೨. ಜ್ವರನಿದಾನಮ್

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ಅಥ ಸರ್ವರೋಗಪ್ರಾಧಾನ್ಯಾತ್ ಪ್ರಥಮಂ ಜ್ವರೋ ವಾಚ್ಯಃ| ಪ್ರಾಧಾನ್ಯಂ ಚ ತಸ್ಯ ಶಾರೀರರೋಗೇಷು ಪ್ರಥಮೋತ್ಪನ್ನತ್ವಾತ್, ಬಲವತ್ತ್ವಾತ್, ದೇಹೇನ್ದ್ರಿಯಮನಸ್ತಾಪಿತ್ವಾತ್, ಜನ್ಮನಿಧನಯೋರವಶ್ಯಮ್ಭಾವಿತ್ವಾತ್, ಸ್ಥಾವರಜಙ್ಗಮರೂಪಸರ್ವಭೂತವ್ಯಾಪಿತ್ವಾಚ್ಚ; ನೈವಮನ್ಯೇ ವಿಕಾರಾಃ| ಯದುಕ್ತಂ ಚರಕೇ– “ದೇಹೇನ್ದ್ರಿಯಮನಸ್ತಾಪೀ ಸರ್ವರೋಗಾಗ್ರಜೋ ಬಲೀ| ಜ್ವರಃ ಪ್ರಧಾನೋ ರೋಗಾಣಾಮುಕ್ತೋ ಭಗವತಾ ಪುರಾ|| ತಸ್ಯ ಪ್ರಾಣಿಸಪತ್ನಸ್ಯ ಧ್ರುವಸ್ಯ ಪ್ರಲಯೋದಯೇ|” (ಚ. ಚಿ. ಅ. ೩) ಇತ್ಯಾದಿ; ಯಾವದ್ “ಭಗವನ್! ವಕ್ತುಮರ್ಹಸಿ” (ಚ. ಚಿ. ಅ. ೩) ಇತಿ| ತಥಾ– “ಜ್ವರೇಣಾವಿಶತಾ ಭೂತಂ ನಹಿ ಕಿಞ್ಚಿನ್ನ ತಪ್ಯತೇ|” (ಚ. ಚಿ. ಅ. ೩) ಇತ್ಯಾದಿ| ಉಕ್ತಂ ಚ , ಪಾಲಕಾಪ್ಯೇ– “ಪಾಕಲಃ ಸ ತು ನಾಗಾನಾಮಭಿತಾಪಸ್ತು ವಾಜಿನಾಮ್| ಗವಾಮೀಶ್ವರಸಞ್ಜ್ಞಶ್ಚ ಮಾನವಾನಾಂ ಜ್ವರೋ ಮತಃ|| ಅಜಾವೀನಾಂ ಪ್ರಲಾಪಾಖ್ಯಃ ಕರಭೇ ಚಾಲಸೋ ಭವೇತ್| ಹಾರಿದ್ರೋ ಮಹಿಷೀಣಾಂ ತು ಮೃಗರೋಗೋ ಮೃಗೇಷು ಚ| ಪಕ್ಷಿಣಾಮಭಿಘಾತಸ್ತು ಮತ್ಸ್ಯೇಷ್ವಿನ್ದ್ರಮದೋ ಮತಃ| ಪಕ್ಷಪಾತಃ ಪತಙ್ಗಾನಾಂ ವ್ಯಾಡೇಷ್ವಕ್ಷಿಕಸಞ್ಜ್ಞಿತಃ||” ಇತ್ಯಾದಿ| ತಥಾಽನ್ಯತ್ರ– “ಜಲಸ್ಯ ನೀಲಿಕಾ ಭೂಮೇರೂಷರೋ ವೃಕ್ಷಸ್ಯ ಕೋಟರಃ|” ಇತ್ಯಾದಿ| ತಸ್ಯ ಪ್ರಾಗುತ್ಪತ್ತಿಮಾಹ– ದಕ್ಷಾಪಮಾನೇತ್ಯಾದಿ| ದಕ್ಷಾಪಮಾನೇನ ದಕ್ಷಪ್ರಯುಕ್ತಪರಿಭವೇನ ಕ್ರುದ್ಧಸ್ಯ ರುದ್ರಸ್ಯ ನಿಃಶ್ವಾಸಾತ್ ಸಮ್ಭವ ಉತ್ಪತ್ತಿರ್ಯಸ್ಯ ಸ ತಥಾ| ನಿಃಶ್ವಾಸೋಽತ್ರ ಕ್ರೋಧಲಿಙ್ಗತ್ವೇನ ನಿರ್ದಿಷ್ಟಃ, ಅತ ಏವ ಸುಶ್ರುತೇನ “ರುದ್ರಕೋಪಾಗ್ನಿಸಮ್ಭೂತಃ” (ಸು. ಉ. ತಂ. ಅ. ೩೯) ಇತ್ಯುಕ್ತಮ್| ಕ್ರುದ್ಧೇನ ರುದ್ರೇಣ ಲಲಾಟೇ ತೃತೀಯಮಾಗ್ನೇಯಂ ಚಕ್ಷುಃ ಸೃಷ್ಟ್ವಾ ತತೋಽಪ್ಯಾಗ್ನೇಯೋ ಬಾಣೋ ನಿರ್ಮಿತಃ| ಯದಾಹ ಚರಕಃ– “ಸೃಷ್ಟ್ವಾ ಲಲಾಟೇ ಚಕ್ಷುರ್ವೈ ದಗ್ಧ್ವಾ ತಾನಸುರಾನ್ಪ್ರಭುಃ ಬಾಣಂ ಕ್ರೋಧಾಗ್ನಿಸನ್ತಪ್ತಮಸೃಜಚ್ಛತ್ರುನಾಶನಮ್||” (ಚ. ಚಿ. ಅ. ೩) ಇತಿ; ಅತ್ರ ಸತ್ರನಾಶನಂ ಯಜ್ಞನಾಶನಮ್| ಏಷಾ ಚ ಜ್ವರೋತ್ಪತ್ತಿಕಥಾ ಚರಕಚಿಕಿತ್ಸಿತೇ ಸವಿಶೇಷಾ ಶ್ರೋತವ್ಯಾ| ಏತೇನ ರುದ್ರಕೋಪಸ್ಯ ವಿಪ್ರಕೃಷ್ಟಕಾರಣತ್ವಮುಕ್ತಂ; ಯದಿ ಹಿ ತತೋ ಜ್ವರೋ ನೋದಪತ್ಸ್ಯತಂ ಅಧುನಾಽಪ್ಯಪಚಾರಾನ್ನೋದಪತ್ಸ್ಯತ ಇತಿ ಭಟ್ಟಾರಹರಿಚನ್ದ್ರಃ| ಏತದಭಿಧಾನಸ್ಯ ಚಿಕಿತ್ಸಾನುಪಯೋಗಿತ್ವೇನಾನ್ಯೇ ಟೀಕಾಕೃತೋಽನ್ಯಥಾ ವ್ಯಾಚಕ್ಷತೇ– ಕೋಪೋದ್ಭವತ್ವೇನ ತೈಜಸತ್ವಂ ಪ್ರಕಾಶ್ಯತೇ; ಕ್ರೋಧೋ ಹ್ಯಾಗ್ನೇಯಃ; ಯದಾಹ ಚರಕಃ– “ಕ್ರೋಧಾತ್ ಪಿತ್ತಂ” (ಚ. ಚಿ. ಅ. ೩) ಇತಿ| ತೇನ ಸರ್ವಜ್ವರೇ ಪಿತ್ತಾವಿರೋಧಿನೀ ಕ್ರಿಯಾ ಕಾರ್ಯೇತಿ ಸಿಧ್ಯತಿ| ಯದುಕ್ತಂ ವಾಗ್ಭಟೇನೈವ– “ಊಷ್ಮಾ ಪಿತ್ತಾದೃತೇ ನಾಸ್ತಿ ಜ್ವರೋ ನಾಸ್ತ್ಯೂಷ್ಮಣಾ ವಿನಾ| ತಸ್ಮಾತ್ ಪಿತ್ತವಿರುದ್ಧಾನಿ ತ್ಯಜೇತ್ ಪಿತ್ತಾಧಿಕೇಽಧಿಕಮ್||” (ವಾ. ಚಿ. ಅ. ೧) ಇತಿ| ಅತ ಏವ ಚರಕೇ ಕಟ್ವಮ್ಲಲವಣಾನ್ ಪಾಚನಾನ್ ಪರಿತ್ಯಜ್ಯ ತರುಣಜ್ವರೇ ಪಾಚಕತ್ವೇನ ತಿಕ್ತಕೋ ರಸಃ ಪಿತ್ತಘ್ನೋ ನಿರ್ದಿಷ್ಟಃ| ಯದಾಹ– “ಲಙ್ಘನಂ ಸ್ವೇದನಂ ಕಾಲೋ ಯವಾಗೂಸ್ತಿಕ್ತಕೋ ರಸಃ| ಪಾಚನಾನ್ಯವಿಪಕ್ವಾನಾಂ ದೋಷಾಣಾಂ ತರುಣಜ್ವರೇ||” (ಚ. ಚಿ. ಅ. ೩) ಇತಿ| ( ಕಾಲೋಽತ್ರಾಷ್ಟಾಹ ಇತಿ)| ಅನ್ಯೇ ತ್ವಾಹುಃ– ರುದ್ರಕೋಪಸಮ್ಭವತ್ವೇನ ದೇವತಾತ್ಮಕತ್ವಾತ್ ಪೂಜಾರ್ಹತ್ವಮುಪದರ್ಶಿತಮ್| ಯದಾಹ ವಿದೇಹಃ– “ಜ್ವರಸ್ತು ಪೂಜನೈರ್ವಾಽಪಿ ಸಹಸೈವೋಪಶಾಮ್ಯತಿ||” ಇತಿ| ಹರಿವಂಶೇಽಪಿ– “ಜ್ವರಸ್ತ್ರಿಪಾದಸ್ತ್ರಿಶಿರಾಃ ಷಡ್ಭುಜೋ ನವಲೋಚನಃ| ಭಸ್ಮಪ್ರಹರಣೋ ರೌದ್ರಃ ಕಾಲಾನ್ತಕಯಮೋಪಮಃ||” ಇತಿ ಮೂರ್ತಿಮಾನೇವೋಕ್ತಃ| ಬಹುವಿಧಮಪಿ ಜ್ವರಂ ಸಙ್ಕ್ಷೇಪೇಣಾಹ– ಜ್ವರೋಽಷ್ಟಧೇತ್ಯಾದಿ| ಅಷ್ಟತ್ವಂ ವಿವೃಣೋತಿ– ಪೃಥಗಿತ್ಯಾದಿ| ತಚ್ಚ ಸಮ್ಪ್ರಾಪ್ತೌ ವಿವೃತಮ್||೧||

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ಅಥ ಸರ್ವರೋಗಪ್ರಾಧಾನ್ಯಾತ್ ಪ್ರಥಮಂ ಜ್ವರೋ ವಾಚ್ಯಃ| ಪ್ರಾಧಾನ್ಯಂ ಚಾಸ್ಯ ಶಾರೀರರೋಗೇಷು ಪ್ರಥಮೋತ್ಪನ್ನತ್ವಾತ್, ಬಲವತ್ತ್ವಾದ್ದೇಹೇನ್ದ್ರಿಯಮನಸ್ತಾಪಿತ್ವಾಚ್ಚ ಜನ್ಮನಿಧನಯೋರವಶ್ಯಮ್ಭಾವಿತ್ವಾಚ್ಚ ಸ್ಥಾವರಜಙ್ಗಮರೂಪಸರ್ವಭೂತವ್ಯಾಪಿತ್ವಾಚ್ಚ, ನೈವಮನ್ಯೇ ವಿಕಾರಾಃ| ಉಕ್ತಂ ಚ ಚರಕೇ– “ದೇಹೇನ್ದ್ರಿಯಮನಸ್ತಾಪೀ ಸರ್ವರೋಗಾಗ್ರಜೋ ಬಲೀ| ಜ್ವರಃ ಪ್ರಧಾನೋ ರೋಗಾಣಾಮುಕ್ತೋ ಭಗವತಾ ಪುರಾ||” ಇತಿ| ತಥಾ– “ಜ್ವರೇಣಾವಿಶತಾ ಭೂತಂ ನಹಿ ಕಿಞ್ಚಿನ್ನ ತಪ್ಯತೇ|” ಇತಿ| ಉಕ್ತಂ ಚ ಗಜವೈದ್ಯಕೇ– “ಪಾಕಲಃ ಸ ತು ನಾಗಾನಾಮಭಿತಾಪಸ್ತು ವಾಜಿನಾಮ್| ಗವಾಮೀಶ್ವರಸಞ್ಜ್ಞಸ್ತು ಮಾನವಾನಾಂ ಜ್ವರೋ ಮತಃ|| ಅಜಾವೀನಾಂ ಪ್ರಲಾಪಾಖ್ಯಃ ಕರಭೇಷ್ವಲಸೋ ಭವೇತ್| ಹಾರಿದ್ರೋ ಮಹಿಷಾಣಾಂ ತು ಮೃಗರೋಗೋ ಮೃಗೇಷು ಚ|| ಪಕ್ಷಿಣಾಮಭಿಘಾತಸ್ತು ಮತ್ಸ್ಯೇಷ್ವಿನ್ದ್ರಮದೋ ಮತಃ| ಪಕ್ಷಘಾತಃ ಪತಙ್ಗಾನಾಂ , ವ್ಯಾಲೇಷ್ವಕ್ಷಿಕಸಞ್ಜ್ಞಕಃ||” ಇತ್ಯಾದಿ| ತಥಾ ತನ್ತ್ರಾನ್ತರೇಽಪಿ– “ಜಲಸ್ಯ ನೀಲಿಕಾ, ಭೂಮೇರೂಷರೋ, ವೃಕ್ಷಸ್ಯ ಕೋಟರಃ|” ಇತ್ಯಾದಿ| ತಸ್ಯ ಪ್ರಾಗುತ್ಪತ್ತಿಮಾಹ– ದಕ್ಷೇತ್ಯಾದಿ| ದಕ್ಷಾಪಮಾನೇನ ದಕ್ಷಪ್ರಯುಕ್ತಪರಿಭವೇನ ಕ್ರುದ್ಧಸ್ಯ ರುದ್ರಸ್ಯ ನಿಃಶ್ವಾಸಾತ್ಸಮ್ಭವ ಉತ್ಪತ್ತಿರ್ಯಸ್ಯ ಸ ತಥಾ| ನಿಃಶ್ವಾಸೋಽತ್ರ ಕ್ರೋಧಲಿಙ್ಗತ್ವೇನ ನಿರ್ದಿಷ್ಟಃ| ಯಥಾ ಸುಶ್ರುತೇ– “ರುದ್ರಕೋಪಾಗ್ನಿಸಮ್ಭೂತಃ ಸರ್ವಭೂತಪ್ರತಾಪನಃ|” ಇತಿ| ಕ್ರುದ್ಧೇನ ರುದ್ರೇಣ ಲಲಾಟೇ ತೃತೀಯಕಮಾಗ್ನೇಯಂ ಚಕ್ಷುಃ ಸ್ಪೃಷ್ಟ್ವಾ ತತೋಽಪ್ಯಾಗ್ನೇಯೋ ಬಾಣೋ ನಿರ್ಮಿತಃ| ಉಕ್ತಂ ಚ ಚರಕೇ– “ ಸೃಷ್ಟ್ವಾ ಲಲಾಟೇ ಚಕ್ಷುರ್ವೈ ದಗ್ಧ್ವಾ ತಾನಸುರಾನ್ ಪ್ರಭುಃ| ಬಾಣಂ ಕ್ರೋಧಾಗ್ನಿಸನ್ತಪ್ತಮಸೃಜಚ್ಛತ್ರುತಾಪನಮ್||” ಇತಿ| ಏತಾವತಾ ಕ್ರೋಧೋದ್ಭವತ್ವೇನ ತಸ್ಯ ತೈಜಸತ್ವಂ ಪ್ರಕಶ್ಯತೇ| ತದುಕ್ತಂ ಚರಕೇ– “ಕ್ರೋಧಾತ್ಪಿತ್ತಮ್” ಇತಿ| ತೇನ ಸರ್ವಜ್ವರೇ ಪಿತ್ತಾವಿರೋಧಿನೀ ಕ್ರಿಯಾ ಕಾರ್ಯೇತಿ ಸಿಧ್ಯತಿ| ಯದುಕ್ತಂ ವಾಗ್ಭಟೇ– “ಊಷ್ಮಾ ಪಿತ್ತಾದೃತೇ ನಾಸ್ತಿ ಜ್ವರೋ ನಾಸ್ತ್ಯೂಷ್ಮಣಾ ವಿನಾ| ತಸ್ಮಾತ್ಪಿತ್ತವಿರುದ್ಧಾನಿ ತ್ಯಜೇತ್ಪಿತ್ತಾಧಿಕೇಽಧಿಕಮ್||” ಇತಿ| ಅನ್ಯೇ ತ್ವಾಹುಃ– ರುದ್ರಸಮ್ಭವತ್ವೇನ ದೇವತಾತ್ಮಕತ್ವಾತ್ಪೂಜಾರ್ಹತ್ವಮುಪದರ್ಶಿತಮ್| ಯಥಾಹ ವಿದೇಹಃ– “ಜ್ವರಸ್ತು ಪೂಜನೈರ್ವಾಽಪಿ ಸಹಸೈವೋಪಶಾಮ್ಯತಿ|” ಇತಿ| ಉಕ್ತಂ ಚ ಹರಿವಂಶೇಽಪಿ– “ಜ್ವರಸ್ತ್ರಿಪಾದಸ್ತ್ರಿಶಿರಾಃ ಷಡ್ಭುಜೋ ನವಲೋಚನಃ| ಭಸ್ಮಪ್ರಹರಣೋ ರೌದ್ರಃ ಕಾಲಾನ್ತಕಯಮೋಪಮಃ||” ಇತಿ ಮೂರ್ತಿಮಾನೇವೋಕ್ತಃ| ಬಹುವಿಧಮಪಿ ಸಙ್ಕ್ಷೇಪೇಣಾಹ– ಜ್ವರೋಽಷ್ಟಧೇತಿ| ಅಷ್ಟಧಾತ್ವಂ ವಿವೃಣೋತಿ ಪೃಥಕ್– ವಾತಿಕಃ, ಪೈತ್ತಿಕಃ, ಶ್ಲೈಷ್ಮಿಕಃ, ಏವಂ ತ್ರಯಃ; ವಾತಪೈತ್ತಿಕಃ, ವಾತಶ್ಲೈಷ್ಮಿಕಃ, ಪಿತ್ತಶ್ಲೈಷ್ಮಿಕಃ, ಏವಂ ದ್ವನ್ದ್ವಜಾಸ್ತ್ರಯಃ; ಸಾಙ್ಘಾತಿಕಃ ಸಾನ್ನಿಪಾತಿಕ ಏಕಃ; ಆಗನ್ತುಜ ಏಕಃ; ಏವಮಷ್ಟೌ ಜ್ವರಾ ಇತಿ||೧||

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ಸಮ್ಪ್ರಾಪ್ತಿಮಾಹ– ಮಿಥ್ಯೇತ್ಯಾದಿ| ಆಹಾರಸ್ಯ ಮಿಥ್ಯಾತ್ವಂ ಪ್ರಕೃತ್ಯಾದೀನಾಮಾಹಾರೋಪಯೋಗಹೇತೂನಾಂ ವಿರುದ್ಧತ್ವೇನೋಪಯೋಗಃ| ಯದಾಹ ಚರಕಃ– "ತತ್ರ ಖಲ್ವಿಮಾನ್ಯಷ್ಟಾವಾಹಾರವಿಧಿವಿಶೇಷಾಯತನಾನಿ ಭವನ್ತಿ; ತದ್ಯಥಾ– ಪ್ರಕೃತಿಕರಣಸಂಯೋಗರಾಶಿದೇಶಕಾಲೋಪಯೋಗಸಂಸ್ಥೋಪಯೋಕ್ತ್ರಷ್ಟಮಾನಿ|" (ಚ. ವಿ. ಅ. ೧) ಇತಿ| ಅತ್ರ ಪ್ರಕೃತಿರ್ದ್ರವ್ಯಾಣಾಂ ಸ್ವಾಭಾವಿಕಗುರುತ್ವಲಘುತ್ವಾದಿಗುಣಯೋಗಃ, ಯಥಾ– ಮಾಷಮುದ್ಗಯೋಃ; ಕರಣಂ ಸಂಸ್ಕಾರಃ, ಯಥಾ– ವ್ರೀಹೇರ್ಗುರೋರ್ಲಘವೋ ಲಾಜಾಃ; ಸಂಯೋಗಃ ಸಂಹತೀಭಾವಃ, ಯಥಾ– ಕ್ಷೀರಮತ್ಸ್ಯಯೋಃ; ರಾಶಿರಾಹಾರಸ್ಯ ದ್ರವಾದ್ರವಸ್ಯಾವಯವೇನ ಸಮುದಾಯೇನ ವಾ ಪರಿಮಾಣಂ; ದೇಶೋ ದ್ರವ್ಯೋತ್ಪತ್ತಿಪ್ರಚಾರಾದಿಸ್ಥಾನಂ; ಕಾಲೋ ನಿತ್ಯಗಶ್ಚಾವಸ್ಥಿಕಶ್ಚ; ಉಪಯೋಗಸಂಸ್ಥಾ ಉಪಯೋಗನಿಯಮಃ, ಯಥಾ– ಜೀರ್ಣಾನ್ನ ಏವ ಭುಞ್ಜೀತ; ಉಪಯೋಕ್ತಾ ಸ್ವಯಂ ನಿರೂಪಿತಾತ್ಮಪ್ರಕೃತ್ಯಾದಿಕಃ ಪುರುಷ ಇತಿ| ವಿಹಾರಸ್ಯ ಮಿಥ್ಯಾತ್ವಮಯಥಾಬಲಮಾರಮ್ಭಾದಿ| ಆಮಾಶಯಾಶ್ರಯಾ ಇತ್ಯನೇನಾಮಾಶಯಪ್ರಾಪ್ತಿವ್ಯತಿರೇಕೇಣ ದೋಷಾ ಜ್ವರಂ ನಾರಭನ್ತ ಇತಿ ಪ್ರತಿಪಾದಯನ್ತಿ| ಆಮಾಶಯಶ್ಚ “ನಾಭಿಸ್ತನಾನ್ತರಂ ಜನ್ತೋರಾಮಾಶಯ ಇತಿ ಸ್ಮೃತಃ|” (ಚ. ವಿ. ಅ. ೨) ಇತಿ ಚರಕೇಣೋಕ್ತಃ| ಬಹಿರ್ನಿರಸ್ಯ ಕೋಷ್ಠಾಗ್ನಿಮಿತಿ ಕೋಷ್ಠಾಗ್ನಿರೇವ ದೋಷೋತ್ಕ್ಷಿಪ್ತೋ ಬಹಿರ್ನಿರ್ಗತ ಊಷ್ಮತಯಾ ಪ್ರತಿಭಾತಿ| ಕೋಷ್ಠಾಗ್ನಿಮಿತಿ ಧಾತ್ವಾದ್ಯಗ್ನಿನಿರಾಸಾರ್ಥಮ್| ಜ್ವರದಾ ಜ್ವರಕಾರಿಣಃ| ರಸಾನುಗಾ ರಸಸಮ್ಬದ್ಧಾಃ, ಅವಶ್ಯಂ ರಸಂ ದೂಷಯಿತ್ವಾ ಜ್ವರೋತ್ಪಾದಕಾ ಇತಿ| ‘ಏಷಾ ಚ ಸಮ್ಪ್ರಾಪ್ತಿಃ ಶಾರೀರಾಣಾಮೇವ ನತ್ವಾಗನ್ತೂನಾಂ, ತೇಷಾಂ ವ್ಯಥಾಪೂರ್ವಕತ್ವಂ ತತೋ ವಾತಾದ್ಯನುಬನ್ಧಃ,’ ಇತಿ ಜೇಜ್ಜಟಃ| ಅತ ಏವ ಸುಶ್ರುತೇ ಆಗನ್ತುಸಮ್ಪ್ರಾಪ್ತಿಃ ಪೃಥಗೇವ ಪಠ್ಯತೇ| ಯಥಾ– “ಶ್ರಮಕ್ಷತಾಭಿಘಾತೇಭ್ಯೋ ದೇಹಿನಾಂ ಕುಪಿತೋಽನಿಲಃ| ಪೂರಯಿತ್ವಾಽಖಿಲಂ ದೇಹಂ ಜ್ವರಮಾಪಾದಯೇದ್ಭೃಶಮ್||’ (ಸು. ಉ. ತಂ. ಅ. ೩೯) ಇತಿ| ಅತ್ರ ನ ಆಮಾಶಯಗತ ಏವ ವಾಯುಃ, ಕಿನ್ತೂರ್ಧ್ವಾಧಸ್ತಿರ್ಯಗ್ರಸವಾಹಿಸ್ರೋತಶ್ಚರಃ| ಚರಕೇಽಪ್ಯುಕ್ತಮ್– “ತತ್ರಾಭಿಘಾತಜೋ ವಾಯುಃ ಪ್ರಾಯೋ ರಕ್ತಂ ಪ್ರದೂಷಯನ್| ಸವ್ಯಥಾಶೋಥವೈವರ್ಣ್ಯಂ ಕರೋತಿ ಸರುಜಂ ಜ್ವರಮ್||” (ಚ. ಚಿ. ಅ. ೩) ಇತಿ| ನನು, ಆಗನ್ತುಜ್ವರೇಽಪ್ಯೂಷ್ಮೋಪಲಭ್ಯತೇ, “ಊಷ್ಮಾ ಚ ಪಿತ್ತಾದೃತೇ ನಾಸ್ತಿ” (ವಾ. ಚಿ. ಅ. ೧) ಇತ್ಯುಕ್ತಮ್, ಅತ ಆಗನ್ತುರಪಿ ಶಾರೀರಃ ಸ್ಯಾತ್| ನೈವಮ್, ಉತ್ತರಕಾಲಂ ತದುತ್ಪತ್ತೇಃ| ಯದುಕ್ತಮ್– “ಆಗನ್ತುರ್ಹಿ ವ್ಯಥಾಪೂರ್ವೋ ಜ್ವರೋಽಷ್ಟಮೋ ಭವತಿ; ಸ ಕಿಞ್ಚಿತ್ಕಾಲಮಾಗನ್ತುಃ ಕೇವಲೋ ಭೂತ್ವಾ ಪಶ್ಚಾದ್ದೋಷೈರನುಬಧ್ಯತೇ|” (ಚ. ನಿ. ಅ. ೧); ತಥಾ– “ಆಗನ್ತುರನ್ವೇತಿ ನಿಜಂ ವಿಕಾರಂ ನಿಜಸ್ತಥಾಽಽಗನ್ತುಮಪಿ ಪ್ರವೃದ್ಧಃ|” (ಚ. ಸೂ. ಅ. ೧೯) ಇತಿ| ನನು, ಮಿಥ್ಯಾಹಾರೇತ್ಯಾದಿನಾ ಏಕೈವ ಸಮ್ಪ್ರಾಪ್ತಿರುಕ್ತಾ; ಏತಚ್ಚ ನ ಯುಕ್ತಂ, ಯತಃ ಸಮ್ಪ್ರಾಪ್ತಿಃ ಸಂಯೋಗಭೇದಃ, ಸಂಯೋಗಭೇದಶ್ಚ ಸಂಯೋಗಿಭೇದನಿಬನ್ಧನಃ, ಸಂಯೋಗಿನಶ್ಚಾತ್ರ ವಾತಾದಯೋ ನಾನಾವಿಧಾಃ, ತತಶ್ಚ ಸಮ್ಪ್ರಾಪ್ತೇರಪಿ ನಾನಾತ್ವಂ ಸ್ಯಾತ್; ನಹಿ ವಾತಪಿತ್ತಯೋರ್ಯಃ ಸಂಯೋಗಃ ಸ ಏವ ಕಫಪಿತ್ತಯೋರಿತಿ| ಉಚ್ಯತೇ– ಅನೇಕೈವ ಸಮ್ಪ್ರಾಪ್ತಿಃ ಕಿನ್ತ್ವೇಕಜಾತೀಯಾ, ಆಶಯದುಷ್ಟ್ಯಾದೇಃ ಸರ್ವತ್ರಾವಿಶೇಷೇಣಾಭಿಧಾನಾತ್; ಏವಮಾಗನ್ತುಸಮ್ಪ್ರಾಪ್ತಿರಪಿ ಸಂಯೋಗಭೇದಾದ್ಭಿನ್ನೇತಿ||೨||

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ಜ್ವರಸ್ಯ ಸಮ್ಪ್ರಾಪ್ತಿಮಾಹ– ಮಿಥ್ಯಾಹಾರೇತ್ಯಾದಿ| “ಅಕಾಲೇ ಚಾತಿಮಾತ್ರಂ ಚ ಅಸಾತ್ಮ್ಯಂ ಯಚ್ಚ ಭೋಜನಮ್| ವಿಷಮಂ ಚಾಪಿ ಯದ್ಭುಕ್ತಂ ಮಿಥ್ಯಾಹಾರಃ ಸ ಉಚ್ಯತೇ||” ಇತಿ| ಮಿಥ್ಯಾಹಾರೋ ದೇಶಕಾಲಪ್ರಕೃತ್ಯಾದಿವಿರುದ್ಧಃ, ಸಂಯೋಗವಿರುದ್ಧಶ್ಚ ಕ್ಷೀರಮತ್ಸ್ಯಯೋರಿವ| ಮಿಥ್ಯಾವಿಹಾರೋಽಯಥಾಬಲಮಾರಮ್ಭಃ| “ಅಶಕ್ತಃ ಕುರುತೇ ಕರ್ಮ ಶಕ್ತಿಮಾತ್ರಂ ಕರೋತಿ ಯಃ| ಮಿಥ್ಯಾವಿಹಾರ ಇತ್ಯುಕ್ತಃ ಸದಾ ತಂ ಪರಿವರ್ಜಯೇತ್||” ಇತಿ| ಈದೃಶಸ್ಯ ಪುರುಷಸ್ಯ ಆಮಾಶಯಾಶ್ರಯಾ ದೋಷಾ ವಾತಪಿತ್ತಶ್ಲೇಷ್ಮಾಣಃ ಕೋಷ್ಠಾಗ್ನಿಂ ಬಹಿರ್ನಿರಸ್ಯ ಜ್ವರದಾಃ ಸ್ಯುಃ ಜ್ವರಕಾರಿಣೋ ಭವೇಯುಃ ಆಮಾಶಯಸ್ಥಾನಮುಕ್ತಂ ಚರಕೇ– “ನಾಭಿಸ್ತನಾನ್ತರಂ ಜನ್ತೋರಾಮಾಶಯ ಇತಿ ಸ್ಮೃತಃ||” ಇತಿ| ಕಿಂವಿಶಿಷ್ಟಾಃ? ರಸಾನುಗಾಃ ರಸಸಮ್ಬದ್ಧಾಃ ರಸಂ ದೂಷಯಿತ್ವಾ ಜ್ವರೋತ್ಪಾದಕಾ ಇತಿ| ಕೋಷ್ಠಾಗ್ನಿಮಿತಿ ಧಾತ್ವಗ್ನಿನಿರಾಸಾರ್ಥಮ್| ಏಷಾ ಚ ಸಮ್ಪ್ರಾಪ್ತಿಃ ಶಾರೀರಾಣಾಮೇವ ನ ತ್ವಾಗನ್ತೂನಾಮ್| ತೇಷಾಂ ತು ವ್ಯಥಾಪೂರ್ವಕೋ ವಾತಾದ್ಯನುಬನ್ಧಃ| ಉಕ್ತಂ ಚ ಸುಶ್ರುತೇ, ಯಥಾ– “ ಶ್ರಮಕ್ಷತಾಭಿಘಾತೇಭ್ಯೋ ದೇಹಿನಃ ಕುಪಿತೋಽನಿಲಃ| ಪೂರಯಿತ್ವಾಽಖಿಲಂ ದೇಹಂ ಜ್ವರಮಾಪಾದಯೇದ್ಭೃಶಮ್||” ಇತಿ| ಉಕ್ತಂ ಚ ಚರಕೇ– “ತತ್ರಾಭಿಘಾತಜೋ ವಾಯುಃ ಪ್ರಾಯೋ ರಕ್ತಂ ಪ್ರದೂಷಯನ್| ಸವ್ಯಥಾಶೋಥವೈವರ್ಣ್ಯಂ ಕರೋತಿ ಸರುಜಂ ಜ್ವರಮ್||” ಇತಿ| ನನ್ವಾಗನ್ತುರಪಿ ಶಾರೀರಃ ಸ್ಯಾತ್, ಯತ ಆಗನ್ತುಜ್ವರೇಽಪ್ಯೂಷ್ಮೋಪಲಭ್ಯತೇ, ಊಷ್ಮಾ ಚ ಪಿತ್ತಾದೃತೇ ನಾಸ್ತೀತ್ಯುಕ್ತಮ್| ಮೈವಮ್, ಆಗನ್ತುಜ್ವರ ಉತ್ತರಕಾಲೇ ತದುತ್ಪತ್ತಿಃ| ಯದುಕ್ತಮ್– “ಆಗನ್ತುರ್ಹಿ ವ್ಯಥಾಪೂರ್ವೋ ಜಾಯತೇ ಪಶ್ಚಾನ್ನಿಜೈರ್ದೋಷೈರನುಬಧ್ಯತೇ|” ಇತಿ| ತಥಾ “ಆಗನ್ತುರಭ್ಯೇತಿ ನಿಜಂ ವಿಕಾರಂ ನಿಜಸ್ತಥಾಽಽಗನ್ತುಮಪಿ ಪ್ರವೃದ್ಧಃ|” ಇತಿ||೨||

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ಜ್ವರಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ಸ್ವೇದಾವರೋಧ ಇತ್ಯಾದಿ| ಸ್ವೇದಾವರೋಧೋ ಘರ್ಮಾನಿರ್ಗಮಃ| ತಾಪ ಇತಿ ವಕ್ತವ್ಯೇ ಸನ್ತಾಪಗ್ರಹಣಾದ್ದೇಹೇನ್ದ್ರಿಯಮನಸಾಂ ತಾಪಂ ಲಕ್ಷಯತಿ| ತದುಕ್ತಂ ಚರಕೇ– “ದೇಹೇನ್ದ್ರಿಯಮನಸ್ತಾಪೀ” (ಚ. ಚಿ. ಅ. ೩) ಇತಿ; “ಇನ್ದ್ರಿಯಾಣಾಂ ಚ ವೈಕೃತ್ಯಂ ಜ್ಞೇಯಂ ಸನ್ತಾಪಲಕ್ಷಣಮ್|” (ಚ. ಚಿ. ಅ. ೩) ಇತಿ| ತಥಾ– “ವೈಚಿತ್ತ್ಯಮರತಿರ್ಗ್ಲಾನಿರ್ಮನಃಸನ್ತಾಪಲಕ್ಷಣಮ್|” (ಚ. ಚಿ. ಅ. ೩) ಇತಿ| ಸರ್ವಾಙ್ಗಗ್ರಹಣಂ ಸರ್ವಾಙ್ಗವೇದನಾ| ಯುಗಪದಿತಿ ಮಿಲಿತಮೇತಲ್ಲಕ್ಷಣಂ, ಪ್ರತ್ಯೇಕಶೋ ವ್ಯಭಿಚಾರಾತ್; ಸ್ವೇದಾವರೋಧೋ ಹಿ ಕುಷ್ಠಪೂರ್ವರೂಪೇ, ತಥಾ ಸನ್ತಾಪೋ ದಾಹಾಖ್ಯೇ ರೋಗೇ, ಸರ್ವಾಙ್ಗಗ್ರಹಣಂ ಸರ್ವಾಙ್ಗವಾತರೋಗೇ ಇತಿ| ನನು, ಪೈತ್ತಿಕೇ ಸ್ವೇದಾಗಮಾತ್, ವಾತಿಕೇ ವಿಷಮಾರಮ್ಭವಿಸರ್ಗಿತ್ವಾತ್ ಸರ್ವಾಙ್ಗಗ್ರಹಣಾವ್ಯವಸ್ಥಿತೇಶ್ಚಾವ್ಯಾಪಕಂ ಲಕ್ಷಣಮಿತಿ| ಅತ್ರ ಜೇಜ್ಜಟಕಾರ್ತಿಕಕುಣ್ಡಾದಯಃ ಸಮಾದಧುಃ– ಉತ್ಸರ್ಗಾಪವಾದಭಾವೇನ ವ್ಯವಸ್ಥಿತಿರಿತಿ| ತನ್ನ ಸಙ್ಗತಮಿತ್ಯನ್ಯೇ; ವಿಧೌ ಹ್ಯುತ್ಸರ್ಗಾಪವಾದಭಾವೋ ನತು ಲಕ್ಷಣೇ, ಅವ್ಯಾಪ್ತ್ಯತಿವ್ಯಾಪ್ತ್ಯೋರ್ಲಕ್ಷಣದೋಷಾತ್; ತಸ್ಮಾತ್ ಸ್ವೇದೋಽಗ್ನಿಃ ‘ಸ್ವಿದ್ಯತೇಽನೇನ’ ಇತಿ ವ್ಯುತ್ಪತ್ತ್ಯಾ; ತಸ್ಯಾವರೋಧೋ ದೋಷವ್ಯಾಪ್ತಿಃ| ವಾತಜ್ವರೇ ಯದ್ಯಪಿ ವಾಯೋಶ್ಚಲತ್ವೇನಾರಮ್ಭವಿಸರ್ಗಯೋರ್ವೈಷಮ್ಯಂ, ತಥಾಽಪಿ ಸರ್ವದೇಹಗತಜ್ವರಾರಮ್ಭಕದೋಷದುಷ್ಟ್ಯನಿವೃತ್ತೇರನುದ್ಭೂತಸರ್ವಾಙ್ಗಗ್ರಹಣಸ್ಯ ವಿದ್ಯಮಾನತೈವೇತಿ ನ ವ್ಯಭಿಚಾರಃ| ಚರಕೇ ತು ಜ್ವರಲಕ್ಷಣಂ “ ಜ್ವರಪ್ರತ್ಯಾತ್ಮಿಕಂ ಲಿಙ್ಗಂ ಸನ್ತಾಪೋ ದೇಹಮಾನಸಃ|” (ಚ. ಚಿ. ಅ. ೩) ಇತಿ| ನನು, “ಶಾರೀರೋ ಜಾಯತೇ ಪೂರ್ವಂ ದೇಹೇ ಮನಸಿ ಮಾನಸಃ||” (ಚ. ಚಿ. ಅ. ೩) ಇತಿ| ಚರಕವಚನಾದ್ದೇಹಮನಸೋರನ್ಯೋನ್ಯವ್ಯಭಿಚಾರಾದಲಕ್ಷಣಮಿತಿ ಚೇತ್; ತನ್ನ, ಸೂಕ್ಷ್ಮತರಕಾಲವ್ಯವಹಿತಸ್ಯಾನ್ಯತರರೂಪಸ್ಯಾವಶ್ಯಮ್ಭಾವಿತ್ವಾತ್| ಯಥಾ– ಗುಣವದ್ದ್ರವ್ಯಮಿತಿ ದ್ರವ್ಯಲಕ್ಷಣಮಿತಿ||೩||

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ಜ್ವರಲಕ್ಷಣಮಾಹ– (ಯತ್ರ ಯಸ್ಮಿನ್ ರೋಗೇ, ಯುಗಪದೇಕಕಾಲೇ, ಈದೃಶಲಕ್ಷಣಂ ದೃಶ್ಯತೇ ಸ ಜ್ವರಃ ಕಥ್ಯತೇ|) ಸ್ವೇದಾವರೋಧಃ ಸ್ವೇದಾನಿರ್ಗಮಃ, ಅನ್ಯೇ ಪೈತ್ತಿಕೇ ಸ್ವೇದಾವಗಮಾಲ್ಲಕ್ಷಣೇ ವ್ಯಭಿಚಾರಃ, ತೇನ ಸ್ವೇದೋಽಗ್ನಿಃ ‘ಸ್ವಿದ್ಯತೇಽನೇನ’ ಇತಿ ವ್ಯುತ್ಪತ್ತ್ಯಾ, ತಸ್ಯಾವರೋಧೋ ದೋಷವ್ಯಾಪ್ತಿಃ| ಸನ್ತಾಪೇತ್ಯತ್ರ ಸಂಶಬ್ದೋ ದೇಹೇನ್ದ್ರಿಯಮನಸಾಂ ತಾಪಂ ಲಕ್ಷಯತಿ| ಸರ್ವಾಙ್ಗಗ್ರಹಣಂ ಸರ್ವಾಙ್ಗವೇದನೇತ್ಯಾಹುಃ| ಸ್ವೇದಾವರೋಧ ಇತ್ಯತ್ರ ‘ವೇಗೋಪರೋಧ’ ಇತ್ಯನ್ಯೇ ಪಠನ್ತಿ| ತತ್ರ ವೇಗೋಪರೋಧೋ ವಾತಮೂತ್ರಪುರೀಷಾದೀನಾಮನಿರ್ಗಮನಂ; ತದಯುಕ್ತಮ್, ಪಿತ್ತಜ್ವರೇ ಪುರೀಷಾದೀನಾಂ ನಿರ್ಗಮನೇನ ತತ್ರಾಽವ್ಯಾಪ್ತೇಃ||೩||

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ಪೂರ್ವರೂಪಮಾಹ– ಶ್ರಮ ಇತ್ಯಾದಿ| ಶ್ರಮಃ ಶ್ರಾನ್ತತ್ವಮಿವ| ಅರತಿರನವಸ್ಥಿತಚಿತ್ತತ್ವಮ್, ಅರತಿಃ ಕ್ರೀಡಾಭಾವ ಇತಿ ಕಾರ್ತಿಕಃ| ವಿವರ್ಣತ್ವಂ ಮ್ಲಾನಗಾತ್ರತ್ವಮ್| ಯತ್ತು ‘‘ದುಷ್ಟಾಃ ಸ್ವಹೇತುಭಿರ್ದೋಷಾಃ’’ ಇತ್ಯಾರಭ್ಯ “ಸ್ವಕಾಲೇಷು ಜ್ವರಾಗಮಮ್| ಜನಯನ್ತ್ಯಥ ವೃದ್ಧಿಂ ಚ ಸ್ವವರ್ಣಂ ಚ ತ್ವಗಾದಿಷು||” (ಸು. ಚಿ. ಅ. ೩೯) ಇತಿ ಸಮ್ಪ್ರಾಪ್ತೌ ವೃದ್ಧಸುಶ್ರುತವಚನಂ, ತದತ್ಯರ್ಥಜೃಮ್ಭಾದಿವದ್ವಿಶಿಷ್ಟಪೂರ್ವರೂಪಾಭಿಪ್ರಾಯೇಣ, ಸಮ್ಪ್ರಾಪ್ತ್ಯವಸ್ಥಾಪನ್ನದೋಷಜನ್ಯತ್ವಾತ್ ಪೂರ್ವರೂಪಸ್ಯೇತಿ| ವೈರಸ್ಯಮಿತಿ ಮುಖಸ್ಯ ವಿರುದ್ಧರಸತಾ| ನಯನಪ್ಲವೋಽಶ್ರುಪೂರ್ಣನೇತ್ರತ್ವಮ್| ಯದುಕ್ತಂ ಚರಕೇ– " ಆಲಸ್ಯಂ ನಯನೇ ಸಾಸ್ರೇ" (ಚ. ಚಿ. ಅ. ೩) ಇತ್ಯಾದಿ| ಆದಿಶಬ್ದಾದಮ್ಬುಜ್ವಲನಯೋರಪಿ ಅನಿಶ್ಚಿತೇಚ್ಛಾದ್ವೇಷಯೋರ್ಗ್ರಹಣಮ್| ಉಕ್ತಂ ಹಿ ಚರಕೇ– ‘‘ಜ್ವಲನಾತಪವಾಯ್ವಮ್ಬುಭಕ್ತಿದ್ವೇಷಾವನಿಶ್ಚಿತೌ|’’ (ಚ. ಚಿ. ಅ. ೩) ಇತಿ| ಅನ್ಯೇ ತು ಶೈತ್ಯೌಷ್ಣ್ಯಸಾಧರ್ಮ್ಯಾಜ್ಜಲಾನಲೌ ಗ್ರಾಹಯನ್ತಿ, ಆದಿಶಬ್ದೇನ ಚ ಶಯನಾದಿಕಮ್| ತಮೋಽನ್ಧಕಾರಪ್ರವಿಷ್ಟಸ್ಯೇವಾಸಂವಿತ್ತಿಃ| ಅಪ್ರಹರ್ಷಃ ಪ್ರೀತ್ಯಭಾವಃ| ಜ್ವಲನೇಚ್ಛಯಾ ಶೀತೇ ಲಬ್ಧೇ ಶೀತಂ ಚೇತಿ ವಚನಂ ಶೀತಸ್ಯ ವಿಶೇಷೇಣ ಬೋಧನಾರ್ಥಮ್| ಚಕಾರೇಣ ವಾತವಿದ್ವೇಷಾದಿಗ್ರಹಣಮಿತ್ಯಾಹುಃ| ಉತ್ಪತ್ಸ್ಯತೀತಿ ಭವಿಷ್ಯತಿ ಜ್ವರೇ| ಉತ್ಪತ್ಸ್ಯತೀತಿ ಆತ್ಮನೇಪದಾನಿತ್ಯತ್ವೇನ; ತಚ್ಚ ಚಕ್ಷಿಙ ಇಕಾರೇಣ ‘ ಅನುದಾತ್ತಙಿತ ಆತ್ಮನೇಪದಮ್’ (ಪಾ. ಅ. ೧/೩/೧೨) ಇತ್ಯಾತ್ಮನೇಪದೇ ಸಿದ್ಧೇ ತದರ್ಥಂ ಙಿತ್ಕರಣೇನ ಜ್ಞಾಪಿತಮಿತಿ ಶಾಬ್ದಿಕಾಃ| ಗದಾಧರಸ್ತು– ‘ಉತ್ಪಿತ್ಸತಿ’ ಇತಿ ಪಠಿತ್ವಾ ‘ಪದ ಗತೌ’ ಇತ್ಯಸ್ಯ ಸನ್ನನ್ತಸ್ಯ ‘ ಸನಿಮೀಮಾಘುರಭಲಭಶಕಪತಪದಾಮ್|’ (ಅ. ೭ ಪಾ. ೪ ಸೂ. ೫೪) ಇತ್ಯಾದಿನಾ ಇಸಿ ಕೃತೇ ‘ಪೂರ್ವವತ್ ಸನಃ’ (ಅ. ೧ ಪಾ. ೩ ಸೂ. ೬೨) ಇತ್ಯತ್ರ ಭಿನ್ನವಾಕ್ಯತಯಾ ಪರಸ್ಮೈಪದಮಿತಿ ವ್ಯಾಚಷ್ಟೇ ಇತಿ||೪-೭||

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ಪೂರ್ವರೂಪಮಾಹ– ಶ್ರಮ ಇತ್ಯಾದಿ| ಶ್ರಾನ್ತತ್ವಮಿವ ಶ್ರಮಃ| ಅರತಿರನವಸ್ಥಿತಚಿತ್ತತ್ವಮ್, ಅರತಿಃ ಕ್ರೀಡಾಭಾವ ಇತ್ಯಪರೇ| ವಿವರ್ಣತ್ವಂ ಮಲಿನಗಾತ್ರತಾ| ವೈರಸ್ಯಂ ಮುಖಸ್ಯ, ವಿರಸತಾ ವಿರುದ್ಧರಸತಾ| ನಯನಪ್ಲವಃ ಅಶ್ರುಪೂರ್ಣನೇತ್ರತ್ವಮ್| ಶೀತವಾತಾತಪಾದಿಷು ವಿಷಯೇಷು ಇಚ್ಛಾದ್ವೇಷೌ ಅಭಿಲಾಷವಿದ್ವೇಷೌ| ಆದಿಶಬ್ದಾದಮ್ಬುಜ್ವಲನಯೋರ್ಗ್ರಹಣಮ್| ಉಕ್ತಂ ಹಿ ಚರಕೇ– “ಜ್ವಲನಾತಪವಾಯ್ವಮ್ಬುಭಕ್ತಿದ್ವೇಷಾವನಿಶ್ಚಿತೌ” ಇತಿ| ಅನ್ಯೇ ತು ಶೈತ್ಯೌಷ್ಣ್ಯಾಸಾಧರ್ಮ್ಯಾಜ್ಜಲಾನಲೌ ಗೃಹ್ಣನ್ತಿ| ತೇ ತ್ವಾದಿಶಬ್ದೇನ ಶಯನಾದಿಕಂ ಮನ್ಯನ್ತೇ|| ಜೃಮ್ಭೇತಿ ಜೃಮ್ಭಾ ಜೃಮ್ಭಣಮ್| ಅಙ್ಗಮರ್ದೋಽಙ್ಗಮೋಟನಮ್| ಗುರುತಾ ಗಾತ್ರಾಣಾಮ್| ರೋಮಹರ್ಷೋ ರೋಮಾಞ್ಚಃ| ಅರುಚಿರ್ಭೋಜ್ಯೇ| ತಮಃ ಅನ್ಧಕಾರಪ್ರವಿಷ್ಟಸ್ಯೇವಾರ್ಥಾಸಂವಿತ್ತಿಃ| ಅಪ್ರಹರ್ಷಃ ಆನನ್ದಾಭಾವಃ| ಶೀತಮಿತಿ ಶೀತಾದೌ ಮುಹುರಿಚ್ಛಾದ್ವೇಷಾವಿತಿ ಸಿದ್ಧೇ ಪುನರಪಿ ಶೀತವಚನಂ ವಿಶೇಷೇಣ ಶೀತಪ್ರಾದುರ್ಭಾವದರ್ಶನಾರ್ಥಮ್| ಉತ್ಪತ್ಸ್ಯತಿ ಭಾವಿನಿ ಜ್ವರೇ ಏತಾನಿ ಲಕ್ಷಣಾನಿ ಭವನ್ತಿ| ಅತ್ರ ತು ಮಾಧವೇನ ಸಾಮಾನ್ಯಪೂರ್ವಲಕ್ಷಣಂ ಸುಶ್ರುತೋಕ್ತಂ ಲಿಖಿತಂ, ನತು ವಿಶಿಷ್ಟಂ ಪೂರ್ವರೂಪಲಕ್ಷಣಂ; ತಚ್ಚಾಸ್ಮಾಭಿರಿಹೈವ ಲಿಖ್ಯತೇ– ಸಾಮಾನ್ಯತ ಇತ್ಯಾದಿ| ಸಾಮಾನ್ಯತ ಇತಿ ಪೂರ್ವಪದ್ಯೇನ ಸಮ್ಬಧ್ಯತೇ| ಭಾವಿನಿ ವಾತಿಕೇ ಜ್ವರೇಽತ್ಯರ್ಥಂ ಜೃಮ್ಭಾ, ಪೈತ್ತಿಕೇ ನಯನಯೋರ್ದಾಹಃ, ಕಫಜೇ ನಾನ್ನಾಭಿನನ್ದನಮಿತಿ ನ ಅನ್ನಾಭಿಲಾಷಃ||೪-೭||

