணமாஹ– விஸஞ்ஜ்ஞோ விஹ்வலஃ, தாம்யதி ப்ரமுஹ்யதி, ஶேதே நிபதத இவ ஆஸ்தே நைவோத்தாதுஂ ஸமர்தஃ| ஶீதார்திதோ பஹிரந்தர்தாஹவாந்| அந்யதப்யஸாத்யலக்ஷணமாஹ– ய இத்யாதி| ஹஷ்டரோமா ரோமாஞ்சிதஃ| ஹதி ஸங்காதஶூலவாநிதி ஸங்காதரூபேண வஸ்துநா அஷ்டீலகாதிநா ஆக்ராந்தமிவ ஹதயஂ மந்யதே யஃ, அஷ்டீலா பாஷாணலோஷ்டிகா, அநேந ப்ரகாரேண ஶூலவாநிதி| அந்யே த்வாஹுஃ– நாநாப்ரகாரஶூலவாநிதி| வக்த்ரேண சைவோச்ச்வஸிதீதி ஏவகாரேண நாஸிகாப்யாஂ வ்யவச்சிநத்தி| ஹிக்கேத்யாதிபிர்மிலிதைரேகேந வாऽப்யதிபலவதாऽஸாத்யத்வம்| மூடஂ மோஹயுக்தஂ, விப்ராந்தலோசநஂ ப்ராந்தப்ரேக்ஷணஂ சலிதநேத்ரஂ வா, ஸந்ததோச்ச்வாஸிநஂ நிரந்தரோச்ச்வாஸிநம்| லக்ஷணாந்தரமாஹ– ஹதேத்யாதி| ஹதப்ரபாணி ஹதஶக்தீநி ஸ்வவிஷயாக்ராஹீணி ச இந்த்ரியாணி சக்ஷுராதீநி யஸ்ய ஸ ததா; அதவா ஹதா ப்ரபா தீப்திரிந்த்ரியாணி ச யஸ்ய ஸ ததா| அரோசகநிபீடிதமித்யத்ர ஜேஜ்ஜடஃ பாடத்வயஂ படதி ‘துராத்மாநமுபத்ருதஂ இதி| துராத்மாநஂ துஷ்டாந்தஃகரணம்| உபத்ருதமுபத்ரவயுக்தம்| ‘துராத்மபிருபத்ருதம்’ இதி பாடாந்தரே ராக்ஷஸாதிபிர்ஜுஷ்டமித்யர்தஃ| கம்பீரோऽந்தர்வேகஃ, தீக்ஷ்ணோऽதிதுஃஸஹோ பஹிரந்தஶ்ச, தாப்யாமந்யோந்யமார்தஂ பீடிதஂ, க்ஷாமஂ க்ஷீணஂ, தமித்தம்பூதஂ ஜ்வரிதஂ ஸ்வார்தவித்யாயஶோஹாநிபயாதஸாத்யத்வாத்பரிவர்ஜயேத்| ஏஷாமஸாத்யலக்ஷணாநாமுபலக்ஷணத்வாதந்யாந்யபி தந்த்ராந்தரேஷு த்ரஷ்டவ்யாநி| தத்யதா– “ப்ரேதைஃ ஸஹ பிபேந்மத்யஂ ஸ்வப்நே யஃ கஷ்யதே ஶுநா| ஸ கோரஂ ஜ்வரமாஸாத்ய நரோ ஜீவாத்விமுச்யதே|| ஜ்வரஃ பூர்வாஹ்ணிகோ யஸ்ய ஶுஷ்ககாஸஶ்ச தாருணஃ| பலமாஂஸவிஹீநஶ்ச யதா ப்ரேதஸ்ததைவ ஸஃ|| கோஸர்கே வரநாத்யஸ்ய ஸ்வேதஃ ப்ரச்யவதே பஶம்| லேபஜ்வரோபஸஷ்டஸ்ய துர்லபஂ தஸ்ய ஜீவிதம்” இதி| அத்ர கோஸர்கே ப்ரத்யூஷே| “மத்யுஶ்ச தஸ்மிந்பஹுபிச்சிலத்வாச்சீதஸ்ய ஜந்தோஃ பரிதஃ ஸரத்வாத்| ஸ்வேதோ லலாடே ஹிமவந்நரஸ்ய ஶீதார்திதஸ்யைதி ஸுபிச்சிலஶ்ச|| கண்டே ஸ்திதோ யஸ்ய ந யாதி