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ವಾತಪಿತ್ತಕಫಾನಾಂ ಯಥಾಪೂರ್ವಂ ಭೂರಿದಾರುಣವಿಕಾರಕರ್ತೃತ್ವೇನ ಪ್ರಾಧಾನ್ಯಂ, ಯದುಕ್ತಂ ಚರಕೇ– ‘‘ಅಶೀತಿರ್ವಾತವಿಕಾರಾಶ್ಚತ್ವಾರಿಂಶತ್ಪಿತ್ತವಿಕಾರಾಃ, ವಿಂಶತಿಃ ಶ್ಲೇಷ್ಮವಿಕಾರಾಃ|’’ (ಚ. ಸೂ. ಅ. ೨೦) ಇತಿ; ತಥಾ ದಾರುಣಾಶ್ಚ ವಾತವಿಕಾರಾ ಆಕ್ಷೇಪಕಪಕ್ಷಾಘಾತಾದಯಃ; ಅತಃ ಪ್ರಾಧಾನ್ಯಾತ್ ಪ್ರಥಮಂ ವಾತಜ್ವರಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ವೇಪಥುರಿತ್ಯಾದಿ| ಏವಮನ್ಯತ್ರಾಪಿ ವಾತಾದಿಕ್ರಮನಿರ್ದೇಶೇನ ವೇದಿತವ್ಯಮ್| ವಿಷಮೋ ವೇಗ ಇತಿ ವೇಗೋ ಜ್ವರಸ್ಯ ಪ್ರವೃತ್ತಿರ್ವೃದ್ಧಿರ್ವಾ, ತಸ್ಯ ವೈಷಮ್ಯಮನಿಯತಕಾಲತ್ವಮ್, ಅಙ್ಗೇಷು ಚೌಷ್ಣ್ಯಾದ್ಯನಿಯತತ್ವಮ್| ಕ್ಷವಶ್ಛಿಕ್ಕಾ ‘ ಹಾ~ಂಚಿ’ ಇತಿ ಲೋಕೇ| ಸ್ತಮ್ಭೋ ಗಾತ್ರಾಣಾಂ ಜಡಿಮಾ, ರೌಕ್ಷ್ಯಮಪಿ ಗಾತ್ರಾಣಾಮೇವೇತಿ ಗದಾಧರಾದಯೋ ವ್ಯಾಚಕ್ಷತೇ; ತಚ್ಚಾನವಧಾನಾದ್ವ್ಯಾಖ್ಯಾತಮಿತಿ ಲಕ್ಷ್ಯತೇ; ಕ್ಷವಸ್ಯ ಸ್ತಮ್ಭಃ ಕ್ಷವಸ್ತಮ್ಭ ಇತ್ಯೇಕಪದತಾಽತ್ರ ಯುಜ್ಯತೇ| ಯದಾಹ ವಾಗ್ಭಟಃ– ‘‘ಹರ್ಷೋ ರೋಮಾಙ್ಗದನ್ತೇಷು ವೇಪಥುಃ ಕ್ಷವಥೋರ್ಗ್ರಹಃ| ಭ್ರಮಃ ಪ್ರಲಾಪೋ ಘರ್ಮೇಚ್ಛಾ ವಿಲಾಪಶ್ಚಾನಿಲಜ್ವರೇ||’’(ವಾ. ನಿ. ಅ. ೨) ಇತಿ| ಚರಕೇಽಪಿ ನಿದಾನೇ ‘‘ಕ್ಷವಥೂದ್ಗಾರವಿನಿಗ್ರಹಃ’’ (ಚ. ನಿ. ಅ. ೧) ಇತಿ ಪಠಿತಮ್| ವಿನಿಗ್ರಹಶಬ್ದಸ್ತು ತತ್ರ ನಿರೋಧಾರ್ಥ ಏವಾಚಾರ್ಯೇಣ ನಿರ್ದಿಷ್ಟಃ; ಯಥಾ ವಾತಗುಲ್ಮನಿದಾನೇ– “ರೂಕ್ಷಾನ್ನಪಾನಂ ವಿಷಮಾತಿಮಾತ್ರಂ ವಿಚೇಷ್ಟಿತಂ ವೇಗವಿನಿಗ್ರಹಶ್ಚ|” (ಚ. ಚಿ. ಅ. ೫) ಇತಿ; ತಥಾಽನ್ತರ್ವೇಗಜ್ವರಲಕ್ಷಣೇ “ದೋಷವರ್ಚೋವಿನಿಗ್ರಹಃ” (ಚ. ಚಿ. ಅ. ೩) ಇತಿ| ಏತೇನ, ಜ್ವರಮುಕ್ತಿಲಕ್ಷಣೇ ಕ್ಷವಸ್ಯ ಪಾಠಾತ್ ಕಥಮೇತಲ್ಲಕ್ಷಣಮಿತಿ ಯದಾಶಙ್ಕಿತಂ ಕಾರ್ತಿಕಕುಣ್ಡೇನ ತದಪಿ ನಿರಸ್ತಮ್| ಆಧ್ಮಾನಂ ವಾಯುನಾ ಸವೇದನಮುದರಪೂರ್ಣತ್ವಮ್| ಶಿರೋಹೃದ್ಗಾತ್ರರುಗಿತ್ಯತ್ರ ಗಾತ್ರಗ್ರಹಣೇನ ಶಿರೋಹೃದ್ಗ್ರಹಣೇ ಸಿದ್ಧೇ ತದಭಿಧಾನಂ ವಿಶೇಷೇಣ ಶಿರಸಿ ಹೃದಿ ಚ ವೇದನಾರ್ಥಮ್| ಏತಾನಿ ರೂಪಾಣಿ ಪ್ರಾಯೋಭಾವಿತ್ವೇನ ನಿರ್ದಿಷ್ಟಾನಿ ಸುಶ್ರುತೇನ, ತೇನ ಚಕಾರೇಣಾನ್ಯಾನ್ಯಪಿ ಚರಕನಿದಾನೋಕ್ತಾನಿ ಬೋದ್ಧವ್ಯಾನಿ| ತಾನ್ಯೇವ ಗದ್ಯೇನೋಕ್ತಾನಿ ಸುಖಗ್ರಹಣಾರ್ಥಂ ಶ್ಲೋಕೇನ ಮಯಾ ಪ್ರದರ್ಶ್ಯನ್ತೇ– “ಭವನ್ತಿ ವಿವಿಧಾ ವಾತವೇದನಾಃ ಪಾದಸುಪ್ತತಾ| ಪಿಣ್ಡಿಕೋದ್ವೇಷ್ಟನಂ ಕರ್ಣಸ್ವನೋ ವಕ್ತ್ರಕಷಾಯತಾ|| ಊರುಸಾದೋ ಹನುಸ್ತಮ್ಭೋ ವಿಶ್ಲೇಷಃ ಸನ್ಧಿಜಾನುನೋಃ| ಶುಷ್ಕಕಾಸೋ ವಮಿರ್ಲೋಮದನ್ತಹರ್ಷಃ ಶ್ರಮಭ್ರಮೌ|| ಅರುಣಂ ನೇತ್ರಮೂತ್ರಾದಿ ತೃಟ್ಪ್ರಲಾಪೋಷ್ಣಕಾಮಿತಾಃ|” ಇತಿ||೮-೯||

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ವಾತಪಿತ್ತಕಫಾನಾಂ ಯಥಾಪೂರ್ವಂ ಭೂರಿದಾರುಣವಿಕಾರಕರ್ತೃತ್ವೇನ ವಾಯೋಃ ಪ್ರಾಧಾನ್ಯಮತಸ್ತತ್ಪ್ರಾಧಾನ್ಯಾತ್ಪ್ರಥಮಂ ವಾತಜ್ವರಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ವೇಪಥುರಿತ್ಯಾದಿ| ವೇಪಥುಃ ಕಮ್ಪಃ| ವಿಷಮೋ ವೇಗೋ ಜ್ವರಸ್ಯ ಹೀನಾಧಿಕಭಾವೇನ, ಅಙ್ಗೇಷು ಚೋಷ್ಮಾದ್ಯನಿಯತತ್ವಮ್| ಕಣ್ಠೌಷ್ಠಪರಿಶೋಷಣಮಿತಿ ಸುಗಮಮ್| ತಥಾ ಕ್ಷವಸ್ತಮ್ಭಃ ಕ್ಷವಃ ಛಿಕ್ಕಾ ತಸ್ಯಾಃ ಸ್ತಮ್ಭೋಽನಿರ್ಗಮನಮ್| ಕೇಚಿತ್ತು ‘ಕ್ಷವಃ ಸ್ತಮ್ಭಃ’ ಇತಿ ಭಿನ್ನಂ ಪದಂ ಪಠನ್ತಿ, ತನ್ಮತೇ ಕ್ಷವಃ ಛಿಕ್ಕಾ, ಸ್ತಮ್ಭೋ ಗಾತ್ರಾಣಾಮಿತಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಯನ್ತಿ; ತನ್ನ ಯುಕ್ತಮ್| ಯದುಕ್ತಂ ವಾಗ್ಭಟೇ– “ಹರ್ಷೋ ರೋಮಾಙ್ಗದನ್ತೇಷು ವೇಪಥುಃ ಕ್ಷವಥೋರ್ಗ್ರಹಃ| ಭ್ರಮಃ ಪ್ರಲಾಪೋ ಘರ್ಮೇಚ್ಛಾ ವಿರಮಶ್ಚಾನಿಲಜ್ವರೇ||” ಇತಿ| ಚರಕೇಽಪಿ ನಿದಾನೇ– “ಕ್ಷವಥೂದ್ಗಾರವಿನಿಗ್ರಹಃ” ಇತಿ| ವಿನಿಗ್ರಹಶಬ್ದಸ್ತು ನಿರೋಧಾರ್ಥ ಏವ, ಯಥಾಽನ್ತರ್ವೇಗಜ್ವರಲಕ್ಷಣೇ “ದೋಷವರ್ಚೋವಿನಿಗ್ರಹಃ” ಇತ್ಯೇವಂ ಪಠಿತಃ| ರೌಕ್ಷ್ಯಂ ಗಾತ್ರಾಣಾಮೇವ| ಚಕಾರಾತ್ ಕೃಷ್ಣವಿಣ್ಮೂತ್ರನೇತ್ರತ್ವಂ ಸಮುಚ್ಚೀಯತೇ| ಅನ್ಯೇ ತು “ರೌಕ್ಷ್ಯಮೇವ ಚ” ಇತ್ಯತ್ರ ಸ್ಥಾನೇ “ಶ್ಯಾವಾಙ್ಗಮಲಮೂತ್ರತಾ” ಇತಿ ಪಠನ್ತಿ| ಅತ್ರ ಗಾತ್ರಗ್ರಹಣೇನ ಶಿರೋಗ್ರಹಣೇ ಸಿದ್ಧೇ ತದಭಿಧಾನಂ ವಿಶೇಷೇಣ ಶಿರಸಿ ಹೃದಿ ವೇದನಾದರ್ಶನಾರ್ಥಂ; ಶಿರಸಿ ಹೃದಿ ಗಾತ್ರೇಷು ರುಕ್ ಪೀಡಾ| ವೈರಸ್ಯಂ ವಿರಸತಾ| ಗಾಢವಿಟ್ಕತಾ ಬದ್ಧಮಲತಾ| ಶೂಲಾಧ್ಮಾನೇ ಶೂಲಮುದರಶೂಲಮ್, ಆಧ್ಮಾನಂ ವಾಯುನಾ ಸವೇದನಮುದರಪೂರ್ಣತ್ವಮಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಜೃಮ್ಭಣಂ ಜೃಮ್ಭಾಬಾಹುಲ್ಯಮ್| ಅನಿಲಜೇ ಜ್ವರೇ ಏತಾನಿ ಲಕ್ಷಣಾನಿ ಭವನ್ತಿ| ಏತಾನಿ ಪ್ರಕೃತಿಸಮಸಮವೇತಾನಿ||೮-೯||

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ಪಿತ್ತಜ್ವರಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ವೇಗಸ್ತೀಕ್ಷ್ಣ ಇತ್ಯಾದಿ| ಅತಿಸಾರಃ ಪಿತ್ತಸ್ಯ ಸರತ್ವೇನ ಸದ್ರವಾ ಪ್ರವೃತ್ತಿರ್ನ ತ್ವತಿಸಾರ ಏವ, ತಸ್ಯ ಜ್ವರೋಪದ್ರವತ್ವಾತ್| ನಿದ್ರಾಲ್ಪತ್ವಂ ಸ್ವಲ್ಪನಿದ್ರಾತ್ವಮ್| ಉಕ್ತಂ ಹಿ ಸುಶ್ರುತೇ– “ನಿದ್ರಾನಾಶೋಽನಿಲಾತ್ ಪಿತ್ತಾತ್” (ಸು. ಶಾ. ಅ. ೪) ಇತ್ಯಾದಿ| ವಮಿಃ ಪಿತ್ತಸ್ಯ ಕಫಸ್ಥಾನಗಮನಾತ್| ಸ್ವೇದೋ ಘರ್ಮಾಗಮನಂ, ಪ್ರಾಯೇಣ ಸಾಮದೋಷೇಣ ಸ್ರೋತಸಾಂ ನಿರೋಧಾತ್ ಸರ್ವಜ್ವರೇಷು ಘರ್ಮನಿರೋಧಃ, ಅತ್ರ ತು ಪಿತ್ತಸ್ಯ ತೈಕ್ಷ್ಣ್ಯಾಜ್ಜ್ವರಪ್ರಭಾವಾದ್ವಾ ಸ ನ ಭವತೀತಿ| ಪ್ರಲಾಪೋಽಸಮ್ಬದ್ಧಭಾಷಣಮ್| ವಕ್ತ್ರಕಟುತಾ ಮುಖತಿಕ್ತತ್ವಂ, ಚರಕೇ ಹಿ ಪೈತ್ತಿಕನಾನಾತ್ಮಜಚತ್ವಾರಿಂಶದ್ವಿಕಾರೇಷು ತಿಕ್ತಾಸ್ಯತಾಯಾಃ ಪಾಠಾದನುಭವಾಚ್ಚ| ಕಾರ್ತಿಕಸ್ತ್ವರೋಚಕೇ “ಕಟ್ವಮ್ಲಮುಷ್ಣಂ ವಿರಸಂ ಚ ಪೂತಿ ಪಿತ್ತೇನ ವಿದ್ಯಾಲ್ಲವಣಂ ಚ ವಕ್ತ್ರಮ್|” (ಚ. ಚಿ. ಅ. ೨೬) ಇತಿ ವಚನಂ ದೃಷ್ಟಾನ್ತಮುಪನ್ಯಸ್ಯ ಕಟುಮುಖತ್ವಮಪೀಚ್ಛತಿ| ತನ್ನ, ತತ್ರಾಪಿ ಸನ್ದೇಹಾತ್| ಯದುಕ್ತಮ್– “ಕಟು ಸ್ಯಾತ್ ಕಟುತಿಕ್ತಯೋಃ|” ಇತಿ| ತಸ್ಮಾತ್ “ಯೋಽಮ್ಲಂ ಭೃಶೋಷ್ಣಂ ಕಟುತಿಕ್ತವಕ್ತ್ರಃ ಪೀತಂ ಸರಕ್ತಂ ಹರಿತಂ ವಮೇದ್ವಾ| ಸದಾಹಚೋಷಜ್ವರವಕ್ತ್ರಶೋಷಂ ಸಾ ಪಿತ್ತಕೋಪಪ್ರಭವಾ ಹಿ ಛರ್ದಿಃ||” (ಸು. ಉ. ತಂ. ಅ. ೪೯) ಇತಿ ಸುಶ್ರುತವಚನಾತ್ ಕಟುಮುಖತ್ವಮಪ್ಯೇಷ್ಟವ್ಯಮಿತಿ| ಮೂರ್ಛೇತಿ ಮೂರ್ಛಾ ರೂಪಾದ್ಯವಿಜ್ಞಾನಂ, ತಮಃಪ್ರವೇಶೋ ವಿಸ್ಮೃತಿರಿತ್ಯಾಹುಃ| ಮದೋ ಮತ್ತತ್ವಮಿವ, ಯಥಾ– ಪೂಗಕೋದ್ರವಧತ್ತೂರಭಕ್ಷಣಾದೌ| ಭ್ರಮ ಇತಿ ಭ್ರಮಶ್ಚಕ್ರಸ್ಥಿತಸ್ಯೇವ ಭ್ರಮದ್ವಸ್ತುದರ್ಶನಮಿತ್ಯಾಹುಃ; ಅನ್ಯೇ ತು ಸ್ವದೇಹಭ್ರಮಣಜ್ಞಾನಮ್| ನನು, ಭ್ರಮಸ್ಯಾಶೀತಿವಾತವಿಕಾರಪಠಿತಸ್ಯ ವಾತನಾನಾತ್ಮಜತ್ವಾತ್ ಕಥಂ ಪಿತ್ತವಿಕಾರೇ ಪಾಠಃ? ಉಚ್ಯತೇ, “ನ ರೋಗೋಽಪ್ಯೇಕದೋಷಜಃ|” ಇತಿ ವಚನಾತ್ ಪೈತ್ತಿಕೇ ವಾತಾನುಬನ್ಧಾತ್ ಭ್ರಮಃ, ಇತಿ ಜೇಜ್ಜಟಃ ಸಮಾಧಾನಮುಕ್ತವಾನ್| ಅಥವಾ ದೋಷದೂಷ್ಯಸಮ್ಮೂರ್ಛನಪ್ರಭಾವಾತ್ ಕಾರಣಾದೃಷ್ಟಸ್ಯಾಪಿ ರೂಪಸ್ಯ ಕಾರ್ಯ ಉಪಲಮ್ಭಃ; ಯಥಾ– ಅರೂಪವಾತಾರಬ್ಧಾತಿಸಾರಾದಾವಿವಾರುಣತ್ವಂ, ಹರಿದ್ರಾಚೂರ್ಣಸಂಯೋಗ ಇವ ಲೌಹಿತ್ಯಮ್| ಯತ್ತೂಕ್ತಂ ಸುಶ್ರುತೇ– “ರಜಃಪಿತ್ತಾನಿಲಾದ್ಭ್ರಮಃ|” (ಸು. ಶಾ. ಅ. ೪) ಇತಿ, ತತ್ರಾಪಿ ವಾತಾನುಗತಪಿತ್ತಜತ್ವಮೇವ ಬೋದ್ಧವ್ಯಮ್, ಅನ್ಯಥಾ ಭ್ರಮಸ್ಯ ವಾತಿಕನಾನಾತ್ಮಜತ್ವಮೇವ ನ ಸ್ಯಾದಿತಿ| ಅಪರೇ ತು ಪಿತ್ತದೂಷಿತನೇತ್ರತ್ವೇನ ವಿಪರ್ಯಸ್ತಜ್ಞಾನಂ ಭ್ರಮಃ, ‘ಪೀತಃ ಶಙ್ಖ’ ಇತ್ಯಾದಿವತ್| ಚಕಾರಃ ಪೂರ್ವವದನುಕ್ತಸಮುಚ್ಚಯಾರ್ಥಃ| ತದ್ಯಥಾ– ತೀವ್ರೋಷ್ಮತಾ ರಕ್ತಕೋಠಾಃ ಶೀತೇಚ್ಛತಾಽರುಚಿರಿತಿ||೧೦-೧೧||

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ಪೈತ್ತಿಕಮಾಹ– ವೇಗ ಇತ್ಯಾದಿ| ವೇಗಸ್ತೀಕ್ಷ್ಣಸ್ತೀವ್ರವೇಗಃ| ಅತೀಸಾರ ಇತಿ ಪಿತ್ತಸ್ಯ ಸರತ್ಯೇನ ಸದ್ರವಾ ಪ್ರವೃತಿರ್ನ ತ್ವತೀಸಾರಃ, ತಸ್ಯ ಜ್ವರೋಪದ್ರವತ್ವಾತ್| ನಿದ್ರಾಲ್ಪತ್ವಂ ಸ್ವಲ್ಪನಿದ್ರಾತ್ವಮ್| ವಮಿಃ ಪಿತ್ತಸ್ಯ ಕಫಸ್ಥಾನಗತತ್ವಾತ್| ಕಣ್ಠೌಷ್ಠಮುಖನಾಸಾನಾಂ ಪಾಕ ಇತಿ ಸುಗಮಮ್| ಸ್ವೇದೋ ಘರ್ಮಾಮ್ಬುನಿರ್ಗಮನಮ್| ಪ್ರಾಯೇಣ ಸಾಮಜ್ವರೇ ಸ್ವೇದನಿರೋಧಃ, ಅತ್ರ ತು ಪಿತ್ತಸ್ಯ ತೈಕ್ಷ್ಣ್ಯಾಜ್ಜ್ವರಪ್ರಭಾವಾದ್ವಾ ಸ ನ ಭವತಿ| ಪ್ರಲಾಪೋಽಸಮ್ಬದ್ಧಭಾಷಣಮ್| ವಕ್ತ್ರಕಟುತಾ ಮುಖತಿಕ್ತತ್ವಮ್| ಯದುಕ್ತಮಭಿಧಾನಾನ್ತರೇ– “ಕಟುಃ ಸ್ಯಾತ್ಕಟುತಿಕ್ತಯೋಃ|” ಇತಿ| ಯದುಕ್ತಂ ಸುಶ್ರುತೇ– “ ಯೋಽಮಲಂ ಭೃಶೋಷ್ಣಂ ಕಟುತಿಕ್ತವಕ್ತ್ರಃ ಪೀತಂ ಸರಕ್ತಂ ಹರಿತಂ ವಮೇದ್ವಾ| ಸದಾಹಶೋಷಜ್ವರವಕ್ತ್ರಶೋಷಂ ಸಾ ಪಿತ್ತಕೋಪಪ್ರಭವಾ ಹಿ ಛರ್ದಿಃ||” ಇತಿ ಸುಶ್ರುತವಚನಾತ್ ಕಟುಮುಖತ್ವಮಪ್ಯೇಷ್ಟವ್ಯಮಿತಿ| ಮೂರ್ಛಾ ರೂಪಾದ್ಯಪರಿಜ್ಞಾನಂ ತಮಃಪ್ರವೇಶೋ ವಿಸ್ಮೃತಿರಿತ್ಯಾಹುಃ| ಮದೋ ಮತ್ತತ್ವಮಿವ, ಯಥಾ ಪೂಗದುಷ್ಟಕೋದ್ರವಧತ್ತೂರಭಕ್ಷಣಾದೌ| ಭ್ರಮ ಇತಿ ಚಕ್ರಸ್ಥಿತಸ್ಯೇವ ಸಮ್ಭ್ರಮಾದ್ವಸ್ತುದರ್ಶನಮಾಹುಃ, ಅನ್ಯೇ ತು ಸ್ವದೇಹಭ್ರಮಣಜ್ಞಾನಮ್| ನನು ಭ್ರಮಸ್ಯ ಅಶೀತಿವಾತವಿಕಾರಪಠಿತಸ್ಯ ನಾನಾತ್ಮಜತ್ವಾತ್ ಕಥಂ ಪಿತ್ತವಿಕಾರೇ ಪಾಠಃ? ಉಚ್ಯತೇ– ‘ನ ರೋಗೋಽಪ್ಯೇಕದೋಷಜಃ’ ಇತಿ ವಚನಾತ್, ಅಥವಾ ದೋಷದೂಷ್ಯಸಮ್ಮೂರ್ಛನಪ್ರಭಾವಾತ್| ಯದುಕ್ತಂ ಸುಶ್ರುತೇ– “ರಜಃಪಿತ್ತಾನಿಲಾದ್ಭ್ರಮಃ” ಇತಿ| ಅಪರೇ ತು ಪಿತ್ತದೂಷಿತನೇತ್ರತ್ವೇನ ವಿಪರ್ಯಸ್ತಜ್ಞಾನಂ ಭ್ರಮಃ ಪೀತಃ ಶಙ್ಖ ಇತ್ಯಾದಿವತ್| ಪೀತವಿಣ್ಮೂತ್ರನೇತ್ರತ್ವಮಿತಿ ಸುಗಮಮ್| ಪೈತ್ತಿಕೇ ಜ್ವರೇ ಏತಾನಿ ಲಕ್ಷಣಾನಿ ಭವನ್ತಿ||೧೦-೧೧||

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ಕಫಜ್ವರಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ಸ್ತೈಮಿತ್ಯಮಿತ್ಯಾದಿ| ಸ್ತೈಮಿತ್ಯಮಙ್ಗಾನಾಮಾರ್ದ್ರಪಟಾವಗುಣ್ಠಿತತ್ವಮಿವ| ಸ್ತಿಮಿತೋ ವೇಗೋ ಮನ್ದೋ ವೇಗಃ| ಆಲಸ್ಯಮಿತಿ “ಸಮರ್ಥಸ್ಯಾಪ್ಯನುತ್ಸಾಹಃ ಕರ್ಮಣ್ಯಾಲಸ್ಯಮುಚ್ಯತೇ|” (ಸು. ಶಾ. ಅ. ೪) ಇತ್ಯಾಲಸ್ಯಲಕ್ಷಣಮಾಹುಃ| ಸ್ತಮ್ಭೋಽಙ್ಗಸ್ತಬ್ಧತಾ| ತೃಪ್ತಿಸ್ತೃಪ್ತಸ್ಯೇವಾನ್ನಾನಭಿಲಾಷಃ| ಉತ್ಕ್ಲೇದಃ ಕಣ್ಠೋಪಸ್ಥಿತವಮನತ್ವಮಿವ| ಅರುಚಿರತ್ರ ಸತ್ಯಪ್ಯಭಿಲಾಷೇ ಅಭ್ಯವಹಾರಾಸಾಮರ್ಥ್ಯಮಿತಿ ಭೇದಃ| ಚಕಾರಃ ಪೂರ್ವವತ್| ತೇನ “ತಥಾಽಙ್ಗೇ ಪೀಡಕಾಃ ಶೀತಾಃ ಪ್ರಸೇಕಶ್ಛರ್ದಿತನ್ದ್ರಿಕೇ| ಹೃದುಪಲೇಪ ಉಷ್ಣಾಭಿಲಾಷಿತಾ ವಹ್ನಿಮಾರ್ದವಮ್||” ಇತಿ||೧೨-೧೩||

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ಅಥ ಶ್ಲೈಷ್ಮಿಕಮಾಹ– ಸ್ತೈಮಿತ್ಯಮಿತ್ಯಾದಿ| ಸ್ತೈಮಿತ್ಯಮಙ್ಗಾನಾಮಾರ್ದ್ರವಸ್ತ್ರಾವಗುಣ್ಠಿತತ್ವಮಿವ| ಸ್ತಿಮಿತೋ ವೇಗೋ ಮನ್ದವೇಗಃ| ಆಲಸ್ಯಂ “ಯಃ ಶಕ್ತಸ್ಯಾಪ್ಯನುತ್ಸಾಹಃ ಕರ್ಮಣ್ಯಾಲಸ್ಯಮುಚ್ಯತೇ|” ಇತಿ| ಮಧುರಾಸ್ಯತಾ ಮಧುರವಕ್ತ್ರತ್ವಮ್| ಮೂತ್ರಪುರೀಷಯೋಃ ಶೌಕ್ಲ್ಯಮ್| ಸ್ತಮ್ಭೋಽಙ್ಗಸ್ತಬ್ಧತಾ| ತೃಪ್ತಿಃ ತೃಪ್ತಸೇವಾನ್ನಾನಭಿಲಾಷಃ| ಗೌರವಂ ಗುರುಗಾತ್ರತಾ| ಶೀತಂ ಶೀತಾವಿರ್ಭಾವಃ| ಉತ್ಕ್ಲೇದಃ ಉಪಸ್ಥಿತವಮನತ್ವಮಿವ, ಅಪರೇ ಶ್ಲೇಷ್ಮನಿಷ್ಠೀವನಮ್| ರೋಮಹರ್ಷೋ ರೋಮಾಞ್ಚಃ| ಅತಿನಿದ್ರತಾ ನಿದ್ರಾಧಿಕ್ಯಮ್| ಪ್ರತಿಶ್ಯಾಯಃ ನಾಸಾಸ್ರವಣಮ್| ಅರುಚಿಃ ಅಸ್ತ್ರ ಸತ್ಯಪ್ಯಭಿಲಾಷೇಽಭ್ಯವಹಾರಾಸಾಮರ್ಥ್ಯಮಿತಿ ತೃಪ್ತಿತೋ ಭೇದಃ| ಸ್ರೋತೋರೋಧೋ ರಸವಾಹಿನಾಂ ಸ್ರೋತಸಾಂ ರೋಧಃ| ಕಾಸಃ ಪ್ರಸಿದ್ಧಃ| ಅವಿಪಾಕತಾ ಅನ್ನಾವಿಪಾಕಃ| ಚಕಾರಃ ಪೂರ್ವವದನುಕ್ತಸಮುಚ್ಚಯಾರ್ಥಃ, ಕಫಜೇ ಜ್ವರೇ ಏತಾನಿ ಲಕ್ಷಣಾನಿ ಭವನ್ತಿ||೧೨-೧೩||

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ವಾತಪಿತ್ತಜ್ವರಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ತೃಷ್ಣೇತ್ಯಾದಿ| ಪರ್ವಾಣಿ ಭಿದ್ಯನ್ತ ಇವ ವೇದನಾ ಪರ್ವಭೇದಃ| ಏತಾನಿ ಚ ಲಿಙ್ಗಾನಿ ವಿಕೃತಿವಿಷಮಸಮವಾಯಾರಬ್ಧಸ್ಯ ಬೋದ್ಧವ್ಯಾನಿ| ವಿಕೃತಿವಿಷಮಸಮವಾಯಾರಬ್ಧತ್ವಂ ಚೈಷಾಂ ಕೇವಲವಾತಿಕಪೈತ್ತಿಕಜ್ವರಲಕ್ಷಣಾನಾಂ ಮಧ್ಯೇ ಕೇಷಾಞ್ಚಿದೇವ ನಿಯಮೇನ ಪಾಠಾತ್ತದತಿರಿಕ್ತಲಕ್ಷಣಪಾಠಾಚ್ಚ ಬೋದ್ಧವ್ಯಮ್| ಯಥಾ– ಅತ್ರೈವ ವಾತಪೈತ್ತಿಕೇಽರುಚಿರೋಮಹರ್ಷೌ, ವಕ್ಷ್ಯಮಾಣವಾತಶ್ಲೈಷ್ಮಿಕೇ ಸ್ವೇದಃ ಸನ್ತಾಪಶ್ಚ, ಏವಂ ಕಫಪೈತ್ತಿಕೇ ಅನವಸ್ಥಿತಶೀತದಾಹೌ, ಏವಂ ಸನ್ನಿಪಾತಜೇ ಸಾಸ್ರಕಲುಷಾದಿನೇತ್ರತ್ವಂ ಶಿರೋಲೋಠನಾದಿ| ಪ್ರಕೃತಿಸಮವಾಯಾರಬ್ಧೇ ತು ವಾತಜಾದಿಜ್ವರಲಿಙ್ಗಾನ್ಯೇವ ಸಮಸ್ತಾನಿ ಕತಿಪಯಾನಿ ವಾ ಭವನ್ತಿ| ಅತ ಏವ ಚಿಕಿತ್ಸಿತೇ ಚರಕಃ ವಿಕೃತಿವಿಷಮಸಮವಾಯಾರಬ್ಧಾನಾಂ ದ್ವನ್ದ್ವಸನ್ನಿಪಾತಜ್ವರಾಣಾಂ ಲಕ್ಷಣಾನಿ ಸಾಕ್ಷಾತ್ ಪಠಿತ್ವಾ ನಿದಾನಸ್ಥಾನೋಕ್ತವಾತಾದಿಜ್ವರಲಿಙ್ಗಾತಿದೇಶೇನ ಪ್ರಕೃತಿಸಮಸಮವೇತಾನಾಂ ದ್ವನ್ದ್ವಸನ್ನಿಪಾತಜ್ವರಾಣಾಂ ಲಕ್ಷಣಮುಕ್ತವಾನ್| ಯದಾಹ– “ನಿದಾನೇ ತ್ರಿವಿಧಾ ಪ್ರೋಕ್ತಾ ಯಾ ಪೃಥಗ್ಜಜ್ವರಾಕೃತಿಃ| ಸಂಸರ್ಗಸನ್ನಿಪಾತಾನಾಂ ತಥಾ ಚೋಕ್ತಂ ಸ್ವಲಕ್ಷಣಮ್||” (ಚ. ಚಿ. ಅ. ೩) ಇತಿ| ಏವಂ ವಕ್ಷ್ಯಮಾಣಂ ದ್ವನ್ದ್ವಸನ್ನಿಪಾತಲಕ್ಷಣಂ ವ್ಯಾಖ್ಯೇಯಮ್| ಪ್ರಕೃತಿಸಮಸಮವಾಯವಿಕೃತಿವಿಷಮಸಮವಾಯಯೋಶ್ಚಾಯಮರ್ಥಃ– ಪ್ರಕೃತ್ಯಾ ಹೇತುಭೂತಯಾ ಸಮಃ ಕಾರಣಾನುರೂಪಃ ಸಮವಾಯಃ ಕಾರ್ಯಕಾರಣಭಾವಸಮ್ಬನ್ಧಃ ಪ್ರಕೃತಿಸಮಸಮವಾಯಃ, ಕಾರಣಾನುರೂಪಂ ಕಾರ್ಯಮಿತ್ಯರ್ಥಃ; ಯಥಾ– ಶುಕ್ಲತನ್ತುಸಮವಾಯಾರಬ್ಧಸ್ಯ ಪಟಸ್ಯ ಶುಕ್ಲತ್ವಮ್| ವಿಕೃತ್ಯಾ ಹೇತುಭೂತಯಾ ವಿಷಮಃ ಕಾರಣಾನನುರೂಪಃ ಸಮವಾಯೋ ವಿಕೃತಿವಿಷಮಸಮವಾಯಃ, ಯಥಾ– ಹರಿದ್ರಾಚೂರ್ಣಸಂಯೋಗಜಂ ಲೌಹಿತ್ಯಮಿತಿ||೧೪||–

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ಅಥ ವಾತಪಿತ್ತಜಜ್ವರಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ತೃಷ್ಣೇತ್ಯಾದಿ| ತೃಷ್ಣಾದ್ಯಾಃ ಶಿರೋರುಜಾನ್ತಾಃ ಸುಗಮಾಃ| ಕಣ್ಠಾಸ್ಯಶೋಷಃ ಕಣ್ಠಶೋಷೋ ಮುಖಶೋಷಶ್ಚ| ವಮಥುಶ್ಛರ್ದಿಭೇದಃ ಥುಗಥುಗೀತಿ ಲೋಕೇ| ರೋಮಹರ್ಷಃ ರೋಮಾಞ್ಚಃ| ಅರುಚಿಃ ಪ್ರಸಿದ್ಧಾ| ತಮಃ ಅನ್ಧಕಾರೇ ಪ್ರವಿಷ್ಟಸ್ಯೇವಾರ್ಥಾಸಂವಿತ್ತಿಃ| ಪರ್ವಭೇದಃ ಪರ್ವಾಣಿ ಭಿದ್ಯನ್ತ ಇತಿ ಸನ್ಧಿಷು ವೇದನಾಭೇದಃ| ದ್ವನ್ದ್ವಜೇಷು ಸಾನ್ನಿಪಾತಿಕೇಷು ಚ ಕಾನಿಚಿಲ್ಲಕ್ಷಣಾನಿ ವಿಕೃತಿವಿಷಮಸಮವಾಯಾರಬ್ಧಾನಿ ಭವನ್ತಿ, ಕಾನಿಚಿತ್ಪ್ರಕೃತಿಸಮಸಮವಾಯಾರಬ್ಧಾನಿ ಭವನ್ತಿ| ದೋಷಾಣಾಮೇವ ಲಕ್ಷಣಾನಿ ದೃಶ್ಯನ್ತೇ ಪ್ರಕೃತಿಸಮಸಮವಾಯಾರಬ್ಧಾನಿ, ವಿಪರೀತಾನಿ ತು ವಿಕೃತಿವಿಷಮಸಮವಾಯಾರಬ್ಧಾನಿ| ಯಥಾತ್ರೈವ ವಾತಪೈತ್ತಿಕೇ ಜ್ವರೇ ಅರುಚಿಃ, ರೋಮಹರ್ಷಶ್ಚ; ವಕ್ಷ್ಯಮಾಣವಾತಶ್ಲೈಷ್ಮಿಕೇ ಸನ್ತಾಪಃ; ಏವಂ ಕಫಪಿತ್ತಜೇ ಲಿಪ್ತತಿಕ್ತಾಸ್ಯತ್ವಂ ಸನ್ನಿಪಾತಜೇ ಸಾಸ್ರಕಲುಷಾದಿನೇತ್ರತ್ವಂ ಶಿರೋಲೋಠನಾದಿ, ಪ್ರಕೃತಿಸಮಸಮವಾಯವಿಕೃತಿವಿಷಮಸಮವಾಯಯೋಶ್ಚಾಯಮರ್ಥಃ– ಪ್ರಕೃತ್ಯಾ ಹೇತುಭೂತಯಾ ಸಮಃ ಕಾರಣಾನುರೂಪಃ ಸಮವಾಯಃ ಕಾರ್ಯಕಾರಣಭಾವಸಮ್ಬನ್ಧಃ ಪ್ರಕೃತಿಸಮಸಮವಾಯಃ, ಕಾರಣಾನುರೂಪಂ ಕಾರ್ಯಮಿತ್ಯರ್ಥಃ; ಯಥಾ ಶುಕ್ಲತನ್ತುಸಮವಾಯಾರಬ್ಧಸ್ಯ ಶುಕ್ಲತ್ವಂ ಪಟಸ್ಯ; ವಿಕೃತ್ಯಾ ಹೇತುಭೂತಯಾ ವಿಷಮಃ ಕಾರಣಾನನುರೂಪಃ ಸಮವಾಯೋ ವಿಕೃತಿವಿಷಮಸಮವಾಯಃ; ಯಥಾ ಹರಿದ್ರಾಚೂರ್ಣಸಂಯೋಗಜಂ ಲೌಹಿತ್ಯಮಿತಿ, ಯಥಾ ವಾತಪಿತ್ತಯೋರ್ಲಕ್ಷಣೇಷು ಅರುಚಿರೋಮಹರ್ಷೌ| ಇಮೌ ತು ವಿಕೃತ್ಯಾರಬ್ಧೌ ದೃಶ್ಯೇತೇ; ವಾತಶ್ಲೇಷ್ಮಣೋರ್ಲಕ್ಷಣೇಷು ಸನ್ತಾಪೋ ನಾಸ್ತಿ, ಸಾನ್ನಿಪಾತಿಕಜ್ವರಲಕ್ಷಣೇ ದೃಶ್ಯತೇ ಸೋಽಪಿ ವಿಕೃತ್ಯಾರಬ್ಧಃ| ಶಿರಸೋ ಲೋಠನಂ ವಾತಪಿತ್ತಶ್ಲೇಷ್ಮಣಾಂ ಲಕ್ಷಣೇಷು ನ ದೃಶ್ಯತೇ ಸಾನ್ನಿಪಾತಿಕಜ್ವರಲಕ್ಷಣೇ ದೃಶ್ಯತೇ ತದಪಿ ವಿಕೃತ್ಯಾರಬ್ಧಮ್| ಏವಂ ದ್ವನ್ದ್ವಜಸನ್ನಿಪಾತಜೇಷು ಸರ್ವೇಷ್ವಪಿ ರೋಗೇಷು ಬೋದ್ಧವ್ಯಮ್||೧೪||–

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ವಾತಶ್ಲೇಷ್ಮಜ್ವರಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ಸ್ತೈಮಿತ್ಯಂ ಪರ್ವಣಾಂ ಭೇದ ಇತ್ಯಾದಿ| ಸ್ವೇದಾಪ್ರವರ್ತನಂ ಸ್ವೇದಸ್ಯ ಆ ಸಮನ್ತಾದಕಾರಣೇನ ಪ್ರವರ್ತನಂ ವಿಕೃತವಿಷಮಸಮಸಮವಾಯಾರಬ್ಧತ್ವಾದಿತಿ ಕಾರ್ತಿಕಃ| ಯುಕ್ತಂ ಚೈತತ್; ಯದಾಹ ಹಾರೀತಃ– “ಶಿರೋಗ್ರಹಃ ಸ್ವೇದಭವೋ ಜ್ವರಸ್ಯ ಕಾಸಶ್ಚ ಲಿಙ್ಗಂ ಕಫವಾತಜಸ್ಯ|” ಇತಿ| ಸ್ವೇದಭವಃ ಸ್ವೇದೋತ್ಪತ್ತಿಃ| ಮಧ್ಯವೇಗೋ ನಾತಿತೀಕ್ಷ್ಣೋ ನಾತಿಮೃದುರಿತಿ||೧೫-೧೬||

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ವಾತಶ್ಲೇಷ್ಮಜ್ವರಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ಸ್ತೈಮಿತ್ಯಮಿತ್ಯಾದಿ| ಸ್ತೈಮಿತ್ಯಂ ಆರ್ದ್ರವಸ್ತ್ರಾವಗುಣ್ಠಿತಮಿವ, ಅನ್ಯೇ ನಿಶ್ಚಲತ್ವಂ ಜ್ವರಿತಸ್ಯ| ಪರ್ವಣಾಂ ಭೇದೋ ವೇದನಾವಿಶೇಷಃ ಸನ್ಧಿಷು| ನಿದ್ರಾ ಪ್ರಸಿದ್ಧಾ| ಗೌರವಮ್ ಅಙ್ಗಾನಾಮ್| ಶಿರೋಗ್ರಹಃ ಶಿರೋಗೃಹೀತಮಿವ ಮನ್ಯತೇ| ಪ್ರತಿಶ್ಯಾಯೋ ನಾಸಾಸ್ರಾವಃ| ಸ್ವೇದಾಪ್ರವರ್ತನಂ ಸ್ವೇದಸ್ಯ ಆಸಮನ್ತಾತ್ಪ್ರವರ್ತನಮ್| ಯದುಕ್ತಂ ಹಾರೀತೇ– “ಶಿರೋಗ್ರಹಃ ಸ್ವೇದಭವಶ್ಚ ಕಾಸೋ ಜ್ವರಸ್ಯ ಲಿಙ್ಗಂ ಕಫವಾತಜಸ್ಯ|” ಇತಿ| ಸ್ವೇದಭವಃ ಸ್ವೇದೋತ್ಪತ್ತಿಃ| ಇದಮಪಿ ಲಕ್ಷಣಂ ವಿಕೃತಿವಿಷಮಸಮವಾಯಾರಬ್ಧಮ್| ಸನ್ತಾಪೋಽಪಿ ವಿಕೃತಿವಿಷಮಸಮವಾಯಾರಬ್ಧಃ| ಮಧ್ಯವೇಗೋ ನಾತಿತೀಕ್ಷ್ಣೋ ನಾತಿಮೃದುರಿತಿ ||೧೫-೧೬||

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ಪಿತ್ತಶ್ಲೇಷ್ಮಜ್ವರಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ಲಿಪ್ತೇತ್ಯಾದಿ| ಶ್ಲೇಷ್ಮಣಾ ಲಿಪ್ತಂ ಚ ಪಿತ್ತೇನ ತಿಕ್ತಂ ಚ ಆಸ್ಯಂ ಮುಖಂ ಯಸ್ಯ, ತಸ್ಯ ಭಾವೋ ಲಿಪ್ತತಿಕ್ತಾಸ್ಯತಾ| ತನ್ದ್ರಾ ನಿದ್ರಾವತ್ಕ್ಲಾನ್ತಿಃ| ಮೋಹೋ ಮೂರ್ಛಾ| ಏತಾನಿ ಲಿಙ್ಗಾನಿ ಪ್ರಾಯೋಭಾವಿತ್ವೇನ ನಿರ್ದಿಷ್ಟಾನಿ, ತೇನಾನ್ಯಾನ್ಯಪಿ ಚರಕೋಕ್ತಾನಿ ಬೋದ್ಧವ್ಯಾನಿ| ಯಥಾ– “ತಥಾ ಸ್ತಮ್ಭಶ್ಚ ಸಂಸ್ವೇದಃ ಕಫಪಿತ್ತಪ್ರವರ್ತನಮ್|” ಇತಿ||೧೭||

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ಶ್ಲೇಷ್ಮಪಿತ್ತಜ್ವರಮಾಹ– ಲಿಪ್ತೇತ್ಯಾದಿ| ಶ್ಲೇಷ್ಮಣಾ ಲಿಪ್ತಂ ಪಿತ್ತೇನ ತಿಕ್ತಂ ಚ ಮುಖಂ ಯಸ್ಯ, ತಸ್ಯ ಭಾವೋ ಲಿಪ್ತತಿಕ್ತಾಸ್ಯತಾ, ಲಿಪ್ತಾಸ್ಯತಾ ತಿಕ್ತಾಸ್ಯತಾ ಚೇತ್ಯರ್ಥಃ| ತನ್ದ್ರಾ ನಿದ್ರಾವತ್ಕ್ಲಾನ್ತಿಃ| ತನ್ದ್ರಾಲಕ್ಷಣಮಾಹ– “ ಇನ್ದ್ರಿಯಾರ್ಥೇಷ್ವಸಂವಿತ್ತಿರ್ಗೌರವಂ ಜೃಮ್ಭಣಂ ಕ್ಲಮಃ| ನಿದ್ರಾರ್ತಸ್ಯೇವ ಯಸ್ಯೇಹಾ ತಸ್ಯ ತನ್ದ್ರಾಂ ವಿನಿರ್ದಿಶೇತ್||” ಇತಿ| ಮೋಹೋ ಮೂರ್ಛಾ| ಅನ್ಯತ್ಸುಗಮಮ್||೧೭||

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ಸಾನ್ನಿಪಾತಿಕಜ್ವರಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ಕ್ಷಣೇ ದಾಹ ಇತ್ಯಾದಿ| ರುಜಾ ಶೂಲಮ್, ಅಸ್ಥ್ಯಾದಿಭಿಃ ಸಮ್ಬಧ್ಯತೇ| ಸಾಸ್ರಾವೇ ಸಾಶ್ರುಣೀ| ಕಲುಷೇ ಆವಿಲವರ್ಣೇ| ನಿರ್ಗತಂ ಭುಗ್ನಂ ಸಙ್ಕುಚಿತತಾ ಯಯೋಸ್ತೇ ನಿರ್ಭುಗ್ನೇ, “ವಿಸ್ಫಾರಿತೇ ಇತ್ಯರ್ಥಃ” ಇತಿ ಜೇಜ್ಜಟಃ; “ಅನ್ತಃಪ್ರವಿಷ್ಟೇ” ಇತ್ಯನ್ಯೇ, “ಅತಿಕುಟಿಲೇ” ಇತಿ ಚಕ್ರಃ| ಶೂಕೈಃ ಶೂಕಶಿಮ್ಬಿ(ಮ್ಬಾ)ಧಾನ್ಯಾದೇಃ| ಪರಿದಗ್ಧಾ ದಗ್ಧವತ್ಕೃಷ್ಣವರ್ಣಾ| ಖರಸ್ಪರ್ಶಾ ಖರೋಗೋಜಿಹ್ವಾವತ್ ಸ್ಪರ್ಶೋ ಯಸ್ಯಾಂ ಸಾ ತಥಾ| ಸ್ರಸ್ತಾಙ್ಗತಾ ನಿಃಸಹಾವಯವತಾ| ಷ್ಠೀವನಂ ರಕ್ತಸ್ಯ ಪಿತ್ತಸ್ಯ ವಾ ಮುಖೇನ ಸ್ವಲ್ಪೋದ್ಗಿರಣಮ್| ಶಿರಸೋ ಲೋಠನಮಿತಸ್ತತಶ್ಚಾಲನಮ್| ಕೃಶತ್ವಂ ನಾತಿಗಾತ್ರಾಣಾಂ ದೋಷಪೂರ್ಣತ್ವೇನ| ಪ್ರತತಂ ನಿರನ್ತರಮ್| ಕೋಠೋ ಭಾಲುಕಿತನ್ತ್ರೇ ಪಠಿತಃ| ತದ್ಯಥಾ– “ವರಟೀದಷ್ಟಸಙ್ಕಾಶಃ ಕಣ್ಡೂಮಾಂಲ್ಲೋಹಿತೋಽಸ್ರಕಫಪಿತ್ತಾತ್| ಕ್ಷಣಿಕೋತ್ಪಾದವಿನಾಶಃ ಕೋಠ ಇತಿ ನಿಗದ್ಯತೇ ತಜ್ಜ್ಞೈಃ||” ಇತಿ| ಮೂಕತ್ವಂ ಮನ್ದವಚನತಾ, ಅವಚನತಾ ವಾ| ಗುರುತ್ವಮುದರಸ್ಯ ಚ ಉದರಗೌರವಮ್, ಚಿರಾತ್ಪಾಕಶ್ಚ ದೋಷಾಣಾಮಿತಿ ಅತಿಸಾಮತಾರಬ್ಧತ್ವೇನ| ಚಕಾರಾದನ್ಯಾನ್ಯಪಿ ಚ ಬೋದ್ಧವ್ಯಾನಿ| ಯದಾಹ ವಾಗ್ಭಟಃ– “ತದ್ವಚ್ಛೀತಂ ಮಹಾನಿದ್ರಾ ದಿವಾ ಜಾಗರಣಂ ನಿಶಿ| ಸದಾ ವಾ ನೈವ ವಾ ನಿದ್ರಾ ಮಹಾನ್ ಸ್ವೇದೋಽಥವಾ ನ ವಾ|| ಗೀತನರ್ತನಹಾಸ್ಯಾದಿವಿಕೃತೇಹಾಪ್ರವರ್ತನಮ್|” (ವಾ. ನಿ. ಅ. ೨) ಇತಿ| ಏತಚ್ಚ ಲಕ್ಷಣಂ ತ್ರಯೋದಶಸನ್ನಿಪಾತೇಷು ಮಧ್ಯೇ ಸ್ವಮಾನಾದ್ವೃದ್ಧೈರ್ದೋಷೈಸ್ತುಲ್ಯೈರಾರಬ್ಧಸ್ಯ ಜ್ವರಸ್ಯ ಚರಕೇಣ ಪಠಿತಂ; ದ್ವ್ಯುಲ್ಬಣೈಕೋಲ್ಬಣಾದೀನಾಂ ಚ ದ್ವಾದಶಾನಾಂ ಲಕ್ಷಣಂ ತತ್ರೈವ ದ್ರಷ್ಟವ್ಯಮ್| ತಥಾಚ ಕಾಶ್ಮೀರಪಾಠೇ ಚರಕಃ– “ಭ್ರಮಃ ಪಿಪಾಸಾ ದಾಹಶ್ಚ ಗೌರವಂ ಶಿರಸೋಽತಿರುಕ್| ವಾತಪಿತ್ತೋಲ್ಬಣೇ ವಿದ್ಯಾಲ್ಲಿಙ್ಗಂ ಮನ್ದಕಫೇ ಜ್ವರೇ|| ಶೈತ್ಯಂ ಕಾಸೋಽರುಚಿಸ್ತನ್ದ್ರಾಪಿಪಾಸಾದಾಹಹೃದ್ವ್ಯಥಾಃ| ವಾತಶ್ಲೇಷ್ಮೋಲ್ಬಣೇ ವ್ಯಾಧೌ ಲಿಙ್ಗಂ ಪಿತ್ತಾವರೇ ವಿದುಃ|| ಛರ್ದಿಃ ಶೈತ್ಯಂ ಮುಹುರ್ದಾಹಸ್ತೃಷ್ಣಾ ಮೋಹೋಽಸ್ಥಿವೇದನಾ| ಮನ್ದವಾತೇ ವ್ಯವಸ್ಯನ್ತಿ ಲಿಙ್ಗಂ ಪಿತ್ತಕಫೋಲ್ಬಣೇ|| ಸನ್ಧ್ಯಸ್ಥಿಶಿರಸಃ ಶೂಲಂ ಪ್ರಲಾಪೋ ಗೌರವಂ ಭ್ರಮಃ| ವಾತೋಲ್ಬಣೇ ಸ್ಯಾದ್ದ್ವ್ಯನುಗೇ ತೃಷ್ಣಾ ಕಣ್ಠಾಸ್ಯಶುಷ್ಕತಾ|| ರಕ್ತವಿಣ್ಮೂತ್ರತಾ ದಾಹಃ ಸ್ವೇದಸ್ತೃಷ್ಣಾ ಬಲಕ್ಷಯಃ| ಮೂರ್ಛಾ ಚೇತಿ ತ್ರಿದೋಷೇ ಸ್ಯಾಲ್ಲಿಙ್ಗಂ ಪಿತ್ತೇ ಗರೀಯಸಿ| ಆಲಸ್ಯಾರುಚಿಹೃಲ್ಲಾಸದಾಹವಮ್ಯರತಿಭ್ರಮೈಃ| ಕಫೋಲ್ಬಣಂ ಸನ್ನಿಪಾತಂ ತನ್ದ್ರಾ ಕಾಸೇನ ಚಾದಿಶೇತ್|| ಪ್ರತಿಶ್ಯಾಚ್ಛರ್ದಿರಾಲಸ್ಯಂ ತನ್ದ್ರಾಽರುಚ್ಯಗ್ನಿಮಾರ್ದವಮ್| ಹೀನವಾತೇ ಪಿತ್ತಮಧ್ಯೇ ಲಿಙ್ಗಂ ಶ್ಲೇಷ್ಮಾಧಿಕೇ ಮತಮ್|| ಹಾರಿದ್ರಮೂತ್ರನೇತ್ರತ್ವಂ ದಾಹಸ್ತೃಷ್ಣಾ ಭ್ರಮೋಽರುಚಿಃ| ಹೀನವಾತೇ ಮಧ್ಯಕಫೇ ಲಿಙ್ಗಂ ಪಿತ್ತಾಧಿಕೇ ಮತಮ್|| ಶಿರೋರುಗ್ವೇಪಥುಶ್ವಾಸಪ್ರಲಾಪಶ್ಛರ್ದ್ಯರೋಚಕಾಃ| ಹೀನಪಿತ್ತೇ ಮಧ್ಯಕಫೇ ಲಿಙ್ಗಂ ವಾತಾಧಿಕೇ ಮತಮ್|| ಶೀತತಾ ಗೌರವಂ ತನ್ದ್ರಾ ಪ್ರಲಾಪೋಽಸ್ಥಿಶಿರೋತಿರುಕ್| ಹೀನಪಿತ್ತೇ ವಾತಮಧ್ಯೇ ಲಿಙ್ಗಂ ಶ್ಲೇಷ್ಮಾಧಿಕೇ ವಿದುಃ|| ವರ್ಚೋಭೇದೋಽಗ್ನಿದೌರ್ಬಲ್ಯಂ ತೃಷ್ಣಾ ದಾಹೋಽರುಚಿರ್ಭ್ರಮಃ| ಕಫಹೀನೇ ವಾತಮಧ್ಯೇ ಲಿಙ್ಗಂ ಪಿತ್ತಾಧಿಕೇ ವಿದುಃ|| ಶ್ವಾಸಃ ಕಾಸಃ ಪ್ರತಿಶ್ಯಾಯೋ ಮುಖಶೋಷೋಽತಿಪಾರ್ಶ್ವರುಕ್| ಕಫಹೀನೇ ಪಿತ್ತಮಧ್ಯೇ ಲಿಙ್ಗಂ ವಾತಾಧಿಕೇ ಮತಮ್||” (ಚ. ಚಿ. ಅ. ೩) ಇತಿ| ವಿಕೃತೌ ನಿಯಮೋ ನಾಸ್ತಿ; ತೇನ ವಿಕೃತಿವಿಷಮಸಮವಾಯಾ ಅನೇಕಪ್ರಕಾರಾ ಭವನ್ತಿ| ಅತಃ ಸುಶ್ರುತೇನಾಪ್ಯನ್ಯಾದೃಶಃ ಸನ್ನಿಪಾತಲಕ್ಷಣಂ ಪಠಿತಮ್– “ನಾತ್ಯುಷ್ಣಶೀತೋಽಲ್ಪಸಞ್ಜ್ಞೋ ಭ್ರಾನ್ತಪ್ರೇಕ್ಷೀ ಹತಪ್ರಭಃ| ಖರಜಿಹ್ವಃ ಶುಷ್ಕಕಣ್ಠಃ ಸ್ವೇದವಿಣ್ಮೂತ್ರವರ್ಜಿತಃ|| ಸಾಶ್ರುನಿರ್ಭುಗ್ನನಯನೋ ಭಕ್ತದ್ವೇಷೀ ಹತಸ್ವರಃ| ಶ್ವಸನ್ನಿಪತಿತಃ ಶೇತೇ ಪ್ರಲಾಪೋಪದ್ರವಾನ್ವಿತಃ|| ಅಭಿನ್ಯಾಸಂ ತು ತಂ ಪ್ರಾಹುರ್ಹತೌಜಸಮಥಾಪರೇ| ಸನ್ನಿಪಾತಜ್ವರಂ ಕೃಚ್ಛ್ರಮಸಾಧ್ಯಮಪರೇ ಜಗುಃ||” (ಸು. ಉ. ತಂ. ಅ. ೩೯) ಇತಿ| ತಥಾ ಭಾಲುಕಿತನ್ತ್ರೇ ದ್ವ್ಯುಲ್ಬಣೈಕೋಲ್ಬಣಾದಿಲಕ್ಷಣಮನ್ಯಥಾ ಪಠಿತಮ್| ತದ್ಯಥಾ– “ವಾತಪಿತ್ತಾಧಿಕೋ ಯಸ್ಯ ಸನ್ನಿಪಾತಃ ಪ್ರಕುಪ್ಯತಿ| ತಸ್ಯ ಜ್ವರೋಽಙ್ಗಮರ್ದಸ್ತೃಟ್ತಾಲುಶೋಷಪ್ರಮೀಲಕಾಃ|| ಆಧ್ಮಾನತನ್ದ್ರಾರುಚಯಃ ಶ್ವಾಸಕಾಸಭ್ರಮಶ್ರಮಾಃ| ಪಿತ್ತಶ್ಲೇಷ್ಮಾಧಿಕೋ ಯಸ್ಯ ಸನ್ನಿಪಾತಃ ಪ್ರಕುಪ್ಯತಿ|| ಅನ್ತರ್ದಾಹೋ ಬಹಿಃ ಶೀತಂ ತಸ್ಯ ತನ್ದ್ರಾ ಚ ಬಾಧತೇ| ತುದ್ಯತೇ ದಕ್ಷಿಣಂ ಪಾರ್ಶ್ವಮುರಃಶೀರ್ಷಗಲಗ್ರಹಾಃ|| ನಿಷ್ಠೀವೇತ್ ಕಫಪಿತ್ತಂ ಚ ತೃಷ್ಣಾ ಕಣ್ಡೂಶ್ಚ ಜಾಯತೇ| ವಿಡ್ಭೇದಶ್ವಾಸಹಿಕ್ಕಾಶ್ಚ ಬಾಧನ್ತೇ ಸಪ್ರಮೀಲಕಾಃ|| ವಿಭುಫಲ್ಗೂ ಚ ತೌ ನಾಮ್ನಾ ಸನ್ನಿಪಾತಾವುದಾಹೃತೌ| ಶ್ಲೇಷ್ಮಾನಿಲಾಧಿಕೋ ಯಸ್ಯ ಸನ್ನಿಪಾತಃ ಪ್ರಕುಪ್ಯತಿ|| ತಸ್ಯ ಶೀತಜ್ವರೋ ನಿದ್ರಾ ಕ್ಷುತ್ತೃಷ್ಣಾ ಪಾರ್ಶ್ವನಿಗ್ರಹಃ| ಶಿರೋಗೌರವಮಾಲಸ್ಯಮನ್ಯಾಸ್ತಮ್ಭಪ್ರಮೀಲಕಾಃ|| ಉದರಂ ದಹ್ಯತೇ ಚಾಸ್ಯ ಕಟಿರ್ಬಸ್ತಿಶ್ಚ ದೂಯತೇ| ಸನ್ನಿಪಾತಃ ಸ ವಿಜ್ಞೇಯೋ ಮಕರೀತಿ ಸುದಾರುಣಃ|| ವಾತೋಲ್ಬಣಃ ಸನ್ನಿಪಾತೋ ಯಸ್ಯ ಜನ್ತೋಃ ಪ್ರಕುಪ್ಯತಿ| ತಸ್ಯ ತೃಷ್ಣಾಜ್ವರಗ್ಲಾನಿಪಾರ್ಶ್ವರುಗ್ದೃಷ್ಟಿಸಙ್ಕ್ಷಯಾಃ|| ಪಿಣ್ಡಿಕೋದ್ವೇಷ್ಟನಂ ದಾಹ ಊರುಸಾದೋ ಬಲಕ್ಷಯಃ| ಸರಕ್ತಂ ಚಾಸ್ಯ ವಿಣ್ಮೂತ್ರಂ ಶೂಲಂ ನಿದ್ರಾವಿಪರ್ಯಯಃ|| ನಿರ್ಭಿದ್ಯತೇ ಗುದಂ ಚಾಸ್ಯ ಬಸ್ತಿಶ್ಚ ಪರಿಕೃತ್ಯತೇ| ಆಯಮ್ಯತೇ ಭಿದ್ಯತೇ ಚ ಹಿಕ್ಕತೇ ವಿಲಪತ್ಯಪಿ|| ಮೂರ್ಛತಿ ಸ್ಫಾಯತೇ ರೌತಿ ನಾಮ್ನಾ ವಿಸ್ಫುರಕಃ ಸ್ಮೃತಃ| ಪಿತ್ತೋಲ್ಬಣಃ ಸನ್ನಿಪಾತೋ ಯಸ್ಯ ಜನ್ತೋಃ ಪ್ರಕುಪ್ಯತಿ|| ತಸ್ಯ ದಾಹೋ ಜ್ವರೋ ಘೋರೋ ಬಹಿರನ್ತಶ್ಚ ವರ್ಧತೇ| ಶೀತಂ ಚ ಸೇವಮಾನಸ್ಯ ಕುಪ್ಯತಃ ಕಫಮಾರುತೌ|| ತತಶ್ಚೈನಂ ಪ್ರಧಾವನ್ತೇ ಹಿಕ್ಕಾಶ್ವಾಸಪ್ರಮೀಲಕಾಃ| ವಿಸೂಚಿಕಾ ಪರ್ವಭೇದಃ ಪ್ರಲಾಪೋ ಗೌರವಂ ಕ್ಲಮಃ|| ನಾಭಿಪಾರ್ಶ್ವರುಜಾ ತಸ್ಯ ಸ್ವಿನ್ನಸ್ಯಾಶು ವಿವರ್ಧತೇ| ಸ್ವಿದ್ಯಮಾನಸ್ಯ ರಕ್ತಂ ಚ ಸ್ರೋತೋಭ್ಯಃ ಸಮ್ಪ್ರವರ್ತತೇ|| ಶೂಲೇನ ಪೀಡ್ಯಮಾನಸ್ಯ ತೃಷ್ಣಾ ದಾಹಶ್ಚ ವರ್ಧತೇ| ಅಸಾಧ್ಯಃ ಸನ್ನಿಪಾತೋಽಯಂ ಶೀಘ್ರಕಾರೀತಿ ಕಥ್ಯತೇ|| ನಹಿ ಜೀವತ್ಯಹೋರಾತ್ರಮೇತೇನಾವಿಷ್ಟವಿಗ್ರಹಃ| ಕಫೋಲ್ಬಣಃ ಸನ್ನಿಪಾತೋ ಯಸ್ಯ ಜನ್ತೋಃ ಪ್ರಕುಪ್ಯತಿ|| ತಸ್ಯ ಶೀತಜ್ವರಸ್ವಪ್ನಗೌರವಾಲಸ್ಯತನ್ದ್ರಯಃ| ಛರ್ದಿಮೂರ್ಛಾತೃಷಾದಾಹತೃಪ್ತ್ಯರೋಚಕಹೃದ್ಗ್ರಹಾಃ|| ಷ್ಠೀವನಂ ಮುಖಮಾಧುರ್ಯಂ ಶ್ರೋತ್ರವಾಗ್ದೃಷ್ಟಿನಿಗ್ರಹಃ| ಶ್ಲೇಷ್ಮಣೋ ನಿಗ್ರಹಂ ಚಾಸ್ಯ ಯದಾ ಪ್ರಕುರುತೇ ಭಿಷಕ್|| ತದಾ ತಸ್ಯ ಭೃಶಂ ಪಿತ್ತಂ ಕುರ್ಯಾತ್ ಸೋಪದ್ರವಂ ಜ್ವರಮ್| ನಿಗೃಹೀತೇ ತು ಪಿತ್ತೇ ಚ ಭೃಶಂ ವಾಯುಃ ಪ್ರಕುಪ್ಯತಿ|| ನಿರಾಹಾರಸ್ಯ ಸೋಽತ್ಯರ್ಥಂ ಮೇದೋಮಜ್ಜಾಸ್ಥಿ ಬಾಧತೇ| ಅಥಾತ್ರ ಸ್ನಾತಿ ಭುಙ್ಕ್ತೇ ವಾ ತ್ರಿರಾತ್ರಂ ನ ಹಿ ಜೀವತಿ|| ಮೇದೋಗತಃ ಸನ್ನಿಪಾತಃ ಕಪ್ಫಣಃ ಸ ಉದಾಹೃತಃ| ಕಾಮಾನ್ಮೋಹಾಚ್ಚ ಲೋಭಾಚ್ಚ ಭಯಾಚ್ಚಾಯಂ ಪ್ರಪದ್ಯತೇ|| ಮಧ್ಯಹೀನಾಧಿಕೈರ್ದೋಷೈಃ ಸನ್ನಿಪಾತೋ ಯದಾ ಭವೇತ್| ತಸ್ಯ ರೋಗಾಸ್ತ ಏವೋಕ್ತಾಃ ಪ್ರಾಯೋ ದೋಷಬಲಾಶ್ರಯಾಃ||” ಇತ್ಯಾದಿ| ನನು, ವಾತಾದಯಃ ಪರಸ್ಪರಂ ವಿರುದ್ಧಗುಣಾಃ; ವಿರುದ್ಧಗುಣಾನಾಂ ಚ ಸಮ್ಭೂಯೈಕಕಾರ್ಯಾರಮ್ಭಕತ್ವಂ ನೋಪಪದ್ಯತೇ, ಪರಸ್ಪರೋಪಘಾತಾತ್ತುಹಿನದಹನಯೋರಿವ; ತತ್ಕಥಂ ಸಾನ್ನಿಪಾತಿಕವಿಕಾರೋತ್ಪತ್ತಿರಿತಿ ‘ತದ್ಯಥಾ– ವಾತಸ್ಯ ಶೀತರೂಕ್ಷಾದಿಗುಣಯುಕ್ತಸ್ಯ ಉಷ್ಣಸ್ನಿಗ್ಧಾದಿಗುಣಯುಕ್ತೇನ ಪಿತ್ತೇನ, ತಥಾ ಕಫಸ್ಯ ಗೌರವಸ್ನಿಗ್ಧಾತ್ಮಕಸ್ಯೋಭಾಭ್ಯಾಂ ವಿರೋಧಃ| “ತತ್ರ ರೂಕ್ಷೋ ಲಘುಃ ಶೀತಃ ಖರಃ ಸೂಕ್ಷ್ಮಶ್ಚಲೋಽನಿಲಃ| ಪಿತ್ತಂ ಸಸ್ನೇಹತೀಕ್ಷ್ಣೋಷ್ಣಂ ಲಘು ವಿಸ್ರಂ ಸರಂ ದ್ರವಮ್| ಸ್ನಿಗ್ಧಃ ಶೀತೋ ಗುರುರ್ಮನ್ದಃ ಶ್ಲಕ್ಷ್ಣೋ ಮೃತ್ಸ್ನಃ ಸ್ಥಿರಃ ಕಫಃ|| ಕಟ್ವಮ್ಲಲವಣಂ ಪಿತ್ತಂ ಸ್ವಾದ್ವಮ್ಲಲವಣಃ ಕಫಃ| ಕಷಾಯತಿಕ್ತಕಟುಕೋ ವಾಯುರ್ದುಷ್ಟೋಽನುಮಾನತಃ||” ಇತಿ| ಕಿಞ್ಚ, ಮಿಥ್ಯಾಹಾರವಿಹಾರಾಭ್ಯಾಂ ದೋಷಾ ಯುಗಪದುತ್ಪದ್ಯನ್ತೇ ಆಹೋಸ್ವಿತ್ಕಾಲವ್ಯವಧಾನೇನ? ಆದ್ಯೇ ಸಮಬಲತ್ವೇನ ತಾರತಮ್ಯೇನ ವಾ? ನಾದ್ಯಃ, ಸರ್ವೇಷಾಂ ಸಮಬಲತ್ವೇನ ಪರಸ್ಪರಘಾತಕಾನಾಂ ಯುಗಪದುತ್ಪತ್ತಿರ್ನ ಸ್ಯಾತ್| ಅಥ ಭಿನ್ನಾಶ್ರಯತಯಾ ಸಾಽಸ್ತು; ತದಪಿ ನ, ಕುಪಿತಾನಾಂ ಸರ್ವದೇಹವ್ಯಾಪಿತ್ವೇನ ಪರಸ್ಪರಸಮ್ಬನ್ಧಾತ್| ತದುಕ್ತಮ್– “ವ್ಯಾಪ್ನೋತಿ ಸಹಸಾ ದೇಹಮಾಪಾದತಲಮಸ್ತಕಮ್|” ಇತಿ| ಕಿಞ್ಚ ಜ್ವರೋತ್ಪತ್ತೌ ತಾವತ್ಕುಪಿತಾನಾಮಾಮಾಶಯಗತಾನಾಂ ರಸದೂಷಕಾಣಾಂ ಜ್ವರೋತ್ಪಾದಕತ್ವಂ, ತನ್ಮಿಲಿತಾನಾಮೇವ ಸ್ಯಾದ್ಯಥಾದುಷ್ಟೇನೇತಿ| ನ ದ್ವಿತೀಯಃ, ಪೂರ್ವದೋಷಾಧಿಕತ್ವಾತ್| ಕಿಞ್ಚ ತಾರತಮ್ಯೇನೋತ್ಪತ್ತೌ ಮೂಷಕಮಾರ್ಜಾರವದ್ವಿರೋಧೇ ಪ್ರಾಗೇವ ತೇನ ಪ್ರಬಲೇನ ದುರ್ಬಲಾಘಾತಃ ಸುಕರಃ; ದೃಶ್ಯತೇ ಚ ಮಾತ್ಸ್ಯೋ ನ್ಯಾಯಃ| ಅಥ ಯುಗಪದುತ್ಪಾದಕಾ ಆಹಾರಾದಯೋ ನ ಭವನ್ತಿ; ತತ್ರ ಯುಗಪದುತ್ಪಾದಕದ್ರವ್ಯಮೇಕಮನೇಕಂ ವಾ? ತಸ್ಯ ( ಏಕತ್ವೇ)ಪಾಞ್ಚಭೌತಿಕತ್ವೇನ ವಿರುದ್ಧಗುಣಾಧಿಕಾರ(ಕರಣ)ಸ್ಯ ತ್ರಿದೋಷೋತ್ಪಾದಕತ್ವಂ ನ ಸ್ಯಾತ್| ಅಸ್ತು ವಾಽವಿಚಾರಿತರಮಣೀಯಮ್| ಏಕಮೇವಾಭ್ಯವಹ್ರೀಯತ ಇತಿ ಕಥಮ್? ಅಸ್ತು ವಾ ಸಾಧಕತ್ವೇನ ಸಹಕಾರಿಣಿ ದ್ರವ್ಯಾಭ್ಯವಹಾರೇ ತಸ್ಯ ವಿರುದ್ಧಗುಣವತ್ತ್ವೇನ ದೋಷಾನ್ತರಘಾತಕತ್ವೇನಾನುತ್ಪತ್ತಿಃ; ತದವಸ್ಥತಯೈವ ಜಾಯಮಾನಃ ಕೇವಲೈಕದೋಷಜೋ ನ ಸಂಸರ್ಗಸನ್ನಿಪಾತಜೋ ಜ್ವರ ಇತಿ| ಅಥಾದೃಷ್ಟಾಧೀನತ್ವೇನ ಸಹಕಾರಿಣೋ ಭಾವೇ (ಸಮ್ಭವೇ) ಏಕಾಭ್ಯವಹಾರೇ ಸನ್ನಿಪಾತಃ, ತರ್ಹಿ ಸರ್ವೇಷಾಂ ಸಮಬಲತ್ವೇನೇತ್ಯತ್ರೋಕ್ತದೋಷಃ ಸ್ಯಾತ್| ಅಥಾನೇಕದ್ರವ್ಯಾಣಾಮಭ್ಯವಹಾರೇ ತ್ರಿದೋಷಪ್ರಕೋಪಣಂ ನ ಸಮ್ಭವತಿ| ತತ್ರ ತುಲ್ಯಾನಾಮೇವಾಭ್ಯವಹಾರಃ ಕಥಂ? ಯತೋಽಭಿನ್ನರುಚಿತ್ವಾತ್| ಯಥಾರುಚ್ಯಭ್ಯವಹಾರೇ ತಾರತಮ್ಯಸಮ್ಬನ್ಧಾತ್| ತಾರತಮ್ಯೇನೈವ ಭವತಿ ಪ್ರಕೋಪೋ ನ ಯುಗಪದಿತಿ ಪ್ರತಿಜ್ಞಾಹಾನಿಃ| ಅತ್ರಾಪ್ಯದೃಷ್ಟಾಧೀನತ್ವಾತ್ತುಲ್ಯಾಭ್ಯವಹಾರೇ ಪ್ರತಿಘಾತಕತ್ವಾಭಾವೇಽಪಿ ಯೌಗಪದ್ಯಂ; ತರ್ಹಿ ಸ ಏವ ದೋಷಃ| ಅಥ ಕಾಲವ್ಯವಧಾನೇನ, ತತ್ರ ಪೂರ್ವಸ್ಮಾದುತ್ತರಸ್ಯ ಭಿನ್ನಃ ಕಾಲೋ ಭವೇತ್; ಸಮಬಲೋ ವಾ ನ್ಯೂನಾಧಿಕಬಲೋ ವಾ? ನಾದ್ಯಃ, ಉಪಸಞ್ಜಾತವಿರೋಧಿತ್ವೇನೋತ್ಪತ್ತುಮೇವ ನ ಶಕ್ನೋತಿ| ನ ದ್ವಿತೀಯಃ, ನ್ಯೂನಬಲತ್ವೇನ ಪೂರ್ವಪ್ರಬಲೇನೈವ ವಿನಾಶಿತತ್ವಾತ್, ಅಕಿಞ್ಚಿತ್ಕರತ್ವಾಚ್ಚ| ನ ತೃತೀಯಃ, ವಿಚಾರಾಸಹತ್ವಾತ್| ತತ್ರ ವಕ್ತವ್ಯಮ್ ಅಧಿಕಬಲತ್ವಮುತ್ಪತ್ತೇಃ ಪೂರ್ವಂ ಪಶ್ಚಾದ್ವಾ? ನಾದ್ಯಃ, ಅನುತ್ಪನ್ನಸ್ಯಾಧಿಕ್ಯಾಭಾವಾತ್| ಅಧಿಕತ್ವಂ ಧರ್ಮಃ, ಸ ತು ಸತಿ ಧರ್ಮಿಣಿ ಚಿನ್ತ್ಯಃ| ಅಥ ಪಶ್ಚಾತ್? ತನ್ನ, ಉತ್ಪತ್ತ್ಯಧಿಕೇ ಅಧಿಕೇನ ಘಾತಸ್ಯೋಪಸಞ್ಜಾತವಿರೋಧಿನ ಉತ್ಪತ್ತಿರೇವ ನ, ಕುತೋಽಧಿಕತ್ವಮ್| ಅತ್ರಾಪ್ಯಧಿಕತ್ವಂ ನ ಸಮ್ಭವತಿ| ತಸ್ಮಾದ್ವಿರುದ್ಧಗುಣಾನಾಂ ಸಮ್ಭೂಯ ಕರ್ತೃತ್ವಂ ಘಟಘಟಾಭಾವಯೋರಿವ ಘಟಘಟಪ್ರಧ್ವಂಸಯೋರಿವ ಸಹಾವಸ್ಥಾಯಿತ್ವಂ ನಾಸ್ತಿ ದಹನತುಹಿನವತ್| ಅತ್ರೋಚ್ಯತೇ– ಸರ್ವೇ ವಿಕಲ್ಪಾ ಅನಙ್ಗೀಕಾರಪಾಶಹತಾಃ, ಸನ್ನಿಪಾತಸ್ತು ಸ್ಯಾದೇವ; ಮಿಥ್ಯಾಹಾರಾದಿನಾ ಕುಪಿತಾ ದೋಷಾ ಯುಗಪತ್ಕಾಲವ್ಯವಧಾನೇನ ವಾ, ಸಮಬಲತ್ವೇನ ತಾರತಮ್ಯೇನ ವಾ ಪರಸ್ಪರವಿರುದ್ಧಾ ಅಪಿ ಸ್ವಸ್ಥಾನಾದಾಮಾಶಯಮಾಗತ್ಯ ರಸಂ ದೂಷಯಿತ್ವಾ ದ್ವನ್ದ್ವಸನ್ನಿಪಾತೋತ್ಪಾದಕಾ ಭವನ್ತಿ, ಉಕ್ತಂ ಚ– ಮಿಥ್ಯಾಹಾರೇತ್ಯಾದಿ| ಕಾಲವ್ಯವಧಾನೇನೋತ್ಪನ್ನಾನಾಮಪಿ ಕಾಲಾನ್ತರೇಣ ಯೌಗಪದ್ಯಮೇವ ಭವತೀತಿ ನ ಕದಾಚಿದನುಪಪತ್ತಿಃ| ನನು, ಕಥಮಾದಿಪಶ್ಚಾದ್ಭಾವೇನೋತ್ಪನ್ನಾನಾಂ ಯೌಗಪದ್ಯಮಿತಿ ಚೇತ್? ತನ್ನ, ದೋಷಾದ್ದೋಷಾನ್ತರೋತ್ಪತ್ತೇಃ| ತದುಕ್ತಮ್– “ಏಕಃ ಪ್ರಕುಪಿತೋ ದೋಷಃ ಸರ್ವಾನೇವ ಪ್ರಕೋಪಯೇತ್| ಏಕಃ ಪ್ರಶಮಿತೋ ದೋಷಃ ಸರ್ವಾನ್ ದೋಷಾನ್ನಿವಾರಯೇತ್||” ಇತಿ| ತಥಾಚ ಚರಕಃ– “ಕಶ್ಚಿದ್ಧಿ ರೋಗೋ ರೋಗಸ್ಯ ಹೇತುರ್ಭೂತ್ವಾ ಪ್ರಶಾಮ್ಯತಿ||” ಇತಿ| ಅತ್ರ ರುಜಾಕರತ್ವಾದ್ದೋಷೋಽಪಿ ರೋಗ ಇತಿ ಟೀಕಾಕೃತೋ ವ್ಯಾಚಕ್ಷತೇ, ‘ವಿಕೃತೋ ದೋಷೋ ರೋಗ’ ಇತಿ ಸಮುದಾಯಸಮುದಾಯಿನೋರಭೇದವಾದಿನಾಂ ಮತಂ ಪೂರ್ವಮೇವೋಕ್ತಮ್| ಅನ್ಯಚ್ಚ ತಥಾ– “ವಿಕೃತಾವಿಕೃತಾ ದೇಹಂ ಘ್ನನ್ತಿ ತೇ ವರ್ತಯನ್ತಿ ಚ|” ಇತಿ| ವಿಕೃತಾನಾಂ ಘಾತಕತ್ವಂ ರೋಗರೂಪೇಣೈವ ಭವತಿ, ಯಾ ವಿಕೃತಿಃ ಸ ಏವ ರೋಗ ಇತಿ ನ ದೋಷರೋಗಯೋರ್ಭೇದಃ| ಅಸ್ತು ವಾ ಭೇದಃ, ಮಿಲಿತೈರ್ದೋಷೈಃ ರೋಗಃ ಕ್ರಿಯತ ಇತಿ| ಕಥಞ್ಚಿದಪಿ ಏಕಾನೇಕದ್ರವ್ಯಾಭ್ಯವಹಾರೇ ಸಹಕಾರಿಣೋ ದೈವಾತ್ತ್ರಯಾಣಾಂ ಪ್ರಕೋಪೋ ಭವತ್ಯೇವ| ಉಕ್ತಂ ಚ– “ದೃಷ್ಟಾಪರಾಧಜಃ ಕಶ್ಚಿತ್ಕಶ್ಚಿತ್ಪೂರ್ವಾಪರಾಧಜಃ| ತತ್ಸಙ್ಕರಾದ್ಭವತ್ಯನ್ಯೋ ವ್ಯಾಧಿರೇವಂ ತ್ರಿಧಾ ಸ್ಮೃತಃ||” ಇತಿ| ತಥಾ– “ಪಿತ್ತಕ್ಷೋಭೇ ತಿಲಾಭ್ಯಙ್ಗೋ ರಾತ್ರೌ ಚ ದಧಿಭೋಜನಮ್| ಅನಿದ್ರಾ ಮೈಥುನಂ ಯಸ್ಯ ಸನ್ನಿಪಾತೋ ಭವೇದ್ಧ್ರುವಮ್||” ಇತಿ| ನನು ದೋಷಾಣಾಂ ಬಾಧ್ಯಬಾಧಕಭಾವೇನಾದಿಪಶ್ಚಾದ್ಭಾವೇನೋತ್ಪತ್ತಿರ್ದೋಷಾದ್ದೋಷಾನ್ತರೋತ್ಪತ್ತಿರ್ವಾ ನ ಸಮ್ಭವತೀತ್ಯನುಪದಮೇವೋಕ್ತಮ್|” ಅತ್ರ ಸಮಾಧಾನಮುಕ್ತಂ ದೃಢಬಲೇನ, ಯಥಾ– “ವಿರುದ್ಧೈರಪಿ ನ ತ್ವೇತೇ ಗುಣೈರ್ಘ್ನನ್ತಿ ಪರಸ್ಪರಮ್| ದೋಷಾಃ ಸಹಜಸಾತ್ಮ್ಯತ್ವಾದ್ಘೋರಂ ವಿಷಮಹೀನಿವ||” ಇತಿ (ಚ. ಚಿ. ಅ. ೨೬)| ಏತಚ್ಚಾನ್ಯೇ ದೂಷಯನ್ತಿ– ಸಹಜತ್ವಾದಿತ್ಯನೈಕಾನ್ತಿಕಂ, ಯತಃ ಸಹಜಾನಪಿ ಧಾತೂನ್ ದೋಷಾ ಉಪಘ್ನನ್ತಿ; ಸಾತ್ಮ್ಯತ್ವಾದಿತ್ಯಪಿ ಸಾಧ್ಯಾವಿಶಿಷ್ಟಂ, ಯತಃ ಸಾತ್ಮ್ಯತ್ವಮಬಾಧಕತ್ವಂ, ತದೇವ ಚ ದೋಷಾಣಾಮಿಹ ಸಾಧ್ಯಮ್| ಅತ್ರೋಚ್ಯತೇ– ದೋಷಾ ನೋಪಘ್ನನ್ತೀತಿ ಕೋಽಯಮನುಪಘಾತಃ ಸಾಧ್ಯತೇ? ವಿಕೃತೇರಕಾರಕತ್ವಂ ವಾ, ಅವಿನಾಶಕತ್ವಂ ವಾ? ನಾದ್ಯಃ, ದೋಷಾಣಾಂ ಪರಸ್ಪರಂ ವಿಕೃತಿಕರ್ತೃತ್ವಾತ್| ಯಥೋಕ್ತಂ ಚರಕೇ– “ವಿಶೋಷಯೇದ್ವಸ್ತಿಗತಂ ಸಶುಕ್ರಂ ಮೂತ್ರಂ ಸಪಿತ್ತಂ ಪವನಃ ಕಫಂ ವಾ| ಯದಾ ತದಾಽಶ್ಮರ್ಯುಪಜಾಯತೇ ತು ಕ್ರಮೇಣ ಪಿತ್ತೇಷ್ವಿವ ರೋಚನಾ ಗೋಃ||” (ಚ. ಚಿ. ಅ. ೨೬) ಇತಿ; ತಥಾ ಚೋಕ್ತಂ ವಾಗ್ಭಟೇನ– “ಸಶ್ಲೇಷ್ಮಮೇದಃ ಪವನಃ ಸಾಮಮತ್ಯರ್ಥಸಞ್ಚಿತಮ್| ಅಭಿಭೂಯೇತರಂ ದೋಷಮೂರೂ ಚೇತ್ಪ್ರತಿಪದ್ಯತೇ|| ಸಕ್ಥ್ಯಸ್ಥಿನೀ ಪ್ರಪೂರ್ಯಾನ್ತಃ ಶ್ಲೇಷ್ಮಣಾ ಸ್ತಿಮಿತೇನ ಚ| ತದಾ ಸ್ತಭ್ನಾತಿ ತೇನೋರೂ ಸ್ತಬ್ಧೌ ಶೀತಾವಚೇತನೌ||’ (ವಾ. ನಿ. ಅ. ೧೫) ಇತಿ| ಅವಿನಾಶಕತ್ವಂ ತು ವಿದ್ಯತ ಏವ, ಧಾತುದೋಷಯೋಃ ಪರಸ್ಪರಂ ಚ ದೋಷಾಣಾಂ ಸರ್ವಥೋಚ್ಛೇದಪ್ರತಿಪಾದಕಾಗಮಾಭಾವಾತ್, ಮರಣಪ್ರಸಙ್ಗಾಚ್ಚ ; ದೋಷಾಣಾಮಪಿ ದೇಹಧಾರಕತ್ವಾತ್; ತಸ್ಮಾತ್ಸರ್ವಥೋಚ್ಛೇದನಿರಾಸಾಭಿಪ್ರಾಯೇಣೈವ ದೃಢಬಲವಚನಮಿಹ ದ್ರಷ್ಟವ್ಯಂ; ತತಃ ಕುತೋಽನೈಕಾನ್ತಿಕತಾ| ನ ಚೈವಂ ಸತಿ ವಿಷಸ್ಯ ವಿಷಾದಕರ್ತೃತ್ವೇನ ದೃಷ್ಟಾನ್ತವಿಫಲತ್ವಂ, ವಿಷಸ್ಯ ವಿಷಾದಾದವಾನ್ತರಖ್ಯಾಪಾರಸ್ಯ ಪ್ರಾಣವಿನಾಶಕತ್ವಾತ್; ನಚ ಸರ್ವಾತ್ಮನಾ ದೃಷ್ಟಾನ್ತೋ ಭವತೀತಿ| ಸಾತ್ಮ್ಯತ್ವಾದಿತ್ಯಸ್ಯಾಯಮರ್ಥಃ– ಸಾತ್ಮ್ಯತ್ವೇನ ಪ್ರತೀಯಮಾನತ್ವಾತ್| ದೋಷಾಃ ಪರಸ್ಪರಂ ನೋಪಘ್ನನ್ತಿ, ಅನುಪಘಾತಕತ್ವೇನ ಪ್ರತೀಯಮಾನತ್ವಾತ್; ಯದ್ಯಥಾ ಪ್ರತೀಯತೇ ತತ್ತಥಾ ನಿರ್ದಿಶ್ಯತೇ, ಯಥಾಽಗ್ನಿಕಾರ್ಯೋ ಧೂಮೋಽಗ್ನಿಕಾರ್ಯತ್ವೇನೇತಿ, ತತ್ಕುತಃ ಸಾಧ್ಯಾವಿಶಿಷ್ಟತ್ವಮಿತಿ| ಚಕ್ರದತ್ತಸ್ತು ಸಹಜಸಾತ್ಮ್ಯತ್ವಾದಿತ್ಯೇಕಮೇವ ಹೇತುಂ ವ್ಯಾಖ್ಯಾತವಾನ್– ಸಹಜಂ ಸ್ವಾಭಾವಿಕಂ ದೋಷಾಣಾಂ ಸಾತ್ಮ್ಯತ್ವಮಿತಿ| ದೃಢಬಲೋಕ್ತಹೇತುದ್ವಯಾಸ್ವರಸೇನ ಗಯದಾಸಸ್ತು ಹೇತ್ವನ್ತರಮುಕ್ತವಾನ್– “ದೈವಾದ್ದೋಷಸ್ವಭಾವಾದ್ವಾ ದೋಷಾಣಾಂ ಸಾನ್ನಿಪಾತಿಕೇ| ವಿರುದ್ಧೈಃ ಸ್ವಗುಣೈಃ ಕಶ್ಚಿನ್ನೋಪಘಾತಃ ಪರಸ್ಪರಮ್||” ಇತಿ ಸಙ್ಕ್ಷೇಪಃ||೧೮-೨೩||

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ಅಥ ಸಾನ್ನಿಪಾತಿಕಜ್ವರಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ಕ್ಷಣೇ ದಾಹ ಇತ್ಯಾದಿ| ರುಜಾಶಬ್ದೋಽಸ್ಥ್ಯಾದಿಭಿಃ ಸಮ್ಬಧ್ಯತೇ| ಲೋಚನೇ ಸಾಸ್ರಾವೇ ಸಾಶ್ರುಣೀ, ಕಲುಷೇ ಆವಿಲೇ, ರಕ್ತೇ ಲೋಹಿತವರ್ಣೇ, ನಿರ್ಭುಗ್ನೇ ವಿಸ್ಫಾರಿತೇ ಇತಿ ಜೇಜ್ಜಟಃ, ಅತಿಕುಟಿಲೇ ಇತಿ ಚಕ್ರಃ| ಕರ್ಣೌ ಸಸ್ವನೌ ಸಶಬ್ದೌ, ಸರುಜೌ ವೇದನಾಯುಕ್ತೌ ಭವತಃ| ಕಣ್ಠಃ ಶೂಕೈರ್ಧಾನ್ಯಾಗ್ರಸೂಕ್ಷ್ಮಕಣ್ಟಕಾಕಾರೈಃ, ಅನ್ಯೇ ಕಪಿಕಚ್ಛೂಶೂಕೈರಿವಾವೃತಃ ವ್ಯಾಪ್ತ ಇವ| ತನ್ದ್ರಾ ಪ್ರಸಿದ್ಧಾ, ಮೋಹೋಽಚೈತನ್ಯಂ ಭವತಿ, ಪ್ರಲಾಪೋಽಸಮ್ಬದ್ಧಭಾಷಣಮ್| ಭ್ರಮಶ್ಚಕ್ರಾರೂಢಸ್ತ್ಯೇವ, ಅನ್ಯೇ ತು ವಿಪರೀತಪದಾರ್ಥಜ್ಞಾನಂ ಸ್ಥಾಣೌ ತುಷಜ್ಞಾನವತ್| ಜಿಹ್ವಾ ಪರಿದಗ್ಧಾ ದಗ್ಧವತ್ಕೃಷ್ಣವರ್ಣಾ, ಖರಸ್ಪರ್ಶಾ ಕಣ್ಟಕಿನೀ ಚ| ಸ್ರಸ್ತಾಙ್ಗತಾ ನಿಃಸಹಾವಯವತಾ, ಅನ್ಯೇ ವಿಕಲಾಙ್ಗತ್ವಮಾಹುಃ| ಷ್ಠೀವನಂ ಮುಖೇನ ರಕ್ತಪಿತ್ತಸ್ಯ| ಈಷತ್ಕಫಮಿಶ್ರಿತಸ್ಯೋದ್ಗಿರಣಮ್| ಶಿರಸೋ ಲೋಠನಮಿತಸ್ತತಃ ಶಿರಶ್ಚಾಲನಮ್| ತೃಷ್ಣಾ ಪಿಪಾಸಾ| ನಿದಾನಾಶಃ ಹೃದಿ ವ್ಯಥಾ ಸ್ವೇದಮೂತ್ರಪುರೀಷಾಣಾಂ ಚಿರೇಣಾಲ್ಪಶೋ ದರ್ಶನಂ ಚಿರಾತ್ ಸ್ರುತಿಃ| ಕೃಶತ್ವಂ ನಾತಿಗಾತ್ರಾಣಾಂ ನಾತಿದೌರ್ಬಲ್ಯಂ ದೋಷಪೂರ್ಣತ್ವಾತ್| ಪ್ರತತಂ ನಿರನ್ತರಂ, ಕಣ್ಠಕೂಜನಂ ಅವ್ಯಕ್ತಶಬ್ದಃ| ಕೋಠಾನಾಂ ಶ್ಯಾವರಕ್ತವರ್ಣಾನಾಂ ಮಣ್ಡಲಾನಾಂ ಚ ದರ್ಶನಂ; ಕೋಠಲಕ್ಷಣಂ ಭಾಲುಕಿತನ್ತ್ರೇ ಪಠಿತಮ್– “ವರಟಿದಷ್ಟಸಙ್ಕಾಶಃ ಕಣ್ಡೂಮಾಲ್ಲೋಹಿತೋಽಸ್ರಕಫಪಿತ್ತಾತ್| ಕ್ಷಣಿಕೋತ್ಪಾದವಿನಾಶಃ ಕೋಠ ಇತಿ ನಿಗದ್ಯತೇ ತಜ್ಜ್ಞೈಃ” ಇತಿ, ಅಥವಾ ಕೋಠಾಃ ಅವ್ಯಕ್ತಮುಖಾಃ ಪಿಡಿಕಾಪ್ರಾಯಾಃ, ತೇಷಾಂ ಚ ಶ್ಯಾವರಕ್ತಾನಾಂ ದರ್ಶನಂ, ಶರೀರೇ ಮಣ್ಡಲಾನಾಂ ಚ ಸಕಲಾನಾಂ ಚ ದರ್ಶನಮ್| ಮೂಕತ್ವಂ ಮನ್ದವಚನತಾ ಅವಚನತಾ ವಾ| ಸ್ರೋತಸಾಂ ಮುಖನಾಸಾದಿರನ್ಧ್ರಾಣಾಂ ಪಾಕಃ| ಗುರುತ್ವಮುದರಸ್ಯ ಉದರಗೌರವಮ್| ಚಿರಾತ್ಪಾಕಶ್ಚ ದೋಷಾಣಾಮಿತಿ ಅತಿಸಾಮತ್ವಾರಬ್ಧೇನ ದೋಷಾಣಾಮೇಕತ್ರ ಮಿಲಿತಾನಾಂ ಚಿರಕಾಲೇನ ಪಾಕೋ ನಿರಾಮತಾ| ಚಕಾರಾದನ್ಯಾನ್ಯಪಿ ಬೋದ್ಧವ್ಯಾನಿ| ಯದಾಹ ವಾಗ್ಭಟಃ– “ತದ್ವಚ್ಛೀತಂ ಮಹಾನಿದ್ರಾ ದಿವಾ ಜಾಗರಣಂ ನಿಶಿ| ಸದಾ ವಾ ನೈವ ವಾ ನಿದ್ರಾ ಮಹಾನ್ ಸ್ವೇದೋಽಥ ನೈವ ಚ|| ಗೀತನರ್ತನಹಾಸ್ಯಾದಿವಿಕೃತೇಹಾಪ್ರವರ್ತನಮ್|” ಇತಿ| ಏತಚ್ಚ ಲಕ್ಷಣಂ ತ್ರಯೋದಶಸನ್ನಿಪಾತೇಷು ಸಾಮಾನ್ಯಂ ವೃದ್ಧೈರ್ದೋಷೈಸ್ತುಲ್ಯೈರಾರಬ್ಧಸ್ಯ ಚರಕೇಣ ಪಠಿತಮ್; ಏವಂ ‘ ದ್ವ್ಯುಲ್ಬಣೈಕೋಲ್ಬಣೈಃ ಷಟ್ ಸ್ಯುಃ’ ಇತ್ಯಾದಿದ್ವಾದಶಸನ್ನಿಪಾತಾನಾಂ ಚ ಲಕ್ಷಣಂ ಬೋದ್ಧವ್ಯಮ್| ತಥಾ ಚ ಕಾಶ್ಮೀರಪಾಠೇ ಚರಕತನ್ತ್ರೇ– “ಭ್ರಮಃ ಪಿಪಾಸಾ ದಾಹಶ್ಚ ಗೌರವಂ ಶಿರಸೋಽತಿರುಕ್| ವಾತಪಿತ್ತೋಲ್ಬಣೇ ವಿದ್ಯಾಲ್ಲಿಙ್ಗಂ ಮನ್ದಕಫಜ್ವರೇ|| ಶೈತ್ಯಂ ಕಾಸೋಽರುಚಿಸ್ತನ್ದ್ರಾ ಪಿಪಾಸಾದಾಹಹೃದ್ವ್ಯಥಾಃ| ವಾತಶ್ಲೇಷ್ಮೋಲ್ಬಣೇ ವ್ಯಾಧೌ ಲಿಙ್ಗಂ ಪಿತ್ತಾವರೇ ವಿದುಃ|| ಛರ್ದಿಃ ಶೈತ್ಯಂ ಬಹಿರ್ದಾಹಸ್ತೃಷ್ಣಾ ಮೋಹೋಽಸ್ಥಿವೇದನಾ ಮನ್ದೇ ವಾತೇ ವ್ಯವಸ್ಯನ್ತಿ ಲಿಙ್ಗಂ ಪಿತ್ತಕಫೋಲ್ಬಣೇ|| ಸನ್ಧ್ಯಸ್ಥಿಶಿರಸಃ ಶೂಲಂ ಪ್ರಲಾಪೋ ಗೌರವಂ ಭ್ರಮಃ| ವಾತೋಲ್ಬಣೇ ತ್ರಿದೋಷೇ ತು ತೃಷ್ಣಾ ಕಣ್ಠಾಸ್ಯಶುಷ್ಕತಾ|| ರಕ್ತವಿಣ್ಮೂತ್ರನೇತ್ರತ್ವಂ ದಾಹತೃಡ್ಬಲಸಙ್ಕ್ಷಯಾಃ| ಮೂರ್ಛಾ ಚೇತಿ ತ್ರಿದೋಷೇ ಸ್ಯಾಲ್ಲಿಙ್ಗಂ ಪಿತ್ತೇ ಗರೀಯಸಿ|| ಆಲಸ್ಯಾರುಚಿಹೃಲ್ಲಾಸದಾಹವಮ್ಯರತಿಭ್ರಮಾಃ| ಕಫೋಲ್ಬಣೇ ಸನ್ನಿಪಾತೇ ತನ್ದ್ರಾ ಕಾಸೋಽಪಿ ಜಾಯತೇ|| ಮೂರ್ಛಾಚ್ಛರ್ದಿಃ ಪ್ರತಿಶ್ಯಾಯಸ್ತನ್ದ್ರಾಽರುಚ್ಯಗ್ನಿಮಾರ್ದವಮ್| ಹೀನವಾತೇ ಮಧ್ಯಪಿತ್ತೇ ಲಿಙ್ಗಂ ಶ್ಲೇಷ್ಮಾಧಿಕೇ ಮತಮ್|| ಹಾರಿದ್ರಮೂತ್ರನೇತ್ರತ್ವಂ ದಾಹಸ್ತೃಷ್ಣಾಽರುಚಿರ್ಭ್ರಮಃ| ಹೀನವಾತೇ ಮಧ್ಯಕಫೇ ಲಿಙ್ಗಂ ಪಿತ್ತಾಧಿಕೇ ಮತಮ್|| ಶಿರೋರುಗ್ವೇಪಥುಃ ಶ್ವಾಸಪ್ರಲಾಪಶ್ಚ್ಛರ್ದ್ಯರೋಚಕಾಃ| ಹೀನಪಿತ್ತೇ ಮಧ್ಯಕಫೇ ಲಿಙ್ಗಂ ವಾತಾಧಿಕೇ ಮತಮ್|| ಶೀತಕಂ ಗೌರವಂ ತನ್ದ್ರಾ ಪ್ರಲಾಪಃ ಶಿರಸೋಽತಿರುಕ್|| ಹೀನಪಿತ್ತೇ ವಾತಮಧ್ಯೇ ಲಿಙ್ಗಂ ಶ್ಲೇಷ್ಮಾಧಿಕೇ ಮತಮ್|| ಪರ್ವಭೇದೋಽಙ್ಗದೌರ್ಬಲ್ಯಂ ತೃಷ್ಣಾ ದಾಹೋಽರುಚಿರ್ಭ್ರಮಃ|| ಕಫೇ ಹೀನೇ ಮಧ್ಯವಾತೇ ಲಿಙ್ಗಂ ಪಿತ್ತಾಧಿಕೇ ವಿದುಃ|| ಶ್ವಾಸಃ ಕಾಸಃ ಪ್ರತಿಶ್ಯಾಯೋ ಮುಖಶೋಷೋಽತಿಪಾರ್ಶ್ವರುಕ್|| ಕಫೇ ಹೀನೇ ಮಧ್ಯಪಿತ್ತೇ ಲಿಙ್ಗಂ ವಾತಾಧಿಕೇ ಮತಮ್|” ಇತಿ|| ವಿಕೃತೌ ನಿಯಮೋ ನಾಸ್ತಿ, ತೇನ ವಿಕೃತಿವಿಷಮಸಮವಾಯಾರಬ್ಧಾ ಅನೇಕಪ್ರಕಾರಾ ಭವನ್ತಿ| ಪ್ರಕೃತಿಸಮಸಮವಾಯೇ ಸನ್ನಿಪಾತೇ ಪೃಥಗ್ವಾತಾದಿಜ್ವರಸ್ಯೈವ ಲಕ್ಷಣಂ ಜ್ಞೇಯಮ್| ಹೀನಮಧ್ಯಾಧಿಕಕ್ರಮೇಣ ಸನ್ನಿಪಾತಾಃ ಏವಂ ಷಟ್, ದ್ವ್ಯುಲ್ಬಣೇನ ತ್ರಯಃ, ಏಕೋಲ್ಬಣೇನ ತ್ರಯಃ, ಸಮತ್ವೇನೈಕಃ, ಏವಂ ತ್ರಯೋದಶಸನ್ನಿಪಾತಾಃ ಪ್ರಕೃತೌ| ಅತ್ರ ಸುಶ್ರುತಸ್ತು ದೋಷೋತ್ಕರ್ಷಾಪಕರ್ಷತಾರತಮ್ಯೇನ ಧಾತ್ವಾದ್ಯಾವರಣಭೇದೇನ ಚ ಸನ್ನಿಪಾತಭೇದಾನಾಮಾನನ್ತ್ಯಾತ್ಪೃಥಗ್ಲಕ್ಷಣಂ ನೋಕ್ತವಾನ್; ಕಿನ್ತು ತುಲ್ಯಕುಪಿತೈರ್ದೋಷೈರೇಕಮೇವ ಸನ್ನಿಪಾತಲಕ್ಷಣಂ ಪಠಿತವಾನ್| ತದ್ಯಥಾ– “ನಾತ್ಯುಷ್ಣಶೀತೋಽಲ್ಪಸಞ್ಜ್ಞೋ ಭ್ರಾನ್ತಪ್ರೇಕ್ಷೀ ಹತಪ್ರಭಃ|| ಖರಜಿಹ್ವಃ ಶೂಕಕಣ್ಠಃ ಸ್ವೇದವಿಣ್ಮೂತ್ರವರ್ಜಿತಃ|| ಸಾಶ್ರುನಿರ್ಭುಗ್ನನಯನೋ ಭಕ್ತದ್ವೇಷೀ ಹತಸ್ವರಃ|| ಶ್ವಸನ್ನಿಪತಿತಃ ಶೇತೇ ಪ್ರಲಾಪೋಪದ್ರವೈರ್ಯುತಃ|| ಅಭಿನ್ಯಾಸಂ ತು ತಂ ಪ್ರಾಹುರ್ಹತೌಜಸಮಥಾಪರೇ|| ಸನ್ನಿಪಾತಜ್ವರಂ ಕೃಚ್ಛ್ರಮಸಾಧ್ಯಮಪರೇ ವಿದುಃ|| ನಿದ್ರೋಪೇತಮಭಿನ್ಯಾಸಂ ಕ್ಷೀಣಮೇನಂ ಹತೌಜಸಮ್|| ಸನ್ನ್ಯಸ್ತಗಾತ್ರಂ ಸನ್ನ್ಯಾಸಂ ವಿದ್ಯಾತ್ಸರ್ವಾತ್ಮಕಂ ಜ್ವರಮ್|” ಇತಿ|| ಅಥ ಭಾಲುಕಿತನ್ತ್ರೇ ದ್ವ್ಯುಲ್ಬಣೈಕೋಲ್ಬಣಾದಿಲಕ್ಷಣಮನ್ಯಥಾ ಪಠಿತಮ್| ತದ್ಯಥಾ– “ಆಮೋ ಹ್ಯಾಹಾರದೋಷಾತ್ಪ್ರಥಮಮುಪಚಿತೋ ಹನ್ತಿ ವಹ್ನಿಂ ಶರೀರೇ ಶ್ಲೇಷ್ಮತ್ವಂ ಯಾತಿ ಭುಕ್ತಂ ಸಕಲಮಪಿ ತತೋಽಸೌ ಕಫೋ ವಾಯುದುಷ್ಟಃ| ಸ್ರೋತಾಂಸ್ಯಾಪೂರ್ಯ ರುನ್ಧ್ಯಾದನಿಲಮಥ ಮರುತ್ಕೋಪಯೇತ್ಪಿತ್ತಮನ್ತಃ ಸಮ್ಮೂರ್ಛ್ಯಾನ್ಯೋನ್ಯಮೇತೇ ಪ್ರಬಲಮಿತಿ ನೃಣಾಂ ಕುರ್ವತೇ ಸನ್ನಿಪಾತಮ್|| ವಾತಪಿತ್ತಾಧಿಕೋ ಯಸ್ಯ ಸನ್ನಿಪಾತಃ ಪ್ರಕುಪ್ಯತಿ| ತಸ್ಯ ಜ್ವರೋಽಙ್ಗಮರ್ದಸ್ತೃಟ್ ತಾಲುಶೋಷಪ್ರಮೀಲಕೌ|| ಆಧ್ಮಾನತನ್ದ್ರಾರುಚಯಃ ಶ್ವಾಸಕಾಸಭ್ರಮಶ್ರಮಾಃ| ಪಿತ್ತಶ್ಲೇಷ್ಮಾಧಿಕೋ ಯಸ್ಯ ಸನ್ನಿಪಾತಃ ಪ್ರಕುಪ್ಯತಿ|| ಅನ್ತರ್ದಾಹೋ ಬಹಿಃ ಶೈತ್ಯಂ ತಸ್ಯ ತನ್ದ್ರಾ ಚ ವರ್ಧತೇ| ತುದ್ಯತೇ ದಕ್ಷಿಣಂ ಪಾರ್ಶ್ವಮುರಃಶೀರ್ಷಗಲಗ್ರಹಃ|| ನಿಷ್ಠೀವೇತ್ಕಫಪಿತ್ತಂ ಚ ಕೃಚ್ಛ್ರಾತ್ಕಣ್ಡೂಶ್ಚ ಜಾಯತೇ| ವಿಡ್ಭೇದಶ್ವಾಸಹಿಕ್ಕಾಶ್ಚ ವರ್ಧನ್ತೇ ಸಪ್ರಮೀಲಕಾಃ|| ವಿಭುಃ ಫಲ್ಗುಶ್ಚ ತೌ ನಾಮ್ನಾ ಸನ್ನಿಪಾತಾವುದಾಹೃತೌ| ಶ್ಲೇಷ್ಮಾನಿಲಾಧಿಕೋ ಯಸ್ಯ ಸನ್ನಿಪಾತಃ ಪ್ರಕುಪ್ಯತಿ|| ತಸ್ಯ ಶೀತಜ್ವರೋ ನಿದ್ರಾ ಕ್ಷುತ್ತೃಷ್ಣಾ ಪಾರ್ಶ್ವನಿಗ್ರಹಃ| ಶಿರೋಗೌರವಮಾಲಸ್ಯಮನ್ಯಾಸ್ತಮ್ಭಪ್ರಮೀಲಕಾಃ|| ಉದರಂ ದಹ್ಯತೇ ಚಾಸ್ಯ ಕಟೀ ಬಸ್ತಿಶ್ಚ ದೂಯತೇ| ಸನ್ನಿಪಾತಃ ಸ ವಿಜ್ಞೇಯೋ ಮಕರೀತಿ ಸುದಾರುಣಃ|| ವಾತೋಲ್ಬಣಃ ಸನ್ನಿಪಾತೋ ಯಸ್ಯ ಜನ್ತೋಃ ಪ್ರಕುಪ್ಯತಿ| ತಸ್ಯ ಶೀತಜ್ವರೋ ನಿದ್ರಾ ಕ್ಷುತ್ತೃಷ್ಣಾಪಾರ್ಶ್ವನಿಗ್ರಹಾಃ| ಶಿರೋಗೌರವಮಾಲಸ್ಯಮನ್ಯಾಸ್ತಮ್ಭಪ್ರಮೀಲಕಾಃ|| ಉದರಂ ದಹ್ಯತೇ ಚಾಸ್ಯ ಕಟೀ ಬಸ್ತಿಶ್ಚ ದೂಯತೇ| ಸನ್ನಿಪಾತಃ ಸ ವಿಜ್ಞೇಯೋ ಮಕರೀತಿ ಸುದಾರುಣಃ|| ವಾತೋಲ್ಬಣಃ ಸನ್ನಿಪಾತೋ ಯಸ್ಯ ಜನ್ತೋಃ ಪ್ರಕುಪ್ಯತಿ| ತಸ್ಯ ತೃಷ್ಣಾ ಜ್ವರೋ ಗ್ಲಾನಿಃ ಪಾರ್ಶ್ವರುಕ್ ದೃಷ್ಟಿಸಙ್ಕ್ಷಯಾಃ|| ಪಿಣ್ಡಿಕೋದ್ವೇಷ್ಟನಂ ದಾಹ ಊರುಸಾದೋ ಬಲಕ್ಷಯಃ| ಸರಕ್ತಂ ಚಾಸ್ಯ ವಿಣ್ಮೂತ್ರಂ ಶೂಲಂ ನಿದ್ರಾವಿಪರ್ಯಯಃ|| ನಿರ್ಭಿದ್ಯತೇ ಗುದಂ ಚಾಸ್ಯ ಬಸ್ತಿಶ್ಚ ಪರಿಗೃಹ್ಯತೇ| ಆಯಮ್ಯತೇ ಭಿದ್ಯತೇ ಚ ಹಿಕ್ಕತೇ ವಿಲಪತ್ಯಪಿ|| ಮೂರ್ಛತೇ ಸ್ಫಾರ್ಯತೇ ರೌತಿ ನಾಮ್ನಾ ವಿಸ್ಫಾರಕಃ ಸ್ಮೃತಃ| ಪಿತ್ತೋಲ್ಬಣಃ ಸನ್ನಿಪಾತೋ ಯಸ್ಯ ಜನ್ತೋಃ ಪ್ರಕುಪ್ಯತಿ|| ತಸ್ಯ ದಾಹಜ್ವರೋ ಘೋರೋ ಬಹಿರನ್ತಶ್ಚ ವರ್ಧತೇ| ಶೀತಂ ಚ ಸೇವಮಾನಸ್ಯ ಕುಪ್ಯತಃ ಕಫಮಾರುತೌ| ತತಶ್ಚೈನಂ ಪ್ರಬಾಧನ್ತೇ ಹಿಕ್ಕಾಶ್ವಾಸಪ್ರಮೀಲಿಕಾಃ|| ವಿಸೂಚಿಕಾ ಪರ್ವಭೇದಃ ಪ್ರಲಾಪೋ ಗೌರವಂ ಕ್ಲಮಃ| ನಾಭಿಪಾರ್ಶ್ವರುಜಾ ತಸ್ಯ ಸ್ವಿನ್ನತ್ಯಾಶು ವಿವರ್ಧತೇ|| ಸ್ವಿದ್ಯಮಾನಸ್ಯ ರಕ್ತಂ ಚ ಸ್ರೋತೋಭ್ಯಃ ಸಮ್ಪ್ರವರ್ತತೇ| ಶೂಲೇನ ಪೀಡ್ಯಮಾನಸ್ಯ ತೃಷ್ಣಾ ಶ್ವಾಸಃ ಪ್ರಬಾಧತೇ|| ಅಸಾಧ್ಯಃ ಸನ್ನಿಪಾತೋಽಯಂ ಶೀಘ್ರಕಾರೀತಿ ಕಥ್ಯತೇ| ನ ಹಿ ಜೀವತ್ಯಹೋರಾತ್ರಮನೇನಾವಿಷ್ಟವಿಗ್ರಹಃ|| ಕಫೋಲ್ಬಣಃ ಸನ್ನಿಪಾತೋ ಯಸ್ಯ ಜನ್ತೋಃ ಪ್ರಕುಪ್ಯತಿ| ತಸ್ಯ ಶೀತಜ್ವರಃ ಸ್ವಪ್ನಗೌರವಾಲಸ್ಯತನ್ದ್ರಿಕಾಃ| ಛರ್ದಿಮೂರ್ಛಾತೃಷಾದಾಹತೃಷ್ಣಾರೋಚಕಹೃದ್ಗ್ರಹಾಃ| ಷ್ಠೀವನಂ ಮುಖಮಾಧುರ್ಯಂ ಶ್ರೋತ್ರವಾಗ್ದೃಷ್ಟಿನಿಗ್ರಹಃ|| ಅಥಾತ್ರ ಸ್ನಾತಿ ಭುಙ್ಕ್ತೇ ವಾ ತ್ರಿರಾತ್ರಂ ನೈವ ಜೀವತಿ| ಮೇದೋಗತಃ ಸನ್ನಿಪಾತೋ ಹ್ಯುಲ್ಬಣಃ ಪರಿಕೀರ್ತಿತಃ|| ಕಾಮಾನ್ಮೋಹಾಚ್ಚ ಲೋಭಾಚ್ಚ ಭಯಾಚ್ಚಾಪಿ ಪ್ರಪದ್ಯತೇ| ಮಧ್ಯಹೀನಾಧಿಕೈರ್ದೋಷೈಃ ಸನ್ನಿಪಾತೋ ಯದಾ ಭವೇತ್|| ತಸ್ಯ ರೋಗಾಸ್ತ ಏವೋಕ್ತಾಃ ಪ್ರಾಯೋ ದೋಷಬಲಾಶ್ರಯಾಃ|” ಇತಿ|| ನನು ವಾತಾದಯಃ ಪರಸ್ಪರಂ ವಿರುದ್ಧಗುಣಾಃ, ಪರಸ್ಪರಂ ವಿರುದ್ಧಗುಣಾನಾಂ ಚ ತೇಷಾಂ ಸಮ್ಭೂಯೈಕಕಾರ್ಯಾರಮ್ಭಕತ್ವಂ ನೋಪಪದ್ಯತೇ, ಪರಸ್ಪರೋಪಘಾತಕತ್ವಾದ್ದಹನತುಹಿನಯೋರಿವ, ತತ್ಕಥಂ ಸಾನ್ನಿಪಾತಿಕವಿಕಾರೋತ್ಪತ್ತಿಃ? ಅತ್ರ ಸಮಾಧಾನಮುಕ್ತಂ ದೃಢಬಲೇನ, ಯಥಾ “ವಿರುದ್ಧೈರಪಿ ನ ತ್ವೇತೇ ಗುಣೈರ್ಘ್ನನ್ತಿ ಪರಸ್ಪರಮ್| ದೋಷಾಃ ಸಹಜಸಾತ್ಮ್ಯತ್ವಾದ್ಘೋರಂ ವಿಷಮಹೀನಿವ||” ಇತಿ| ದೃಢಬಲೋಕ್ತಹೇತುದ್ವಯಾದನ್ಯದ್ಧೇತುದ್ವಯಂ ಗಯದಾಸಶ್ಚೋಕ್ತವಾನ್– “ದೈವಾದ್ದೋಷಸ್ವಭಾವಾದ್ವಾ ದೋಷಾಣಾಂ ಸಾನ್ನಿಪಾತಿಕೇ| ವಿರುದ್ಧೈಶ್ಚ ಗುಣೈಃ ಕಶ್ಚಿನ್ನೋಪಘಾತಃ ಪರಸ್ಪರಮ್||” ಇತಿ||೧೮-೨೩||