வக்ஷோ நூநஂ யமஸ்யைதி கஹஂ ஸ மர்த்யஃ” இதி| ததாऽந்யத்ராபி– “ஆவிலாக்ஷஂ ப்ரதாம்யந்தஂ நித்ராயுக்தமதீவ ச| க்ஷீணஶோணிதமாஂஸஂ ச நரஂ க்ஷபயதி ஜ்வரஃ|| ஸ்ருதஸ்வேதோ லலாடாத்யஃ ஶ்லதஸந்தாநபந்தநஃ| முஹ்யத்யுத்தாப்யமாநஸ்து ஸ ஸ்தூலோऽபி ந ஜீவதி|| யஸ்ய ஸ்வேதோऽதிபஹுலஃ பிச்சிலோ யாதி ஸர்வதஃ| ரோகிணஃ ஶீதகாத்ரஸ்ய ததா மரணமாதிஶேத்|| யஸ்தாம்யதி ஸ்வபிதி ஶீதலகாத்ரயஷ்டிரந்தர்விதாஹஸஹிதஂ ஸ்மரணாதபேதம்| ஸோச்ச்வாஸிநஂ குபிதரோமசயஂ ஸஶூலஂ தஂ வர்ஜயேத்பிஷகிஹ ஜ்வரிதஂ விதிஜ்ஞஃ” இதி “ஜ்வரஸ்து ஜாதஃ ஷட்ராத்ராதஶ்விநீஷு நிவர்ததே” இத்யாதி நக்ஷத்ரபேதேந ஜ்வரஸ்யாஸாத்யத்வம்| யதுக்தஂ தத்தாரீதவத்தவாக்படயோர்த்ரஷ்டவ்யம்||௬௬-௭௩||–
Adhikarana ஜ்வரவிமுக்திபூர்வரூபம் (௭௪) · Śloka ௭௪
தாஹஃ ஸ்வேதோ ப்ரமஸ்தஷ்ணா கம்பவிட்பிதஸஞ்ஜ்ஞதா |
கூஜநஂ சாஸ்யவைகந்த்யமாகதிர்ஜ்வரமோக்ஷணே ||௭௪||
View original
दाहः स्वेदो भ्रमस्तृष्णा कम्पविड्भिदसञ्ज्ञता |
कूजनं चास्यवैगन्ध्यमाकृतिर्ज्वरमोक्षणे ||७४||
Hide commentary
மதுகோஶ வ்யாக்யா (விஜயரக்ஷித, ஶ்ரீகண்டதத்த கத)
ஜ்வரவிமுக்திபூர்வரூபமாஹ– தாஹ இத்யாதி விட்பிதிதி விட்பேதஃ; ஸம்பதாதிபாடாத் பாவே க்விப்| அஸஞ்ஜ்ஞிதா ஸஞ்ஜ்ஞாநாஶஃ| கூஜநம் அஸ்புடத்வநிஃ| யதுக்தம்– ‘ஜ்வரப்ரமோக்ஷே புருஷஃ கூஜேத்வமதி சேஷ்டதே||’(ச. சி. அ. ௩) இதி| வாக்படோऽப்யாஹ– ‘தாதூந் ப்ரக்ஷோபயந் தோஷோ மோக்ஷகாலே பலீயதே| ததோ நரஃ ஶ்வஸந் ஸ்வித்யந் கூஜந் வமதி சேஷ்டதே|| (வா. நி. அ. ௨) இதி| வைகந்த்யஂ துர்கந்ததா காத்ரே| ஜ்வரமோக்ஷணே பவிஷ்யதி ஆகதிர்லக்ஷணஂ ‘பவதி’ இதி ஶேஷஃ| நநு, தோஷக்ஷயஂ விநா ந வ்யாதிநிவத்திஃ, க்ஷீணஶ்ச தோஷஃ கதமேவஂவிதஂ லக்ஷணஂ குர்யாத்? உச்யதே– கஶ்சித்பாவஃ க்ஷீணோऽபி விநாஶகாலே ஸ்வஶக்திஂ தர்ஶயதி, யதா– நிர்வாணாவஸ்தோ தீபோ விஶேஷாத் ப்ரஜ்வலதி| அதவா தோஷாபிபூதாநாஂ தாதூநாஂ தோஷாபகமேந க்ஷோபாத்தாஹாதயஃ தரலதரவாநரபரிஹீயமாநதருணதருவல்லரீஶிகரகம்பவதிதி||௭௪||