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ತಸ್ಯ ಸನ್ನಿಪಾತಜ್ವರಸ್ಯಾಸಾಧ್ಯಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ದೋಷೇ ವಿಬದ್ಧ ಇತ್ಯಾದಿ| ದೋಷೋ ಮಲಂ ವಾತಾದಿಶ್ಚ; ಜೇಜ್ಜಟಸ್ತು ಮಲಮೇವಾಹ, ವಿಬದ್ಧ ಇತಿ ವಚನಾತ್| ನಷ್ಟಾಗ್ನಿತ್ವಮಾಹಾರಾಪಾಕಗಮ್ಯಮ್| ಯದುಕ್ತಂ ಚರಕೇ– “ಅಗ್ನಿಂ ಜರಣಶಕ್ತ್ಯಾ” (ಚ. ವಿ. ಅ. ೪) ಇತಿ| ಅಸಾಧ್ಯಕೃಚ್ಛ್ರಸಾಧ್ಯಾಭಿಧಾನೇನ ಸುಖಸಾಧ್ಯೋ ನ ಭವತೀತಿ ದರ್ಶಿತಮ್| ಉಕ್ತಂ ಹಿ ಚರಕೇ– “ಸನ್ನಿಪಾತೋ ದುಶ್ಚಿಕಿತ್ಸ್ಯಾನಾಮ್” (ಚ. ಸೂ. ಅ. ೨೫) ಇತಿ| ತಥಾ ಭಾಲುಕಿಃ– “ಮೃತ್ಯುನಾ ಸಹ ಯೋದ್ಧವ್ಯಂ ಸನ್ನಿಪಾತಂ ಚಿಕಿತ್ಸತಾ||” ಇತಿ| ಸರ್ವಸಮ್ಪೂರ್ಣಲಕ್ಷಣ ಇತಿ ಸರ್ವಾಣಿ ಸಮಗ್ರಾಣಿ, ಸಮ್ಪೂರ್ಣಾನಿ ಬಲೀಯಾಂಸಿ ಲಕ್ಷಣಾನಿ ಯಸ್ಯ ಸ ತಥಾ||೨೪||

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ಸಙ್ಕ್ಷೇಪತಃ ತಸ್ಯ ಸನ್ನಿಪಾತಜ್ವರಸ್ಯಾಸಾಧ್ಯಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ದೋಷೇ ಇತ್ಯಾದಿ| ದೋಷೋ ಮಲಂ ವಾತಾದಿಶ್ಚ| ಜೇಜ್ಜಟಸ್ತು ಮಲಂ ಪುರೀಷಮಾಹ, ವಿಬದ್ಧ ಇತಿ ವಚನಾತ್| ನಷ್ಟಾಗ್ನಿತ್ವಮಿತಿ ಅನ್ನಾವಿಪಾಕಾದವಗನ್ತವ್ಯಮ್| ಸರ್ವಾಣಿ ಸಮ್ಪೂರ್ಣಾನಿ ಲಕ್ಷಣಾನಿ ಯಸ್ಯ ಸ ತಥಾ| ಈದೃಶೋಽಸಾಧ್ಯಃ, ತತೋಽನ್ಯಥಾ ವಿಸದೃಶಃ ಅವಿಬದ್ಧದೋಷೋಽಲ್ಪಲಕ್ಷಣಃ ಕೃಚ್ಛ್ರಸಾಧ್ಯಃ| ಅಸಾಧ್ಯತ್ವಕೃಚ್ಛ್ರಸಾಧ್ಯತ್ವಾಭಿಧಾನೇನ ಸುಖಸಾಧ್ಯೋ ನ ಭವತೀತಿ ದರ್ಶಿತಮ್| ಉಕ್ತಂ ಚ ಭಾಲುಕಿನಾ– “ಮೃತ್ಯುನಾ ಸಹ ಯೋದ್ಧವ್ಯಂ ಸನ್ನಿಪಾತಂ ಚಿಕಿತ್ಸತಾ| ಯಸ್ತು ತತ್ರ ಭವೇಜ್ಜೇತಾ ಸ ಜೇತಾಽಽಮಯಸಙ್ಕುಲೇ|| ಸನ್ನಿಪಾತಾರ್ಣವೇ ಮಗ್ನಂ ಯೋಽಭ್ಯುದ್ಧರತಿ ಮಾನವಮ್| ಕಸ್ತೇನ ನ ಕೃತೋ ಧರ್ಮಃ ಕಾಂ ವಾ ಪೂಜಾಂ ನ ಸೋಽರ್ಹತಿ||” ಇತಿ| ಸುಶ್ರುತೇಽಪಿ ಸನ್ನಿಪಾತಜ್ವರಸ್ಯ ಮೋಕ್ಷವಧಯೋರವಧಿಕಾಲೋ ದರ್ಶಿತಃ– “ಸಪ್ತಮೇ ದಿವಸೇ ಪ್ರಾಪ್ತೇ ದಶಮೇ ದ್ವಾದಶೇಽಪಿ ವಾ| ಪುನರ್ಘೋರತರೋ ಭೂತ್ವಾ ಪ್ರಶಮಂ ಯಾತಿ ಹನ್ತಿ ವಾ||” ಇತಿ| ಭಾಲುಕಿನಾಽಪ್ಯುಕ್ತಮ್– “ಸಪ್ತಮೀ ದ್ವಿಗುಣಾ ಯಾವನ್ನವಮ್ಯೇಕಾದಶೀ ತಥಾ| ಏಷಾ ತ್ರಿದೋಷಮರ್ಯಾದಾ ಮೋಕ್ಷಾಯ ಚ ವಧಾಯ ಚ||” ಇತಿ| ಉಕ್ತಂ ಚ– “ಪಿತ್ತಕಫಾನಿಲವೃದ್ಧ್ಯಾ ದಶದಿವಸದ್ವಾದಶಾಹಸಪ್ತಾಹಾತ್| ಹನ್ತಿ ವಿಮುಞ್ಚತಿ ವಾಽಪಿ ತ್ರಿದೋಷಜೋ ಧಾತುಮಲಪಾಕಾತ್||” ಇತಿ| ವಾತಾಧಿಕಃ ಸಪ್ತಮೇ ದಿನೇ, ಪಿತ್ತಾಧಿಕೋ ದಶಮೇ, ಶ್ಲೇಷ್ಮಾಧಿಕೋ ದ್ವಾದಶೇ, ಮಲಪಾಕಾದ್ವಿಮುಞ್ಚತಿ, ಧಾತುಪಾಕಾದ್ಧನ್ತಿ| ಧಾತುಪಾಕಲಕ್ಷಣಂ ತನ್ತ್ರಾನ್ತರೋಕ್ತಮ್– “ಸಮ್ಬಾಧ್ಯಮಾನೋ ಹೃದಿ ನಾಭಿದೇಶೇ ಗಾತ್ರೇಷು ವಾ ಪಾಕರುಜಾನ್ವಿತೇಷು| ಪಕ್ವೇಷು ವಾ ತೇಷು ರುಜಾ ಜ್ವರಾರ್ತಃ ಸ ಧಾತುಪಾಕೀ ಕಥಿತೋ ಭಿಷಗ್ಭಿಃ||” ಇತಿ| ತನ್ತ್ರಾನ್ತರೇಽಪ್ಯುಕ್ತಮ್– “ದಶದ್ವಾದಶಸಪ್ತಾಹೈಃ ಪಿತ್ತಶ್ಲೇಷ್ಮಾನಿಲಾಧಿಕಃ| ಪಕ್ತ್ವೋಷ್ಮಣಾ ಧಾತುಮಲಾನ್ ಹನ್ತಿ ಮುಞ್ಚತಿ ವಾ ಜ್ವರಃ||” ಇತಿ||೨೪||

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ಸನ್ನಿಪಾತಜ್ವರೋಪದ್ರವಮಾಹ– ಸನ್ನಿಪಾತೇತ್ಯಾದಿ||೨೫||

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ಸನ್ನಿಪಾತೋಪದ್ರವಮಾಹ– ಸನ್ನಿಪಾತಜ್ವರಸ್ಯೇತ್ಯಾದಿ| ಸನ್ನಿಪಾತಜ್ವರಸ್ಯ ಅನ್ತೇ ಅವಸಾನೇ ಸನ್ನಿಪಾತಕ್ಷಪಿತಶರೀರಸ್ಯ ಪುಂಸಃ ಕರ್ಣಮೂಲೇ ಕರ್ಣಪರ್ಯನ್ತೇ ಸುದಾರುಣಃ ಕಷ್ಟತಮಃ ಶೋಫಃ ಸಮ್ಪ್ರಾಪ್ತಿವಿಶೇಷಾತ್ಕರ್ಮವೈಚಿತ್ರ್ಯಾತ್ಸಞ್ಜಾಯತೇ, ತೇನ ಶೋಫೇನ ಕಶ್ಚಿದೇವಾತುರೋ ವಿಮುಚ್ಯತೇ, ಪ್ರಾಯೋ ಮಾರಯತೀತ್ಯರ್ಥಃ||೨೫||

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ಆಗನ್ತುಜ್ವರಮಾಹ– ಅಭಿಘಾತೇತ್ಯಾದಿ| ಅಭಿಘಾತೋಽಭಿಹನನಂ ಶಸ್ತ್ರಲೋಷ್ಟಮುಷ್ಟಿಲಗುಡಾದಿಭಿಃ; ಅಭಿಚಾರಃ ಶ್ಯೇನಾದಿಯಾಗಕೃತಃ, ಅಥವಾ ವಿಪರೀತೈರ್ಮನ್ತ್ರೈರ್ಲೋಹಸ್ರುಚಾ ಸರ್ಷಪಾದಿಹೋಮ ಇತ್ಯಾಹುಃ| ಅಭಿಷಙ್ಗಃ ಕಾಮಾದೀನಾಂ ಭೂತಾನಾಂ ಚ ಸಮ್ಬನ್ಧಃ; ಯದುಕ್ತಂ ಚರಕೇ– “ಕಾಮಶೋಕಭಯಕ್ರೋಧೈರಭಿಷಕ್ತಸ್ಯ ಯೋ ಜ್ವರಃ| ಸೋಽಭಿಷಙ್ಗಜ್ವರೋ ಜ್ಞೇಯೋ ಯಶ್ಚ ಭೂತಾಭಿಷಙ್ಗಜಃ||” (ಚ. ಚಿ. ಅ. ೩) ಇತಿ| ಅಭಿಶಾಪೋ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಗುರುವೃದ್ಧಸಿದ್ಧಾನಾಮನಿಷ್ಟಾಭಿಶಂಸನಮ್| ತಂ ಚಾಗನ್ತುಜ್ವರಂ ಯಥಾಸ್ವಂ ದೋಷೈರ್ಜಾನೀಯಾತ್| ಯದುಕ್ತಮ್– “ಕಾಮಶೋಕಭಯಾದ್ವಾಯುಃ” ಇತ್ಯಾದಿ| ಅಯಂ ಚ ದೋಷಸಮ್ಬನ್ಧಃ ಪಶ್ಚಾದ್ಭಾವೀ ನತ್ವಾರಮ್ಭಕ ಇತಿ ಸಮ್ಪ್ರಾಪ್ತ್ಯವಸರೇ ನಿರೂಪಿತಮ್| ಶ್ಯಾವಾಸ್ಯತೇತ್ಯಾದಿ| ಶ್ಯಾವಃ ಶುಕ್ಲಾನುವಿದ್ಧಃ ಕೃಷ್ಣೋ ವರ್ಣಃ; ಶ್ಯಾಮವರ್ಣ ಇತ್ಯನ್ಯೇ| ವಿಷಕೃತೇ ಸ್ಥಾವರವಿಷಭಕ್ಷಣಾದಿಕೃತೇ; ಅತೀಸಾರಃ ತದ್ವಿಷಸ್ಯಾಧೋಗತ್ವಾತ್| ಓಷಧಿಗನ್ಧಜ ಇತಿ ತೀವ್ರೌಷಧಿಗನ್ಧಘ್ರಾಣಜೇ, “ಪುಷ್ಪೇಭ್ಯೋ ಗನ್ಧರಜಸೀ ಓಜಸ್ವಿಭ್ಯೋ ಯದಾಽನಿಲಃ|” (ಸು. ಉ. ತಂ. ಅ. ೩೯) ಇತ್ಯಾದಿನಾ ವೃದ್ಧಸುಶ್ರುತೇನ ಪಠಿತಂ ತೃಣಪುಷ್ಪಾಖ್ಯಂ ಜ್ವರಮತ್ರೈವಾನ್ತರ್ಭಾವಯನ್ತಿ| ಕಾಮಜ ಇತ್ಯಾದಿ ಅಭಿಮತಕಾಮಿನ್ಯಾದ್ಯಪ್ರಾಪ್ತಿನಿಮಿತ್ತೇ| ಚಿತ್ತವಿಭ್ರಂಶೋ ಭ್ರಮಾದಿಃ| ಯದಾಹ ವಾಗ್ಭಟಃ– “ಕಾಮಾದ್ ಭ್ರಮೋಽರುಚಿರ್ದಾಹೋ ಹ್ರೀನಿದ್ರಾಧೀಧೃತಿಕ್ಷಯಃ|” (ವಾ. ನಿ. ಅ. ೨) ಇತಿ| ಭಯಾದಿತಿ ಭಯಾಜ್ಜಾತೇ ಜ್ವರೇ| ಏವಂ ಶೋಕಾಚ್ಚ ಕೋಪಾದಿತ್ಯೇತಯೋರ್ಬೋದ್ಧವ್ಯಂ; ಶೋಕಾತ್ ಪ್ರಲಾಪ ಇತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧಃ; ಪ್ರಲಾಪಶ್ಚಾತ್ರ ವಾತಕಾರ್ಯಃ, ತಸ್ಯ ವಾತಪಿತ್ತಕಾರ್ಯತ್ವಾತ್| ( ವಿಶೇಷನಿಶ್ಚಯಸ್ತು ನಿದಾನಾತ್, ನಿದಾನಮಪಿ ಲಕ್ಷಣಂ ಭವತಿ|) ಉಕ್ತಂ ಚ– “ಕಾಮಶೋಕಭಯಾದ್ವಾಯುಃ, ಕ್ರೋಧಾತ್ ಪಿತ್ತಂ, ತ್ರಯೋ ಮಲಾಃ|” (ಚ. ಚಿ. ಅ. ೩) ಇತ್ಯಾದಿ| ಯದ್ಯೇವಂ ತತ್ ಕುತಃ ಕ್ರೋಧಜೇ ವೇಪಥುಃ? ತಸ್ಯ ವಾತಕಾರ್ಯತ್ವಾತ್| ಉಚ್ಯತೇ– “ಏಕಃ ಪ್ರಕುಪಿತೋ ದೋಷಃ ಸರ್ವಾನೇವ ಪ್ರಕೋಪಯೇತ್|” ಇತಿ ವಚನಾತ್ ಪಿತ್ತಕೋಪಿತವಾತಜನ್ಯ ಏವಾತ್ರ ವೇಪಥುಃ, ಅಥವಾ ಕ್ರುದ್ಧಶ್ಚ ವೇಪಮಾನೋ ದೃಶ್ಯತೇ ಇತಿ ನ ಹಿ ‘ ದೃಷ್ಟೇರನುಪಪನ್ನಂ ನಾಮೇತಿ ಜೇಜ್ಜಟಃ| ಕ್ರೋಧಃ ಪಿತ್ತಮಿವ ವಾತಂ ಚ ಕೋಪಯತೀತಿ, ತದ್ಯುಕ್ತಮ್| ಯದಾಹ ವಿದೇಹಃ– “ಕ್ರೋಧಶೋಕೌ ಸ್ಮೃತೌ ವಾತರಕ್ತಪಿತ್ತಪ್ರಕೋಪಣೌ|” ಇತಿ| ಕೋಪಾಚ್ಚೇತಿ ಚಕಾರೇಣ ಶಿರೋರುಜಂ ಸಮುಚ್ಚಿನೋತಿ| ಯದಾಹ ವಾಗ್ಭಟಃ– “ಕ್ರೋಧಾತ್ ಕಮ್ಪಃ ಶಿರೋರುಕ್ ಚ, ಪ್ರಲಾಪೋ ಭಯಶೋಕಜಃ|” (ವಾ. ನಿ. ಅ. ೨) ಇತಿ| ಮಾನಸತ್ವಾವಿಶೇಷೇಽಪಿ ಭಯಜಾದೀನಾಂ ಪೃಥಗುಪಾದಾನಂ ಹೇತುಭೇದಾತ್; ಹೇತುಭೇದಾಚ್ಚ ಭೇದಾಭಿಧಾನಂ ಹೇತುಪ್ರತ್ಯನೀಕಚಿಕಿತ್ಸಾರ್ಥಮಿತಿ| ಅಭಿಚಾರೇತ್ಯಾದಿ| ತೃಷ್ಣಾ ಚೇತಿ ಚಕಾರೇಣಾಭಿಚಾರಜೇ ದಾಹಾದಿಕಂ ಸಮುಚ್ಚಿನೋತಿ| ಯದುಕ್ತಂ ಹಾರೀತಾರ್ಥಾನುವಾದಿನಾ ವಾಗ್ಭಟೇನ– “ತತ್ರಾಭಿಚಾರಿಕೈರ್ಮನ್ತ್ರೈರ್ಹೂಯಮಾನಸ್ಯ ತಪ್ಯತೇ| ಪೂರ್ವಂ ಚೇತಸ್ತತೋ ದೇಹಸ್ತತೋ ವಿಸ್ಫೋಟತೃಡ್ಭ್ರಮೈಃ|| ಸದಾಹಮೂರ್ಛೈರ್ಗ್ರಸ್ತಸ್ಯ ಪ್ರತ್ಯಹಂ ವರ್ಧತೇ ಜ್ವರಃ|” (ವಾ. ನಿ. ಅ. ೨) ಇತಿ| ಭೂತಾಭಿಷಙ್ಗಾದಿತಿ ಭೂತಾ ದೇವಗ್ರಹಾದಯ ಉನ್ಮಾದನಿದಾನೇ ವಕ್ಷ್ಯಮಾಣಾಃ, ತೇಷಾಮಭಿಷಙ್ಗಃ ಸಮ್ಬನ್ಧಃ| ಉದ್ವೇಗ ಉದ್ವಿಗ್ನಚಿತ್ತತಾ||೨೬-೨೯||–

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ಅಥಾಗನ್ತುಕಜ್ವರಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ಅಭಿಘಾತೇತ್ಯಾದಿ| ಅಭಿಘಾತೋ ಲೋಹಶಸ್ತ್ರಕಾಷ್ಠಾದಿನಾ, ಅಭಿಚಾರಃ ವಿಪರೀತೈರ್ಮನ್ತ್ರೈಃ ಲೋಹಸ್ರುಚಾ ಸರ್ಷಪಾದಿಹೋಮಃ, ಅಭಿಷಙ್ಗಃ ಕಾಮಾದೀನಾಂ ಭೂತಾದೀನಾಂ ಚ ಸಮ್ಬನ್ಧಃ, ಅಭಿಶಾಪಃ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಗುರುವೃದ್ಧಸಿದ್ಧಾನಾಮಾಕ್ರೋಶೋಽನಿಷ್ಟಾಪಾದನಮಭಿಶಪನಮ್| ತಂ ಚಾಗನ್ತುಕಜ್ವರಂ ಯಥಾಸ್ವದೋಷೈರ್ಜಾನೀಯಾತ್| ಯದುಕ್ತಂ “ಕಾಮಶೋಕಭಯಾದ್ವಾಯುಃ” ಇತ್ಯಾದಿ| ಅಯಂ ಚ ದೋಷಸಮ್ಬನ್ಧಃ ಪಶ್ಚಾದ್ಭಾವೀ ನ ತ್ವಾರಮ್ಭಕ ಇತಿ ಸಮ್ಪ್ರಾಪ್ತ್ಯವಸರೇ ನಿರೂಪಿತಮ್| ಆಗನ್ತುಜ್ವರಾಣಾಂ ವೈಚಿತ್ರ್ಯಮಾಹ– ಶ್ಯಾವೇತ್ಯಾದಿ| ಶ್ಯಾವಃ ಶುಕ್ಲಾನುವಿದ್ಧಃ ಕೃಷ್ಣೋ ವರ್ಣಃ, ಶ್ಯಾವವರ್ಣ ಇತ್ಯನ್ಯೇ| ವಿಷಕೃತೇ ಸ್ಥಾವರಾದಿವಿಷಭಕ್ಷಣಾದಿಕೃತೇ, ವಿಷಸ್ಯ ತ್ರಿದೋಷಕರ್ತೃತ್ವೇಽಪಿ ಅತ್ಯನ್ತಪಿತ್ತಕರತ್ವಾತ್ ಶ್ಯಾವಮುಖತ್ವಮ್| ಅತಿಸಾರಃ ಸ್ಥಾವರವಿಷಯಸ್ಯಾಧೋಗತ್ವಾತ್| ತೋದೋ ವ್ಯಥಾ| ಶೇಷಂ ಸುಗಮಮ್| ತೀವ್ರೌಷಧಿಗನ್ಧಘ್ರಾಣಜೇ ವಮಥುಃ ಛರ್ದಿಃ, ಕ್ಷವಃ ಛಿಕ್ಕಾ| ಶೇಷಂ ಸುಗಮಮ್| ಕಾಮಜೇ ಅಭಿಮತಕಾಮಿನ್ಯಾದ್ಯಪ್ರಾಪ್ತಿನಿಮಿತ್ತಜೇ| ಚಿತ್ತವಿಭ್ರಂಶಃ ಕಿಙ್ಕರ್ತವ್ಯತಾಮೂಢತ್ವಮ್| ಯದುಕ್ತಂ ವಾಗ್ಭಟೇ– “ಕಾಮಾದ್ಭ್ರಮೋಽರತಿರ್ದಾಹೋ ಹ್ರೀನಿದ್ರಾಧೀಧೃತಿಕ್ಷಯಃ| ಧ್ಯಾನನಿಃಶ್ವಾಸಬಹುಲಂ ಲಿಙ್ಗಂ ಕಾಮಜ್ವರೇ ಸ್ಮೃತಮ್||” ಇತಿ| ಶೇಷಂ ಸುಬೋಧಮ್| ಭಯಶೋಕಕೋಪಾಭಿಷಙ್ಗಜ್ವರಮಾಹ– ಭಯಾದಿತ್ಯಾದಿ| ಭಯಾದಿತಿ ಭಯಾಜ್ಜಾತೇ ಜ್ವರೇ, ಏವಂ ಶೋಕಾತ್ಕೋಪಾದಿತ್ಯತ್ರಾಪಿ ಬೋದ್ಧವ್ಯಮ್| ಪ್ರಲಾಪಃ ಅಸಮ್ಬದ್ಧಭಾಷಣಂ, ವೇಪಥುಃ ಕಮ್ಪಃ, ಭಯಾಜ್ಜಾತೇ ಜ್ವರೇ ತಥಾ ಶೋಕಾತ್ ಕೋಪಾದಿತ್ಯೇತಯೋರ್ಬೋದ್ಧವ್ಯಮ್| ಶೋಕಾತ್ಪ್ರಲಾಪ ಇತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧಃ| ಪ್ರಲಾಪಶ್ಚಾತ್ರ ವಾತಕಾರ್ಯಃ, ಸರ್ವದೈವ ತಸ್ಯ ವಾತಕಾರ್ಯತ್ವಾತ್, ವಿಶೇಷನಿಶ್ಚಯಶ್ಚ ನಿದಾನಾತ್; ನಿದಾನಮಪಿ ಕ್ವಚಿಲ್ಲಕ್ಷಣಂ ಭವತಿ| ಯದ್ಯೇವಂ ತತ್ಕಥಂ ಕ್ರೋಧಾದ್ವೇಪಥುಃ, ತಸ್ಯಾಪಿ ವಾತಕಾರ್ಯತ್ವಾತ್| ಉಚ್ಯತೇ– “ಏಕಃ ಪ್ರಕುಪಿತೋ ದೋಷಃ ಸರ್ವಾನೇವ ಪ್ರಕೋಪಯೇ|ತ್” ಇತಿ ಪಿತ್ತಕೋಪಿತವಾತಜನ್ಯ ಏವಾತ್ರ ವೇಪಥುಃ, ಕ್ರುದ್ಧಶ್ಚ ವೇಪಮಾನೋ ದೃಶ್ಯತೇ ಇತಿ ನ ಹಿ ದೃಷ್ಟೇರನುಪಪನ್ನಂ ನಾಮೇತಿ ಜೇಜ್ಜಟಃ| ಕ್ರೋಧಃ ಪಿತ್ತಮಿವ ವಾತಂ ಚ ಕೋಪಯತೀತಿ ಯುಕ್ತಂ; ಯದಾಹ ವಿದೇಹಃ– “ಕ್ರೋಧಶೋಕೌ ಸ್ಮೃತೌ ವಾತರಕ್ತಪಿತ್ತಪ್ರಕೋಪಣೌ|” ಇತಿ| ಕೋಪಾಚ್ಚೇತಿ ಚಕಾರೇಣ ಶಿರೋರೋಗಂ ಸಮುಚ್ಚಿನೋತಿ| ಯದಾಹ ವಾಗ್ಭಟಃ– “ಕ್ರೋಧಾತ್ಕಮ್ಪಃ ಶಿರೋರುಕ್ ಚ ಪ್ರಲಾಪೋ ಭಯಶೋಕಜೇ|” ಇತಿ| ಮಾನಸತ್ವಾವಿಶೇಷೇಽಪಿ ಭಯಜಾದೀನಾಂ ಪೃಥಗುಪಾದಾನಂ ಹೇತುಭೇದಾತ್, ಹೇತುಭೇದಾಚ್ಚ ಭೇದಾಭಿಧಾನಂ ಹೇತುಪ್ರತ್ಯನೀಕಚಿಕಿತ್ಸಾರ್ಥಮಿತಿ| ಅಭಿಚಾರಾಭಿಶಾಪಾಭ್ಯಾಂ ಜಾತೇ ಜ್ವರೇ ಮೋಹೋಽಚೈತನ್ಯಂ ಜಾಯತೇ; ಅಭಿಚಾರೋ ಮನ್ತ್ರಾದಿಭಿರ್ಮಾರಣಪ್ರಯೋಗಃ, ಅಭಿಶಾಪೋ ಬ್ರಹ್ಮರ್ಷಿಗುರುಸಿದ್ಧಾದೀನಾಮಭಿಶಪನಮಾಕ್ರೋಶಃ| ತೃಷ್ಣಾ ಚೇತಿ ಚಕಾರೇಣಾಭಿಚಾರಜೇ ದಾಹಾದಿಕಂ ಸಮುಚ್ಚಿನೋತಿ| ಯದುಕ್ತಂ ಹಾರೀತಮತಾನುವಾದಿನಾ ವಾಗ್ಭಟೇನ– “ತನ್ತ್ರಾಭಿಚಾರಿಕೈರ್ಮನ್ತ್ರೈರ್ಹೂಯಮಾನಸ್ಯ ತಪ್ಯತೇ| ಪೂರ್ವಂ ಚೇತಸ್ತತೋ ದೇಹಸ್ತತೋ ವಿಸ್ಫೋಟತೃಡ್ಭ್ರಮೈಃ|| ಸದಾಹಮೂರ್ಛಾಗ್ರಸ್ತಸ್ಯ ಪ್ರತ್ಯಹಂ ವರ್ಧತೇ ಜ್ವರಃ|” ಇತಿ| ಭೂತಾ ದೇವಗ್ರಹಾದಯ ಉನ್ಮಾದನಿದಾನೇ ವಕ್ಷ್ಯಮಾಣಾಃ, ತೇಷಾಮಭಿಸಮನ್ತಾತ್ಸಙ್ಗಸ್ತಸ್ಮಾತ್| ಉದ್ವೇಗ ಉದ್ವಿಗ್ನಚಿತ್ತತಾ||೨೬-೨೯||

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ಆಗನ್ತುಜ್ವರೇಷ್ವಪಿ ಪ್ರತಿನಿಯತದೋಷಾನುಬನ್ಧಪ್ರದರ್ಶನಾರ್ಥಮಾಹ– ಕಾಮಶೋಕೇತ್ಯಾದಿ| ತ್ರಯೋ ಮಲಾ ಭೂತಾಭಿಷಙ್ಗಾತ್ ಕುಪ್ಯನ್ತೀತಿ ಭೂತಪ್ರಭಾವಾತ್| ಯಚ್ಚ ಚರಕೇಣ ನಿದಾನಸ್ಥಾನೇ ‘ಅಭಿಷಙ್ಗಜಃ ಪುನರ್ವಾತಪಿತ್ತಾಭ್ಯಾಂ’ (ಚ. ನಿ. ಅ. ೧) ಇತ್ಯುಕ್ತಂ, ತತ್ ಪ್ರಾಯಿಕಂ ಮನ್ತವ್ಯಮಿತಿ ಜೇಜ್ಜಟಃ| ಚಕ್ರಸ್ತ್ವಾಹ– “ಅಭಿಷಙ್ಗಜ ಇತ್ಯನೇನ ಕಾಮಾದ್ಯಭಿಷಙ್ಗಜ ಉಚ್ಯತೇ, ನತು ಭೂತಾಭಿಷಙ್ಗಜಃ|” ಇತಿ| ಭೂತಸಾಮಾನ್ಯಲಕ್ಷಣಾ ಇತಿ ಯಸ್ಯ ಭೂತಸ್ಯ ದೇವಗ್ರಹಾದೇರಭಿಷಙ್ಗಾತ್ ಕುಪ್ಯನ್ತಿ ತಸ್ಯ ಯಲ್ಲಕ್ಷಣಂ ರೋದನಾದಿ ತೇನ ಸಹ ಸಾಮಾನ್ಯಂ ಸದೃಶ ಲಕ್ಷಣಂ ಯೇಷಾಂ ತೇ ತಥಾ, ಇತಿ ವ್ಯಾಚಕ್ಷತೇ ಜೇಜ್ಜಟಾದಯಃ; ದೋಷಲಕ್ಷಣಾನಿ ಭೂತಲಕ್ಷಣಾನಿ ಚ ಭವನ್ತೀತ್ಯರ್ಥಃ||೩೦||–

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ಆಗನ್ತುಜೇಷು ಪ್ರತಿನಿಯತದೋಷಾನುಬನ್ಧಾನ್ ಪ್ರದರ್ಶಯನ್ನಾಹ– ಕಾಮೇತ್ಯಾದಿ| ಕಾಮಶೋಕಭಯೈರ್ವಾಯುಃ ಕುಪ್ಯತಿ, ಕ್ರೋಧೇನ ಪಿತ್ತಂ, ಭೂತಾಭಿಷಙ್ಗಾತ್ತ್ರಯೋ ದೋಷಾಃ ಕುಪ್ಯನ್ತಿ| ಭೂತಸಾಮಾನ್ಯಲಕ್ಷಣಾ ಇತಿ ಯಸ್ಯ ಭೂತಸ್ಯ ದೇವಗ್ರಹಾದೇರಭಿಷಙ್ಗಾತ್ಪ್ರಕುಪ್ಯನ್ತಿ ತಸ್ಯ ಯಲ್ಲಕ್ಷಣಂ ರೋದನಾದಿ ತೇನ ಸಹ ಸಾಮಾನ್ಯಂ ಲಕ್ಷಣಂ ಯೇಷಾಂ ತೇ ತಥಾ ಇತಿ ವ್ಯಾಚಕ್ಷತೇ ಜೇಜ್ಜಟಾದಯಃ| ದೋಷಲಕ್ಷಣಾನಿ ಭೂತಲಕ್ಷಣಾನಿ ಚ ಭವನ್ತೀತ್ಯರ್ಥಃ; ತಚ್ಚ ವಕ್ಷ್ಯಮಾಣೇ ಉನ್ಮಾದನಿದಾನೇ ದ್ರಷ್ಟವ್ಯಮ್||೩೦||–

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ಅಥ ವಿಷಮಜ್ವರಸಮ್ಪ್ರಾಪ್ತಿಮಾಹ– ದೋಷೋಽಲ್ಪ ಇತ್ಯಾದಿ| ಅಲ್ಪ ಇತ್ಯನೇನಾಬಲತ್ವಾತ್ ಕಾಲವಿಶೇಷಮವಾಪ್ಯ ಲಬ್ಧಬಲೋ ಜ್ವರಯತಿ, ಯಸ್ತು ಬಲವಾನ್ ಸ ನಿತ್ಯಜ್ವರಮೇವ ಕರೋತಿ| ಅಹಿತಸಮ್ಭೂತ ಇತಿ ಅಹಿತಾಹಾರಾಚಾರಾದಿಸಮ್ಭೂತೋ ವೃದ್ಧಃ| ಜ್ವರೋತ್ಸೃಷ್ಟಸ್ಯ ಸಹಸಾ ನಿವೃತ್ತಜ್ವರಸ್ಯ| ವಾಶಬ್ದೇನ ಪ್ರಥಮತೋಽಪಿ ವಿಷಮಜ್ವರೋ ಭವತೀತಿ ದರ್ಶಯತಿ| ಯದುಕ್ತಮ್– “ಆರಮ್ಭಾದ್ವಿಷಮೋ ಯಸ್ತು” ಇತ್ಯಾದಿ| ಧಾತುಮನ್ಯತಮಂ ರಸರಕ್ತಾದಿಕಮ್| ವಿಷಮಜ್ವರಂ ತೃತೀಯಕಾದಿಕಮ್| ವಿಷಮಜ್ವರಸಾಮಾನ್ಯಲಕ್ಷಣಂ ಚ ಭಾಲುಕಿನಾ ಪಠಿತಮ್– “ಯಃ ಸ್ಯಾದನಿಯತಾತ್ ಕಾಲಾಚ್ಛೀತೋಷ್ಣಾಭ್ಯಾಂ ತಥೈವ ಚ| ವೇಗತಶ್ಚಾಪಿ ವಿಷಮೋ ಜ್ವರಃ ಸ ವಿಷಮಃ ಸ್ಮೃತಃ||” ಇತಿ||೩೧||–

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ಅಥ ವಿಷಮಜ್ವರಸಮ್ಪ್ರಾಪ್ತಿಮಾಹ– ದೋಷ ಇತ್ಯಾದಿ| ಜ್ವರೋತ್ಸೃಷ್ಟಸ್ಯ ಪುಂಸೋಽಲ್ಪೋ ದೋಷಃ ಪುನರಹಿತಸಮ್ಭೂತಃ ಸನ್ ಅನ್ಯತಮಂ ಧಾತುಂ ಪ್ರಾಪ್ಯ ವಿಷಮಜ್ವರಂ ಕರೋತಿ| ಅಲ್ಪ ಇತ್ಯನೇನಾಬಲತ್ವಾತ್ಕಾಲವಿಶೇಷಮವಾಪ್ಯ ಲಬ್ಧಬಲೋ ಜ್ವರಯತಿ, ಯಸ್ತು ಬಲವಾನ್ ಸ ನಿತ್ಯಮೇವ ಜ್ವರಂ ಕರೋತಿ| ಅಹಿತಸಮ್ಭೂತ ಇತಿ ಅಹಿತಾಹಾರಾಚಾರಾದಿಜನಿತಃ| ಜ್ವರೋತ್ಸೃಷ್ಟಸ್ಯ ಸಹಸಾ ನಿವೃತ್ತಜ್ವರಸ್ಯ| ವಾಶಬ್ದೇನ ಪ್ರಥಮತೋಽಪಿ ವಿಷಮಜ್ವರೋ ಭವತೀತಿ ದರ್ಶಯತಿ| ಯದುಕ್ತಮ್– “ಆರಮ್ಭಾದ್ವಿಷಮೌ ಯಸ್ತು” ಇತಿ| ಧಾತುಮನ್ಯತಮಂ ರಸರಕ್ತಾದಿಕಮ್| ವಿಷಮಜ್ವರಂ ತೃತೀಯಾದಿಕಮ್| ವಿಷಮಜ್ವರಸಾಮಾನ್ಯಲಕ್ಷಣಂ ಚ ಭಾಲುಕಿನಾ ಪಠಿತಂ; ತದ್ಯಥಾ– “ಯಃ ಸ್ಯಾದನಿಯತಾತ್ಕಾಲಾಚ್ಛೀತೋಷ್ಣಾಭ್ಯಾಂ ತಥೈವ ಚ| ವೇಗತಶ್ಚಾಪಿ ವಿಷಮೋ ಜ್ವರಃ ಸ ವಿಷಮಃ ಸ್ಮೃತಃ||” ಇತಿ| ಏತೇ ಧಾತುಗತಾಃ||೩೧||–

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ಸನ್ತತಾದಿಜ್ವರಾಣಾಂ ಪ್ರತಿನಿಯತದೂಷ್ಯಾನ್ ಧಾತೂನಾಹ– ಸನ್ತತಮಿತ್ಯಾದಿ| ಸನ್ತತಶಬ್ದಃ ಸತತಸ್ಯೋಪಲಕ್ಷಣಃ| ತೇನೈತದುಕ್ತಂ ಭವತಿ– ರಸಸ್ಥಃ ಸನ್ತತಂ, ರಕ್ತಸ್ಥಃ ಸತತಕಮಿತಿ; ಯದುಕ್ತಂ ಚರಕೇ– “ ರಕ್ತಧಾತ್ವಾಶ್ರಯಃ ಪ್ರಾಯೋ ದೋಷಃ ಸತತಕಂ ಜ್ವರಮ್|” (ಚ. ಚಿ. ಅ. ೩) ಇತಿ ( ಪ್ರಾಯೋಗ್ರಹಣಾತ್ ಸತತಕೋ ರಕ್ತವ್ಯತಿರಿಕ್ತಂ ರಸಧಾತುಮಾಶ್ರಯತೇ)| ರಸಗ್ರಹಣಂ ಚಾತ್ರ ವಿಶೇಷಪರಂ, ಸರ್ವಜ್ವರೇಷು ರಸಸ್ಯಾವಶ್ಯದೂಷ್ಯತ್ವಾತ್| ಅನ್ಯೇ ತು ಸತತಗ್ರಹಣಾರ್ಥಂ ‘ಸನ್ತತೌ ರಸರಕ್ತಸ್ಥೌ’ ಇತಿ ಪಠನ್ತಿ| ತನ್ನಾತಿಯುಕ್ತಮ್, ಅತ್ರ ಹಿ ಸನ್ತತಸತತಶಬ್ದೌ ಸಞ್ಜ್ಞಾಪರೌ, ನತು ಸಾತತ್ಯವಚನೌ; ತೇನ ಸನ್ತತಶಬ್ದೇನ ಸತತಕಸ್ಯಾನಭಿಧಾನಾತ್ ಕಥಮೇಕಶೇಷ ಇತಿ ದೋಷಃ| ಅನ್ಯೇದ್ಯುರಿತಿ ಅನ್ಯೇದ್ಯುಷ್ಕಮ್| ಘೋರಂ ದುಃಸಹಮ್| ಅನ್ತಕಂ ಯಮಮಿವ, ಮಾರಕತ್ವಾತ್| ರೋಗಸಙ್ಕರಮ್ ಅನೇಕರೋಗಸಙ್ಕುಲಮ್||೩೨-೩೩||

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ಸನ್ತತಾದಿಜ್ವರಾಣಾಂ ಪ್ರತಿನಿಯತದೂಷ್ಯಾನ್ ಧಾತೂನಾಹ– ರಸರಕ್ತಸ್ಥೋ ದೋಷಃ ಸನ್ತತಂ ಕುರ್ಯಾದಿತ್ಯಧ್ಯಾಹಾರ್ಯಮಾಣೇನ ಸಮ್ಬನ್ಧಃ| ಯೋ ದೋಷೋ ರಸರಕ್ತಾಶ್ರಯಃ ಸ ಸನ್ತತಂ ಜ್ವರಂ ಕರೋತಿ| ಸನ್ತತಶಬ್ದಃ ಸತತಸ್ಯೋಪಲಕ್ಷಣಃ| ತೇನೈತದುಕ್ತಂ ಭವತಿ– ರಸಸ್ಥಃ ಸನ್ತತಂ, ರಕ್ತಸ್ಥಃ ಸತತಕಮಿತಿ ಯದುಕ್ತಂ ಚರಕೇ– “ರಕ್ತಧಾತ್ವಾಶ್ರಯಃ ಪ್ರಾಯೋ ದೋಷಃ ಸತತಕಂ ಜ್ವರಮ್|” ಇತಿ| ರಸಗ್ರಹಣಂ ಚಾತ್ರ ವಿಶೇಷಪರಂ, ಸರ್ವಜ್ವರೇಷು ರಸಸ್ಯಾವಶ್ಯಂ ದುಷ್ಟತ್ವಾತ್| ಅನ್ಯೇ ತು ಸತತಂ ಸಾತತ್ಯಾರ್ಥಕಂ ಮನ್ಯಮಾನಾಃ “ಸನ್ತತೌ ರಸರಕ್ತಸ್ಥೌ” ಇತಿ ಪಠನ್ತಿ| ತನ್ನ ಯುಕ್ತಮ್| ಅತ್ರ ಹೇತುಃ– ಸನ್ತತಸತತಶಬ್ದೌ ಚಾತ್ರ ಸಞ್ಜ್ಞಾಪರೌ ನ ತು ಸಾತತ್ಯವಚನೌ, ತೇನ ಸನ್ತತಶಬ್ದೇನ ಸತತಕಸ್ಯಾನಭಿಧಾನಾತ್ಕಥಮೇಕಶೇಷಃ? ಭಿನ್ನರೂಪಯೋಃ ಸಮಾನಾರ್ಥಯೋರೇವ ಏಕಶೇಷವಿಧಾನಾತ್| ತಥಾ ಚ ವಾರ್ತಿಕಮ್– “ವಿರೂಪಾಣಾಮಪಿ ಸಮಾನಾರ್ಥಾನಾಮ್” ಇತಿ| ಕೇಚಿತ್ತು “ಸತತಂ ರಸರಕ್ತಸ್ಥಃ” ಇತಿ ಪಾಠಂ ಪಠಿತ್ವಾ ರಸರಕ್ತಸ್ಥೋ ದೋಷಃ ಸತತಕಂ ಜ್ವರಂ ಕರೋತೀತಿ| ಅನ್ಯೇ ತ್ವತ್ರ ಸನ್ತತಮಿತಿ ಲುಪ್ತಂ ವರ್ಣಯಿತ್ವಾ ಸನ್ತತಂ ರಸಸ್ಥಃ ಸತತಂ ರಕ್ತಸ್ಥಃ ಕುರ್ಯಾದಿತ್ಯಾಚಕ್ಷತೇ| ಸೋಽನ್ಯೇದ್ಯುರಿತಿ ಸ ಇತಿ ದೋಷಃ, ಪಿಶಿತಾಶ್ರಿತೋ ಮಾಂಸಾಶ್ರಿತಃ, ಅನ್ಯೇದ್ಯುರಿತಿ ಅನ್ಯೇದ್ಯುಷ್ಕಮ್| ದೋಷೋಽಸ್ಥಿಮಜ್ಜಗತಶ್ಚತುರ್ಥೇಽಹ್ನಿ ಚಾತುರ್ಥಕಂ ಕುರ್ಯಾತ್| ಕೀದೃಶಂ ಚಾತುರ್ಥಕಂ? ಘೋರಂ ಸುದುಃಸಹಮ್| ಅನ್ತಕಂ ಯಮಮಿವ ಮಾರಕತ್ವಾತ್| ರೋಗಸಙ್ಕರಮನೇಕರೋಗಸಙ್ಕುಲಂ, ಯತೋ ಗಮ್ಭೀರಸ್ಥಾನತ್ವಾಚ್ಚಿರಕ್ಲೇಶನತ್ವಾಚ್ಚ ರೋಗಾನನ್ಯಾನಪ್ಯಾವಹತಿ||೩೨-೩೩||

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ಅಥೈಷಾಂ ಲಕ್ಷಣಾನ್ಯಾಹ– ಸಪ್ತಾಹಮಿತ್ಯಾದಿ| ಏತೇ ವಿಕಲ್ಪಾ ಯಥಾಕ್ರಮಂ ವಾತಪಿತ್ತಕಫೋಲ್ಬಣತ್ವೇನ ಜ್ಞೇಯಾಃ| ಯಥೋಕ್ತಮ್– “ಪಿತ್ತಕಫಾನಿಲವೃದ್ಧ್ಯಾ ದಶದಿವಸದ್ವಾದಶಾಹಸಪ್ತಾಹಾತ್| ಹನ್ತಿ ವಿಮುಞ್ಚತಿ ವಾಽಽಶು ತ್ರಿದೋಷಜೋ ಧಾತುಮಲಪಾಕಾತ್||” ಇತಿ| ಅಯಂ ಚ ಸನ್ತತಸ್ತ್ರಿದೋಷಜ ಏವ ದ್ವಾದಶಾಶ್ರಯತ್ವೇನ| ಯದುಕ್ತಂ ಚರಕೇಣ– “ಯಥಾ ಧಾತೂಂಸ್ತಥಾ ಮೂತ್ರಂ ಪುರೀಷಂ ಚಾನಿಲಾದಯಃ| ಯುಗಪಚ್ಚಾನುಪದ್ಯನ್ತೇ ನಿಯಮಾತ್ ಸನ್ತತೇ ಜ್ವರೇ||” (ಚ. ಚಿ. ಅ. ೩) ಇತಿ| ಸನ್ತತ್ಯಾ ಅವಿಚ್ಛೇದೇನ ಸಪ್ತಾಹಾದೀನ್ ವ್ಯಾಪ್ಯ ಅವಿಸರ್ಗೀ ಅಪರಿತ್ಯಾಗೀ, ಅತ್ಯನ್ತಸಂಯೋಗೇ ದ್ವಿತೀಯಾ| ನನು, ಯದ್ಯೇವಂ ಕಥಮಸ್ಯ ವಿಷಮಜ್ವರೇ ಪಾಠಃ? ಮುಕ್ತಾನುಬನ್ಧಿತ್ವಂ ವಿಷಮತ್ವಂ, ತಚ್ಚಾತ್ರ ನಾಸ್ತಿ| ನೈವಮ್, ಅಸ್ಯಾಪಿ ತಥಾಭಾವಾತ್| ತಥಾ ಚ ತಲ್ಲಕ್ಷಣೇ ಚರಕಃ– “ವಿಸರ್ಗಂ ದ್ವಾದಶೇ ಕೃತ್ವಾ ದಿವಸೇಽವ್ಯಕ್ತಲಕ್ಷಣಃ| ದುರ್ಲಭೋಪಶಮಃ ಕಾಲಂ ದೀರ್ಘಮಪ್ಯನುವರ್ತತೇ||” (ಚ. ಚಿ. ಅ. ೩) ಇತಿ| ಯತ್ತೂಕ್ತಂ ಖರನಾದೇನ– “ಜ್ವರಾಃ ಪೂರ್ವಂ ಮಯೋಕ್ತಾ ಯೇ ಪಞ್ಚ ಸನ್ತತಕಾದಯಃ| ಚತ್ವಾರಃ ಸನ್ತತಂ ಹಿತ್ವಾ ಜ್ಞೇಯಾಸ್ತೇ ವಿಷಮಜ್ವರಾಃ||” ಇತಿ; ತತ್ ಸನ್ತತೇ ಮುಕ್ತಾನುಬನ್ಧಿತ್ವಸ್ಯೈಕದಾ ಭಾವಿತ್ವೇನಾಲ್ಪತ್ವಾನ್ನ ತದ್ವ್ಯಪದೇಶಃ, ಏಕತಣ್ಡುಲಾಭ್ಯವಹಾರೇಽನಶನಶಬ್ದಸ್ಯ ವ್ಯಪದೇಶವತ್; ನಹಿ ತೃತೀಯಕಾದಿವದಾವೃತ್ತ್ಯಾ ಮುಕ್ತಾನುಬನ್ಧಿತ್ವಮಸ್ಯೇತ್ಯಭಿಪ್ರಾಯೇಣ ದ್ರಷ್ಟವ್ಯಮ್| ಅಥವಾ ಯಾ ವಿಷಮಜ್ವರೋಲ್ಲೇಖೇನ ಚಿಕಿತ್ಸೋಕ್ತಾ ಸಾ ಸನ್ತತವರ್ಜಂ ಸತತಾದಿಷು ಕಾರ್ಯೇತಿ ಪ್ರತಿಪಾದನಾರ್ಥಮ್| ಹರಿಚನ್ದ್ರೇಣಾಪಿ ಕಿಲ| “ಕರ್ಮ ಸಾಧಾರಣಂ ಜಹ್ಯಾತ್ತೃತೀಯಕಚತುರ್ಥಕೌ|” ಇತಿ (ಚ. ಚಿ. ಅ. ೩) ಚರಕವಚನಾದ್ವಿಷಮಜ್ವರೋಕ್ತಚಿಕಿತ್ಸಾ ತೃತೀಯಕಚತುರ್ಥಕಯೋರೇವ, ಅನ್ಯೇಷು ದೋಷಪ್ರತ್ಯನೀಕಚಿಕಿತ್ಸಾ ಕಾರ್ಯೇತಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾತಮ್| ಅಸ್ಯಾಂ ಹರಿಚನ್ದ್ರವ್ಯಾಖ್ಯಾಯಾಂ ಕರ್ಮ ಸಾಧಾರಣಂ ಸರ್ವತ್ರೈವ ವಿಷಮಜ್ವರೇ ಕಾರ್ಯಂ, ವಿಶೇಷೇಣ ತೃತೀಯಕಚತುರ್ಥಕಯೋರಿತಿ ದ್ರಷ್ಟವ್ಯಮ್; ಅನ್ಯಥಾ ಉಕ್ತತನ್ತ್ರಾನ್ತರವಿರೋಧಃ| ಅಹೋರಾತ್ರೇ ಸತತಕೋ ದ್ವೌ ಕಾಲಾವನುವರ್ತತ ಇತಿ ಅಹ್ನಿ ದ್ವೌ ಕಾಲೌ ರಾತ್ರೌ ದ್ವೌ ಕಾಲೌ ವಾ; ಅಹ್ನಿ ಏಕಕಾಲಂ ರಾತ್ರಾವೇಕಕಾಲಮೇವಂ ವಾ; ದ್ವೌ ಕಾಲೌ ಇತೀಶಾನದೇವಃ, ನಿಯಮಾನಭಿಧಾನಾತ್ ತಥಾ ದರ್ಶನಾಚ್ಚ| ಅನುವರ್ತತೇ ವೇಗಂ ಕರೋತಿ| ತೃತೀಯೇಽಹ್ನಿ ತೃತೀಯಕ ಇತಿ ವೇಗದಿನಾಪೇಕ್ಷಯಾ ತೃತೀಯೇಽಹ್ನಿ ಯೋ ಭವತಿ ಸ ತೃತೀಯಕೋ ಭವತಿ, ಏವಂ ಚತುರ್ಥಕೇಽಪಿ ವಾಚ್ಯಮ್||೩೪-೩೫||–

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ಇದಾನೀಮೇಕದೋಷದ್ವಿದೋಷಜಸ್ಯ ಸನ್ತತಜ್ವರಸ್ಯ ವಿಸರ್ಗಕಾಲಾವಧಿದ್ವಾರೇಣ ಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ಸ್ರೋತೋಭಿರಿತ್ಯಾದಿ| ಸರ್ವಗಾತ್ರಾನುಗಾಃ ಸರ್ವೇ ದೋಷಾ ವಾತಾದಯಃ ಸನ್ತತಮವಿಛಿನ್ನಂ ಜ್ವರಂ ಸನ್ತಾಪಂ ಕುರ್ವನ್ತಿ| ಕಿಮ್ಭೂತಾಃ ರಸವಾಹಿಭಿಃ ಸ್ರೋತೋಭಿಃ ವಿಸ್ತೃತಾಃ ವಿಸ್ತೃತಿಂ ಪ್ರಾಪ್ತಾಃ, ಗುರವೋ ದುಃಸಹಾಃ, ಸರ್ವಗಾತ್ರಾನುಗಾಃ ಸನ್ತಾಪಾದಿನಾ ಸಮಗ್ರಂ ಗಾತ್ರಂ ವ್ಯಾಪ್ನುವನ್ತಿ| ಸನ್ತತ್ಯಾ ನೈರನ್ತರ್ಯೇಣ ಸಪ್ತಾಹಾದೀನ್ ವ್ಯಾಪ್ಯ ಅವಿಸರ್ಗೀ ಅತ್ಯಾಗಶೀಲಃ ಸ ಜ್ವರಃ ಸನ್ತತಃ| ಅಯಂ ಸುಖಸಾಧ್ಯಃ; ತದುಕ್ತಂ ತನ್ತ್ರಾನ್ತರೇ “ಸನ್ತತಜ್ವರ ಏವಾನ್ಯಃ ಸ್ವಲ್ಪದುರ್ಬಲಕಾರಣಃ| ಏಕದೋಷೋ ದ್ವಿದೋಷೋ ವಾ ಸುಖಸಾಧ್ಯಃ ಪ್ರಕೀರ್ತಿತಃ||” ಇತಿ| ತಥಾ ಚ– “ವಾತಿಕಃ ಸಪ್ತರಾತ್ರೇಣ ದಶರಾತ್ರೇಣ ಪೈತ್ತಿಕಃ| ಶ್ಲೈಷ್ಮಿಕೋ ದ್ವಾದಶಾಹೇನ ಜ್ವರಃ ಪಾಕಂ ಪ್ರಗಚ್ಛತಿ” ಇತಿ, ಪ್ರಕೃತಿಸಮಸಮವೇತತ್ವಾತ್| ನನು ಕಥಮಸ್ಯ ವಿಷಮಜ್ವರೇ ಪಾಠಃ? ಯದುಕ್ತಂ ಖರನಾದೇನ– “ಜ್ವರಾಃ ಪಞ್ಚ ಮಯೋಕ್ತಾ ಯೇ ಪೂರ್ವಂ ಸನ್ತತಕಾದಯಃ| ಚತ್ವಾರಃ ಸನ್ತತಂ ಹಿತ್ವಾ ಜ್ಞೇಯಾಸ್ತೇ ವಿಷಮಜ್ವರಾಃ||” ಇತಿ; ಮುಕ್ತಾನುಬನ್ಧಿತ್ವಾದ್ವಿಷಮತ್ವಂ, ವಿಮುಚ್ಯಾನುಬಧ್ನಾತೀತಿ, ತಚ್ಚಾತ್ರ ನಾಸ್ತಿ| ನೈವಮ್, ಅಸ್ಯಾಪಿ ತಥಾಭಾವಾತ್| ತಥಾ ಚ ತಲ್ಲಕ್ಷಣೇ ಚರಕಃ– “ವಿಸರ್ಗಂ ದ್ವಾದಶೇ ಕೃತ್ವಾ ದಿವಸೇಽವ್ಯಕ್ತಲಕ್ಷಣಮ್| ದುರ್ಲಭೋಪಶಮಃ ಕಾಲಂ ದೀರ್ಘಮಪ್ಯನುವರ್ತತೇ||” ಇತಿ| ಸತತಕಾದೀನಾಂ ಕಾಲಾನುವರ್ತನತ್ವೇನ ಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ಅಹೋರಾತ್ರ ಇತ್ಯಾದಿ| ಕಾಲಾಃ ಷಟ್ ಪೂರ್ವಾಹ್ಣಮಧ್ಯಾಹ್ನಾಪರಾಹ್ಣಕಪ್ರದೋಷಾರ್ಧರಾತ್ರಪ್ರತ್ಯೂಷಾಃ; ಪೂರ್ವಾಹ್ಣಪ್ರದೋಷಯೋಃ ಕಫಸ್ಯ ಕಾಲಃ, ಮಧ್ಯಾಹ್ನಾರ್ಧರಾತ್ರಯೋಃ ಪಿತ್ತಸ್ಯ, ಅಪರಾಹ್ಣಪ್ರತ್ಯೂಷಯೋರ್ವಾತಸ್ಯ| ಪೂರ್ವಾಹ್ಣಾದೀನಾಂ ಷಣ್ಣಾಂ ಕಾಲಾನಾಂ ಮಧ್ಯೇ ಕಾಲದ್ವಯಮನುವರ್ತತೇ, ವೇಗಂ ಕರೋತಿ ಸ ಸತತಃ; ಅಹ್ನಿ ಏಕಕಾಲಂ ರಾತ್ರಾವೇಕಕಾಲಂ ವಾ, ಅಹ್ನಿ ದ್ವೌ ಕಾಲೌ ರಾತ್ರೌ ದ್ವೌ ಕಾಲೌ ವಾ, ಏವಂ ದ್ವೌ ಕಾಲಾವಿತಿ ಈಶಾನೋ ಯದುಕ್ತವಾನ್ ತತ್ರ ದೋಷೋತ್ಕರ್ಷಾಪಕರ್ಷಾಭ್ಯಾಮಧಿಕಕಾಲತ್ವಂ ಹೀನಕಾಲತ್ವಮಪಿ ಜ್ಞಾತವ್ಯಂ ನ ತು ನಿಯಮಃ| ಅನ್ಯೇದ್ಯುಷ್ಕೋ ಜ್ವರ ಏಕಕಾಲಮನುವರ್ತತೇ ವೇಗಂ ಕರೋತಿ ಅಹೋರಾತ್ರಾದನ್ಯಸ್ಮಿನ್ನಹೋರಾತ್ರೇ ಏಕಕಾಲಮಾಗಚ್ಛತೀತ್ಯರ್ಥಃ| ತೃತೀಯಕಃ ತೃತೀಯೇಽಹ್ನಿ ಏಕಕಾಲಮಿತಿ ಸಮ್ಬಧ್ಯತೇ| ಚಾತುರ್ಥಕಶ್ಚತುರ್ಥೇಽಹ್ನೀತ್ಯತ್ರಾಪ್ಯೇಕಂ ಕಾಲಮಿತಿ| ಏತೇ ಚತ್ವಾರೋ ವಿಷಮಜ್ವರಾಃ| ಯದುಕ್ತಂ ಖರನಾದೇನ– “ಜ್ವರಾಃ ಪಞ್ಚ ಮಯೋಕ್ತಾಃ” ಇತ್ಯಾದಿನಾ| ಏಷಾಂ ಚೋತ್ಪತ್ತಿಕ್ರಮೋ ವೃದ್ಧಸುಶ್ರುತಾದವಗನ್ತವ್ಯಃ, ಸ ಯದಾಹ– “ ಅಹೋರಾತ್ರಾದಹೋರಾತ್ರಾತ್ ಸ್ಥಾನಾತ್ಸ್ಥಾನೇ ಪ್ರಪದ್ಯತೇ| ತತಶ್ಚಾಮಾಶಯಂ ಪ್ರಾಪ್ಯ ಕರೋತಿ ವಿಷಮಜ್ವರಮ್|| ತಥಾ ಪ್ರಲೇಪಕೋ ಜ್ಞೇಯಃ ಶೋಷಿಣಾಂ ಪ್ರಾಣನಾಶನಃ| ದುಶ್ಚಿಕಿತ್ಸ್ಯತಮೋ ಮನ್ದಃ ಸ ಕಷ್ಟೋ ಧಾತುಶೋಷಕೃತ್|| ಕೃಶಾನಾಂ ಜ್ವರಮುಕ್ತಾನಾಂ ಮಿಥ್ಯಾಹಾರವಿಹಾರಿಣಾಮ್| ದೋಷಃ ಸ್ವಲ್ಪೋಽಪಿ ಸಂವೃದ್ಧೋ ದೇಹಿನಾಮನಿಲೇರಿತಃ|| ಕಫಸ್ಥಾನವಿಭಾಗೇನ ಯಥಾಸಙ್ಖ್ಯಂ ಕರೋತಿ ಹಿ| ಸತತಾನ್ಯೇದ್ಯುಷ್ಕತ್ರ್ಯಾಖ್ಯಚತುರ್ಥಾನ್ಸಪ್ರಲೇಪಕಾನ್||” ಇತಿ| ಅಸ್ಯಾಯಮರ್ಥಃ– ಆಮಾಶಯಹೃದಯಕಣ್ಠಶಿರಃಸನ್ಧಯ ಇತಿ ಪಞ್ಚ ಕಫಸ್ಥಾನಾನಿ, ಏಷು ಸ್ಥಿತೈರ್ದೋಷೈರ್ಯಥಾಸಙ್ಖ್ಯಮಹೋರಾತ್ರಾತ್ ಸ್ಥಾನಂ ಪ್ರಪದ್ಯ ಆಮಾಶಯಂ ಗತ್ವಾ ಸತತಾದಯಃ ಕ್ರಿಯನ್ತೇ| ತತ್ರಾಮಾಶಯಸ್ಥಿತೇನ ದೋಷೇಣ ಸತತಃ ಕ್ರಿಯತೇ ಪರನ್ತು ದ್ವಿಕಾಲಂ ನಚ ಸರ್ವದಾ; ನ ಚಾಮಾಶಯಪ್ರಾಪ್ತ್ಯಾ ಸರ್ವದಾಽಸ್ಯ ಸಮ್ಭವಪ್ರಸಙ್ಗಃ, ಅಹೋರಾತ್ರೇ ಸ್ವಪ್ರಕೋಪಕಾಲಾಪೇಕ್ಷಯಾ ಜ್ವರೋತ್ಪತ್ತೇಃ| ಹೃದಯಸ್ಥಿತೇನ ದೋಷೇಣ ಏಕಸ್ಮಿನ್ ದಿನೇ ಆಮಾಶಯಮಾಗತ್ಯಾನ್ಯೇದ್ಯುಃ ಕ್ರಿಯತೇ, ಸತತಾರಮ್ಭಕದೋಷಾಪೇಕ್ಷಯಾಸ್ಯ ವ್ಯವಹಿತತ್ವಾತ್| ಕಣ್ಠಸ್ಥಿತೇನ ದೋಷೇಣೈಕಸ್ಮಿನ್ ದಿನೇ ಹೃದಯಮಾಗಮ್ಯತೇ, ಅನ್ಯಸ್ಮಿನ್ ದಿನೇ ಆಮಾಶಯಮಾಗತ್ಯ ಜ್ವರ ಆರಭ್ಯತೇ ತೃತೀಯಕಃ| ಏವಂ ಶಿರಸಿ ಸ್ಥಿತೇನ ದೋಷೇಣ ಕಣ್ಠಹೃದಯಾಮಾಶಯಾನ್ ತ್ರಿಭಿರ್ದಿನೈಃ ಕ್ರಮೇಣ ಪ್ರಾಪ್ಯ ಚತುರ್ಥೇಽಹ್ನಿ ಚಾತುರ್ಥಕಃ ಕ್ರಿಯತೇ| ಪುನಃ ಸ್ವಸ್ಥಾನಗಮನಂ ತು ದೋಷಾಣಾಂ ಹೃತವೇಗತ್ವೇನ ಲಾಘವಾದ್ವೇಗದಿನ ಏವ ಭವತಿ| ಸನ್ಧಿಸ್ಥಿತೇನ ದೋಷೇಣ ಪ್ರಲೇಪಕಃ, ಸನ್ಧಯಶ್ಚಾಮಾಶಯೇಽಪಿ ಸನ್ತೀತಿ ಸ ಸರ್ವದಾ ಭವತಿ| ಅವಿಷಮೋಽಪ್ಯಯಂ ವಿಷಮಸಹಚರಿತಃ ಪಠಿತಃ, ಕಫಸ್ಥಾನೋತ್ಪಾದಾನುರೋಧಾತ್| ಉಕ್ತಂ ಹಿ ಸುಶ್ರುತೇ– “ ಪ್ರಲೇಪಕಸ್ತ್ವವಿಷಮಃ ಪ್ರಾಯಃ ಕ್ಲೇಶಾಯ ಶೋಷಿಣಾಮ್|” ಇತಿ| ವಿಷಮಜ್ವರ ಏವಾನ್ಯಶ್ಚಾತುರ್ಥಕವಿಪರ್ಯಯಃ, ಇತಿ| ಅತ್ರ ತನ್ತ್ರಾನ್ತರೇ– “ಅಸ್ಥಿಮಜ್ಜೋಭಯಗತೇ ಚಾತುರ್ಥಿಕವಿಪರ್ಯಯಃ| ಮಧ್ಯೇಽಹನಿ ಜ್ವರಯತಿ ಹ್ಯಾದಾವನ್ತೇ ಚ ಮುಞ್ಚತಿ||” ಇತಿ| ಆದಾವೇಕದಿನಂ ನ ಭೂತ್ವಾ ಮಧ್ಯೇ ದಿನದ್ವಯಂ ಭೂತ್ವಾ ಅನ್ತೇ ಏಕದಿನಂ ನ ಭವತೀತಿ ವ್ಯಾಚಕ್ಷತೇ ಜೇಜ್ಜಟಾದಯಃ| “ಅಸ್ಥಿಮಜ್ಜೋಭಯಗತೇ ಚಾತುರ್ಥಕವಿಪರ್ಯಯಃ| ತ್ರ್ಯಹಾದ್ದ್ವ್ಯಹಂ ಜ್ವರಯತಿ ಹ್ಯಾದಾವನ್ತೇ ವಿಮುಞ್ಚತಿ||” ಇತಿ ತನ್ತ್ರಾನ್ತರಮ್| ಚಾತುರ್ಥಕವಿಪರ್ಯಯೋ ನಾಮ್ನಾ ಜ್ವರಃ| ಅಸ್ಥಿ ಚ ಮಜ್ಜಾ ಚ ಅಸ್ಥಿಮಜ್ಜಾನೌ ಅಸ್ಥಿಮಜ್ಜ್ಞೋರುಭಯಂ ತತ್ರ ಗತೋ ಯೋ ಮಲೋಽಸ್ಥಿಷು ಮಜ್ಜಸು ವಾ ಗತಸ್ತಸ್ಮಿನ್ ತ್ರಿಪ್ರಕಾರೋ ಜಾಯತೇ||೩೪-೩೫||–

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ವಿಷಮಜ್ವರಸ್ಯೈಕೀಯಮತೇನ ಭೂತಾಭಿಷಙ್ಗಜತ್ವಮಾಹ– ಕೇಚಿದಿತ್ಯಾದಿ| ಪರವಚನಮಪ್ರತಿಷಿದ್ಧಮನುಮತಂ ಸುಶ್ರುತೇನ; ಅತ ಏವ ವಿಷಮಜ್ವರೇ ದೈವವ್ಯಪಾಶ್ರಯಂ ಬಲಿಹೋಮಾದಿ ಭೂತೋಚಿತಂ, ಯುಕ್ತಿವ್ಯಪಾಶ್ರಯಂ ಕಷಾಯಪಾನಾದಿ ದೋಷೋಚಿತಂ ಚ ವಿಧೀಯತೇ| ಯದಾಹ ಚರಕಃ– “ಕರ್ಮ ಸಾಧಾರಣಂ ಜಹ್ಯಾತ್ತೃತೀಯಕಚತುರ್ಥಕೌ| ಆಗನ್ತುರನುಬನ್ಧೋ ಹಿ ಪ್ರಾಯಶೋ ವಿಷಮಜ್ವರೇ||” (ಚ. ಚಿ. ಅ. ೩) ಇತಿ| ಅತ್ರ ಸಾಧಾರಣಮಿತಿ ದೈವಯುಕ್ತಿವ್ಯಪಾಶ್ರಯಮಿತಿ ವ್ಯಾಚಕ್ಷತೇ ಇತಿ||೩೬||

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ಪರಕೀಯಮತಮಾಹ– ಕೇಚಿದಿತ್ಯಾದಿ| ಕೇಚನ ಆಚಾರ್ಯಾ ವಿಷಮಜ್ವರಂ ಭೂತಾಭಿಷಙ್ಗೋತ್ಥಂ ಕಥಯನ್ತಿ| ಅತ ಏವ ವಿಷಮಜ್ವರೇ ದೈವವ್ಯಪಾಶ್ರಯಂ ಬಲಿಮಙ್ಗಲಹೋಮಾದಿಭೂತೋಚಿತಂ ಯುಕ್ತಿವ್ಯಪಾಶ್ರಯಂ ಕಷಾಯಪಾನಾದಿಕಂ ದೋಷೋಚಿತಂ ಚ ವಿಧೀಯತೇ| ಯದಾಹ ಚರಕಃ– “ಕರ್ಮ ಸಾಧಾರಣಂ ಜಹ್ಯಾತ್ತೃತೀಯಕಚತುರ್ಥಕೌ| ಆಗನ್ತುರನುಬನ್ಧೋ ಹಿ ಪ್ರಾಯಶೋ ವಿಷಮಜ್ವರೇ||” ಇತಿ| ಅತ್ರ ಸಾಧಾರಣಮಿತಿ ದೈವಯುಕ್ತಿವ್ಯಪಾಶ್ರಯಮಿತಿ ವ್ಯಾಚಕ್ಷತೇ||೩೬||

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ಉಲ್ಬಣದೋಷಭೇದೇನ ತೃತೀಯಕಚತುರ್ಥಕಯೋರ್ಲಕ್ಷಣಾನ್ತರಮಾಹ– ಕಫಪಿತ್ತಾದಿತ್ಯಾದಿ| ತ್ರಿಕಗ್ರಾಹೀ ವೇದನಯಾ ತ್ರಿಕವ್ಯಾಪೀ, ತ್ರಿಕಸ್ಯ ವಾತಸ್ಥಾನತ್ವೇನ ತದ್ಗತೌ ಪಿತ್ತಕಫಾವನ್ಯಸ್ಥಾನಗತತ್ವೇನ ದುರ್ಬಲೌ ತೃತೀಯದಿನೇ ವೇಗಂ ಕುರುತಃ, ಯದಿ ತು ಸ್ವಸ್ಥಾನಸ್ಥಿತೌ ಸ್ಯಾತಾಂ ತದಾ ಸನ್ತತಜ್ವರಮೇವ ಕುರ್ಯಾತಾಮಿತಿ ಜೇಜ್ಜಟಃ| ಏವಂ ಶಿರಸಿ ಕಫಸ್ಥಾನೇ, ಪೃಷ್ಠೇ ಚ ಪಿತ್ತಸ್ಥಾನೇ ಬೋದ್ಧವ್ಯಮ್| ಪೃಷ್ಠಾದಿತಿ ಲ್ಯಬ್ಲೋಪೇ ಕರ್ಮಣಿ ಪಞ್ಚಮೀ, ಪೃಷ್ಠಂ ವೇದನಯಾ ವ್ಯಾಪ್ಯೇತ್ಯರ್ಥಃ| ನಚ ವಾಚ್ಯಂ ಯದಿ ತ್ರಿಕಂ ವಾತಸ್ಥಾನಂ ತತ್ಕಥಂ ತತ್ರ ಪಿತ್ತಕಫಾವಿತಿ; ಪ್ರಕೃತಿಸ್ಥಾನಾಂ ದೋಷಾಣಾಂ ಸ್ಥಾನನಿಯಮೋ ನತು ಪ್ರಕುಪಿತಾನಾಂ, ತೇಷಾಂ ಸರ್ವದೇಹಗತತ್ವಾತ್| ಯದಾಹ ಸುಶ್ರುತಃ– “ಕುಪಿತಾನಾಂ ಹಿ ದೋಷಾಣಾಂ ಶರೀರೇ ಪರಿಧಾವತಾಮ್| ಯತ್ರ ಸಙ್ಗಃ ಖವೈಗುಣ್ಯಾದ್ವ್ಯಾಧಿಸ್ತತ್ರೋಪಜಾಯತೇ||” (ಸು. ಸೂ. ಅ. ೨೪) ಇತಿ| ಏವಮನ್ಯಸ್ಥಾನಗತತ್ವೇನ ದೋಷದೌರ್ಬಲ್ಯಾದಿ ಚತುರ್ಥಕೇಽಪಿ ವಾಚ್ಯಮ್| ಪ್ರಭಾವಂ ರುಜಾರೂಪಾಂ ಶಕ್ತಿಮ್| ದ್ವಿವಿಧಂ ವಿವೃಣೋತಿ– ಜಙ್ಘಾಭ್ಯಾಮಿತ್ಯಾದಿ| ಜಙ್ಘಾಭ್ಯಾಂ ಶಿರಸ್ತ ಇತಿ| ಏತಚ್ಚ ಪಞ್ಚಮೀದ್ವಯಂ ಪೂರ್ವವತ್| ಪೂರ್ವಮಿತಿ ಪ್ರಥಮಂ, ತತ್ರ ಭೂತ್ವಾ ನಿಖಿಲಂ ದೇಹಂ ವ್ಯಾಪ್ನೋತಿ| ಶ್ಲೈಷ್ಮಿಕ ಇತಿ ಶ್ಲೇಷ್ಮೋಲ್ಬಣಃ, ಸನ್ತತಸತತಕಾನ್ಯೇದ್ಯುಷ್ಕತೃತೀಯಕಚತುರ್ಥಕಾನಾಂ ಪಞ್ಚಾನಾಂ ಸಾನ್ನಿಪಾತಿಕತ್ವಾತ್| ಯದುಕ್ತಂ ಚರಕೇ– “ಪ್ರಾಯಶಃ ಸನ್ನಿಪಾತೇನ ದೃಷ್ಟಃ ಪಞ್ಚವಿಧೋ ಜ್ವರಃ| ಸನ್ನಿಪಾತೇ ತು ಯೋ ಭೂಯಾನ್ ಸ ದೋಷಃ ಪರಿಕೀರ್ತಿತಃ||” (ಚ. ಚಿ. ಅ. ೩) ಇತಿ| ಅಥವಾ ಪ್ರಾಯೋಗ್ರಹಣಾದೇಕದೋಷಜಾ ದ್ವಿದೋಷಜಾ ಅಪಿ ಭವನ್ತಿ| ಅನ್ಯೇ ತ್ವಾಹುಃ– ವಿಕೃತಿವಿಷಮಸಮವಾಯಾರಬ್ಧಾಃ ಸನ್ತತಾದಯಃ ಸನ್ನಿಪಾತಜಾಃ, ತೇಷಾಮೇವೋದ್ಭೂತದೋಷೇಣ ವ್ಯಪದೇಶಃ; ಪ್ರಕೃತಿಸಮಸಮವಾಯಾರಬ್ಧಾಸ್ತೇ ಏಕದೋಷಜದ್ವಿದೋಷಜಾ ಅಪಿ ಭವನ್ತೀತಿ ಜೇಜ್ಜಟಃ| ಪ್ರಕೃತಿಸಮಸಮವಾಯಾರಬ್ಧಶ್ಚತುರ್ಥಕಸ್ತು ಪಿತ್ತೇನ ನ ಕ್ರಿಯತ ಏವ, ವ್ಯಾಧಿಸ್ವಭಾವಾತ್; ಪಿತ್ತಜಗಲಗಣ್ಡವತ್| ನನು, ಅಸ್ತಿ ಪೈತ್ತಿಕೋಽಪಿ ಚತುರ್ಥಕಃ; ತಥಾ ಚ ಹಾರೀತಾಚಾರ್ಯೋ ವ್ಯಾಹರತಿ– “ಚತುರ್ಥಕೋ ನಾಮ ಗದೋ ದಾರುಣೋ ವಿಷಮಜ್ವರಃ| ಶೋಷಣಃ ಸರ್ವಧಾತೂನಾಂ ಬಲವರ್ಣಾಗ್ನಿನಾಶನಃ|| ತ್ರಿದೋಷಜೋ ವಿಕಾರಃ ಸ್ಯಾದಸ್ಥಿಮಜ್ಜಗತೋಽನಿಲಃ| ಕುಪಿತಂ ಪಿತ್ತಮೇವಂ ತು ಕಫಶ್ಚೈವಂ ಸ್ವಭಾವತಃ|| ಶೀತದಾಹಕರಸ್ತೀವ್ರಸ್ತ್ರಿಕಾಲಂ ಚಾನುವರ್ತತೇ| ಸನ್ನಿಪಾತಸಮುದ್ಭೂತೋ ವಿಷಮೋ ವಿಷಮಜ್ವರಃ|| ಊರ್ಧ್ವಂ ಕಾಯಸ್ಯ ಗೃಹ್ಣಾತಿ ಯಃ ಪೂರ್ವಂ ಸೋಽನಿಲಾತ್ಮಕಃ| ಪೂರ್ವಂ ಗೃಹ್ಣಾತ್ಯಧಃಕಾಯಂ ಶ್ಲೇಷ್ಮವೃದ್ಧಶ್ಚತುರ್ಥಕಃ||” ಇತಿ| ಅತ್ರಾಹುಃ– ಅನುಬನ್ಧರೂಪಮತ್ರ ಪಿತ್ತಂ, ನ ತ್ವಾರಮ್ಭಕಂ; ಕಥಮೇಷಾ ಪ್ರತೀತಿರಿತಿ ಚೇತ್, ಸ್ಥಾನವಿಶೇಷಾನಭಿಧಾನಾತ್; ಅತ ಏವ ಹಾರೀತೇನಾಪಿ ಸ್ಥಾನಂ ನೋದಾಹೃತಮೇವ ಜಙ್ಘಾದಿವದಿತಿ ಚರಕಟೀಕಾಕೃತೋ ವ್ಯಾಚಕ್ಷತೇ| ಕಿನ್ತ್ವೇಷಾ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ತದಾ ಸಙ್ಗಚ್ಛತೇ ಯದಿ ಪಿತ್ತಲಿಙ್ಗಂ ನೋದ್ಭೂತಂ ದೃಶ್ಯತೇ, ದೃಶ್ಯತೇ ಚ; ತಥಾಹಿ ಕಥ್ಯತೇ– ಭೇಡೇಽಪಿ ಪೈತ್ತಿಕಃ ಪಠ್ಯತೇ– “ಆಮಾಶಯಸ್ಥಃ ಪವನೋ ಹ್ಯಸ್ಥಿಮಜ್ಜಗತೋಽಪಿ ವಾ| ಕುಪಿತಃ ಕೋಪಯತ್ಯಾಶು ಶ್ಲೇಷ್ಮಾಣಂ ಪಿತ್ತಮೇವ ಚ||” ಇತಿ| ಕಿಞ್ಚ ನಾಗಭರ್ತೃತನ್ತ್ರೇ ಸ್ಥಾನಮಪ್ಯುಕ್ತಮೇವ– “ಊರ್ಧ್ವಕಾಯಂ ತು ಯಃ ಪೂರ್ವಂ ಗೃಹ್ಣಾತಿ ಸೋಽನಿಲಾತ್ಮಕಃ| ಮಧ್ಯಕಾಯಂ ತು ಗೃಹ್ಣಾತಿ ಪೂರ್ವಂ ಯಸ್ತು ಸ ಪಿತ್ತಜಃ|| ಪೂರ್ವಂ ಗೃಹ್ಣಾತ್ಯಧಃಕಾಯಂ ಶ್ಲೇಷ್ಮವೃದ್ಧಶ್ಚತುರ್ಥಕಃ||” ಇತಿ| ತಸ್ಮಾತ್ ಪ್ರಾಯೇಣ ಕಫವಾತಾಭ್ಯಾಂ ಭವತೀತಿ ಪೈತ್ತಿಕಶ್ಚತುರ್ಥಕಶ್ಚರಕಾದಿಭಿರ್ನೋದಾಹೃತಃ, ನತ್ವಸಮ್ಭವಾದಿತಿ ಮನ್ತವ್ಯಮ್| ಏಷಾಂ ಚೋತ್ಪತ್ತಿಕ್ರಮೋ ವೃದ್ಧಸುಶ್ರುತಾದವಗನ್ತವ್ಯಃ| ಸ ಯದಾಹ– “ಅಹೋರಾತ್ರಾದಹೋರಾತ್ರಾತ್ ಸ್ಥಾನಾತ್ ಸ್ಥಾನಂ ಪ್ರಪದ್ಯತೇ| ತತಶ್ಚಾಮಾಶಯಂ ಪ್ರಾಪ್ಯ ಕರೋತಿ ವಿಷಮಜ್ವರಮ್|| ಕಫಸ್ಥಾನವಿಭಾಗೇನ ಯಥಾಸಙ್ಖ್ಯಂ ಕರೋತಿ ಹಿ| ಸತತಾನ್ಯೇದ್ಯುಷ್ಕತ್ರ್ಯಾಖ್ಯಚತುರ್ಥಾನ್ ಸಪ್ರಲೇಪಕಾನ್||” (ಸು. ಉ. ತಂ. ಅ. ೩೯) ಇತಿ| ಅಸ್ಯಾಯಮರ್ಥಃ– ಆಮಾಶಯಹೃದಯಕಣ್ಠಶಿರಃಸನ್ಧಯಃ ಪಞ್ಚ ಕಫಸ್ಥಾನಾನಿ, ಏಷು ಸ್ಥಿತೈರ್ದೋಷೈರ್ಯಥಾಸಙ್ಖ್ಯಂ ಸತತಾದಯಃ ಕ್ರಿಯನ್ತೇ| ತತ್ರಾಮಾಶಯಸ್ಥಿತೇನ ದೋಷೇಣ ಸತತಕಃ ಕ್ರಿಯತೇ ದ್ವಿಕಾಲಂ ನ ಚ ಸರ್ವದಾ; ನ ಚಾಮಾಶಯಪ್ರಾಪ್ತ್ಯಾ ಸರ್ವದಾ ಪ್ರಸಙ್ಗಃ, ಅಹೋರಾತ್ರೇಷು ಕಾಲೇಷು ಸ್ವಪ್ರಕೋಪಕಾಲಾಪೇಕ್ಷಯಾ ಜ್ವರೋತ್ಪತ್ತೇಃ| ಹೃದಯಸ್ಥಿತೇನ ದೋಷೇಣಾಮಾಶಯಮಾಗತ್ಯಾನ್ಯೇದ್ಯುಷ್ಕಃ ಕ್ರಿಯತೇ ಏಕಕಾಲಂ, ನಚ ಸರ್ವದಾ, ಸತತಾರಮ್ಭಕದೋಷಾಪೇಕ್ಷಯಾಽಸ್ಯ ವ್ಯವಹಿತತ್ವಾತ್| ಕಣ್ಠಸ್ಥಿತೇನ ದೋಷೇಣೈಕಸ್ಮಿನ್ ದಿನೇ ಹೃದಯಮಾಗಮ್ಯತೇ, ಅಪರಸ್ಮಿನ್ನಾಮಾಶಯಮಾಗತ್ಯ ಜ್ವರ ಆರಭ್ಯತೇ ತೃತೀಯಕಃ| ಏವಂ ಶಿರಃಸ್ಥಿತೇನ ದೋಷೇಣ ಕಣ್ಠಹೃದಯಾಮಾಶಯಾನ್ ತ್ರೀನ್ ತ್ರಿಭಿರ್ದಿನೈಃ ಕ್ರಮೇಣ ಪ್ರಾಪ್ಯ ಚತುರ್ಥಕಃ ಕ್ರಿಯತೇ| ಪುನಃ ಸ್ವಸ್ಥಾನಗಮನಂ ತು ದೋಷಾಣಾಂ ಹೃತವೇಗತ್ವೇನ ಲಾಘವಾದ್ವೇಗದಿನ ಏವ ಭವತಿ| ಸನ್ಧಿಸ್ಥಿತೇನ ದೋಷೇಣ ಪ್ರಲೇಪಕಃ ಕ್ರಿಯತೇ, ಸನ್ಧಯಶ್ಚಾಮಾಶಯೇಽಪಿ ಸನ್ತೀತಿ ಸ ಸರ್ವದಾ ಭವತಿ| ಅಯಂ ಚಾವಿಷಮೋಽಪಿ ವಿಷಮಸಹಚರಿತಃ ಪಠಿತಃ ಕಫಸ್ಥಾನೋತ್ಪಾದಾನುರೋಧಾತ್| ಉಕ್ತಂ ಹಿ ಸುಶ್ರುತೇ– “ ಪ್ರಲೇಪಕಸ್ತ್ವವಿಷಮಃ ಪ್ರಾಯಃ ಕ್ಲೇಶಾಯ ಶೋಷಿಣಾಮ್||” (ಸು. ಉ. ತಂ. ಅ. ೩೯) ಇತಿ||೩೭-೩೮||

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ಉಲ್ಬಣದೋಷಭೇದೇನ ತೃತೀಯಕಚತುರ್ಥಕಯೋರ್ಲಕ್ಷಣಾನ್ತರಮಾಹ– ತೃತೀಯಕ ಇತ್ಯಾದಿ| ತೃತೀಯಕೋ ಜ್ವರಸ್ತ್ರಿವಿಧೋ ಭವತಿ| ಕಫಪಿತ್ತಾತ್ತ್ರಿಕಗ್ರಾಹೀ ವೇದನಯಾ ತ್ರಿಕವ್ಯಾಪೀ| ತ್ರಿಕಸ್ಯ ವಾತಸ್ಥಾನತ್ವಾತ್ತದ್ಗತೌ ಕಫಪಿತ್ತೌ ಅನ್ಯಸ್ಥಾನಗತತ್ವೇನ ದುರ್ಬಲೌ ತೃತೀಯದಿನೇ ವೇಗಂ ಕುರುತಃ, ಯದಿ ತು ಸ್ವಸ್ಥಾನಸ್ಥಿತೌ ಸ್ಯಾತಾಂ ತದಾ ಸನ್ತತಮೇವ ಕುರ್ಯಾತಾಮಿತಿ ಜೇಜ್ಜಟಃ| ಏವಂ ಶಿರಸಿ ಕಫಸ್ಥಾನೇ ಪೃಷ್ಠೇ ಚ ಪಿತ್ತಸ್ಥಾನೇ ಬೋದ್ಧವ್ಯಮ್| ನ ಚ ವಾಚ್ಯಂ ಯದಿ ತ್ರಿಕಂ ವಾತಸ್ಥಾನಂ ತತ್ಕಥಂ ತತ್ರ ಪಿತ್ತ ಕಫಾವಿತಿ? ಉಚ್ಯತೇ– ಪ್ರಕೃತಿಸ್ಥಾನಾಂ ದೋಷಾಣಾಂ ಸ್ಥಾನನಿಯಮೋ ನ ತು ಕುಪಿತಾನಾಂ, ತೇಷಾಂ ಸರ್ವಗತತ್ವಾತ್| ಯದಾಹ ಸುಶ್ರುತಃ– “ಕುಪಿತಾನಾಂ ಹಿ ದೋಷಾಣಾಂ ಶರೀರೇ ಪರಿಧಾವತಾಮ್| ಯತ್ರ ಸಙ್ಗಃ ಖವೈಗುಣ್ಯಾದ್ವ್ಯಾಧಿಸ್ತತ್ರೋಪಜಾಯತೇ||” ಇತಿ| ಏವಮನ್ಯಸ್ಥಾನಗತತ್ವೇನ ದೋಷದೌರ್ಬಲ್ಯಾದಿಚತುರ್ಥಕೇಽಪಿ ವಾಚ್ಯಮ್| ವಾತಕಫಾತ್ಮಕೋ ಜ್ವರೋ ವೇದನಯಾ ಪೃಷ್ಠಗ್ರಾಹೀ, ವಾತಪಿತ್ತಾತ್ಮಕೋ ವೇದನಯಾ ಶಿರೋಗ್ರಾಹೀ, ಏವಂ ತ್ರೈವಿಧ್ಯಮ್| ಚಾತುರ್ಥಿಕೋ ದ್ವಿಪ್ರಕಾರಾಂ ಶಕ್ತಿಂ ದರ್ಶಯತಿ– ಜಙ್ಘಾಭ್ಯಾಂ ಶ್ಲೈಷ್ಮಿಕಃ, ಅನಿಲಸಮ್ಭವಃ ಶಿರಸಃ, ವೇದನಯೇತ್ಯರ್ಥಃ| ಚಾತುರ್ಥಿಕಃ ಪಿತ್ತೇನ ನ ಕ್ರಿಯತೇ ಇತ್ಯೇಕೇ, ವ್ಯಾಧಿಸ್ವಭಾವಾತ್ ಪಿತ್ತಜಗಲಗಣ್ಡವತ್| ಹಾರೀತಸ್ತು ಚಾತುರ್ಥಿಕೋಽಪಿ ಪೈತ್ತಿಕೋಽಸ್ತೀತಿ ವದತಿ– “ಚಾತುರ್ಥಿಕೋ ನಾಮ ಗದೋ ದಾರುಣೋ ವಿಷಮಜ್ವರಃ| ಶೋಷಣಃ ಸರ್ವಧಾತೂನಾಂ ಬಲವರ್ಣಾಗ್ನಿನಾಶನಃ|| ತ್ರಿದೋಷಜೋ ವಿಕಾರಃ ಸ್ಯಾದಸ್ಥಿಮಜ್ಜಾಗತೋಽನಿಲಃ| ಕರೋತಿ ಪಿತ್ತಮೇವಂ ತು ಕಫಶ್ಚೈವಂ ಸ್ವಭಾವತಃ||” ಇತ್ಯಾದಿ| ಅತ್ರಾಹುಃ– ಅನುಬನ್ಧರೂಪಮತ್ರ ಪಿತ್ತಂ ನ ತ್ವಾರಮ್ಭಕಂ, ಕಥಮೇಷಾ ಪ್ರತೀತಿರಿತಿ ಚೇತ್, ಸ್ಥಾನವಿಶೇಷಾನಭಿಧಾನಾತ್; ಅತ ಏವ ಹಾರೀತೇನಾಪಿ ಸ್ಥಾನಂ ನೋದಾಹೃತಂ ಜಙ್ಘಾದಿವದಿತಿ ಚರಕಟೀಕಾಕೃತೋ ವ್ಯಾಚಕ್ಷತೇ| ಕಿಂ ತ್ವೇಷಾ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ತದಾ ಸಙ್ಗಚ್ಛತೇ ಯದಿ ಪಿತ್ತಲಿಙ್ಗಂ ನೋದ್ಭೂತಂ ದೃಶ್ಯೇತ, ದೃಶ್ಯತೇ ಚ| ತಥಾ ಚ ಭೇಡೇಽಪಿ ಪಠಿತಮ್– “ಆಮಾಶಯಸ್ಥಃ ಪವನೋ ಹ್ಯಸ್ಥಿಮಜ್ಜಗತೋಽಪಿ ವಾ| ಕುಪಿತಃ ಕೋಪಯತ್ಯಾಶು ಶ್ಲೇಷ್ಮಾಣಂ ಪಿತ್ತಮೇವ ವಾ||” ಇತಿ| ಕಿಞ್ಚ ವಾಗ್ಭಟತನ್ತ್ರೇ ಸ್ಥಾನಮಪ್ಯುಕ್ತಮೇವ “ಊರ್ಧ್ವಕಾಯಂ ತು ಯಃ ಪೂರ್ವಂ ಗೃಹ್ಣೀತೇ ಸೋಽನಿಲಾತ್ಮಕಃ| ಮಧ್ಯಕಾಯಂ ತು ಗೃಹ್ಣಾತಿ ಪೂರ್ವಂ ಯಸ್ತು ಸ ಪಿತ್ತಜಃ|| ಪೂರ್ವಂ ಗೃಹ್ಣಾತ್ಯಧಃಕಾಯಂ ಶ್ಲೇಷ್ಮಾ ವೃದ್ಧಶ್ಚತುರ್ಥಕಾಃ|” ಇತಿ| ತಸ್ಮಾತ್ ಪ್ರಾಯೇಣ ಕಫವಾತಾಭ್ಯಾಂ ಭವತೀತಿ ಪೈತ್ತಿಕಶ್ಚಾತುರ್ಥಕಶ್ಚರಕಾದಿಭಿನೋದಾಹೃತ ಏವ, ನತ್ವಸಮ್ಭವಾದಿತಿ ಮನ್ತವ್ಯಮ್||೩೭-೩೮||

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ಚತುರ್ಥಕವಿಪರ್ಯಯಮಾಹ– ವಿಷಮೇತ್ಯಾದಿ| ಅತ್ರ ತನ್ತ್ರಾನ್ತರಮ್– “ಅಸ್ಥಿಮಜ್ಜೋಭಯಗತೇ ಚತುರ್ಥಕವಿಪರ್ಯಯಃ| ತ್ರ್ಯಹಾದ್ ದ್ವ್ಯಹಂ ಜ್ವರಯತಿ ಹ್ಯಾದಾವನ್ತೇ ಚ ಮುಞ್ಚತಿ||” ಇತಿ| ಆದಾವೇಕದಿನಂ ಮುಕ್ತ್ವಾ, ಮಧ್ಯೇ ದಿನದ್ವಯಂ ಭೂತ್ವಾ, ಅನ್ತೇ ಏಕದಿನಂ ನ ಭವತೀತಿ ವ್ಯಾಚಕ್ಷತೇ ಜೇಜ್ಜಟಾದಯಃ| “ಅಸ್ಥಿಮಜ್ಜೋಭಯಗತೇ ಚತುರ್ಥಕವಿಪರ್ಯಯಃ| ತ್ರ್ಯಹಾದ್ದ್ವ್ಯಹಂ ಜ್ವರಯತ್ಯಾದಾವನ್ತೇ ಚ ಮುಞ್ಚತಿ||” ಇತಿ ಪರಾಶರವಚನಸ್ಯಾಪಿ ಸ ಏವಾರ್ಥಃ; ತ್ರ್ಯಹಾದಿತಿ ತ್ರ್ಯಹಸ್ಯಾದಿದಿನಂ ವಿಮುಞ್ಚತಿ, ದಿನದ್ವಯಂ ಜ್ವರಯತಿ, ತ್ರ್ಯಹಸ್ಯಾನ್ತೇ ಚತುರ್ಥದಿನಂ ಮುಞ್ಚತೀತಿ ತಾತ್ಪರ್ಯಾರ್ಥಂ ವ್ಯಾಚಕ್ಷತೇ| ಹರಿಚನ್ದ್ರಸ್ತ್ವಾಹ-ದ್ವೇ ಅಹನೀ ನಿರನ್ತರಂ ಜ್ವರಯಿತ್ವಾ ಉಪರಮ್ಯೈಕಮಹಃ ಪುನರ್ಜ್ವರಯತೀತ್ಯೇಷಶ್ಚತುರ್ಥಕವಿಪರ್ಯಯ ಇತಿ| ಆದಿದಿನಾಭಾವಶ್ಚೋತ್ತರೋತ್ತರಪಾತಿದಿವಸೇಷ್ವವಧಾರ್ಯಃ| ಚತುರ್ಥಕವಿಪರ್ಯಯಸ್ಯೋಪಲಕ್ಷಣತ್ವೇನ ತೃತೀಯಕಾದಿವಿಪರ್ಯಯೋಽಪ್ಯೂಹ್ಯಃ ಇತ್ಯಾಹುಃ| ತದ್ಯಥಾ– ಮಧ್ಯೇ ಏಕದಿನಂ ಜ್ವರಯತಿ, ಆದ್ಯನ್ತಯೋರ್ಮುಞ್ಚತೀತಿ ತೃತೀಯಕವಿಪರ್ಯಯಃ; ಏಕಕಾಲಂ ವಿಮುಚ್ಯ ಸರ್ವಮಹೋರಾತ್ರಂ ವ್ಯಾಪ್ನೋತೀತ್ಯನ್ಯೇದ್ಯುಷ್ಕವಿಪರ್ಯಯಃ; ( ಕಾಲದ್ವಯೇ ಮುಞ್ಚತಿ, ಸರ್ವಮಹೋರಾತ್ರಂ ಜ್ವರಯತೀತಿ ಸತತಕವಿಪರ್ಯಯಃ)| ಅತ್ರ ದೋಷವಿಕೃತಿರೇವ ನಾನಾವಿಧಾ ಹೇತುರಿತಿ| “ಕಫಸ್ಥಾನೇಷು ವಾ ತಿಷ್ಟನ್ ದೋಷೋ ದ್ವಿತ್ರಿಚತುರ್ಷು ಚ| ವಿಪರ್ಯಯಾಖ್ಯಾನ್ ಕುರುತೇ ವಿಷಮಾನ್ ಕೃಚ್ಛ್ರಸಾಧನಾನ್||” (ಸು. ಉ. ತಂ. ಅ. ೩೯) ಇತಿ ವೃದ್ಧಸುಶ್ರುತವಾಕ್ಯಂ ವ್ಯಾಚಕ್ಷಾಣೋ ಜೇಜ್ಜಟಃ– ಅನ್ಯೇದ್ಯುಷ್ಕತೃತೀಯಚತುರ್ಥಕಮಾತ್ರಸ್ಯ ವಿಪರ್ಯಯಮುದಾಹರತಿ, ತದ್ಯಥಾ– ಆಮಾಶಯಹೃದಯಸ್ಥದೋಷೇಣ ಯಥೋದಾಹೃತ ಏವಾನ್ಯೇದ್ಯುಷ್ಕವಿಪರ್ಯಯಃ; ಆಮಾಶಯಹೃದಯಕಣ್ಠಸ್ಥಿತೇನ ತೃತೀಯಕವಿಪರ್ಯಯಃ; ತತ್ರೈಕಸ್ಮಿನ್ ದಿನೇ ಹೃದಯಸ್ಥೋ ದೋಷ ಆಮಾಶಯಮಾಗತ್ಯ ತತ್ಸ್ಥೇನ ಸಹ ಜ್ವರಯತಿ, ತದ್ದಿನೇ ಕಣ್ಠಸ್ಥಿತಶ್ಚ ಹೃದಯಮಾಯಾತಿ, ಅಪರದಿನೇ ಸೋಽಪ್ಯಾಮಾಶಯಮಾಗತ್ಯ ಜ್ವರಯತಿ, ಏವಂ ದಿನದ್ವಯಂ ಭೂತ್ವಾ ಪಶ್ಚಾದೇಕದಿನಂ ನ ಭವತೀತಿ ತೃತೀಯಕವಿಪರ್ಯಯಃ; ಆಮಾಶಯಹೃದಯಕಣ್ಠಶಿರಃಸ್ಥೇನ ದೋಷೇಣ ಚತುರ್ಥಕವಿಪರ್ಯಯ ಕ್ರಿಯತೇ ತತ್ರ ಯಸ್ಮಿನ್ ದಿನೇ ಹೃದಯಸ್ಥೋ ದೋಷ ಆಮಾಶಯಮಾಗತ್ಯ ಜ್ವರಯತಿ ತಸ್ಮಿನ್ ದಿನೇ ಕಣ್ಠಸ್ಥೋ ಹೃದಯಂ ಶಿರಸ್ಥಃ ಕಣ್ಠಮಾಯಾತಿ, ಅಪರದಿನೇ ಹೃದಯಸ್ಥ ಆಮಾಶಯಮಾಗತ್ಯ ಜ್ವರಯತಿ ಕಣ್ಠಸ್ಥಿತಶ್ಚ ಹೃದಯಮಾಯಾತಿ, ಅಪರದಿನೇ ಹೃದಿಸ್ಥ ಏವಾಮಾಶಯಮಾಗತ್ಯ ಜ್ವರಯತಿ, ಏವಂ ದಿನತ್ರಯೇ ಭೂತ್ವಾ ಪಶ್ಚಾದೇಕದಿನಂ ನ ಭವತೀತಿ ಚತುರ್ಥಕವಿಪರ್ಯಯ ಇತಿ| ಏತೇ ಚ ಸರ್ವ ಏವ ಜ್ವರಾ ನ ವಿರುದ್ಧಾಃ, ಸರ್ವೇಷಾಮೇವ ಮುನಿಪ್ರಣೀತತ್ವಾತ್| ಯಥೋಕ್ತಂ ಸ್ಮೃತಿಶಾಸ್ತ್ರೇ– “ಸ್ಮೃತಿದ್ವೈಧಂ ತು ಯತ್ರ ಸ್ಯಾತ್ತತ್ರ ಧರ್ಮಾವುಭೌ ಮತೌ||” (ಮನು. ಸ್ಮೃ. ಅ. ೨/೧೪) ಇತಿ| ದೃಶ್ಯನ್ತೇ ಚ ನಾನಾವಿಧಾ ಏವ ವಿಷಮಜ್ವರಾಃ; ಏಷ ಏವ ನ್ಯಾಯಶ್ಚರಕಸುಶ್ರುತಯೋಃ ಕುಷ್ಠವೈಷಮ್ಯೇ ವಾಪ್ಯಚನ್ದ್ರೇಣ ದರ್ಶಿತಃ; ನ ವಾ ಚಿಕಿತ್ಸಾಭೇದೋಽಪ್ಯೇಷಾಮುಕ್ತಃ; ಯೈವ ತೃತೀಯಕಾದೌ ಚಿಕಿತ್ಸಾ ಸೈವ ತದ್ವಿಪರ್ಯಯೇಽಪೀತಿ||೩೯||

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ಚಾತುರ್ಥಿಕವಿಪರ್ಯಯಮಾಹ– ವಿಷಮೇತ್ಯಾದಿ| ಚಾತುರ್ಥಕವಿಪರ್ಯಯೋಽನ್ಯೋ ವಿಷಮಜ್ವರಃ| ತ್ರ್ಯಹಾದ್ದ್ವ್ಯಹಮಿತಿ ತ್ರ್ಯಹಾದ್ದ್ವ್ಯಹಂ ದ್ವಿದಿನಂ ಜ್ವರಯತಿ ಏಕಂ ದಿನಂ ವಿಮುಞ್ಚತಿ, ಏವಂ ತೃತೀಯಕವಿಪರ್ಯಯೋ ವಾಚ್ಯಃ| ಅತ್ರ ದೋಷವಿಕೃತಿರೇವ ಹೇತುರಿತಿ| ಪೂರ್ವೋಕ್ತೇಷು ಕಫಸ್ಥಾನವಿಭಾಗೇಷು ದ್ವಿತ್ರಿಚತುರ್ಷು ತಿಷ್ಠನ್ ದೋಷೋ ವಿಪರ್ಯಯಂ ಕುರುತೇ| ಉಕ್ತಂ ಚ– “ಕಫಸ್ಥಾನೇಷು ವಾ ತಿಷ್ಠನ್ದೋಷೋ ದ್ವಿತ್ರಿಚತುರ್ಷು ವಾ| ವಿಪರ್ಯಯಾಖ್ಯಾನ್ಕುರುತೇ ವಿಷಮಾನ್ಕೃಚ್ಛ್ರಸಾಧನಾನ್” ಇತಿ| ನಾನಾವಿಧಾ ಏವ ವಿಷಮಜ್ವರಾ ದೃಶ್ಯನ್ತೇ| ಏಷ ನ್ಯಾಯಶ್ಚರಕಸುಶ್ರುತಯೋಃ ಕುಷ್ಠವೈಧರ್ಮ್ಯೇ ವಾಪ್ಯಚನ್ದ್ರೇಣ ದರ್ಶಿತಃ| ಸುಶ್ರುತೇ ವಿಷಮಜ್ವರಾಣಾಮುಪಶಾನ್ತವೇಗಾನಾಮಪಿ ದೇಹೇಽವಸ್ಥಾನಂ ದರ್ಶಿತಮ್| ತದ್ಯಥಾ– “ಸ ಚಾಪಿ ವಿಷಮೋ ದೇಹಂ ನ ಕದಾಚಿದ್ವಿಮುಞ್ಚತಿ| ಯಸ್ಮಾದ್ಗೌರವವೈರಸ್ಯಕಾರ್ಶ್ಯೇಭ್ಯೋ ನ ವಿಮುಚ್ಯತೇ|| ವೇಗೇ ತು ಸಮತಿಕ್ರಾನ್ತೇ ಗತೋಽಯಮಿತಿ ಲಕ್ಷ್ಯತೇ| ಗೌರವಂ ಶಿರಸೋ ಗ್ಲಾನಿರ್ನಾತಿಶ್ರದ್ಧಾ ಚ ಭೋಜನೇ|| ಮಾಧುರ್ಯಮಥ ವೈರಸ್ಯಂ ತಿಕ್ತತ್ವಮಥವಾ ಪುನಃ| ವಕ್ತ್ರಸ್ಯ ಜಾಯತೇ ಯಸ್ಮಾತ್ಪ್ರವೇಗೇಽಪಿ ಗತೇ ಸತಿ| ತಸ್ಮಾತ್ತು ನಿಯತೋ ಜುಷ್ಟಃ ಶರೀರೇ ವಿಷಮಜ್ವರಃ” ಇತಿ||೩೯||

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ಉಕ್ತಸಙ್ಗತ್ಯಾ ಪ್ರಲೇಪಕಾದನೂಪದ್ರವತ್ವೇನ ತತ್ಸಧರ್ಮಿಣಿ ವಾತಬಲಾಸಕೇ ವಾಚ್ಯೇ ಪ್ರತಿಲೋಮತನ್ತ್ರಯುಕ್ತ್ಯಾ ವಾತಬಲಾಸಕಮೇವಾಹ– ನಿತ್ಯಮಿತ್ಯಾದಿ| ವಾತಬಲಾಸಕಾಖ್ಯೋ ಜ್ವರೋಽಸ್ಯಾಸ್ತೀತಿ ವಾತಬಲಾಸಕೀ ನರಃ, ತೇನ ಜ್ವರೇಣ, ಶೂನಕಃ ಶೋಥೀ, ಸೀದತಿ ಅವಸನ್ನೋ ಭವತಿ; ಶೋಥಿನಃ ಸ ಉಪದ್ರವ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ‘ಶೂನಃ ಕೃಚ್ಛ್ರೇಣ ಸಿಧ್ಯತಿ’ ಇತಿ ಪಾಠಾನ್ತರೇ ‘ತೇನ’ ಇತಿ ಶೇಷಃ| ವಾತಬಲಾಸಕಮೇಕೇ ಕುಮ್ಭಾಹ್ವಯಪಾಣ್ಡುರೋಗವಿಷಯಮಾಹುರಿತಿ ಗದಾಧರಃ| ವಾತಬಲಾಸಕಾರಬ್ಧತ್ವಾದ್ವಾತಬಲಾಸಕಃ; ಬಲಾಸಕಃ ಶ್ಲೇಷ್ಮಾ, ಪಿತ್ತಮಪ್ಯತ್ರ ಬೋದ್ಧವ್ಯಮ್| ಯದುಕ್ತಂ ತನ್ತ್ರಾನ್ತರೇ– “ವಾಯುಃ ಪ್ರಕುಪಿತೋ ದೋಷಾವುದೀರ್ಯೋಭೌ ವಿಧಾವತಿ| ಸ ಶಿರಸ್ಥಃ ಶಿರಃಶೂಲಮ್||” ಇತ್ಯಾದಿ| ಯಚ್ಚೋಕ್ತಂ ಸುಶ್ರುತೇನ– “ಪ್ರಲೇಪಕಂ ವಾತಬಲಾಸಕಂ ವಾ ಕಫಾಧಿಕತ್ವಾತ್ ಪ್ರವದನ್ತಿ ತಜ್ಜ್ಞಾಃ||” (ಸು. ಉ. ತಂ. ಅ. ೩೯) ಇತಿ, ತತ್ತು ಶ್ಲೇಷ್ಮಣೋ ನಿತ್ಯಾನುಷಕ್ತತ್ವೇನೇತಿ ಜೇಜ್ಜಟಃ| ರೂಕ್ಷತ್ವಂ ಚಾಸ್ಯ ವಾತಪಿತ್ತಾಭಿಭೂತತ್ವಾತ್ ಕಫಸ್ನೇಹಸ್ಯ ವ್ಯಾಧಿಪ್ರಭಾವಾದ್ವೇತಿ||೪೦||

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ವಾತಬಲಾಸಕಜ್ವರಮಾಹ– ವಾತಬಲಾಸಕೋ ಜ್ವರೋಽಸ್ಯಾಸ್ತೀತಿ ವಾತಬಲಾಸಕೀ ನರಃ, ತೇನ ಜ್ವರೇಣ, ಶೂನಕಃ ಶೋಥೀ, ಸೀದತಿ ಅವಸನ್ನೋ ಭವತಿ, ಶೋಥಿನಃ ಸ ಉಪದ್ರವ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ಕೀದೃಶಃ? ನಿತ್ಯಂ ಮನ್ದಜ್ವರೋ ನಿತ್ಯಂ ಸತತಂ, ಮನ್ದಜ್ವರೋ ಮನ್ದವೇಗಃ, ವಾತಬಲಾಸಕಾರಬ್ಧತ್ವಾದ್ವಾತಬಲಾಸಕಃ| ಬಲಾಸಃ ಶ್ಲೇಷ್ಮಾ| ಪಿತ್ತಮಪ್ಯತ್ರ ಬೋದ್ಧವ್ಯಮ್| ಯದುಕ್ತಂ ತನ್ತ್ರಾನ್ತರೇ– “ವಾಯುಃ ಪ್ರಕುಪಿತೋ ದೋಷಾವುದೀರ್ಯೋಭೌ ವಿಧಾವತಿ| ಸ ಶಿರಸ್ಥಃ ಶಿರಃಶೂಲಮ್” ಇತ್ಯಾದಿ| ಯದುಕ್ತಂ ಸುಶ್ರುತೇನ– “ಪ್ರಲೇಪಕಂ ವಾತಬಲಾಸಕಂ ವಾ ಕಫಾಧಿಕತ್ವಾತ್ಪ್ರವದನ್ತಿ ತಜ್ಜ್ಞಾಃ” ಇತಿ| ತತ್ತು ಶ್ಲೇಷ್ಮಣೋ ನಿತ್ಯಾನುಷಕ್ತತ್ವೇನೇತಿ ಜೇಜ್ಜಟಃ| ರೂಕ್ಷತ್ವಂ ಚಾಸ್ಯ ವಾತಪಿತ್ತಾಭಿಭೂತತ್ವಾತ್ಕಫಸ್ಯ ವ್ಯಾಧಿಪ್ರಭಾವಾದ್ವಾ| ಸ್ತಬ್ಧಾಙ್ಗಶ್ಲೇಷ್ಮಭೂಯಿಷ್ಠ ಇತಿ ಸ್ತಬ್ಧಾಙ್ಗಶ್ಚ ಶ್ಲೇಷ್ಮಭೂಯಿಷ್ಠಶ್ಚ; ತದುಕ್ತಂ ಸುಶ್ರುತೇ– “ಪ್ರಲೇಪಕಂ ವಾತಬಲಾಸಕಂ ವಾ ಕಫಾಧಿಕತ್ವೇನ ವದನ್ತಿ ತಜ್ಜ್ಞಾಃ” ಇತಿ| ಅನ್ಯತ್ರ ತು ವಾತಾಧಿಕತ್ವೇನ ದರ್ಶಿತಃ, ತತ್ಕಥಮತ್ರ ಶ್ಲೇಷ್ಮಭೂಯಿಷ್ಠತ್ವಮುಕ್ತಮ್| ಅತ್ರೋಚ್ಯತೇ– ವಾತೇರಿತಸರ್ವಸನ್ಧಿರೂಪಕಫಾರಬ್ಧತ್ವಾತ್, ವಾತಬಲಾಸಕಸ್ತು ಯಥಾರ್ಥನಾಮಾ ವಾತೇರಿತೋ ಬಲಾಸಕ ಆರಮ್ಭಕೋ ಯಸ್ಯೇತಿ| ಶೂನಃ ಕೃಚ್ಛ್ರೇಣ ಸಿಧ್ಯತೀತಿ ಪಾಠಾನ್ತರಮ್| ತೇನ ವಾತಬಲಾಸಕಮೇಕೇ ಕುಮ್ಭಾಹ್ವಯಪಾಣ್ಡುರೋಗವಿಷಯಮಾಹುರಿತಿ ಗಯಾದಾಸಃ||೪೦||

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ಪ್ರಲೇಪಕಮಾಹ– ಪ್ರಲಿಮ್ಪನ್ನಿತ್ಯಾದಿ| ಮನ್ದಜ್ವರಶ್ಚಾಸೌ ವಿಲೇಪೀ ಚೇತಿ ಮನ್ದಜ್ವರವಿಲೇಪೀ, ವಿಲೇಪಿತ್ವಂ ಚಾಸ್ಯ ಯಸ್ಮಾದ್ಘರ್ಮಗೌರವಾಭ್ಯಾಂ ಲಿಮ್ಪತಿ ಸಮ್ಬಧ್ನಾತೀತ್ಯರ್ಥಃ| ಅಯಂ ಚ ಕಫಪಿತ್ತಜಃ| ಯದುಕ್ತಂ ಸುಶ್ರುತೇನ “ಪ್ರಲೇಪಕಂ ವಾತಬಲಾಸಕಂ ವಾ” (ಸು. ಉ. ತಂ. ಅ. ೩೯) ಇತ್ಯಾದಿ| ತಥಾ ಯಕ್ಷ್ಮಣಿ “ಜ್ವರೋ ದಾಹೋಽತಿಸಾರಶ್ಚ ಪಿತ್ತಾದ್ರಕ್ತಸ್ಯ ಚಾಗಮಃ||” (ಸು. ಉ. ತಂ. ಅ. ೪೧) ಇತ್ಯುಕ್ತಂ, ಯಕ್ಷ್ಮಣಿ ಚಾಯಂ ಭವತೀತಿ| ಅನ್ಯೇ ತು ತ್ರಿದೋಷಜಯಕ್ಷ್ಮಜನಿತತ್ವೇನ ತ್ರಿದೋಷಜ ಏವಾಯಮ್, ಉದ್ಭೂತತ್ವೇನ ತು ಕಫಪಿತ್ತವ್ಯಪದೇಶಃ||೪೧||

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ಮನ್ದಜ್ವರಶ್ಚಾಸೌ ವಿಲೇಪೀ ಚ ಮನ್ದಜ್ವರವಿಲೇಪೀ, ವಿಲೇಪಿತ್ವಂ ಚಾಸ್ಯ ಘರ್ಮೇಣೇತಿ ಆತಪೇನೇವ ಗೌರವೇಣ ಗುರುತ್ವೇನೇವ ಲಿಮ್ಪತಿ ಸಮ್ಬಧ್ನಾತಿ ಸ ಪ್ರಲೇಪಕಾಖ್ಯೋ ಜ್ವರಃ| ಸಶೀತಃ ಶೀತಯುಕ್ತಃ| ಅಯಂ ಚ ಕಫಪಿತ್ತಜಃ| ಯದುಕ್ತಂ ಸುಶ್ರುತೇನ ಯಕ್ಷ್ಮಣಿ– “ಜ್ವರೋ ದಾಹೋಽತಿಸಾರಶ್ಚ ಪಿತ್ತಾದ್ರಕ್ತಸ್ಯ ಚಾಗಮಃ|” ಇತಿ| ಯಕ್ಷ್ಮಣಿ ಚಾಯಂ ಭವತಿ| ಅನ್ಯೇ ತು ತ್ರಿದೋಷಜನಿತತ್ವೇನ ತ್ರಿದೋಷಜ ಏವಾಯಮ್, ಉದ್ಭೂತತ್ವೇನ ತು ಕಫಪಿತ್ತವ್ಯಪದೇಶಃ| ಗಾತ್ರಾಣಿ ಪ್ರಲಿಮ್ಪತೀವೇತಿ ಪ್ರಲೇಪಕೋಽನ್ವರ್ಥಸಞ್ಜ್ಞಃ||೪೧||

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ವಿಷಮಜ್ವರವಿಶೇಷಾನಾಹ– ವಿದಗ್ಧ ಇತ್ಯಾದಿ| ವಿದಗ್ಧೇಽನ್ನರಸೇ ದುಷ್ಟೇ ಆಹಾರರಸೇ ತಥಾ ದುಷ್ಟೇ ಪಿತ್ತೇ ದುಷ್ಟೇ ಶ್ಲೇಷ್ಮಣಿ ದೇಹೇ ವ್ಯವಸ್ಥಿತೇ ಭವತಃ, ‘ತೇನ ಹೇತುನಾ ದೇಹಮರ್ಧಂ ಶೀತಲಂ ಕಫೇನಾರ್ಧಂ ಚೋಷ್ಣಂ ಪಿತ್ತೇನ ಪ್ರಜಾಯತೇ| ಅರ್ಧತ್ವಂ ಚಾರ್ಧನಾರೀಶ್ವರಾಕಾರೇಣ ನರಸಿಂಹಾಕಾರೇಣ ವಾ, ಯಥಾದೋಷಂ ವ್ಯವಸ್ಥಾನನಿಯಮಹೇತೋರಭಾವಾದಿತಿ| ಕಾಯ ಇತ್ಯಾದಿ| ಕಾಯೇ ಅನ್ತರಗ್ನೌ, ಕೋಷ್ಠ ಇತಿ ಯಾವತ್| ಅನ್ತೇ ಹಸ್ತಪಾದಯೋಃ| ಉಕ್ತಾರ್ಥಸ್ಯ ವಿಪರ್ಯಯೇಣ ಜ್ವರಾನ್ತರಮಾಹ– ಕಾಯೇ ಶ್ಲೇಷ್ಮೇತ್ಯಾದಿ| ತ್ವಕ್ಸ್ಥಾವಿತ್ಯಾದಿ|– ತ್ವಕ್ಶಬ್ದೇನ ತ್ವಕ್ಸ್ಥೋ ರಸ ಉಚ್ಯತೇ, ತತ್ಸ್ಥಸ್ಯ ತದುಪಚಾರೇಣೇತಿ ಗದಾಧರಃ; ಜೇಜ್ಜಟಸ್ತು ತ್ವಚಮೇವಾಹ| ಏತದಭಿಪ್ರಾಯೇಣೈವ ಚರಕೇಣ ಜ್ವರೇಽಭ್ಯಙ್ಗಾರ್ಥಂ ತೈಲಾದೀನ್ಯಭಿಧಾಯೋಕ್ತಮ್– “ತೈರಾಶು ಪ್ರಥಮಂ ಯಾತಿ ಬಹಿರ್ಮಾರ್ಗಗತೋ ಜ್ವರಃ||” (ಚ. ಚಿ. ಅ. ೩) ಇತಿ| ತಯೋಃ ಶ್ಲೇಷ್ಮಾನಿಲಯೋಃ| ಪ್ರಶಾನ್ತಯೋರಿತಿ ಪ್ರಶಾನ್ತವೇಗಯೋರಿತ್ಯರ್ಥಃ; ನಹಿ ವಿಷಮೇಷು ದೋಷಸ್ಯ ಪ್ರಶಾನ್ತಿರ್ಭವತಿ, ಪುನರ್ವೇಗಾಗಮಾತ್| ಯದಾಹ ಸುಶ್ರುತಃ– “ಸ ಚಾಪಿ ವಿಷಮೋ ದೇಹಂ ನ ಕದಾಚಿದ್ವಿಮುಞ್ಚತಿ| ಗ್ಲಾನಿಗೌರವಕಾರ್ಶ್ಯೇಭ್ಯಃ ಸ ಯಸ್ಮಾನ್ನ ಪ್ರಮುಚ್ಯತೇ|| ವೇಗೇ ತು ಸಮತಿಕ್ರಾನ್ತೇ ಗತೋಽಯಮಿತಿ ಲಕ್ಷ್ಯತೇ| ಧಾತ್ವನ್ತರಸ್ಥೋ ಲೀನತ್ವಾತ್ ಸೌಕ್ಷ್ಮ್ಯಾನ್ನೈವೋಪಲಭ್ಯತೇ [ |” (ಸು. ಉ. ತಂ. ಅ. ೩೯) ಇತಿ| ಇತರೌ ವಾತಕಫೌ| ದಾಹಶೀತಾದೀತಿ ಏಕೋ ದಾಹಾದಿಃ, ಅಪರಃ ಶೀತಾದಿಃ| ನನು, ಏತಯೋಃ ಸಮ್ಪ್ರಾಪ್ತೌ ತ್ರಿದೋಷಜತ್ವಮುಕ್ತಂ; ತತ್ ಕಥಂ ಸಂಸರ್ಗಜಾವಿತ್ಯುಕ್ತಂ, ಸಂಸರ್ಗೋ ಹಿ ದ್ವಯೋರ್ಭವತಿ ತ್ರಯಾಣಾಂ ಸನ್ನಿಪಾತ ಇತಿ ಸ್ಥಿತಿಃ| ಉಚ್ಯತೇ– ಸಂಸರ್ಗಃ ಸಮ್ಬನ್ಧಃ, ಸ ಚ ದ್ವಯೋರ್ಬಹೂನಾಂ ಚ ಭವತಿ, ಅತ್ರ ತ್ರಯಾಣಾಮುಕ್ತಃ, ನ ಚೈವಂ ಸರ್ವತ್ರ; ಅಥವಾ ಸಂಸರ್ಗಃ ಸೌಮ್ಯಾಗ್ನೇಯದೋಷಕೋಟಿದ್ವಯಮೇಲಾಪಃ| ತತ್ರ ಶೀತಾದೌ ಜ್ವರೇ ಪಿತ್ತಮನುಬನ್ಧಃ, ದಾಹಾದೌ ವಾತಕಫಾವನುಬನ್ಧೌ; ಅನುಬನ್ಧ್ಯಶ್ಚ ಪ್ರಾಧಾನ್ಯೇನ ಚಿಕಿತ್ಸ್ಯೋಽನುಬನ್ಧಾವಿರೋಧೇನೇತಿ ಪ್ರಯೋಜನಮೇತಸ್ಯ| ತಯೋರ್ದಾಹಶೀತಾದಿಜ್ವರಯೋರ್ಮಧ್ಯೇ ದಾಹಪೂರ್ವೋ ದಾಹಾದಿಃ ಕಷ್ಟ ಇತಿ ದುಃಖಪ್ರದಃ| ದಾಹಾದೇಃ ಕಷ್ಟಸಾಧ್ಯತ್ವಾಭಿಧಾನೇನ ಶೀತಾದೇರರ್ಥತೋಽಕಷ್ಟತ್ವಮಿತಿ| ಉಕ್ತವಿಷಮಜ್ವರಾಣಾಮುಪಲಕ್ಷಣತ್ವಾದನ್ಯೇಽಪಿ ವಿಷಮಜ್ವರಾ ರಾತ್ರಿಜ್ವರಾದಯೋ ಬೋದ್ಧವ್ಯಾ ಇತಿ ಜೇಜ್ಜಟಃ| ಉಕ್ತಂ ಚ ತನ್ತ್ರಾನ್ತರೇ– “ಸಮೌ ವಾತಕಫೌ ಯಸ್ಯ ಕ್ಷೀಣಪಿತ್ತಸ್ಯ ದೇಹಿನಃ| ಪ್ರಾಯೋ ರಾತ್ರೌ ಜ್ವರಸ್ತಸ್ಯ ದಿವಾ ಹೀನಕಫಸ್ಯ ತು||” ಇತಿ| ಸರ್ವೇಷು ಚ ವಿಷಮಜ್ವರೇಷ್ವವಶ್ಯಮ್ಭಾವೀ ವಾಯುಃ| ಯದಾಹ ವೃದ್ಧಸುಶ್ರುತಃ– “ನರ್ತೇಽನಿಲಾದ್ವೈ ವಿಷಮಜ್ವರಃ ಸಮುಪಜಾಯತೇ| ಕಫಪಿತ್ತೇ ಹಿ ನಿಶ್ಚೇಷ್ಟೇ ಚೇಷ್ಟಯತ್ಯನಿಲಃ ಸದಾ||” (ಸು. ಉ. ತಂ. ಅ. ೩೯) ಇತಿ| ತಥಾ ವಿದೇಹೇಽಪಿ– “ಪವನೋ ಗತಿವೈಷಮ್ಯಾದ್ವಿಷಮಜ್ವರಕಾರಣಮ್|” ಇತಿ| ಏಷಾಂ ಚ ಜ್ವರಾಣಾಮೃತ್ವಾದಿಹೇತ್ವನ್ತರಲಾಭಾದನ್ಯಥಾಭಾವೋಽಪಿ ದೃಶ್ಯತೇ| ತದ್ಯಥಾ– ಸನ್ತತಃ ಸ್ವರೂಪಂ ತ್ಯಕ್ತ್ವಾ ಸತತಾದೀನಾಮನ್ಯತಮತ್ವಂ ಪ್ರತಿಪದ್ಯತೇ, ತಥಾ ಚತುರ್ಥಕಸ್ತೃತೀಯಕಾದಿರೂಪತ್ವಮ್| ಯದಾಹ ಚರಕಃ– “ಋತ್ವಹೋರಾತ್ರದೋಷಾಣಾಂ ಮನಸಶ್ಚ ಬಲಾಬಲಾತ್| ಕಾಲಮರ್ಥವಶಾಚ್ಚೈವ ಜ್ವರಸ್ತಂ ತಂ ಪ್ರಪದ್ಯತೇ||” (ಚ. ಚಿ. ಅ. ೩) ಇತಿ| ಅಸ್ಯಾರ್ಥಃ– ಬಲಾಬಲಾದಿತಿ ಋತ್ವಾದಿಮನೋಽನ್ತೇನ ಸಮ್ಬಧ್ಯತೇ, ಬಲಂ ಚಾಬಲಂ ಚ ಬಲಾಬಲಮ್| ಅರ್ಥಶಬ್ದೋಽತ್ರ ಪ್ರಾಕ್ತನಕರ್ಮವಾಚೀ| ತಂ ತಂ ಕಾಲಂ ಸತತಕಾದ್ಯುಕ್ತಂ, ಜ್ವರಃ ಪ್ರತಿಪದ್ಯತೇ ಇತಿ ಯೋಜನಾ| ಉದಾಹರಣಂ ಚ ಋತ್ವಹೋರಾತ್ರಬಲಾಬಲಾದ್ಯಥಾ– ಯದಾ ನಿದಾಘೋತ್ಪನ್ನೋ ವಾತಪ್ರಧಾನಶ್ಚತುರ್ಥಕೋ ವರ್ಷಾಸಮಯಮಾಪ್ನೋತಿ ತದಾ ತೇನರ್ತುನಾಽಽಪ್ಯಾಯಿತಬಲಸ್ತೃತೀಯಕಾನ್ತಾನಾಂ ಸತತಕಾದೀನಾಮನ್ಯತಮತ್ವಂ ಪ್ರಾಪ್ನೋತ್ಯುತ್ಕರ್ಷಾತ್| ಏವಂ ವರ್ಷಾಸಮುತ್ಪನ್ನಃ ಸನ್ತತಃ ಶರದಂ ಪ್ರಾಪ್ಯಾಪಕೃಷ್ಟಬಲಃ ಸತತಾದೀನಾಮನ್ಯತಮತ್ವಮೇತ್ಯಪಕರ್ಷಾತ್| ಏವಂ ಪಿತ್ತಕಫಯೋರಪಿ ಉತ್ಕರ್ಷಾಪಕರ್ಷೌ ಋತುಕೃತೌ ವ್ಯಾಖ್ಯೇಯೌ| ಅಹೋರಾತ್ರಶಬ್ದೇನ ಕತಿಪಯಾನ್ಯಹೋರಾತ್ರಾಣಿ ಗೃಹ್ಯನ್ತೇ, ನಹಿ ಏಕಸ್ಮಿನ್ನಹೋರಾತ್ರೇ ಸತತಾದೀನಾಮುತ್ಕರ್ಷಾಪಕರ್ಷಾಭ್ಯಾಮನ್ಯಥಾಭಾವ ಉಪಪದ್ಯತೇ; ಕಿನ್ತು ಕತಿಪಯೈರೇವ| ಯದಾ ವರ್ಷಾಶರದ್ವಸನ್ತಪ್ರಾರಮ್ಭೇ ವಾತಾದಯೋ ಜ್ವರಂ ಚತುರ್ಥಕಮಾರಭನ್ತೇ ತದಾ ಮಧ್ಯಾನಿ ಕತಿಪಯದಿನಾನ್ಯವಾಪ್ಯ ಸ ಏವ ತೃತೀಯಕಪೂರ್ವಕತ್ವೇನ ವಿಪರಿಣಮತೇ ಉತ್ಕರ್ಷಾತ್; ಅಪಕರ್ಷಾತ್ತು ಯದಾಽನ್ತ್ಯಾನಿ ದಿನಾನ್ಯಾಪ್ನೋತಿ ತದಾ ಸನ್ತತೋ (ವಾತಾರಬ್ಧಃ ಪ್ರಾವೃಷಃ,) ಪಿತ್ತಾರಬ್ಧಃ ಶಾರದೋ, ವಸನ್ತಸ್ಯ ಚ ಶ್ಲೇಷ್ಮಾರಬ್ಧಃ, ಪ್ರತನುಕತ್ವಾದ್ದೋಷಸ್ಯ ಸತತಾದೀನಾಮನ್ಯತಮತ್ವೇನ ವಿಪರಿಣಮತ ಇತಿ| ದೋಷಬಲಾಬಲಾದ್ಯಥಾ– ಯದಾ ಸತತಾದೀನಾಮನ್ಯತಮಕಾರೀ ದೋಷಃ ಶ್ಲೇಷ್ಮಾ ಮಧುರಸ್ನಿಗ್ಧಾದೀನ್ ದಿವಾಸ್ವಪ್ನಾದೀಂಶ್ಚ ಹೇತೂನಾಪ್ನೋತಿ ತದಾ ಸನ್ತತಕಾದೀನ್ ಕರೋತಿ| ಏವಂ ವಾತಪಿತ್ತಯೋರಪ್ಯೂಹ್ಯಮ್| ಮನೋಬಲಾಬಲಾದ್ಯಥಾ– ಯದಾ ಸನ್ತತಜ್ವರೀ ಸತ್ತ್ವಗುಣೋದ್ರೇಕಾತ್ ಪ್ರಹರ್ಷಾವಷ್ಟಮ್ಭಬಹುಲೋ ಭವತಿ ತದಾ ಸತತಾದೀನಾಮನ್ಯತಮತ್ವಂ ಪ್ರಾಪ್ನೋತಿ; ಯದಾ ಚತುರ್ಥಕಜ್ವರೀ ತಮೋಗುಣಭೂಯಿಷ್ಠತ್ವಾದ್ವಿಷಾದಾದಿಭಿರಭಿಭೂಯತೇ ತದಾ ತೃತೀಯಕಾದೀನಾಮನ್ಯತಮೋ ಭವತಿ, “ವಿಷಾದೋ ರೋಗವರ್ಧನಾನಾಮ್” (ಚ. ಸೂ. ಅ. ೨೫) ಇತ್ಯಾಗಮಾತ್| ಅನ್ಯೇ ತು ಮನಃಶಬ್ದೇನ ಬುದ್ಧಿಂ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಯನ್ತಿ, ಕಾರಣೇ ಕಾರ್ಯೋಪಚಾರಾತ್| ತಸ್ಯಾಶ್ಚ ಬಲಾಬಲಂ ಯಥಾ– ಯದಾ ಚತುರ್ಥಕಜ್ವರೀ ಪ್ರಜ್ಞಾಪರಾಧಾದ್ದೇವಾದೀನಭಿಭೂಯಾಹಿತಾನ್ಯಾಚರತಿ ತದಾ ತೃತೀಯಕಪೂರ್ವೇಷಾಮನ್ಯತಮತ್ವಮಾಪ್ನೋತಿ; ಯದಾ ತು ಶುದ್ಧಸತ್ತ್ವೋತ್ಕರ್ಷಾದ್ವಿವೇಕಿನ್ಯಾ ಬುದ್ಧ್ಯಾ ಯುಕ್ತಃ ಸ್ಯಾತ್ತದಾ ಶುಭಾನಿ ದೇವತಾರಾಧನೇಷ್ಟಿಬಲ್ಯುಪಹಾರಾದೀನ್ಯಾಚರತಿ ತದಾ ಸನ್ತತಜ್ವರೀ ಸತತಾದೀನಾಮನ್ಯತಮತ್ವಂ ಪ್ರಾಪ್ನೋತಿ| ಅರ್ಥವಶಾದ್ಯಥಾ– ಸನ್ತತಜ್ವರಿಣೋಽಪಿ ಯದಿ ಚತುರ್ಥಕವೇದನೀಯಂ ಕರ್ಮ ಸ್ಯಾತ್ತದಾ ಸನ್ತತೋಽಪಿ ಚತುರ್ಥಕತ್ವೇನ ವಿಪರಿಣಮತೇ; ಅಥ ಚತುರ್ಥಕಜ್ವರಾವಿಷ್ಟಸ್ಯ ಯದಿ ತತ್ಕಾಲಪರಿಪಾಕಿ ಕರ್ಮ ಬಲೀಯೋ ಭವತಿ ತದಾ ಸನ್ತತತ್ವೇನ ಪರಿಣಮತೇ| ಏತಚ್ಚ ಕರ್ಮವಶತ್ವಮೃತ್ವಹೋರಾತ್ರದೋಷಬಲಾಬಲೇಷ್ವಪಿ ಬೋದ್ಧವ್ಯಂ, ತದನನ್ತರಂ ತನ್ನಿರ್ದೇಶಾದಿತಿ||೪೨-೪೭||

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ವಿಷಮಜ್ವರವಿಶೇಷಾನಾಹ– ದೇಹೇ ವಿದಗ್ಧೇ ಅನ್ನರಸೇ ದುಷ್ಟೇ ಆಹಾರೇ ರಸೇ ತಥಾ ಶ್ಲೇಷ್ಮಪಿತ್ತೇ ದುಷ್ಟಂ ವ್ಯವಸ್ಥಿತೇ ಸತಿ ತೇನ ಹೇತುನಾ ದೇಹೇಽರ್ಧೇ ಶೀತತ್ವಂ ಕಫೇನ, ಅರ್ಧೇ ಚೋಷ್ಣತ್ವಂ ಪಿತ್ತೇನ ಪ್ರಜಾಯತೇ; ಅರ್ಧತ್ವಂ ಚಾರ್ಧನಾರೀಶ್ವರಾಕಾರೇಣ ನರಸಿಂಹಾಕಾರೇಣ ವಾ, ಯಥಾದೋಷವ್ಯವಸ್ಥಾನನಿಯಮಹೇತೋರಭಾವಾದಿತಿ| ಕಾಯ ಇತ್ಯಾದಿ ಕಾಯೇಽನ್ತರಗ್ನೌ ಕೋಷ್ಠೇ ಇತಿ ಯಾವತ್| ಯದಾ ಪಿತ್ತಂ ದುಷ್ಟಂ ಭವತಿ ಶ್ಲೇಷ್ಮಾ ಚಾನ್ತೇ ದುಷ್ಟೋ ವ್ಯವಸ್ಥಿತೋ ಭವತಿ ತೇನ ಹೇತುನಾ ಶರೀರಸ್ಯ ಉಷ್ಣತ್ವಂ ಹಸ್ತಪಾದಯೋಃ ಶೀತತ್ವಮ್| ವಿಪರ್ಯಯೇಣ ಜ್ವರಾನ್ತರಮಾಹ– ಕಾಯೇ ಇತ್ಯಾದಿ| ವಿಪರೀತತ್ವೇ ತು ಪೂರ್ವವದ್ವ್ಯಾಖ್ಯೇಯಮ್| ಅತಃ ಪರಂ ಸನ್ತತಾದೀನಾಂ ಶೀತದಾಹಪೂರ್ವಕತ್ವೇನ ಭೇದಮಾಹ– ತ್ವಕ್ಸ್ಥಾವಿತ್ಯಾದಿ| ಯದಾ ಶ್ಲೇಷ್ಮಾನಿಲೌ ತ್ವಚಿ ಕುಪಿತೌ ಭವತಸ್ತದಾ ಜ್ವರಸ್ಯಾದೌ ತ್ವಚಿ ಶೀತಂ ಜನಯತಃ| ದ್ವಾವೇತೌ ದಾಹಶೀತಾದಿಜ್ವರೌ ಸಂಸರ್ಗಜೌ ಸ್ಮೃತೌ ಕಥಿತೌ ‘ಮುನೀನ್ದ್ರೈಃ’ ಇತಿ ಶೇಷಃ| ಏತೌ ಕೌ? ಜ್ವರೇ ಆದೌ ಪೂರ್ವ ಕಫವಾತೌ ತ್ವಕ್ಸ್ಥೌ ಸನ್ತೌ ಶೀತಮುತ್ಪಾದಯತಃ, ತಯೋಃ ಶ್ಲೇಷ್ಮಾನಿಲಯೋಃ ಪ್ರಶಾನ್ತಯೋಃ ಸತೋರನ್ತೇ ಪಿತ್ತಂ ದಾಹಂ ಕರೋತಿ; ತಥಾ ತೇನೈವ ಪ್ರಕಾರೇಣ ಆದೌ ಪಿತ್ತಂ ತ್ವಕ್ಸ್ಥಂ ಸದತೀವ ದಾಹಂ ಕರೋತಿ, ತಸ್ಮಿಂಸ್ತು ಪಿತ್ತೇ ಪ್ರಶಾನ್ತೇ ಸತಿ ಇತರೌ ವಾತಕಫೌ ಶೀತಂ ಕುರುತಃ| ತ್ವಕ್ಶಬ್ದೇನ ತ್ವಕ್ಸ್ಥೋ ರಸ ಉಚ್ಯತೇ, ತಾತ್ಸ್ಥ್ಯಾತ್ತದುಪಚಾರೇಣೇತಿ ಗದಾಧರಃ; ಜೇಜ್ಜಟಸ್ತ್ವಚಮೇವಾಹ| ತಯೋಃ ಶ್ಲೇಷ್ಮಾನಿಲಯೋಃ ಪ್ರಶಾನ್ತವೇಗಯೋಃ ಸ್ವಕಾಲಾಪಗಮಾತ್ ಪ್ರತ್ಯನೀಕಪ್ರಾಪ್ತ್ಯಾ ವಾ ವಿಷಮೇಷು ದೋಷಸ್ಯ ಪ್ರಶಾನ್ತಿರ್ಭವತಿ ಪರಂ ವೇಗೋಪಗಮಾತ್| ಯದುಕ್ತಂ ಸುಶ್ರುತೇನ– “ಸ ಚಾಪಿ ವಿಷಮೋ ದೇಹಂ ನ ಕದಾಚಿದ್ವಿಮುಞ್ಚತಿ|” ಇತಿ| ಪೂರ್ವಮೇವೋಕ್ತಂ ಯದಾ ತೌ ಪ್ರಶಾನ್ತವೇಗೌ ಭವತಸ್ತದಾ ಪಿತ್ತಮನ್ತರ್ದಾಹಂ ಕರೋತಿ, ಚಕಾರಾನ್ಮೂರ್ಛಾದೀನ್| ಯದಾ ತು ಪಿತ್ತಂ ತ್ವಕ್ಸ್ಥಂ ಭವತಿ ತದಾ ತ್ವಚಿ ಅತೀವ ದಾಹಂ ಕರೋತಿ, ತ್ವಗ್ದಾಹಕಾರಕೇ ಪಿತ್ತೇ ಪ್ರಶಾನ್ತೇ ಗತವೇಗೇ ಸತಿ ತಾವಪಿ ಇತರೌ ಶ್ಲೇಷ್ಮಾನಿಲೌ ಅನ್ತತಃ ಶೀತಂ ಕುರುತಃ| ಆದಿಶಬ್ದಾದ್ವಮಥುತನ್ದ್ರಾದೀನ್| ದ್ವಾವೇತೌ ದಾಹಶೀತಾದೀ ಸಂಸರ್ಗಜೌ ಕಥಿತೌ, ಏಕೋ ದಾಹಾದಿಃ, ಅಪರಃ ಶೀತಾದಿಃ| ತಯೋರ್ದಾಹಶೀತಪೂರ್ವಕಯೋರ್ಜ್ವರಯೋರ್ಮಧ್ಯೇ ದಾಹಪೂರ್ವಕಃ ಕಷ್ಟೋಽತ್ಯನ್ತದುಃಖಪ್ರದಃ, ಕಷ್ಟಃ ಕೃಚ್ಛ್ರಸಾಧ್ಯತಮ ಇತಿ ವಿಶೇಷಣದ್ವಯೋಪಾದಾನಾದತ್ಯರ್ಥಂ ದುಃಸಾಧ್ಯತ್ವಂ ದರ್ಶಿತಂ, ಶೀತಪೂರ್ವಸ್ಯ ಸುಖಸಾಧ್ಯತ್ವಂ; ಕುತಃ? ರೋಗಶಕ್ತೇರಚಿನ್ತ್ಯತ್ವಾತ್| ನನ್ವೇತಯೋಸ್ತ್ರಿದೋಷಜತ್ವಮುಕ್ತಂ ತತ್ಕಥಂ ಸಂಸರ್ಗಜಾವಿತ್ಯುಕ್ತಮ್| ಉಚ್ಯತೇ– ಸಂಸರ್ಗಃ ಸಮ್ಬನ್ಧಃ ಸ ಚ ದ್ವಯೋರ್ಬಹೂನಾಂ ಚ ಭವತಿ, ಅತೋಽತ್ರ ತ್ರಯಾಣಾಮುಕ್ತಃ, ನ ಚೈವಂ ಸರ್ವತ್ರ| ಅಥವಾ ಸಂಸರ್ಗಃ ಸೌಮ್ಯಾಗ್ನೇಯದೋಷದ್ವಯಮೇಲಕಃ| ತತ್ರ ಶೀತಾದೌ ಜ್ವರೇ ಪಿತ್ತಾನುಬನ್ಧಃ, ದಾಹಾದೌ ಜ್ವರೇ ವಾತಕಫಾನುಬನ್ಧಃ| ಅನು ಉಪರ್ಯಧಶ್ಚ ಪ್ರಾಧಾನ್ಯೇನ ಚಿಕಿತ್ಸ್ಯತ ಇತ್ಯನುಬನ್ಧಾತ್ಸಂಸರ್ಗಜಾವಿತ್ಯುಕ್ತಮಿತಿ ನ ವಿರೋಧಃ| ಉಕ್ತವಿಷಮಜ್ವರಾಣಾಮುಪಲಕ್ಷಣತ್ವಾದನ್ಯೇಽಪಿ ವಿಷಮಜ್ವರಾ ರಾತ್ರಿಜ್ವರಾದಯೋ ಬೋದ್ಧವ್ಯಾ ಇತಿ ಜೇಜ್ಜಟಾದಯಃ| ಉಕ್ತಂ ಚ ತನ್ತ್ರಾನ್ತರೇ– “ಸಮೌ ವಾತಕಫೌ ಯಸ್ಯ ಹೀನಪಿತ್ತಸ್ಯ ದೇಹಿನಃ| ರಾತ್ರೌ ಪ್ರಾಯೋ ಜ್ವರಸ್ತಸ್ಯ ದಿವಾ ಹೀನಕಫಸ್ಯ ತು” ಇತಿ| ಸರ್ವೇಷು ವಿಷಮಜ್ವರೇಷ್ವಶ್ಯಮ್ಭಾವೀ ವಾಯುಃ| ಯದಾಹ ವೃದ್ಧಸುಶ್ರುತಃ– “ನರ್ತೇಽನಿಲಾದ್ವೈ ವಿಷಮೋ ಜ್ವರಃ ಸಮುಪಜಾಯತೇ| ಕಫಪಿತ್ತೇ ತು ನಿಶ್ಚೇಷ್ಟೇ ಚೇಷ್ಟಯತ್ಯನಿಲೋ ಬಲೀ||” ಇತಿ| ತಥಾ ವಿದೇಹೇಽಪಿ– “ಪವನೋ ಗತಿವೈಷಮ್ಯಾದ್ವಿಷಮಜ್ವರಕಾರಣಮ್||” ಇತಿ||೪೨-೪೭||