ஆதங்கதர்பண வ்யாக்யா (வாசஸ்பதி வைத்ய கத)
ஜ்வரமுக்தஸ்ய பூர்வரூபமாஹ– தாஹ இத்யாதி| ஜ்வரமோக்ஷகாலே ஏதாதஶ்யாகதிர்லக்ஷணஂ ‘பவதி’ இதி ஶேஷஃ விட்பிதிதி விட்பேதஃ, அஸஞ்ஜ்ஞதா ஸஞ்ஜ்ஞாநாஶஃ, கூஜநஂ குந்தநம்| யதுக்தம்– “ஜ்வரமோக்ஷேஷு புருஷஃ கூஜந்நதிவிசேஷ்டதே” இதி| வாக்படऽப்யாஹ– “தாதூந்ப்ரக்ஷோபயந்தோஷோ மோக்ஷகாலே பலீயதே| ததோ நரஃ ஶ்வஸந்ஸத்யஃ கூஜந்நதிவிசேஷ்டதே” இதி| வைகந்த்யஂ தௌர்கந்த்யமதீவ காத்ரே| நநு தோஷக்ஷயஂ விநா ந வ்யாதிநிவத்திஃ, க்ஷீணஶ்ச தோஷஃ கதமேவஂவிதஂ லக்ஷணஂ குர்யாத்? உச்யதே– கஶ்சித்பாவஃ க்ஷீணோऽபி விநாஶகாலே ஸ்வஶக்திஂ தர்ஶயதி, யதா நிர்வாணாவஸ்தோऽபி தீபோ விஶேஷாத்ப்ரஜ்வலதி| அதவா தோஷாபிபூதாநாஂ தாதூநாஂ தோஷாபகமேந க்ஷோபாத்தாஹாதயஃ, யதா– தரலதரவாநரபரிஹீயமாநதருணதருவல்லரீஶிகரகம்பவதிதி| ஏதச்ச தாஹமாரப்ய லக்ஷணஂ த்ரிதோஷஜே பவதி ந ஸர்வத்ர; ததாசைததநந்தரஂ பாலுகிஃ ப்ராஹ– “த்ரிதோஷஜே ஜ்வரே ஹ்யேததந்தர்வேகே ச தாதுஜே| லக்ஷணஂ மோக்ஷகாலே ஸ்யாதந்யஸ்மிந் ஸ்வேததர்ஶநம்” இதி ||௭௪||
Adhikarana ஜ்வரமுக்தலக்ஷணம் (௭௫) · Śloka ௭௫
ஸ்வேதோ லகுத்வஂ ஶிரஸஃ கண்டூஃ பாகோ முகஸ்ய ச |
க்ஷவதுஶ்சாந்நலிப்ஸா ச ஜ்வரமுக்தஸ்ய லக்ஷணம் ||௭௫||
(ஸு. உ. தஂ. அ. ௩௯) |
View original
स्वेदो लघुत्वं शिरसः कण्डूः पाको मुखस्य च |
क्षवथुश्चान्नलिप्सा च ज्वरमुक्तस्य लक्षणम् ||७५||
(सु. उ. तं. अ. ३९) |
Hide commentary
மதுகோஶ வ்யாக்யா (விஜயரக்ஷித, ஶ்ரீகண்டதத்த கத)
ஜ்வரமுக்திலக்ஷணமாஹ– ஸ்வேத இத்யாதி| ஸ்வேதோ கர்மாகமநஂ, ஸ்ரோதஸாஂ ஸ்புடத்வாத்| லகுத்வஂ காத்ரஸ்ய| ஶிரஸஃ கண்டூரிதி ஸர்வோ ஹி ஜ்வரஸ்தைஜஸோ விரோதிவ்யபகமாத் ஸௌம்யஃ ஶ்லேஷ்மா லப்தபலஃ ஸந் ஶிரஸி ஸ்வஸ்தாநேऽஸாதாரணாத்மலக்ஷணஂ கண்டூஂ கரோதி, வ்யாதிமஹிம்நா து நாந்யத்ர கபஸ்தாநே இதி வதந்தி| பாகோ முகஸ்யேதி ஜ்வரோஷ்மகோபிதாத் பித்தாத், யத்து பூர்வஂ நாகார்ஷீதந்யத்ர வா ததபி வ்யாதிமஹிம்நைவ| ஏதச்ச தாஹமாரப்ய லக்ஷணஂ த்ரிதோஷஜேऽந்தர்வேகே ஜ்வரே பவதி, நது ஸர்வத்ர| ததா சைததநந்தரஂ பாலுகிஃ ப்ராஹ– ‘த்ரிதோஷஜே ஜ்வரே ஹ்யேததந்தர்வேகே ச தாதுகே| லக்ஷணஂ மோக்ஷகாலே ஸ்யாதந்யஸ்மிந் ஸ்வேததர்ஶநம்||’ இதி| நநு, ஜ்வரஸ்ய ப்ரத்யக்ஷத்வாத்தஸ்யாபாவோऽபி ப்ரத்யக்ஷஃ, தத் கிஂ தல்லக்ஷணபாடேந? ததாऽபி வா படிதவ்யஂ, தர்ஹி ஸர்வவிகாரேஷு பட்யதாம்? உச்யதே– விஷமஜ்வரஶங்காநிராஸார்தஂ, விஷமஜ்வரே ஹி நிவத்தோऽபி ஜ்வரஃ புநராயாதி, தோஷாணாஂ தாதுலீநத்வாத்; ஏதல்லக்ஷணே து நிஃஶேஷதோஷநிவத்த்யா ந புநராகமஃ| யத்ர சைவஂவிதா ஶங்கா தத்ரைவ லக்ஷணஂ படதி ந ஸர்வத்ர, யதா ப்ரமேஹாதீஸாராதிஷ்விதி ஸர்வஂ ஸுஸ்தம்||௭௫||
ஆதங்கதர்பண வ்யாக்யா (வாசஸ்பதி வைத்ய கத)
ஜ்வரமுக்தஸ்ய லக்ஷணமாஹ– ஜ்வரமுக்தஸ்ய புருஷஸ்யைவஂ விதஂ லக்ஷணஂ பவதி| ஸ்வேதோ கர்மாகமஃ ஸ்ரோதஸாஂ ஸ்புடத்வாத், லகுத்வஂ காத்ரஸ்ய; ஶிரஸஃ கண்டூரிதி| ஸர்வோ ஹி ஜ்வரஸ்தைஜஸஃ விரோதிவ்யபகமாத் ஸௌம்யஃ ஶ்லேஷ்மா லப்தபலஃ ஸந் ஶிரஸி ஸ்வஸ்தாநேऽஸாதாரணாத்மகலக்ஷணஂ கண்டூஂ ஜநயதி வ்யாதிமஹிம்நா நாந்யத்ர ஸ்தாநே இதி வதந்தி| பாகோ முகஸ்யேதி ஜ்வரோஷ்மகோபிதாத்பித்தாத்|| க்ஷவதுஃ சிக்கா| பரமதே– “தேஹோ லகுர்வ்யபகதக்லமமோஹதாபஃ பாகோ முகே கரணஸௌஷ்டவமவ்யதத்வம்| ஸ்வேதஃ க்ஷவஃ ப்ரகதியோகிமநோऽந்நலிப்ஸா கண்டூஶ்ச மூர்த்நி விகதஜ்வரலக்ஷணாநி” இதி||௭௫||
Adhikarana புஷ்பிகா · Śloka ௨
இதி ஶ்ரீமாதவகரவிரசிதே மாதவநிதாநே ஜ்வரநிதாநஂ ஸமாப்தம் ||௨||
View original
इति श्रीमाधवकरविरचिते माधवनिदाने ज्वरनिदानं समाप्तम् ||२||
Hide commentary
மதுகோஶ வ்யாக்யா (விஜயரக்ஷித, ஶ்ரீகண்டதத்த கத)
இதி ஶ்ரீவிஜயரக்ஷிதகதாயாஂ மதுகோஶவ்யாக்யாயாஂ ஜ்வரநிதாநஂ ஸமாப்தம்||௨||
ஆதங்கதர்பண வ்யாக்யா (வாசஸ்பதி வைத்ய கத)
இதி ஶ்ரீவைத்யவாசஸ்பதிகதே ஆதங்கதர்பணே ருக்விநிஶ்சயவ்யாக்யாநே ஜ்வரநிதாநஂ ஸமாப்தம்||௨||