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ಉಕ್ತವಾತಾದಿಜ್ವರಾಣಾಂ ಧಾತುವಿಶೇಷದೂಷ್ಯತಯಾಽಧಿಕಲಕ್ಷಣಾನಿ ಭವನ್ತಿ; ಯದುಕ್ತಮ್– ‘ವಾತಪಿತ್ತಕಫೋತ್ಥಾನಾಂ ಜ್ವರಾಣಾಂ ಲಕ್ಷಣಂ ಯಥಾ| ತಥಾ ತೇಷಾಂ ಭಿಷಗ್ಬ್ರೂಯಾದ್ರಸಾದಿಷ್ವಪಿ ಬುದ್ಧಿಮಾನ್||’ (ಸು. ಉ. ತಂ. ಅ. ೩೯) ಇತಿ; ಏತದಭಿಧಾನಂ ಚ ರಸಾದಿಧಾತ್ವವಿರೋಧೇನ ವಾತಾದಿಚಿಕಿತ್ಸಾಕರಣಾರ್ಥಮ್; ಅತಸ್ತಾನಾಹ– ಗುರುತೇತ್ಯಾದಿ| ಹೃದಯೋತ್ಕ್ಲೇಶಃ ಹೃದಯಸ್ಥಿತಸ್ಯ ದೋಷಸ್ಯೋಪಸ್ಥಿತವಮನತ್ವಮಿವ, ರಸಸ್ಯ ಹೃದಯಸ್ಥತ್ವಾತ್| ರಸಸ್ಥ ಇತ್ಯನೇನ ವಿಶೇಷೇಣಾತ್ರ ರಸೋ ದೂಷ್ಯಃ, ಸರ್ವೇಷಾಮೇವ ಜ್ವರಾಣಾಂ ರಸಾನುಗತ್ವಾತ್| ದೈನ್ಯಂ ಕ್ಲಾನ್ತಚಿತ್ತತ್ವಮ್| ಪಿಣ್ಡಿಕೇತ್ಯಾದಿ| ಪಿಣ್ಡಿಕಾ ಜಾನ್ವಧೋ ಜಙ್ಘಾಮಾಂಸಪಿಣ್ಡಃ, ತಸ್ಯಾ ಉದ್ವೇಷ್ಟನಂ ದಣ್ಡಾದಿನಾ ಪೀಡನೇನೇವ ವೇದನಾ ಪಿಣ್ಡಿಕೋದ್ವೇಷ್ಟನಮ್; ಏವಮನ್ಯತ್ರಾಪಿ| ಸೃಷ್ಟಮೂತ್ರಪುರೀಷತಾ ಪ್ರವರ್ತಮಾನಮೂತ್ರಪುರೀಷತಾ| ಊಷ್ಮಾ ಬಹಿಃ, ಏತಚ್ಚ ವಿಶೇಷಪರಂ, ಪ್ರಾಯಃ ಸರ್ವಜ್ವರೇಷು ತಥಾಭಾವಾತ್| ‘ಊಷ್ಮಾಽನ್ತರ್ಮೋಹವಿಕ್ಷೇಪೌ’ ಇತಿ ಪಾಠಾನ್ತರೇ ಊಷ್ಮಾಽನ್ತಃ ಅನ್ತರ್ದಾಹ ಇತ್ಯರ್ಥಃ, ವಿಕ್ಷೇಪೋ ಹಸ್ತಾದಿಚಾಲನಮ್| ಭೃಶಂ ಸ್ವೇದ ಇತಿ ಘರ್ಮಸ್ಯ ಮೇದೋಮಲತ್ವಾತ್; ತದ್ವಿಕೃತ್ಯೈವ ದೌರ್ಗನ್ಧ್ಯಂ ಗಾತ್ರೇ| ಅಸಹಿಷ್ಣುತಾ ವೇದನಾಯಾ ಅಸಹತ್ವಂ, ಕ್ರೋಧನತ್ವಮಿತಿ ಕಾರ್ತಿಕಃ| ಭೇದೋಽಸ್ಥ್ನಾಮಿತಿ ಭೇದ ಇವ ಭೇದಃ ಭಙ್ಗವತ್ಪೀಡೇತ್ಯರ್ಥಃ, (ಪರಪದಾರ್ಥೇಷು ಪ್ರಯುಜ್ಯಮಾನಾಃ ಶಬ್ದಾ ವೃತ್ತಿ(ವತಿ)ಮನ್ತರೇಣಾಪಿ ವೃತ್ತ್ಯ(ವತ್ಯ)ರ್ಥಂ ಗಮಯನ್ತಿ) ಯಥಾ– ಅಗ್ನಿರ್ಮಾಣವಕಃ| ಏವಮನ್ಯತ್ರಾಪಿ ಭೇದಾದೌ ದ್ರಷ್ಟವ್ಯಮ್| ಕೂಜನಂ ಕುನ್ಥನಂ; ‘ಕುಞ್ಚನಮ್’ ಇತಿ ಪಾಠಾನ್ತರೇಽಸ್ಥ್ನಾಮೇವ ಸಙ್ಕೋಚ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ತಮಃಪ್ರವೇಶನಮ್ ಅನ್ಧಕಾರಪ್ರವಿಷ್ಟಸ್ಯೇವಾಸಂವಿತ್ತಿಃ| ಮಹಾಶ್ವಾಸಃ ಶ್ವಾಸಾಧಿಕಾರೇ ವಕ್ಷ್ಯಮಾಣಲಕ್ಷಣಃ| ಮರ್ಮಶಬ್ದೇನ ಹೃದಯಮುಚ್ಯತೇ, ಪ್ರಾಧಾನ್ಯಾದಿತಿ ಕಾರ್ತಿಕಃ; ತಸ್ಯ ಛೇದ ಇವ ಮರ್ಮಚ್ಛೇದಃ| ಮರಣಮಿತ್ಯಾದಿ ಶುಕ್ರಗತಸ್ಯ| ತತ್ರೈತೇಷು ರಸಾದಿಧಾತುಗತಜ್ವರೇಷು ಮಧ್ಯೇ ಶುಕ್ರಸ್ಥಾನಗತೇ ಮರಣಂ ಪ್ರಾಪ್ನುಯಾದಿತಿ ಯೋಜ್ಯಮ್| ಶುಕ್ರಂ ಚ ತತ್ಸ್ಥಾನಂ ಚೇತಿ ಶುಕ್ರಸ್ಥಾನಂ; (ನತು ಶುಕ್ರಸ್ಯ ಸ್ಥಾನಂ ಶುಕ್ರಸ್ಥಾನಂ) ಶುಕ್ರಸ್ಯ ಸರ್ವದೇಹಗತ್ವೇನ ನಿಯತಸ್ಥಾನಾಸಮ್ಭವಾದಿತಿ ಕಾರ್ತಿಕಃ| (ಯದುಕ್ತಮ್– “ಯಥಾ ಪಯಸಿ ಸರ್ಪಿಸ್ತು ಗುಡಶ್ಚೇಕ್ಷುರಸೇ ಯಥಾ| ಶರೀರೇಷು ತಥಾ ನೄಣಾಂ ಶುಕ್ರಂ ವಿದ್ಯಾದ್ಭಿಷಗ್ವರಃ||” (ಸು. ಶಾ. ಅ. ೪) ಇತಿ|) ವಿಶೇಷತ ಇತಿ ಪದೇನ ಶುಕ್ರಸ್ಯ ಬಾಹುಲ್ಯೇನ ವಿಸರ್ಗಃ, ಅನ್ಯಸ್ಯಾಪಿ ರಕ್ತಾದೇರಿತಿ ವದನ್ತಿ||೪೮-೫೪||

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ಅಥ ರಸಾದಿಧಾತುಗತಜ್ವರಾನಾಹ– ಗುರುತೇತ್ಯಾದಿ| ಗುರುತಾ ಗಾತ್ರಾಣಾಂ, ಹೃದಯೋತ್ಕ್ಲೇಶಃ ಹೃದಯಸ್ಥಸ್ಯ ದೋಷಸ್ಯೋಪಸ್ಥಿತವಮನತ್ವಮಿವ, ರಸಸ್ಯ ಹೃದಯಸ್ಥಿತತ್ವಾತ್| ಸದನಮಙ್ಗಗ್ಲಾನಿಃ, ದೈನ್ಯಂ ಕ್ಲಾನ್ತಚಿತ್ತತಾ, ರಸಸ್ಥೇ ರಸಧಾತುಗತೇ ಜ್ವರೇ| ಯದ್ಯಪಿ ರಸೈಕಧಾತುಪ್ರಾಪ್ತ್ಯಾ ಸನ್ತತ ಏವಾಯಂ ತಥಾಽಪ್ಯನುಕ್ರಮಧಾತುಗತಕಥನಾರ್ಥಮತ್ರ ನಿರ್ದೇಶಃ| ರಕ್ತಗಂ ಜ್ವರಮಾಹ– ಮೋಹೋ ವಿಗತಚಿತ್ತತಾ| ಪಿಡಿಕಾತೃಷ್ಣೇತಿ| ಮಾಂಸಗತಮಾಹ– ಪಿಣ್ಡಿಕೇತ್ಯಾದಿ| ಪಿಣ್ಡಿಕಾ ಜಾನ್ವಧೋಭಾಗೇ ಮಾಂಸಪಿಣ್ಡಃ, ತಸ್ಯಾ ಉದ್ವೇಷ್ಟನಂ ದಣ್ಡಾದಿನಿಪೀಡನೇನೇವ ವೇದನಾವಿಶೇಷಃ| ಸೃಷ್ಟಮೂತ್ರಪುರೀಷತಾ ಪ್ರವರ್ತಮಾನಮೂತ್ರಪುರೀಷತ್ವಮ್| ಊಷ್ಮಾನ್ತರ್ದಾಹವಿಕ್ಷೇಪೌ ತತ್ರ ಊಷ್ಮಾ ಬಹಿಃ, ಅನ್ತರ್ದಾಹಃ; ಏತಚ್ಚ ವಿಶೇಷಪರಂ, ಪ್ರಾಯಃ ಸರ್ವಜ್ವರೇಷು ತಥಾಭಾವಾತ್; ಅನ್ಯೇ “ಊಷ್ಮಾನ್ತರ್ಮೋಹವಿಕ್ಷೇಪೌ” ಇತಿ ಪಠನ್ತಿ| ತತ್ರ– ಊಷ್ಮಾ ಅನ್ತರ್ದಾಹಃ, ವಿಕ್ಷೇಪೋ ಹಸ್ತಾದಿಚಾಲನಮ್| ಮೇದೋಗತೇ ಭೃಶಂ ಸ್ವೇದ ಇತಿ ಮೇದೋಮಲತ್ವಾತ್, ತದ್ವಿಕೃತ್ಯೈವ ದೌರ್ಗನ್ಧ್ಯಂ ಗಾತ್ರೇ, ಅಸಹಿಷ್ಣುತಾ ವೇದನಾಸಹತ್ವಂ, ಕ್ರೋಧನತ್ವಮಿತಿ ಕಾರ್ತಿಕಃ| ಅಸ್ಥಿಗತೇ ಭೇದೋಽಸ್ಥ್ನಾಮಿತಿ ಭೇದ ಇವ ಭೇದಃ, ಭಙ್ಗವತ್ಪೀಡೇತ್ಯರ್ಥಃ ಪರಪದಾರ್ಥೇಷು ಪ್ರಯುಜ್ಯಮಾನಾಃ ಶಬ್ದಾ ಇವಾನ್ತರೇಣಾಪಿ ಇವ ಇತ್ಯರ್ಥಂ ಗಮಯನ್ತಿ, ಯಥಾ ಅಗ್ನಿರ್ಮಾಣವಕಃ; ಏವಮನ್ಯತ್ರಾಪಿ| ಕೂಜನಂ ಕುನ್ಥನಂ, ಕುಞ್ಚನಮಿತಿ ಕೇಚನ ಪಠನ್ತಿ; ತಚ್ಚ ಸಾನ್ನಿಧ್ಯಾದಸ್ಥ್ನಾಮಿತ್ಯನೇನ ಸಮ್ಬಧ್ಯತೇ| ಮಜ್ಜಗತೇ– ತಮಃಪ್ರವೇಶನಮ್ ಅನ್ಧಕಾರಪ್ರವಿಷ್ಟಸ್ಯೇವಾರ್ಥಾಸಂವಿತ್ತಿಃ| ಮಹಾಶ್ವಾಸ ಇತಿ ಶ್ವಾಸನಿದಾನೇ ವಕ್ಷ್ಯಮಾಣಲಕ್ಷಣಃ| ಮರ್ಮಶಬ್ದೇನ ಹೃದಯಮುಚ್ಯತೇ ಪ್ರಾಧಾನ್ಯಾದಿತಿ ಕಾರ್ತಿಕಃ, ತಸ್ಯ ಛೇದ ಇವ ಮರ್ಮಚ್ಛೇದಃ| ಶುಕ್ರಗತಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ಮರಣಮಿತ್ಯಾದಿ| ತತ್ರ ತೇಷು ರಸಾದಿಧಾತುಗತಜ್ವರೇಷು ಮಧ್ಯೇ ಶುಕ್ರಸ್ಥಾನಗತೇ ಮರಣಂ ಪ್ರಾಪ್ನುಯಾದಿತಿ ಯೋಜ್ಯಮ್| ನನು ಶುಕ್ರಗೇ ಜ್ವರೇ ಮರಣಮಿತ್ಯುಕ್ತಂ, ತಚ್ಚ ಶುಕ್ರಂ ಸರ್ವದೇಹಗಂ, ತತಶ್ಚ ರಸಾದಿಧಾತ್ವಭಿಭವೇಽಪಿ ಶುಕ್ರಪ್ರಾಪ್ತೇಃ ತದೃತೇಽಪಿ ಮರಣಮಿತಿ| ನೈವಮ್– ಸರ್ವಶರೀರಸ್ಥಸ್ಯಾಪಿ ಶುಕ್ರಸ್ಯ ಕಲಾನ್ತರಿತತ್ವೇನ ಕ್ರಮೇಣ ತ್ವಚಿ ಪ್ರಾಪ್ತೇಃ| ಕ್ರಮೇಣಾಪಿ ಶುಕ್ರಂ ಜ್ವರೇಣ ಕಥಂ ಪ್ರಾಪ್ಯಮಿತಿ ಚೇತ್, ಧಾತ್ವನ್ತರಾದತಿಕ್ರಮ್ಯ ಶುಕ್ರಗಮನಾದಿತಿ| ವಿಶೇಷತ ಇತಿ ಪದೇನ ಶುಕ್ರಸ್ಯ ಬಾಹುಲ್ಯೇನ ವಿಸರ್ಗಃ, ಅನ್ಯಸ್ಯಾಪಿ ರಕ್ತಾದೇರಿತಿ ವದನ್ತೀತ್ಯುಕ್ತಮ್| ಸುಶ್ರುತೇ– “ದಗ್ಧೇನ್ಧನೋ ಯಥಾ ವಹ್ನಿರ್ಧಾತೂನ್ ಹತ್ವಾ ಯಥಾ ವಿಷಮ್| ಕೃತಕೃತ್ಯೋ ವ್ರಜೇಚ್ಛಾನ್ತಿಂ ದೇಹಂ ಹತ್ವಾ ತಥಾ ಜ್ವರಃ”ಇತಿ| ಗ್ರನ್ಥಾನ್ತರೇಽಪಿ– “ರಸರಕ್ತಾಶ್ರಿತಃ ಸಾಧ್ಯೋ ಮಾಂಸಮೇದೋಗತಸ್ತಥಾ| ಅಸ್ಥಿಮಜ್ಜಗತಃ ಕೃಚ್ಛ್ರಃ ಶುಕ್ರಸ್ಥಾನೇ ನ ಜೀವತಿ” ಇತಿ||೪೮-೫೪||

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ಉಕ್ತವಾತಾದಿಜ್ವರಾಣಾಂ ಕಾಲಪ್ರಕೃತಿಮುದ್ದಿಶ್ಯ ಪ್ರಾಕೃತತ್ವಂ ವೈಕೃತತ್ವಂ ಚಾಹ– ವರ್ಷೇತ್ಯಾದಿ| ವರ್ಷಾದಿಷು ವಾತಾದ್ಯೈಃ ಕ್ರಮಾದ್ಯೋ ಜ್ವರಃ ಸ ಪ್ರಾಕೃತಃ; ವರ್ಷಾಸು ವಾತಿಕಃ, ಶರದಿ ಪೈತ್ತಿಕಃ, ವಸನ್ತೇ ಶ್ಲೈಷ್ಮಿಕಃ| ಅಸ್ಮಾದನ್ಯೋ ವೈಕೃತಃ, ಯಥಾ– ವರ್ಷಾಸು ಪೈತ್ತಿಕ ಇತ್ಯಾದಿ| ಸ ಇತಿ ವೈಕೃತೋ ದುಃಸಾಧ್ಯಃ, ಅರ್ಥಾತ್ ಪ್ರಾಕೃತಃ ಸುಖಸಾಧ್ಯ ಇತಿ| ಯದುಕ್ತಮ್– “ಪ್ರಾಕೃತಃ ಸುಖಸಾಧ್ಯಸ್ತು ವಸನ್ತಶರದುದ್ಭವಃ|” (ಚ. ಚಿ. ಅ. ೩) ಇತಿ| ಅತ್ರ ವಾಗ್ಭಟೇನ ವಾತಜಸ್ಯ ಪ್ರಾಕೃತತ್ವಪ್ರಣಯನಂ ಯತ್ಕೃತಂ ತದನ್ಯೇ ನಾನುಮನ್ಯನ್ತೇ, ದುಃಸಾಧ್ಯತ್ವೇನ ವೈಕೃತಾದಭಿನ್ನತ್ವಾತ್| ಜತೂಕರ್ಣೇನಾಪ್ಯಸೌ ನ ಪಠಿತಃ| ಯದಾಹ– “ವಸನ್ತಶರದೋಃ ಪ್ರಾಯಃ ಪ್ರಾಕೃತೋಽನ್ಯತ್ರ ವೈಕೃತಃ|” ಇತಿ| ಅತ್ರೋಚ್ಯತೇ– ನ ಪ್ರಾಕೃತತ್ವಂ ಸುಖಸಾಧ್ಯತ್ವಖ್ಯಾಪನಪರಾ ಸಞ್ಜ್ಞಾ, ಕಿನ್ತು ಕುಮ್ಭಕಾರಾದಿವದ್ಯೌಗಿಕತ್ವಂ; ಯತೋ ಯಥರ್ತುಪ್ರಕುಪಿತೋ ದೋಷಃ ಪ್ರಕೃತಿರುಚ್ಯತೇ, ತತ ಉದ್ಭೂತಃ ಪ್ರಾಕೃತಃ; ತೇನ ಪ್ರಾಕೃತತ್ವೇಽಪಿ ದೋಷಸ್ವಭಾವಾದ್ವಾತಿಕಸ್ಯ ದುಃಖಸಾಧ್ಯತ್ವಂ ವೈಕೃತವದಿತಿ ದುಃಖಸಾಧ್ಯತ್ವೇನ ವೈಕೃತಸಾಧರ್ಮ್ಯಾತ್ತು ಚರಕಜತೂಕರ್ಣಾಭ್ಯಾಂ ನೋಕ್ತಃ, ನತು ಪ್ರಾಕೃತತ್ವಾಭಾವಾದಿತ್ಯಭಿಪ್ರಾಯೋ ವಾಗ್ಭಟಸ್ಯೇತಿ| ಅನ್ಯರೋಗೇಷು ಪ್ರಾಕೃತತ್ವೇನ ದುಃಸಾಧ್ಯತ್ವಂ, ಜ್ವರಸ್ಯ ತು ವ್ಯಾಧಿಪ್ರಭಾವಾತ್ ಸುಖಸಾಧ್ಯತ್ವಮ್| ತನ್ತ್ರಾನ್ತರಂ ಹಿ– “ಜ್ವರೇ ತುಲ್ಯರ್ತುದೋಷತ್ವಂ ಪ್ರಮೇಹೇ ತುಲ್ಯದೂಷ್ಯತಾ| ರಕ್ತಗುಲ್ಮೇ ಪುರಾಣತ್ವಂ ಸುಖಸಾಧ್ಯಸ್ಯ ಲಕ್ಷಣಮ್||” ಇತಿ||೫೫||

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ಅಥ ಕಾಲಭೇದೇನ ಜ್ವರಸ್ಯ ಸಾಧ್ಯಾಸಾಧ್ಯಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ವರ್ಷೇತ್ಯಾದಿ| ವರ್ಷಾದಿಷು ಋತುಷು ವಾತಾದ್ಯೈಃ ಕ್ರಮಾದ್ಯೋ ಜ್ವರಃ ಸ ಪ್ರಾಕೃತಃ, ವರ್ಷಾಸು ವಾತಿಕಃ, ಶರದಿ ಪೈತ್ತಿಕಃ, ವಸನ್ತೇ ಶ್ಲೈಷ್ಮಿಕಃ| ಅಸ್ಮಾದನ್ಯೋ ವೈಕೃತಃ, ಕ್ರಮಾದ್ಯಥಾ– ವರ್ಷಾಸು ಪೈತ್ತಿಕಃ, ಶರದಿ ಶ್ಲೈಷ್ಮಿಕೋ, ವಸನ್ತೇ ವಾತಿಕಃ ಸ ಇತಿ| ವೈಕೃತೋ ದುಃಸಾಧ್ಯಃ ಅರ್ಥಾತ್ಸುಖಸಾಧ್ಯಃ ಪ್ರಾಕೃತ ಇತಿ| ಯದುಕ್ತಮ್– “ಪ್ರಾಕೃತಃ ಸುಖಸಾಧ್ಯಸ್ತು ವಸನ್ತಶರದುದ್ಭವಃ” ಇತಿ| ಅನಿಲೋದ್ಭವಶ್ಚ ಪ್ರಾಕೃತೋ ದುಃಸಾಧ್ಯಃ||೫೫||

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ತೇಷಾಮೇವ ಪ್ರಾಕೃತಜ್ವರಾಣಾಂ ಚಿಕಿತ್ಸಾವಿಶೇಷಾರ್ಥಮುತ್ಪತ್ತಿಕ್ರಮಮಾಹ– ವರ್ಷಾಸ್ವಿತ್ಯಾದಿ| ದುಷ್ಟ ಇತಿ ಕುಪಿತಃ, ಗ್ರೀಷ್ಮೇ ಸಞ್ಚಿತತ್ವಾತ್| ಪಿತ್ತಶ್ಲೇಷ್ಮಾನ್ವಿತ ಇತಿ ತತ್ಕಾಲೋಚಿತಪಿತ್ತಕಫಾನುಬನ್ಧಃ| ಯದುಕ್ತಮ್– “ಭೂಬಾಷ್ಪಾನ್ಮೇಘನಿಷ್ಯನ್ದಾತ್ ಪಾಕಾದಮ್ಲಾಜ್ಜಲಸ್ಯ ಚ| ವರ್ಷಾಸ್ವಗ್ನಿಬಲೇ ಕ್ಷೀಣೇ ಕುಪ್ಯನ್ತಿ ಪವನಾದಯಃ|” (ಚ. ಸೂ. ಅ. ೬) ಇತಿ| ಕುರ್ಯಾದಿತಿ ಛೇದಃ| ಪಿತ್ತಮಿತ್ಯಾದಿ ಪಿತ್ತಂ ಚ ಶರದಿ ದುಷ್ಟಂ ಜ್ವರಂ ಕುರ್ಯಾದಿತಿ ಪೂರ್ವೋಕ್ತೇನ ಸಮ್ಬಧ್ಯತೇ; ಏವಂ ಕಫೋ ವಸನ್ತೇ ಇತ್ಯತ್ರಾಪಿ ಯೋಜ್ಯಮ್| ಪಿತ್ತದುಷ್ಟಿಶ್ಚ ಶರದಿ ವರ್ಷಾಸು ಸಞ್ಚಿತತ್ವಾತ್| ಅನುಬಲೋಽನುಬನ್ಧಃ, ತಸ್ಯ ಚ ಹೇತುರ್ವಾರ್ಷಿಕಕ್ಲೇದಾನುವೃತ್ತಿರೇವ| ತತ್ಪ್ರಕೃತ್ಯೇತಿ ತಯೋಃ ಪಿತ್ತ ಶ್ಲೇಷ್ಮಣೋಃ ಪ್ರಕೃತ್ಯಾ ಸ್ವಭಾವೇನ, ತತ್ಕೃತಯೋರ್ಜ್ವರಯೋರನಶನಾಲ್ಲಙ್ಘನಾನ್ನ ಭಯಂ ಭವತಿ| ಯದುಕ್ತಮ್– “ಕಫಪಿತ್ತೇ ದ್ರವೇ ಧಾತೂ ಸಹೇತೇ ಲಙ್ಘನಂ ಮಹತ್| , ಆಮಕ್ಷಯಾದೂರ್ಧ್ವಮತೋ ವಾಯುರ್ನ ಸಹತೇ ಕ್ಷಣಮ್||” ಇತಿ| ವಿಸರ್ಗಾಚ್ಚ ಹೇತೋರ್ನಾನಶನಾದ್ಭಯಮ್| ವರ್ಷಾಶರದ್ಧೇಮನ್ತಾ ವಿಸರ್ಗಃ, ತತ್ರೋಪಚಿತಬಲಾಃ ಪ್ರಾಣಿನೋ ಭವನ್ತಿ, ಸೋಮಸ್ಯ ಬಲವತ್ತ್ವಾತ್; ಶಿಶಿರವಸನ್ತಗ್ರೀಷ್ಮಾಸ್ತ್ವಾದಾನಂ, ತತ್ರಾಪಚಿತಬಲಾಃ ಪ್ರಾಣಿನಃ, ಸೂರ್ಯಸ್ಯ ಬಲವತ್ತ್ವಾತ್ ಇತಿ ವ್ಯುತ್ಪಾದಿತಂ ಶಾಸ್ತ್ರೇ| ‘ತತ್ಪ್ರಕೃತ್ಯಾ ವಿಸರ್ಗಸ್ಯ’ ಇತಿ ಪಾಠಾನ್ತರೇ ತತ್ಪ್ರಕೃತ್ಯಾ ಕಫವಾತಪಿತ್ತಪ್ರಕೃತ್ಯಾ, ವಿಸರ್ಗಸ್ಯ ಚ ಪ್ರಕೃತ್ಯೇತಿ ಯೋಜ್ಯಮ್| ಕಫ ಇತ್ಯಾದಿ| ತಂ ಕಫಮನು ವಾತಪಿತ್ತೇ ಭವತಃ, ಅನುಬನ್ಧರೂಪೇ ಭವತ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ಹೇತುಶ್ಚಾತ್ರ ವಸನ್ತಸ್ಯಾದಾನಮಧ್ಯತ್ವೇನಾಗ್ನೇಯರೂಕ್ಷತ್ವಾತ್ ವಾತಪಿತ್ತಪ್ರಕೋಪಕತ್ವಮ್| ಯದುಕ್ತಂ ಚರಕೇ– ‘ಆದಾನಮಧ್ಯೇ ತಸ್ಯಾಪಿ ವಾತಪಿತ್ತಂ ಭವೇದನು (ಚ. ಚಿ. ಅ. ೩) ಇತಿ| ಅತ್ರ ಕಫಪಿತ್ತಪ್ರಕೃತ್ಯಾ ಲಙ್ಘನಂ ಯುಕ್ತಮೇವ, ಕಿನ್ತ್ವಾದಾನಮಧ್ಯತ್ವೇನ ನ ನಿರ್ಭಯಂ ತತ್ ಕಾರ್ಯಮ್| ಅತ ಏವ ‘ತತ್ರ ನಾನಶನಾದ್ಭಯಮ್’ ಇತ್ಯೇತಸ್ಮಾತ್ ಪೂರ್ವಮೇವ ಪಠಿತಮ್, ಅನ್ಯಥಾ ಸರ್ವಶೇಷೇ ಪಠಿತಂ ಸ್ಯಾದಿತಿ||೫೬-೫೭||

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ತೇಷಾಮೇವ ಪ್ರಾಕೃತಜ್ವರಾಣಾಂ ಚಿಕಿತ್ಸಾವಿಶೇಷಾರ್ಥಮುತ್ಪತ್ತಿಕ್ರಮಮಾಹ– ವರ್ಷಾಸ್ವಿತ್ಯಾದಿ| ಗ್ರೀಷ್ಮೇ ಸಞ್ಚಿತತ್ವಾತ್ ವರ್ಷಾಸು ದುಷ್ಟಃ ಕುಪಿತೋ ವಾಯುಃ ಪಿತ್ತಶ್ಲೇಷ್ಮಾನ್ವಿತ ಇತಿ ತತ್ಕಾಲೋಚಿತಪಿತ್ತಕಫಾನುಬನ್ಧಃ ಜ್ವರಂ ಕುರ್ಯಾತ್| ಯದುಕ್ತಮ್– “ ಭೂಬಾಷ್ಪಾನ್ಮೇಘನಿಷ್ಯನ್ದಾತ್ಪಾಕಾದಮ್ಲಾಜ್ಜಲಸ್ಯ ಚ| ವರ್ಷಾಸ್ವಗ್ನಿಬಲೇ ಹೀನೇ ಕುಪ್ಯನ್ತಿ ಪವನಾದಯಃ||” ಇತಿ| ಕುಪಿತಂ ಪಿತ್ತಂ ಚ ಶರದಿ ದುಷ್ಟಂ ಸತ್ ಜ್ವರಂ ಕುರ್ಯಾದಿತಿ ಪೂರ್ವೋಕ್ತೇನ ಸಮ್ಬಧ್ಯತೇ| ಏವಂ ಕಫೋ ವಸನ್ತ ಇತ್ಯತ್ರಾಪಿ ಯೋಜ್ಯಮ್| ಪಿತ್ತಂ ದುಷ್ಟಂ ಚ ಶರದಿ ವರ್ಷಾಸು ಸಞ್ಚಿತತ್ವೇನೇತಿ| ಏತಸ್ಯ ಚ ಪಿತ್ತಜ್ವರಂ ಕರ್ತುಮುದ್ಯತಸ್ಯ ಶರದಿ ಅನುಬಲೋ ಅನುಬನ್ಧೀ ಕಫೋ ಭವತಿ| ತಸ್ಯ ಚ ಹೇತುರ್ವಾರ್ಷಿಕಕ್ಲೇದಾನುವೃತ್ತಿರೇವ| ಅನುಬಲಮಿವಾನುಬಲಂ ಯಥಾ ಸ್ವತನ್ತ್ರಸ್ಯ ಕಸ್ಯಚಿದ್ರಾಜ್ಞೋ ಗಜರಥತುರಗಪುರುಷಾದಿಬಲವತೋ ವೈರಿಭಿಃ ಸಹ ಯುಧ್ಯಮಾನಸ್ಯ ಪಶ್ಚಾದನ್ಯಬಲಂ ತಚ್ಛಕ್ತೇರನುಬಲೋಪಬೃಂಹಣಾರ್ಥಮಾಗಚ್ಛತಿ, ಏವಂ ಸ್ವತನ್ತ್ರಸ್ಯ ಪಿತ್ತಸ್ಯ ಜ್ವರಂ ಕುರ್ವತೋ ಬಲೋಪಬೃಂಹಣಂ ಶರದಿ ಕಫಃ ಕರೋತಿ| ತಯೋಃ ಪಿತ್ತಶ್ಲೇಷ್ಮಣೋಃ, ಪ್ರಕೃತ್ಯಾ ಸ್ವಭಾವೇನ, ತತ್ಕೃತಯೋರ್ಜ್ವರಯೋರನಶನಾಲ್ಲಙ್ಘನಾದ್ಭಯಂ ನ ಭವತಿ| ಯದುಕ್ತಮ್– “ಕಫಪಿತ್ತೇ ದ್ರವೇ ಧಾತೂ ಸಹೇತೇ ಲಙ್ಘನಂ ಮಹತ್|” ಇತಿ| ತಸ್ಮಾದ್ವಿಸರ್ಗಾಚ್ಚ ಹೇತೋರ್ನಾನಶನಾಲ್ಲಙ್ಘನಾದ್ಭಯಮ್| ವರ್ಷಾಶರದ್ಧೇಮನ್ತಾ ವಿಸರ್ಗಕಾಲಾಃ, ತತ್ರೋಪಚಿತಬಲಾಃ ಪ್ರಾಣಿನೋ ಭವನ್ತಿ, ಸೋಮಬಲತ್ವಾತ್; ಶಿಶಿರವಸನ್ತಗ್ರೀಷ್ಮಾಸ್ತ್ವಾದಾನಕಾಲಃ, ತತ್ರಾಪಚಿತಬಲಾಃ ಪ್ರಾಣಿನೋ ಭವನ್ತಿ, ಸೂರ್ಯಬಲತ್ವಾತ್| “ತತ್ಪ್ರಕೃತ್ಯಾ ವಿಸರ್ಗಸ್ಯ” ಇತಿ ಪಾಠಾನ್ತರೇ ತತ್ಪ್ರಕೃತ್ಯಾ ಪಿತ್ತಕಫಯೋಃ ಪ್ರಕೃತ್ಯಾ ವಿಸರ್ಗಸ್ಯ ಚ ಪ್ರಕೃತ್ಯೇತಿ ಯೋಜ್ಯಮ್| ಚನ್ದ್ರನನ್ದನಸ್ತ್ವೇವಂ ವ್ಯಾಚಷ್ಟೇ– ತತ್ರ ಶರದಿ ಪಿತ್ತಜ್ವರೇಽನಶನಾಲ್ಲಙ್ಘನಾದ್ಭಯಂ ನ ಭವತಿ, ಕೇನ ಕಾರಣೇನ! ತತ್ಪ್ರಕೃತ್ಯಾ, ತಯೋಃ ಪಿತ್ತಕಫಜ್ವರಯೋಃ ಲಙ್ಘನಸಾಧ್ಯತ್ವೇನ; ತಥಾ ವಿಸರ್ಗಾಚ್ಚ ಕಾಲಸ್ಯ ವಿಸರ್ಗಾಖ್ಯಭಾವಾತ್ತತ್ರ ಲಙ್ಘನಾತ್ಪ್ರತ್ಯವಾಯಶಙ್ಕಾ ನೋತ್ಪದ್ಯತೇ, ಜ್ವರಸ್ಯಾಮಾಶಯಸಮುತ್ಥತ್ವಾತ್| ಪಿತ್ತಶ್ಲೇಷ್ಮಣೋರ್ಲಙ್ಘನಸಾಧ್ಯತ್ವೇ| ವಚನಂ ಚ– “ಕಫಪಿತ್ತೇ ದ್ರವತ್ವಾಚ್ಚ ಸಹೇತೇ ಲಙ್ಘನಂ ಮಹತ್| ಆಮಕ್ಷಯಾದೂರ್ಧ್ವಮಪಿ ವಾಯುರ್ನ ಸಹತೇ ಕ್ಷಣಮ್” ಇತಿ| ಅರುಣದತ್ತಸ್ತ್ವೇವಂ ವ್ಯಾಚಷ್ಟೇ– ತಚ್ಛಬ್ದೇನ ವರ್ಷಾಶರದುದ್ಭೂತೌ ವಾತಜ್ವರಪಿತ್ತಜ್ವರೌ ಪರಾಮೃಷ್ಯೇತೇ, ತಯೋಃ ಪ್ರಕೃತಿಸ್ತಯಾ ತತ್ಪ್ರಕೃತ್ಯಾ ತತ್ಸ್ವಭಾವೇನ ತತ್ರ ಪ್ರಾಕೃತೇ ಜ್ವರೇಽನಶನಾದ್ಭಯಂ ನ ‘ಭವತಿ’ ಇತಿ ಶೇಷಃ; ವಿಸರ್ಗಾಚ್ಚ ವರ್ಷಾಶರದುಪಲಕ್ಷಿತೋ ಹಿ ಕಾಲೋ ವಿಸರ್ಗಃ ಸೌಮ್ಯಸ್ವಭಾವಃ, ಅಸ್ಮಾಚ್ಚ ಕಾರಣಾತ್ತಸ್ಮಿನ್ಕಾಲೇ ಜ್ವರೋತ್ಪತ್ತೇರ್ಲಙ್ಘನಾನ್ಮೃತ್ಯುಪ್ರತ್ಯವಾಯಶಙ್ಕಾ ನ ತಥಾ ಭವತಿ ಯಥಾಽನ್ಯಸ್ಮಿನ್ ಜ್ವರೇ ಆದಾನಕಾಲಸ್ವಭಾವಾದ್ವಾತಪಿತ್ತಾನುಬಲತ್ವಾಚ್ಚಾನಶನಾದ್ಭಯಂ ಭವತೀತ್ಯರ್ಥಃ| ವಸನ್ತೇ ಕಾಲೇ ಕಫೋ ದುಷ್ಟೋ ಜ್ವರಂ ಕುರ್ಯಾದಿತಿ, ತಂ ಕಫಮನು ವಾತಪಿತ್ತಂ ಭವೇದಿತಿ ಅನುಬನ್ಧರೂಪೇ ಭವತ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ಹೇತುಶ್ಚಾತ್ರ ವಸನ್ತಸ್ಯಾದಾನಮಧ್ಯತ್ವೇಽಗ್ನೇರುಷ್ಣತ್ವಾದ್ವಾತಪಿತ್ತಪ್ರಕೋಪನಮ್| ಯದುಕ್ತಂ ಚರಕೇ– “ಆದಾನಮಧ್ಯೇ ತಸ್ಯಾಪಿ ವಾತಪಿತ್ತಂ ಭವೇದನು” ಇತಿ| ಅತಃ ಕಫಪಿತ್ತಪ್ರಕೃತ್ಯಾ ಚ ಲಙ್ಘನಂ ಯುಕ್ತಮೇವ ಕಿನ್ತ್ವಾದಾನಮಧ್ಯತ್ವೇನ ನಿರ್ಭಯಂ ತನ್ನ ಕಾರ್ಯಮ್| ಅತ ಏವ ತತ್ರ ನಾನಶನಾದ್ಭಯಮಿತ್ಯೇತಸ್ಮಾತ್ಪೂರ್ವಮೇವ ಪಠಿತಮ್, ಅನ್ಯಥಾ ಸರ್ವಶೇಷೇ ಪಠಿತಂ ಸ್ಯಾದಿತಿ ||೫೬-೫೭||

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ಕಾಲೋಽಪಿ ದೋಷವಿಶೇಷಸ್ಯ ಲಕ್ಷಣಮಿತ್ಯಾಹ– ಕಾಲ ಇತ್ಯಾದಿ| ಯಥಾಸ್ವಂ ಕಾಲೇ ಯಸ್ಯ ವಾತಾದೇರ್ಯಃ ಪ್ರಕೋಪಕಾಲಸ್ತತ್ರ ತಜ್ಜನ್ಯಜ್ವರಸ್ಯ ಪ್ರವೃತ್ತಿರುತ್ಪಾದೋ ವೃದ್ಧಿರ್ವಾ ಭವತಿ; ಅಥವಾ ಪ್ರವೃತ್ತಿರ್ನಿತ್ಯಜ್ವರಸ್ಯ, ವೃದ್ಧಿರ್ವಿಷಮಜ್ವರಸ್ಯೇತಿ|೫೮|–

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ಯಥಾಸ್ವಂ ಕಾಲೇ ವಾತಾದೇರ್ಯಃ ಪ್ರಕೋಪಕಾಲಸ್ತತ್ರ ತಜ್ಜನ್ಯಸ್ಯ ಜ್ವರಸ್ಯ ಪ್ರವೃತ್ತಿರುತ್ಪಾದಃ ಅಭಿವೃದ್ಧಿರ್ವಾ ಭವತಿ| ಅಥವಾ ಪ್ರವೃತ್ತಿರ್ನಿತ್ಯಜ್ವರಸ್ಯ ವೃದ್ಧಿರ್ವಿಷಮಜ್ವರಸ್ಯೇತಿ| ಕಾಲೋಽಪಿ ದೋಷವಿಶೇಷಲಕ್ಷಣಮ್|೫೮|–

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

(ಯಥಾ ಕಾಲೋ ದೋಷವಿಶೇಷಸ್ಯ ಲಕ್ಷಣಂ) ತಥೋಪಶಯಾನುಪಶಯಾವಪಿ ಲಕ್ಷಣಮಿತ್ಯಾಹ– ನಿದಾನೇತ್ಯಾದಿ| ನಿದಾನತ್ವೇನ ಯೇ ಉಕ್ತಾ ಆಹಾರಾಚಾರಾದಯಸ್ತೈರನುಪಶಯೋ ದುಃಖಂ ನಿದಾನೋಕ್ತಾನುಪಶಯಃ| ವಿಪರೀತೈರ್ದೋಷಾದಿವಿಪರೀತಾಹಾರಾಚಾರೈರುಪಶಾಯಿತಾಸುಖಜನನಶೀಲತ್ವಂ ವಿಪರೀತೋಪಶಾಯಿತೇತಿ||೫೮||

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ತಥೋಪಶಯಾನುಪಶಯಾವಪೀತ್ಯಾಹ– ನಿದಾನೇತ್ಯಾದಿ| ನಿದಾನತ್ವೇನ ಯೇ ಉಕ್ತಾ ಆಹಾರಾಚಾರಾದಯಸ್ತೈರನುಪಶಯೋ ದುಃಖಂ ನಿದಾನೋಕ್ತೋಽನುಪಶಯಃ, ವಿಪರೀತೈರ್ದೋಷಾಹಾರಾಚಾರೈರುಪಶಾಯಿತಾ ಸುಖಜನನಶೀಲತ್ವಂ ವಿಪರೀತೋಪಶಾಯಿತೇತಿ; ನಿದಾನತ್ವೇನೋಪಯುಕ್ತ ಆಹಾರಾಚಾರಾದಿಃ ದೋಷಸ್ಯ ದುಃಖಜನಕತ್ವೇನಾನುಪಶಯೋ ವಿಪರೀತಸ್ತ್ವಾಹಾರಾಚಾರಾದಿರ್ದೋಷಾನುತ್ಪಾದಕತ್ವಾದುಪಶಯ ಇತಿ ಪಿಣ್ಡಾರ್ಥಃ||೫೮||

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ಉಕ್ತಜ್ವರಾಣಾಂ ಮಧ್ಯೇ ಸಮ್ಪ್ರಾಪ್ತಿವಶಾತ್ ಕಶ್ಚಿದನ್ತರ್ವೇಗೋ ಭವತಿ ಕಶ್ಚಿದ್ಬಹಿರ್ವೇಗಸ್ತಯೋರ್ಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ಅನ್ತರ್ದಾಹ ಇತ್ಯಾದಿ| ಶ್ವಸನಂ ಶ್ವಾಸಃ; ‘ಸದನಮ್’ ಇತಿ ಪಾಠಾನ್ತರಂ, ತನ್ನ ಯುಕ್ತಮಿತಿ ಜೇಜ್ಜಟಃ; ಯತೋಽನ್ತರ್ವೇಗ ಏವ ಸುಶ್ರುತೇ ಗಮ್ಭೀರಾಖ್ಯಃ ಪಠಿತಃ, ತತ್ರ ಚ ಶ್ವಾಸ ಏವ ಪಠಿತ ಇತಿ| ವಿನಿಗ್ರಹೋಽಪ್ರವೃತ್ತಿಃ| ಸನ್ತಾಪ ಇತ್ಯಾದಿ| ತೃಷ್ಣಾದೀನಾಮಿತ್ಯಾದಿಶಬ್ದೇನೋಕ್ತಪ್ರಲಾಪಾದೀನಾಂ ಗ್ರಹಣಮ್| ಮಾರ್ದವಂ ಸ್ವಲ್ಪತ್ವಮ್| ಅಸ್ಯ ಸುಖಸಾಧ್ಯತ್ವಾಭಿಧಾನೇನಾನ್ತರ್ವೇಗಸ್ಯ ಕೃಚ್ಛ್ರಸಾಧ್ಯತಾಂ ಸೂಚಯತಿ, ಅಸಾಧ್ಯತಾಂ ವಾ, “ಗಮ್ಭೀರತೀಕ್ಷ್ಣವೇಗಾರ್ತಂ ಜ್ವರಿತಂ ಪರಿವರ್ಜಯೇತ್|” (ಸು. ಉ. ತಂ. ಅ. ೩೯) ಇತಿ ಸುಶ್ರುತವಚನಾದಿತಿ||೫೯-೬೦||–

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ಉಕ್ತಜ್ವರಾಣಾಂ ಮಧ್ಯೇ ಸಮ್ಪ್ರಾಪ್ತಿವಶಾತ್ಕಶ್ಚಿದನ್ತರ್ವೇಗೋ ಭವತಿ, ಕಶ್ಚಿದ್ಬಹಿರ್ವೇಗಸ್ತಯೋರ್ಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ಅನ್ತರಿತ್ಯಾದಿ| ಏತೈರ್ಲಿಙ್ಗೈರನ್ತರ್ವೇಗಜ್ವರಂ ಲಕ್ಷಯೇತ್| ಶ್ವಸನಂ ಶ್ವಾಸಃ, ಅನ್ಯೇ ‘ಸದನಮ್’ ಇತಿ ಪಠನ್ತಿ| ದೋಷಸ್ಯ ವಾಯೋರ್ವರ್ಚಸಃ ಪುರೀಷಸ್ಯ ಚ ವಿನಿಗ್ರಹೋಽಪ್ರವೃತ್ತಿಃ| ಬಹಿರ್ವೇಗಸ್ಯ ಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ಸನ್ತಾಪ ಇತ್ಯಾದಿ| ಏತೈರ್ಲಿಙ್ಗೈರ್ಬಹಿರ್ವೇಗಂ ಲಕ್ಷಯೇತ್| ತೃಷ್ಣಾದೀನಾಮಿತ್ಯಾದಿಶಬ್ದೇನ ಪ್ರಲಾಪಾದೀನಾಂ ಗ್ರಹಣಂ, ಮಾರ್ದವಂ ಸ್ವಲ್ಪತ್ವಮ್| ಅಸ್ಯ ತು ಸುಖಸಾಧ್ಯತ್ವಾಭಿಧಾನೇನಾನ್ತರ್ವೇಗಸ್ಯ ಕೃಚ್ಛ್ರಸಾಧ್ಯತ್ವಂ ದರ್ಶಿತಮಸಾಧ್ಯತ್ವಂ ವಾ| ಸುಶ್ರುತೇ ಅನ್ತರ್ವೇಗೋ ಗಮ್ಭೀರಾಖ್ಯಯಾ ಪಠಿತಃ– “ಗಮ್ಭೀರತೀಕ್ಷ್ಣವೇಗಾರ್ತಂ ಜ್ವರಿತಂ ಪರಿವರ್ಜಯೇತ್” ಇತಿ||೫೯-೬೦||–

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ಚಿಕಿತ್ಸಾವಿಶೇಷಾರ್ಥಮಾಮಪಚ್ಯಮಾನಪಕ್ವಲಕ್ಷಣಾನ್ಯಾಹ– ಲಾಲೇತ್ಯಾದಿ| ನನು, ನ ದದ್ಯಾತ್ತತ್ರ ಭೇಷಜಮಿತಿ ವಿರುದ್ಧಂ, ದ್ವಿವಿಧಂ ಹಿ ಭೇಷಜಮುಕ್ತಂ ಚರಕೇಣ ದ್ರವ್ಯಭೂತಮದ್ರವ್ಯಭೂತಂ ಚೇತಿ; ತತ್ರ ದ್ರವ್ಯಭೂತಂ ಕಷಾಯಾದಿ, ಅದ್ರವ್ಯಭೂತಂ ಲಙ್ಘನಸ್ವೇದಾದಿ; ಅತ್ರ ಲಙ್ಘನಾದಿಕಂ ಷಡಙ್ಗಾರ್ಧಶೃತಂ ಚ ಪ್ರಯುಜ್ಯತೇ| ಉಚ್ಯತೇ– ಭೇಷಜಶಬ್ದೇನಾತ್ರಾನ್ನಪಾನಸಾಧನವ್ಯತಿರಿಕ್ತಾ ಕಲ್ಪನೋಚ್ಯತೇ, ಚ ತು ಸಾಮಾನ್ಯೇನೌಷಧಮಾತ್ರಂ; ಕಥಮೇಷಾ ಪ್ರತೀತಿರಿತಿ ಚೇತ್, ತರುಣಜ್ವರೇ ಭೇಷಜಪಾನನಿಷೇಧೇಽಪಿ ಭೇಷಜವಿಧಾನದರ್ಶನಾತ್| ಏವಂ ಪಚ್ಯಮಾನೇಽಪಿ ಬೋದ್ಧವ್ಯಂ, ತತ್ರಾಪಿ ಸಾಮತಾಯಾಃ ಸದ್ಭಾವಾತ್| ಕ್ಷುದಿತ್ಯಾದಿ| ಅಸಮಾಸಕರಣಾತ್ ಕ್ಷುದಾದಯೋ ವ್ಯಸ್ತಾಃ ಸಮಸ್ತಾಶ್ಚ ಭೋದ್ಧವ್ಯಾಃ| ಅಷ್ಟಾಹಃ ಪಕ್ವಲಕ್ಷಣಮಿತಿ ಜೇಜ್ಜಟಃ| ಹರಿಚನ್ದ್ರಸ್ತ್ವಾಹ– ಅಸತ್ಯಪ್ಯಷ್ಟಾಹೇ ಕ್ಷುದಾದಿಭಿರ್ನಿರಾಮತ್ವಂ ದೋಷಪ್ರವೃತ್ತ್ಯಾ ವಾ ಕ್ಷುಧಾದ್ಯಭಾವೇಽಪ್ಯಷ್ಟಾಹೇನೈವ ಶಿಷ್ಯಹಿತೈಷಿತಯಾ ಕಾಲಂ ಲಕ್ಷಣಂ ಚ ನಿರ್ದಿಷ್ಟವಾನಿತಿ| ದ್ವಿವಿಧಾ ಹಿ ಸಾಮತಾ– ಏಕಾ ರಸಸ್ಯ, ಅಪರಾ ದೋಷಸ್ಯ; ರಸಸಾಮತಾ ತು ಮುಖವೈರಸ್ಯಾದಿಲಕ್ಷಣಾ, ದೋಷಸಾಮತಾ ತರುಣತ್ವರೂಪಾ, ಸಾಽಷ್ಟಾಹೇನೈವಾಪೈತಿ| ಅತ್ರ ಚ ಹರಿಚನ್ದ್ರೇಣ ಹೇತುರುಕ್ತಃ– (‘ ಸಪ್ತಾಹೇನೈವ ಪಚ್ಯನ್ತೇ ಸಪ್ತಧಾತುಗತಾ ಮಲಾಃ| ನಿರಾಮಶ್ಚಾಪ್ಯತಃ ಪ್ರೋಕ್ತೋ ಜ್ವರಃ ಪ್ರಾಯೋಽಷ್ಟಮೇಽಹನಿ||’ ಇತಿ|) ಸಪ್ತಾನಾಂ ಧಾತೂನಾಂ ಧಾತ್ವಗ್ನಿನಾ ಸಪ್ತಾಹೇನಾಮಪಾಕಾದಷ್ಟಾಹೇನೈವ ನಿರಾಮತ್ವಮಿತಿ| ರಸಸಾಮತಾ ತ್ವಷ್ಟಾಹಾತ್ ಪರತೋಽಪ್ಯನುವರ್ತತೇ| ಏನಮರ್ಥ ಜೇಜ್ಜಟೋಽಪೀಚ್ಛತಿ, ಯದೇವಂ ಲಿಖತಿ ಚರಕಸುಶ್ರುತಟೀಕಾಯಾಮ್– ‘ತರುಣಾ ಸಾಮತಾಽಷ್ಟಾಹಾದಪೈತಿ, ರಸಸಾಮತಾ ತು ಪರತೋಽಪ್ಯನುವರ್ತತೇ’| ಇತಿ ಏತತ್ಪ್ರಯೋಜನಂ ಚ ತರುಣಸಾಮತಾಯಾಮೌಷಧಂ ನೋಪಯುಜ್ಯತೇ, ರಸಸಾಮತಾಯಾಂ ತು ಪಾಚನಂ ದೀಯತೇ| ಅತ ಏವಾಹ ಚರಕಃ ‘ಜ್ವರಿತಂ ಷಡಹೇಽತೀತೇ ಲಘ್ವನ್ನಪ್ರತಿಭೋಜಿತಮ್| ಪಾಚನಂ ಶಮನೀಯಂ ವಾ ಕಷಾಯಂ ಪಾಯಯೇತ್ತು ತಮ್||’ (ಚ. ಚಿ. ಅ. ೩) ಇತಿ| ತಥಾ– ‘ಮೃದೌ ಜ್ವರೇ ಲಘೌ ದೇಹೇ ಪ್ರಚಲೇಷು ಮಲೇಷು ಚ| ಪಕ್ವಂ ದೋಷಂ ವಿಜಾನೀಯಾಜ್ಜ್ವರೇ ದೇಯಂ ತದೌಷಧಮ್||’ (ಸು. ಉ. ತಂ. ಅ. ೩೯) ಇತ್ಯಭಿಧಾಯಾಪಿ ಯತ್ ಸುಶ್ರುತೇ ನ ಪಠಿತಮ್– ‘ಸಪ್ತರಾತ್ರಾತ್ ಪರಂ ಕೇಚಿನ್ಮನ್ಯನ್ತೇ ದೇಯಮೌಷಧಮ್| ದಶರಾತ್ರಾತ್ ಪರಂ ಕೇಚಿದ್ದಾತವ್ಯಮಿತಿ ನಿಶ್ಚಿತಾಃ| (ಸು. ಉ. ತಂ. ಅ. ೩೯) ಇತಿ, ತೇನೈವಂ ಜ್ಞಾಪಯತಿ– ಸಪ್ತಾಹಾದರ್ವಾಕ್ ಪಾಚನಮಪಿ ನ ದೀಯತ ಇತಿ ಕಾರ್ತಿಕಕುಣ್ಡೇನಾಪಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾತಮಿತಿ| ನನು ‘ಜ್ವರಿತಂ ಷಡಹೇಽತೀತೇ’ (ಚ. ಚಿ. ಅ. ೩) ಇತಿ ಚರಕವಚನಸ್ಯ ‘ಸಪ್ತರಾತ್ರಾತ್ ಪರಂ’ (ಸು. ಉ. ತಂ. ಅ. ೩೯) ಇತ್ಯಾದಿನಾ ಸುಶ್ರುತವಚನೇನ ವಿರೋಧಃ, ಯತಃ ಷಡಹೇಽತೀತೇ ಸಪ್ತಮದಿನಂ ಭವತಿ, ತತ್ರ ಕಷಾಯಂ ವಿಧತ್ತ ಇತಿ| ಉಚ್ಯತೇ, ಷಡಹೇಽತೀತೇ ಸಪ್ತಮೇ ಲಘ್ವನ್ನಪ್ರತಿಭೋಜಿತಮಷ್ಟಮೇ ಕಷಾಯಂ ಪಾಯಯೇದಿತ್ಯಷ್ಟಮಪದಲೋಪಾದ್ಯೋಜ್ಯಂ ರಸೌದನವದಿತಿ ಚಕ್ರಃ, ‘ಭೇಷಜಂ ಹ್ಯಾಮದೋಷಸ್ಯ ಭೂಯೋ ಜ್ವಲಯತಿ ಜ್ವರಮ್|’ (ಚ. ಚಿ. ಅ. ೩) ಇತಿ ದೋಷಶ್ರುತೇರುಕ್ತಸುಶ್ರುತವಿರೋಧಾಚ್ಚ| ಪ್ರಕಾರಾನ್ತರೇಣೈನಮರ್ಥಂ ಕಾರ್ತಿಕಕುಣ್ಡೋಽಪ್ಯಾಹ, ತದ್ಯಥಾ– ಷಡಹೇಽತೀತೇ ಇತಿ ಜ್ವರೋತ್ಪಾದದಿನಂ ಪರಿತ್ಯಜ್ಯ ಗಣನಾ, ಬಸ್ತಿದಾನದಿನಪರಿಹಾರೇಣ ಪರಿಹಾರಕಾಲಗಣನಾವತ್ ಏವಂ ‘ಪಾಯಯೇದಾತುರಂ ಸಾಮಮೌಷಧಂ ಸಪ್ತಮೇ ದಿನೇ| ಶಮನೇನಾಥವಾ ದೃಷ್ಟ್ವಾ ನಿರಾಮಂ ತಮುಪಾಚರೇತ್||’ ಇತ್ಯೇತದಪಿ ವಚನಂ ವ್ಯಾಖ್ಯೇಯಮ್| ಭಟ್ಟಾರಹರಿಚನ್ದ್ರೇಣಾಪಿ ಸಪ್ತಮದಿನೇ ಕಷಾಯಪಾನಂ ಯದ್ವ್ಯಾಖ್ಯಾತಂ ತಸ್ಯಾಯಮೇವಾಭಿಪ್ರಾಯೋ ಗವೇಷಣೀಯಃ, ಸುಶ್ರುತದಿವಿರೋಧಾತ್| ಚನ್ದ್ರಿಕಾಕಾರೇಣಾಪಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾತಮ್– “ಅಕ್ಷಿರೋಗೇ ದಿನಚತುಷ್ಟಯವಜ್ಜ್ವರಸ್ಯ ಸಪ್ತಾಹಂ ಸಾಮತಾಕಾಲಃ, ತತ್ರ ನ ಪಾಚನಂ ನ ವಾ ಶಮನಂ ಶೋಧನಮ್” ಇತಿ| ಯತ್ತು ಪೇಯಾದ್ಯನನ್ತರಂ ಹಾರೀತೇನೋಕ್ತಮ್– “ಏತಾಂ ಕ್ರಿಯಾಂ ಪ್ರಯುಞ್ಜೀತ ಷಡ್ರಾತ್ರಂ ಸಪ್ತಮೇಽಹನಿ| ಪಿಬೇತ್ ಕಷಾಯಸಂಯೋಗಾನ್ ಜ್ವರಘ್ನಾನ್ ಸಾಧುಸಾಧಿತಾನ್||” ಇತಿ; ತಥಾ– “ಇತಿ ಷಡ್ರಾತ್ರಿಕಃ ಪ್ರೋಕ್ತೋ ನವಜ್ವರಹಿತೋ ವಿಧಿಃ| ಅತಃ ಪರಂ ಪಾಚನೀಯಂ ಶಮನಂ ವಾ ಜ್ವರೇ ಹಿತಮ್|” ಇತಿ ಖರನಾದವಚನಂ ಚ ಪೂರ್ವವದಷ್ಟಾಹಪ್ರತಿಪಾದಕಂ ದ್ರಷ್ಟವ್ಯಮ್| ಅಥ ವಾ ಪಿತ್ತಜ್ವರಾಭಿಪ್ರಾಯೇಣೈವ ತದ್ವಚನದ್ವಯಮ್| ಯದಾಹ ಸುಶ್ರುತಃ– ‘ಸಪ್ತರಾತ್ರಾತ್ಪರಮ್’ ಇತ್ಯಾರಭ್ಯ, ಯಾವತ್ ‘ಪೈತ್ತಿಕೇ ವಾ ಜ್ವರೇ ದೇಯಮಲ್ಪಕಾಲಸಮುತ್ಥಿತೇ| ಅಚಿರಜ್ವರಿತಸ್ಯಾಪಿ ಭೇಷಜ್ಯಂ ದೋಷಪಾಕತಃ||’ (ಸು. ಉ. ತಂ. ಅ. ೩೯) ಇತಿ| ಸಪ್ತಾಹಾದರ್ವಾಗಪಿ ಯದೇತತ್ಪಾಚನಂ ಕಷಾಯಪಾನಮುಕ್ತಂ ತನ್ನಾತ್ಯುದ್ಭೂತಸಾಮತಾಯಾಂ ದ್ರಷ್ಟವ್ಯಮ್| ಯದಾಹ ವಾಗ್ಭಟಃ– ‘ಸಪ್ತಾಹಾದೌಷಧಂ ಕೇಚಿದಾಹುರನ್ಯೇ ದಶಾಹತಃ| ಕೇಚಿಲ್ಲಘ್ವನ್ನಭುಕ್ತಸ್ಯ ಯೋಜ್ಯಮಾಮೋಲ್ಬಣೇ ನ ತು|| ತೀವ್ರಜ್ವರಪರೀತಸ್ಯ ದೋಷವೇಗೋದಯೋ ಯತಃ| ದೋಷೇ ಅಥವಾ ಅತಿನಿಚಿತೇ ತನ್ದ್ರಾಸ್ತೈಮಿತ್ಯಕಾರಿಣಿ|| ಅಪಚ್ಯಮಾನಂ ಭೈಷಜ್ಯಂ ಭೂಯೋ ಜ್ವಲಯತಿ ಜ್ವರಮ್||’ (ವಾ. ಚಿ. ಅ. ೧) ಇತಿ| ‘ಅಯಮರ್ಥೋಽಭಿಯುಕ್ತೈಶ್ಚ ಕೈಶ್ಚಿದುಕ್ತಶ್ಚಿಕಿತ್ಸಕೈಃ| ಸಪ್ತಾಹಾತ್ ಪರತೋಽಸ್ತಬ್ಧೇ ಸಾಮೇ ಸ್ಯಾತ್ ಪಾಚನಂ ಜ್ವರೇ|| ನಿರಾಮೇ ಶಮನಂ, ಸ್ತಬ್ಧೇ ಸಾಮೇ ನೌಷಧಮಾಚರೇತ್|’ ಇತಿ ಸಙ್ಕ್ಷೇಪಃ| ವಿಸ್ತರಸ್ತು ಕಷಾಯನಿರ್ಣಯಪ್ರಕರಣೇ ದ್ರಷ್ಟವ್ಯಃ| ಪಕ್ವಜ್ವರಲಕ್ಷಣೇನ ಜೀರ್ಣಜ್ವರಲಕ್ಷಣಮಪಿ ಚಿಕಿತ್ಸೋಚಿತಂ ಬೋದ್ಧವ್ಯಮ್| ಯದುಕ್ತಂ ತನ್ತ್ರಾನ್ತರೇ– ‘ಆಸಪ್ತರಾತ್ರಮ್’ ಇತ್ಯಾದಿ| ಜತೂಕರ್ಣೇನಾಪ್ಯುಕ್ತಮ್– ‘ಜೀರ್ಣಸ್ತ್ರಯೋದಶದಿವಸಃ’ ಇತಿ| ‘ತ್ರಿಸಪ್ತಾಹೇ ವ್ಯತೀತೇ ತು ಜ್ವರೋ ಯಸ್ತನುತಾಂ ಗತಃ| ಪ್ಲೀಹಾಗ್ನಿಸಾದಂ ಕುರುತೇ ಸ ಜೀರ್ಣಜ್ವರ ಉಚ್ಯತೇ||’ ಇತಿ ತು ತನ್ತ್ರಾನ್ತರಮತಿಪುರಾಣಾಭಿಪ್ರಾಯೇಣ ದ್ರಷ್ಟವ್ಯಮ್||೬೧-೬೫||

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ಚಿಕಿತ್ಸಾವಿಶೇಷದರ್ಶನಾರ್ಥಮಾಮಜ್ವರಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ಲಾಲೇತ್ಯಾದಿ| ಲಾಲಾಪ್ರಸೇಕಃ ಲಾಲಾಸ್ರಾವಃ, ಹೃಲ್ಲಾಸಃ ಉಪಸ್ಥಿತವಮನತ್ವಮಿವ, ಹೃದಯಾಶುದ್ಧಿಃ ಹೃದಯಂ ಪೂರ್ಣಮಿವ, ಗುರು ಇವ ಚಾಪರೇ| ಕ್ಷುನ್ನಾಶಃ ಛಿಕ್ಕಾಯಾ ಅನಿಃಸರಣಮ್, ಅಥವಾ ಕ್ಷುತ್ ಕ್ಷುಧಾ ತಸ್ಯಾ ನಾಶಃ| ಬಲವಾನ್ ಜ್ವರೋ ಬಲಾಧಿಕಃ ಏತಾನಿ ಲಕ್ಷಣಾನಿ ಆಮಜ್ವರೇ ಭವನ್ತಿ, ತತ್ರ ಭೇಷಜಂ ಪಾಚನಾದಿ ನ ದೇಯಂ, ಯದಿ ದತ್ತಂ ಭೇಷಜಂ ಭೂಯೋ ಜ್ವರಂ ವರ್ಧಯತಿ ಶೋಧನಂ ಯತ್, ಯಚ್ಚ ಶಮನೀಯಂ ತದ್ವಿಷಮಜ್ವರಂ ಕುರ್ಯಾತ್| ತತ್ರ ಸಾಮತಾ ದ್ವಿಧಾ– ಏಕಾ ರಸಸ್ಯಾಪರಾ ದೋಷಸ್ಯ, ದೋಷಸಾಮತಾ ತರುಣತ್ವರೂಪಾ, ರಸಸಾಮತಾಽಷ್ಟಾಹಾತ್ಪರತೋ ನಿವರ್ತತೇ, ತರುಣಸಾಮತಾಯಾಮೌಷಧಂ ನೋಪಯುಜ್ಯತೇ| ಉಕ್ತಂ ಚ ಸುಶ್ರುತೇ– “ಸಪ್ತರಾತ್ರಾತ್ಪರಂ ಕೇಚಿತ್ಮನ್ಯನ್ತೇ ದೇಯಮೌಷಧಮ್| ದಶರಾತ್ರಾತ್ಪರಂ ಕೇಚಿದ್ದಾತವ್ಯಮಿತಿ ನಿಶ್ಚಿತಾಃ” ಇತಿ| ಏತಚ್ಚ ಮಧುಕೋಶೇ ಬಹು ವಿಸ್ತೃತಮ್| ಪಚ್ಯಮಾನಜ್ವರಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ಜ್ವರೇತ್ಯಾದಿ| ಜ್ವರವೇಗೋಽಧಿಕೋ ಭವತಿ, ಯಥಾ ನಿರ್ವಾಣಾವಸ್ಥಾಯಾಂ ದೀಪಃ ಪ್ರಜ್ವಲತಿ ತದ್ವತ್ಪಚ್ಯಮಾನಾವಸ್ಥಾಯಾಂ ಜ್ವರಸ್ಯ ವೇಗಾಧಿಕ್ಯಂ ಭವತಿ, ಮಲಪ್ರವೃತ್ತಿಶ್ಚ ಭವತೀತಿ ಪಚ್ಯಮಾನಸ್ಯ ದೋಷಸ್ಯ ಲಕ್ಷಣಂ ಜಾನೀಯಾತ್| ಅಥ ನಿರಾಮಜ್ವರಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ಕ್ಷುದಿತ್ಯಾದಿ| ಕ್ಷುಚ್ಛಿಕ್ಕಾ ತಸ್ಯಾಃ ಪ್ರಾದುರ್ಭಾವಃ| ಅನ್ಯೇ ಕ್ಷುತ್ ಕ್ಷುಧಾ| ಕ್ಷಾಮತಾ ಕೃಶತ್ವಂ, ಜ್ವರಮಾರ್ದವಂ ಜ್ವರಾಲ್ಪತ್ವಂ, ದೋಷಪ್ರವೃತ್ತಿಃ ವಾಯೋಃ ಪ್ರವರ್ತನಂ ‘ಗುದೇನ’ ಇತಿ ಶೇಷಃ| ‘ಉತ್ಸಾಹ’ ಇತ್ಯತ್ರ ‘ ಅಷ್ಟಾಹ’ ಇತಿ ಪಠನ್ತಿ, ಅಷ್ಟದಿನೇಭ್ಯಃ ಪರತಃ| ಏತನ್ನಿರಾಮಜ್ವರಲಕ್ಷಣಂ, ತತ್ರೌಷಧಂ ದೇಯಂ ಜ್ವರಸ್ಯ|| ೬೧-೬೫||

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ಜ್ವರಸ್ಯ ಸಾಧ್ಯಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ಬಲವತ್ಸ್ವಿತ್ಯಾದಿ| ಬಲವತ್ಸು ಪುರುಷೇಷು ಸಾಧ್ಯಃ, ಯದುಕ್ತಮ್– ‘ಬಲಾಧಿಷ್ಠಾನಾಮಾರೋಗ್ಯಮ್’ (ಚ. ಚಿ. ಅ. ೩) ಇತಿ| ಅಲ್ಪದೋಷೇಷು ನಾತಿಪ್ರಬಲದೋಷೇಷು| ಅನುಪದ್ರವ ಇತಿ ಜ್ವರಸ್ಯೋಪದ್ರವಾಃ ಕಾಸಾದಯಃ| ಯದುಕ್ತಂ ತನ್ತ್ರಾನ್ತರೇ– “ಕಾಸೋ ಮೂರ್ಛಾಽರುಚಿಶ್ಛರ್ದಿಸ್ತೃಷ್ಣಾತೀಸಾರವಿಡ್ಗ್ರಹಾಃ| ಹಿಕ್ಕಾಶ್ವಾಸಾಙ್ಗಭೇದಾಶ್ಚ ಜ್ವರಸ್ಯೋಪದ್ರವಾ ದಶ||” ಇತಿ|೬೬|–

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ಸಾಧ್ಯಜ್ವರಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ಬಲವತ್ಸ್ವಿತ್ಯಾದಿ| ಬಲವತ್ಸು ಬಲಯುಕ್ತೇಷು ಪುರುಷೇಷು ಜ್ವರಃ ಸಾಧ್ಯೋ ಭವತಿ| ಯದುಕ್ತಮ್– “ಬಲಾಧಿಷ್ಠಾನಮಾರೋಗ್ಯಮ್” ಇತಿ| ಸ್ವಲ್ಪದೋಷೇಷು ನಾತಿಬಲದೋಷೇಷು ಪುರುಷೇಷು| ಅನುಪದ್ರವಃ ಜ್ವರಸ್ಯೋಪದ್ರವಾ ಕಾಸಾದಯಃ| ಯದುಕ್ತಂ ತನ್ತ್ರಾನ್ತರೇ– “ಕಾಸೋ ಮೂರ್ಛಾಽರುಚಿಶ್ಛರ್ದಿಸ್ತೃಷ್ಣಾತೀಸಾರವಿಡ್ಗ್ರಹಾಃ| ಹಿಕ್ಕಾ ಶ್ವಾಸೋಽಙ್ಗಭೇದಶ್ಚ ಜ್ವರಸ್ಯೋಪದ್ರವಾ ದಶ” ಇತಿ|೬೬|–

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ಜ್ವರಸ್ಯಾಸಾಧ್ಯಲಕ್ಷಣಾನ್ಯಾಹ– ಹೇತುಭಿರಿತ್ಯಾದಿ| ನನು, ಯೋ ಹೇತುಭಿರ್ಬಲಿಭಿರ್ಬಹುಭಿಶ್ಚೋಪಜಾಯತೇ ಸ ಬಹುಲಕ್ಷಣ ಏವ ಭವತಿ, ತತ್ ಕಿಂ ಬಹುಲಕ್ಷಣವಚನೇನ? ಉಚ್ಯತೇ– ಯಥಾ ಸ್ವಹೇತುಕುಪಿತಾ ದೋಷಾಃ ಸರ್ವಸ್ಯೈವ ರೋಗಸ್ಯ ಹೇತವೋ ಭವನ್ತಿ, ಪ್ರಾಕ್ತನಕರ್ಮಾಪೇಕ್ಷಯಾ ತು ಯದಾ ವಿಶಿಷ್ಟಾಂ ಸಾಮಗ್ರೀಂ ಸಮ್ಪ್ರಾಪ್ತಿಲಕ್ಷಣಾಮಾಸಾದಯನ್ತಿ ತದಾ ಜ್ವರಮಾಪಾದಯನ್ತಿ, ತಥಾ ದೂಷ್ಯಾದಿಸಹಕಾರಿಕಾರಣಸಾನ್ನಿಧ್ಯಾಸಾನ್ನಿಧ್ಯಾಭ್ಯಾಂ ಬಹುಲಕ್ಷಣತಾಮಲ್ಪಲಕ್ಷಣತಾಂ ಚ ಕುರ್ವನ್ತಿ| ತಥಾ ಹಿ ತನ್ತ್ರಾನ್ತರಮ್– ಏಕಂ ದ್ವೌ ತ್ರೀನ್ ಬಹೂನ್ ವಾಽಪಿ ದೇಹೇ ಧಾತ್ವಾದಿಯೋಗತಃ| ದರ್ಶಯನ್ತಿ ವಿಕಾರಾಂಸ್ತೇ ಕುಪಿತಾಃ ಪವನಾದಯಃ||’ ಇತಿ| ಅಥವಾ ವಿಕೃತಿವಿಷಮಸಮವಾಯಾದ್ಬಹುಹೇತುಕೋಽಪ್ಯಲ್ಪಲಕ್ಷಣೋಽಲ್ಪಹೇತುಕೋಽಪಿ ಬಹುಲಕ್ಷಣ ಇತಿ| ಪ್ರಾಣಾನ್ತಕೃದಿತಿ ಛೇದಃ| ಶೀಘ್ರಮಿನ್ದ್ರಿಯನಾಶನ ಇತಿ ಉತ್ಪನ್ನಮಾತ್ರ ಏವ ಚಿಕಿತ್ಸ್ಯಮಾನೋಽಪೀನ್ದ್ರಿಯಶಕ್ತಿಂ ರೂಪಾದಿಗ್ರಹಣಲಕ್ಷಣಾಮುಪಹನ್ತಿ ಸೋಽಪ್ಯಸಾಧ್ಯೋ ನ ತೂಪೇಕ್ಷಯಾ; ಅನ್ಯೇಽಪಿ ಹಿ ರೋಗಾ ಉಪೇಕ್ಷ್ಯಮಾಣಾ ಇನ್ದ್ರಿಯಶಕ್ತಿಮುಪಘ್ನನ್ತಿ ಅಸಾಧ್ಯತಾಂ ಚಾಧಿರೋಹನ್ತಿ| ಏವಂ ಬಹುಲಕ್ಷಣೋಽಪ್ಯಾದಾವೇವ ಚಿಕಿತ್ಸ್ಯಮಾನ ಏವ ಬೋದ್ಧವ್ಯಃ| ಇನ್ದ್ರಿಯಾಣ್ಯತ್ರ ಏಕಾದಶ ಬೋದ್ಧವ್ಯಾನಿ ಸಾಙ್ಖ್ಯಸಿದ್ಧಾನ್ತೇನ, ತಥಾ ಚರಕಸುಶ್ರುತನಿರ್ದಿಷ್ಟತ್ವಾತ್; ‘ಚಕ್ಷುಃ ಶ್ರೋತ್ರಂ ಘ್ರಾಣಂ ರಸನಂ ಸ್ಪರ್ಶನಂ ಚೇತಿ ಬುದ್ಧೀನ್ದ್ರಿಯಾಣಿ, ಹಸ್ತಪಾದಗುದೋಪಸ್ಥಜಿಹ್ವಾಃ ಕರ್ಮೇನ್ದ್ರಿಯಾಣಿ ಚೇತಿ, ಉಭಯಾತ್ಮಕಂ ಮನಃ||’; ಏವಮನ್ಯತ್ರಾಪಿ ದ್ರಷ್ಟವ್ಯಮ್| ಜ್ವರಃ ಕ್ಷೀಣಸ್ಯ ಶೂನಸ್ಯೇತಿ ಅಪರಮಸಾಧ್ಯಲಕ್ಷಣಮ್| ಗಮ್ಭೀರೋ ದೈರ್ಘರಾತ್ರಿಕ ಇತಿ ಗಮ್ಭೀರೋಽನ್ತರ್ಧಾತುಸ್ಥಃ; ಅಥವಾ ಗಮ್ಭೀರ ಇವ ಗಮ್ಭೀರಃ, ಯತ್ರ ವಾತಾದೀನಾಂ ನಿಶ್ಚಯಃ ಕರ್ತುಂ ನ ಶಕ್ಯತೇ; ಅನ್ಯೇ ತ್ವಾಹುಃ– ಗಮ್ಭೀರೋಽನ್ತರ್ವೇಗಃ| ದೈರ್ಘರಾತ್ರಿಕ ಇತಿ ‘ದೀರ್ಘರಾತ್ರಾನುಬನ್ಧೀ’ ಇತಿ ಜೇಜ್ಜಟಃ, “ದೀರ್ಘಾಂ ಮರಣರೂಪಾಂ ರಾತ್ರಿಮನುವರ್ತತೇ ಇತಿ ದೈರ್ಘರಾತ್ರಿಕಃ” ಇತಿ ಚಕ್ರಃ, ಅಸಾಧ್ಯ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ಅತ್ರ ಪಕ್ಷೇ ದೈರ್ಘರಾತ್ರಿಕ ಇತಿ ಪೂರ್ವೇಣ ಸಮ್ಬಧ್ಯತೇ, ಅಸಾಧ್ಯ ಇತಿ ಪರೇಣ| ಕೇಶಸೀಮನ್ತಕೃದಿತಿ ಅಕಸ್ಮಾತ್ ಕೇಶೇಷು ಸೀಮನ್ತಾನ್ ಯಃ ಕರೋತಿ| ಉಕ್ತಂ ಹಿ ತನ್ತ್ರಾನ್ತರೇ “ಕೇಶಾಃ ಸೀಮನ್ತಿನೋ ಯಸ್ಯ ಸಙ್ಕ್ಷಿಪ್ತೇ ವಿನತೇ ಭ್ರುವೌ| ಲುನನ್ತಿ ಚಾಕ್ಷಿಪಕ್ಷ್ಮಾಣಿ ಸೋಽಚಿರಾದ್ಯಾತಿ ಮೃತ್ಯವೇ||” ಇತಿ| ಗಮ್ಭೀರಾರ್ಥಾ ಯೇ ಜೇಜ್ಜಟಾದಿಭಿರ್ವ್ಯಾಖ್ಯಾತಾಸ್ತೇಷು ಮಧ್ಯೇ ಅತ್ರ ಗಮ್ಭೀರೋಽನ್ತರ್ವೇಗ ಇತ್ಯಯಮರ್ಥೋ ಮಾಧವಕರಸ್ಯಾಭಿಮತಃ; ಅತ ಏವಾಸೌ ಏತದನನ್ತರಂ ಸೌಶ್ರುತಂ ಗಮ್ಭೀರಲಕ್ಷಣಂ ಲಿಖತಿ– ಗಮ್ಭೀರ ಇತ್ಯಾದಿ| ಯ ಏವ ಚರಕೇಽನ್ತರ್ವೇಗಃ ಸ ಏವ ಸುಶ್ರುತೇ ಗಮ್ಭೀರಃ ಪಠಿತಃ; ಸಮಲಕ್ಷಣತ್ವಾತ್, ಪೃಥಕ್ಪಾಠಾಭಾವಾಚ್ಚೇತಿ| ಆನದ್ಧತ್ವೇನ ಚೇತಿ ಬದ್ಧದೋಷತ್ವೇನ| ಆರಮ್ಭಾದಿತ್ಯಾದಿ| ಆರಮ್ಭಾದುತ್ಪಾದಾತ್ ಪ್ರಭೃತಿ ಯಸ್ಯ ವಿಷಮಜ್ವರಃ ಸೋಽಸಾಧ್ಯಃ, ಯಸ್ಯ ತು ನಿತ್ಯಜ್ವರಿಣೋ ಜ್ವರೋತ್ಸೃಷ್ಟಸ್ಯ ವಾಽಪಚಾರಾದಿನಾ ವಿಷಮಃ ಸ ಸಾಧ್ಯ ಏವ| ಏತಚ್ಚ ವಿಷಮತ್ವಂ ಸತತಾದಿರೂಪಂ ಬೋದ್ಧವ್ಯಂ, ನತು ವಿಷಮತ್ವಮಾತ್ರೇಣ, ವಾತಿಕಜ್ವರೇಽಪಿ ಪ್ರಸಙ್ಗಾದಿತಿ| ದೈರ್ಘರಾತ್ರಿಕೋ ವ್ಯಾಹೃತ ಏವ; ನ ಚಾಸ್ಯ ಪುನರುಕ್ತತ್ವಂ, ತನ್ತ್ರಾನ್ತರೀಯವಾಕ್ಯತ್ವಾತ್; ಅಧಿಕಾರ್ಥಪ್ರತಿಪಾದನಾರ್ಥಂ ಬುದ್ಧ್ವಾಽಪಿ ಲಿಖಿತಮ್; ಏವಂ ಗಮ್ಭೀರೇಽಪಿ ವಾಚ್ಯಮ್| ‘ಅತಿರೂಕ್ಷಸ್ಯ’ ಇತ್ಯತ್ರ ‘ಅನಿಮಿಷಾಕ್ಷಸ್ಯ’ ಇತಿ ಪಾಠಾನ್ತರೇ ಸದಾ ಸ್ಫಾರಿತನೇತ್ರಸ್ಯೇತ್ಯರ್ಥಃ| ವಿಸಞ್ಜ್ಞಃ ವಿಹ್ವಲಃ, ತಾಮ್ಯತೇ ಮುಹ್ಯತಿ| ಶೇತೇ ನಿಪತಿತ ಇತಿ ಶಯಿತೋ ನಿಪತಿತ ಏವಾಸ್ತೇ ನ ಚ ಉತ್ಥಾತುಂ ಸಮರ್ಥಃ| ಶೀತಾರ್ದಿತೋಽನ್ತರುಷ್ಣಶ್ಚೇತಿ ಶೀತಾರ್ದಿತೋ ಬಹಿಃ, ಅನ್ತರುಷ್ಣೋಽನ್ತರ್ದಾಹವಾನ್| ಹೃಷ್ಟರೋಮಾ ರೋಮಾಞ್ಚಿತಗಾತ್ರಃ| ಹೃದಿ ಸಙ್ಘಾತಶೂಲವಾನಿತಿ ಸಙ್ಘಾತರೂಪೇಣ ವಸ್ತುನಾ ಅಷ್ಠೀಲಿಕಾದಿನಾಽಽಕ್ರಾನ್ತಮಿವ ಹೃದಯಂ ಮನ್ಯತೇ ಯಃ ಸ ತಥಾ; ಅನ್ಯೇ ತ್ವಾಹುಃ– ನಾನಾಪ್ರಕಾರಶೂಲವಾನಿತಿ| ವಕ್ತ್ರೇಣ ಚೈವೋಚ್ಛ್ವಸಿತೀತ್ಯೇವಕಾರೇಣ ನಾಸಿಕಾಂ ವ್ಯವಚ್ಛಿನತ್ತಿ ವ್ಯಾದಿತಾಸ್ಯಪ್ರತಿಪಾದನಾರ್ಥಂ, ಖರಶ್ವಾಸ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ಹಿಕ್ಕೇತ್ಯಾದಿ| ಹಿಕ್ಕಾದಿಭಿರ್ಮಿಲಿತೈರೇಕೇನಾಪ್ಯತಿಬಲವತಾಽಸಾಧ್ಯತ್ವಮ್| ಮೂಢಂ ಮೋಹಯುಕ್ತಮ್| ವಿಭ್ರಾನ್ತಲೋಚನಂ ಭ್ರಾನ್ತಪ್ರೇಕ್ಷಣಂ, ಚಲಿತನೇತ್ರಂ ವಾ| ಸನ್ತತೋಚ್ಛ್ವಾಸಿನಂ ನಿರನ್ತರಖರಶ್ವಾಸಯುಕ್ತಮ್| ಹತಪ್ರಭೇತ್ಯಾದಿ| ಹತಪ್ರಭಾಣಿ ಹತಶಕ್ತೀನಿ ಸ್ವವಿಷಯಾಗ್ರಾಹೀಣಿ ಚಕ್ಷುರಾದೀನಿ ಯಸ್ಯ ಸ ತಥಾ; ಅಥವಾ ಹತಾ ಪ್ರಭಾ ದೀಪ್ತಿರಿನ್ದ್ರಿಯಾಣಿ ಚ ಯಸ್ಯ ಸ ತಥಾ| ‘ಅರೋಚಕನಿಪೀಡಿತಮ್’ ಇತ್ಯತ್ರ ಸ್ಥಾನೇ ಜೇಜ್ಜಟಃ ಪಾಠಾನ್ತರದ್ವಯಂ ಪಠತಿ– ‘ದುರಾತ್ಮಾನಮುಪದ್ರುತಮ್’ ಇತಿ, ವ್ಯಾಚಷ್ಟೇ ಚ– “ದುರಾತ್ಮಾನಂ ದುಷ್ಟಾನ್ತಃಕರಣಮ್, ಉಪದ್ರುತಮಿತಿ ಶ್ವಾಸಾದಿಭಿರುಪದ್ರವೈರುಪದ್ರುತಮ್; ದುರಾತ್ಮಭಿರುಪದ್ರುತಮ್” ಇತಿ ಪಾಠಾನ್ತರೇ ತು ರಾಕ್ಷಸಾದಿಭಿರ್ಜುಷ್ಟಮಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಏಷಾಮಸಾಧ್ಯಲಕ್ಷಣಾನಾಮುಪಲಕ್ಷಣತ್ವಾದನ್ಯಾನ್ಯಪಿ ತನ್ತ್ರಾನ್ತರೇಷು ದ್ರಷ್ಟವ್ಯಾನಿ| ತದ್ಯಥಾ– ‘ಪ್ರೇತೈಃ ಸಹ ಪಿಬೇನ್ಮದ್ಯಂ ಸ್ವಪ್ನೇ ಯಃ ಕೃಷ್ಯತೇ ಶುನಾ| ಸುಘೋರಂ ಜ್ವರಮಾಸಾದ್ಯ ಸ ಜೀವಮಪಸೃಜ್ಯತೇ|| ಜ್ವರಃ ಪೌರ್ವಾಹ್ಣಿಕೋ ಯಸ್ಯ ಶುಷ್ಕಕಾಸಶ್ಚ ದಾರುಣಃ| ಬಲಮಾಂಸವಿಹೀನಸ್ಯ ಯಥಾ ಪ್ರೇತಸ್ತಥೈವ ಸಃ|| ಜ್ವರೋ ಯಸ್ಯಾಪರಾಹ್ಣೇ ತು ಶ್ಲೇಷ್ಮಕಾಸಶ್ಚ ದಾರುಣಃ| ಬಲಮಾಂಸವಿಹೀನಸ್ಯ ಯಥಾ ಪ್ರೇತಸ್ತಥೈವ ಸಃ|| ಸಹಸಾ ಜ್ವರಸನ್ತಾಪಸ್ತೃಷ್ಣಾ ಮೂರ್ಛಾ ಬಲಕ್ಷಯಃ| ವಿಶ್ಲೇಷಣಂ ಚ ಸನ್ಧೀನಾಂ ಮುಮೂರ್ಷೋರುಪಜಾಯತೇ|| ಗೋಸರ್ಗೇ ವದನಾದ್ಯಸ್ಯ ಸ್ವೇದಃ ಪ್ರಚ್ಯವತೇ ಭೃಶಮ್| ಲೇಪಜ್ವರೋಪಸೃಷ್ಟಸ್ಯ ದುರ್ಲಭಂ ತಸ್ಯ ಜೀವಿತಮ್|| ಮೃತ್ಯುಶ್ಚ ತಸ್ಮಿನ್ ಬಹುಪಿಚ್ಛಿಲತ್ವಾಚ್ಛೀತಸ್ಯ ಜನ್ತೋಃ ಪರಿತಃ ಸರತ್ವಾತ್| ಸ್ವೇದೋ ಲಲಾಟೇ ಹಿಮವನ್ನರಸ್ಯ ಶೀತಾರ್ದಿತಸ್ಯೈತಿ ಸುಪಿಚ್ಛಿಲಶ್ಚ|| ಕಣ್ಠೇ ಸ್ಥಿತೋ ಯಸ್ಯ ನ ಯಾತಿ ವಕ್ಷೋ ನೂನಂ ಯಮಸ್ಯೈತಿ ಗೃಹಂ ಸ ಮರ್ತ್ಯಃ|| ಸ್ರುತಸ್ವೇದೋ ಲಲಾಟಾದ್ಯಃ ಶ್ಲಥಸನ್ಧಾನಬನ್ಧನಃ| ಮುಹ್ಯೇದುತ್ಥಾಪ್ಯಮಾನಸ್ತು ಸ ಸ್ಥೂಲೋಽಪಿ ನ ಜೀವತಿ|| ಯಸ್ಯ ಸ್ವೇದೋಽತಿಬಹುಲಃ ಪಿಚ್ಛಿಲೋ ಯಾತಿ ಸರ್ವತಃ| ರೋಗಿಣಃ ಶೀತಗಾತ್ರಸ್ಯ ತದಾ ಮರಣಮಾದಿಶೇತ್||’ ಇತಿ| ಆಧಾನಜನ್ಮನಿಧನೇ ಪ್ರತ್ಯಯಾಖ್ಯೇ ವಿಪತ್ಕರೇ| ನಕ್ಷತ್ರೇ ವ್ಯಾಧಿರುತ್ಪನ್ನಃ ಕ್ಲೇಶಾಯ ಮರಣಾಯ ವಾ| ಜ್ವರಸ್ತು ಜಾತಃ ಷಡ್ರಾತ್ರಾದಶ್ವಿನೀಷು ನಿವರ್ತತೇ||’ (ವೃ. ವಾ. ನಿ. ಅ. ೧) ಇತ್ಯಾದಿನಾ ಗ್ರನ್ಥೇನ ನಕ್ಷತ್ರಭೇದೇನ ಜ್ವರಸ್ಯ ಸಾಧ್ಯತ್ವಾಸಾಧ್ಯತ್ವಂ ಯದಭಿಹಿತಂ, ತದ್ಧಾರೀತವೃದ್ಧವಾಗ್ಭಟಯೋರ್ದ್ರಷ್ಟವ್ಯಮ್, ಇಹ ತು ವಿಸ್ತರಭಯಾನ್ನ ಲಿಖಿತಮ್| ಸನ್ನಿಪಾತಾ ಸಾಧ್ಯಪ್ರಕರಣಂ ಯಥಾ– ‘ಪಿತ್ತಕಫಾನಿಲವೃದ್ಧ್ಯಾ ದಶದಿವಸ ದ್ವಾದಶಾಹ– ಸಪ್ತಾಹಾತ್| ಹನ್ತಿ ವಿಮುಞ್ಚತಿ ವಾಽಽಶು ತ್ರಿದೋಷಜೋ ಧಾತುಮಲಪಾಕಾತ್||’ ಇತಿ| ಸಪ್ತಾಹಾದ್ವಾತಾಧಿಕಃ, ದಶಾಹಾತ್ ಪಿತ್ತಾಧಿಕಃ, ದ್ವಾದಶಾಹಾತ್ ಕಫಾಧಿಕಃ; ಪಿತ್ತಾಧಿಕವದ್ವಾತಪಿತ್ತಾಧಿಕಃ, ಕಫಾಧಿಕವದ್ವಾತಕಫಾಧಿಕಃ, ಯೋಗವಾಹಿತ್ವಾದ್ವಾಯೋಃ| ( ಯದಾಹ ಚರಕಃ– ‘ಯೋಗವಾಹೀ ಪರಂ ವಾಯುಃ ಸಂಯೋಗಾದುಭಯಾರ್ಥಕೃತ್| ದಾಹಕೃತ್ತೇಜಸಾ ಯುಕ್ತಃ ಶೀತಕೃತ್ಸೋಮಸಂಶ್ರಯಾತ್||’ ಇತಿ (ಚ. ಚಿ. ಅ. ೩)| ಧಾತುಪಾಕಾದ್ಧನ್ತಿ, ಮಲಪಾಕಾದ್ವಿಮುಞ್ಚತೀತಿ ವ್ಯವಸ್ಥಿತವಿಕಲ್ಪಃ; ಧಾತುಮಲಪಾಕವಿಕಲ್ಪೇ ಚ ದೈವಮೇವ ಹೇತುಃ| ಉತ್ತರೋತ್ತರರೋಗವೃದ್ಧಿಬಲಹಾನಿಭ್ಯಾಂ ಶುಕ್ರಾದಿಧಾತುಸಹಿತಮೂತ್ರಾದಿನಾ ಚ ಧಾತುಪಾಕೋ ಜ್ಞೇಯಃ, ಅನ್ಯಥಾ ತು ಮಲಪಾಕಃ| ಯದುಕ್ತಮ್– ‘ನಿದ್ರಾನಾಶೋ ಹೃದಿ ಸ್ತಮ್ಭೋ ವಿಷ್ಟಮ್ಭೋ ಗೌರವಾರುಚೀ| ಅರತಿರ್ಬಲಹಾನಿಶ್ಚ ಧಾತೂನಾಂ ಪಾಕಲಕ್ಷಣಮ್|| ಇತಿ; ಅನ್ಯತಾಚ ಮಲಪಾಕಃ– ದೋಷಪ್ರಕೃತಿವೈಕೃತ್ಯಂ ಲಘುತಾ ಜ್ವರದೇಹಯೋಃ| ಇನ್ದ್ರಿಯಾಣಾಂ ಚ ವೈಮಲ್ಯಂ ದೋಷಾಣಾಂ ಪಾಕಲಕ್ಷಣಮ್||’ ಇತಿ| ನನು, ತರತಮಾದಿಭಾವವ್ಯವಸ್ಥಿತಶೀಘ್ರಮಧ್ಯಮನ್ದಶಕ್ತಿತ್ವಾತ್ ಸ್ಥಿರಶೀಘ್ರಮಧ್ಯಮಶಕ್ತಿತ್ವಾತ್ ದೋಷಾಣಾಂ ಕಥಂ ಸಪ್ತಾಹಾದಿನಿಯಮ ಇತಿ ಚೇತ್| ನ, ತಥಾ– ಸ್ವಭಾವಾದ್ವ್ಯಾಧೇಃ, ವಿಚಿತ್ರಾ ಹಿ ಪ್ರತಿರೋಗಂ ಸ್ವಭಾವಾಃ; ಯಥಾಽಗ್ನಿರೋಹಿಣೀ ಸಪ್ತಾಹೇನ ಹನ್ತಿ ನ ತಥಾಽನ್ಯೇ ವಿಕಾರಾ ಇತಿ| ಅಥಃ ‘ಸಪ್ತಮೀ ದ್ವಿಗುಣಾ ಯಾವತ್ ನವಮ್ಯೇಕಾದಶೀ ತಥಾ| ಏಷಾ ತ್ರಿದೋಷಮರ್ಯಾದಾ ಮೋಕ್ಷಾಯ ಚ ವಧಾಯ ಚ||’ (ವಾ. ನಿ. ಅ. ೨) ಇತಿ ಹಾರೀತವಚನಸಂವಾದಾರ್ಥಮೇವಂ ವ್ಯಾಚಕ್ಷತೇ– ದಶಮೀಪ್ರತ್ಯಾಸತ್ತ್ಯಾ ನವಮೀ, ದ್ವಾದಶೀಪ್ರತ್ಯಾಸತ್ತ್ಯಾ ಏಕಾದಶೀ ಚ ಗೃಹ್ಯತೇ; ತತೋ ವೃದ್ಧ್ಯೇತಿ ಪದಮಾವರ್ತ್ಯ ಸರ್ವತ್ರ ದ್ವೈಗುಣ್ಯಂ ಕಾರ್ಯಮ್| ಏವಂ, ‘ಸಪ್ತಮೇ ದಿವಸೇ ಪ್ರಾಪ್ತೇ ದಶಮೇ ದ್ವಾದಶೇಽಪಿ ವಾ| ಪುನರ್ಘೋರತರೋ ಭೂತ್ವಾ ಪ್ರಶಮಂ ಯಾತಿ ಹನ್ತಿ ವಾ||’ (ಸು. ಉ. ತಂ. ಅ. ೩೯) ಇತ್ಯತ್ರ ಸುಶ್ರುತವಾಕ್ಯೇ ಪುನಃಶಬ್ದೇನ ದ್ವೈಗುಣ್ಯಮಿತಿ ಕಾರ್ತಿಕಕುಣ್ಡೋ ವ್ಯಾಖ್ಯಾತವಾನ್| ಏವಂ ದಶದ್ವಾದಶಸಪ್ತಾಹೈಃ ಪಿತ್ತಶ್ಲೇಷ್ಮಾನಿಲಾಧಿಕಃ| ದಗ್ಧೋಷ್ಮಣಾ ಧಾತುಮಲಾನ್ ಹನ್ತಿ ಮುಞ್ಚತಿ ವಾ ಜ್ವರಃ||’ (ವಾ. ನಿ. ಅ. ೨) ಇತ್ಯತ್ರಾಧಿಕಶಬ್ದಮಾವರ್ತ್ಯ ಕ್ರಿಯಾವಿಶೇಷಣಂ ಕೃತ್ವಾ ದ್ವೈಗುಣ್ಯಂ ವ್ಯಾಖ್ಯಾತಮ್| ತಥಾ ವಾತಪಿತ್ತಕಫೈಃ ಸಪ್ತದಶದ್ವಾದಶವಾಸರಾನ್| ಪ್ರಾಯೋಽನುಯಾತಿ ಮರ್ಯಾದಾ ಮೋಕ್ಷಾಯ ಚ ವಧಾಯ ಚ||’ (ವಾ. ನಿ. ಅ. ೨) ಇತ್ಯತ್ರಾಗ್ನಿವೇಶಮತೇ ಪ್ರಾಯೋಗ್ರಹಣೇನ ದ್ವೈಗುಣ್ಯಮಿತಿ| ನನು, ಸಪ್ತಮೀತ್ಯಾದೌ ಕಥಂ ತರ್ಹಿ ದಶವಿಂಶತಿದ್ವಾದಶಚತುರ್ವಿಂಶತೀನಾಂ ಗ್ರಹಣಮಿತಿ ಚೇತ್| ಉಚ್ಯತೇ– ಏಕಾದಶೀತ್ಯತ್ರ ಏಕೇತಿ ಪದಮಾವರ್ತನೀಯಂ, ತೇನ ನವಮೀ ಏಕೇತಿ ದಶಮೀ ಲಭ್ಯತೇ, ಏಕಾದಶೀ ಏಕೇತಿ ದ್ವಾದಶೀ , ತತಃ ಸರ್ವತ್ರ ದ್ವೈಗುಣ್ಯಮ್| ತು ಶಬ್ದಃ ಸಮುಚ್ಚಯೇ, ತೇನ ಸಪ್ತಮೀ ಗೃಹ್ಯತೇ ಸಾ ದ್ವಿಗುಣಾ ಚ| ಏವಂ ನವಮ್ಯಾದಿಷು ಯೋಜ್ಯಮ್| ಚತುರ್ವಿಂಶತ್ಯಧಿಕಸ್ತು ಮರ್ಯಾದಾದಿವಸೋ ನಾಸ್ತಿ, ತತ್ಪ್ರತಿಪಾದಕಾಗಮಾದರ್ಶನಾತ್||೬೬-೭೩||

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ಜ್ವರಸ್ಯಾಸಾಧ್ಯಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ಹೇತುಭಿರಿತ್ಯಾದಿ| ಯೋ ಜ್ವರೋ ಬಲಿಭಿಃ ಪ್ರಬಲೈರ್ಹೇತುಭಿಃ ಕಾರಣೈರ್ಜಾತೋಽತ ಏವ ಬಹುಲಕ್ಷಣಃ ಸಮ್ಪೂರ್ಣಲಕ್ಷಣ ಇತ್ಯರ್ಥಃ ಸ ತ್ವಸಾಧ್ಯಃ; ಯಶ್ಚ ಶೀಘ್ರಮಿನ್ದ್ರಿಯನಾಶನೋ ಭವತಿ ಸೋಽಪಿ ಜ್ವರಃ ಪ್ರಾಣಾನ್ತಕೃತ್ ಮರಣಾತ್ಮಕ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ಉತ್ಪನ್ನಮಾತ್ರ ಏವ ಚಿಕಿತ್ಸಿತಮಾತ್ರೋಽಪಿ ಇನ್ದ್ರಿಯಶಕ್ತಿಂ ರಸರೂಪಾದಿಗ್ರಹಣಲಕ್ಷಣಾಮುಪಹರತಿ ಸೋಽಪ್ಯಸಾಧ್ಯೋ ನ ತೂಪೇಕ್ಷಯಾ| ಅನ್ಯೇಽತಿ ಹಿ ರೋಗಾ ಉಪೇಕ್ಷ್ಯಮಾಣಾ ಇನ್ದ್ರಿಯಶಕ್ತಿಮುಪಘ್ನನ್ತಿ ಅಸಾಧ್ಯತಾಂ ಚಾಧಿರೋಹನ್ತಿ; ಏವಮುಕ್ತಲಕ್ಷಣೋಽಪ್ಯಾದಾವೇವಾಚಿಕಿತ್ಸ್ಯಮಾನ ಏವ ಬೋಧ್ಯಃ| ಇನ್ದ್ರಿಯಾಣಿ ಚಾತ್ರ ಚಕ್ಷುಃ ಶ್ರೋತ್ರಂ ಘ್ರಾಣಂ ರಸನಂ ಸ್ಪರ್ಶನಂ ಚೇತಿ ಪಞ್ಚ ಬುದ್ಧೀನ್ದ್ರಿಯಾಣಿ ಹಸ್ತಪಾದಗುದೋಪಸ್ಥಜಿಹ್ವಾಃ ಪಞ್ಚ ಕರ್ಮೇನ್ದ್ರಿಯಾಣಿ ಉಭಯಾತ್ಮಕಂ ಮನ ಏವಮೇಕಾದಶೇನ್ದ್ರಿಯಾಣಿ| ಅಪರಮಸಾಧ್ಯಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ಶೂನಸ್ಯ ಶೋಥಯುಕ್ತಸ್ಯ ಪುರುಷಸ್ಯ, ಕ್ಷೀಣಸ್ಯ ಜ್ವರೇಣ, ಗಮ್ಭೀರೋ ದೈರ್ಘ್ಯರಾತ್ರಿಕಃ, ಗಮ್ಭೀರೋಽನ್ತರ್ಧಾತುಸ್ಥಃ, ಅಥವಾ ಗಮ್ಭೀರ ಇವ ಗಮ್ಭೀರಃ, ಯತ್ರ ವಾತಾದೀನಾಂ ನಿಶ್ಚಯಃ ಕರ್ತುಂ ನ ಶಕ್ಯತೇ, ಅನ್ಯೇ ಗಮ್ಭೀರೋಽನ್ತರ್ವೇಗಃ| ದೈರ್ಘ್ಯರಾತ್ರಿಕ ಇತಿ ದೀರ್ಘರಾತ್ರಾನುಬನ್ಧೀತಿ ಜೇಜ್ಜಟಃ, ದೀರ್ಘಾಂ ಮರಣರೂಪಾಂ ರಾತ್ರಿಮನುವರ್ತತ ಇತಿ ಚಕ್ರಃ, ಅಸಾಧ್ಯ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ಕೇಶಸೀಮನ್ತಕೃದಿತಿ ಅಕಸ್ಮಾತ್ಕೇಶೇಷು ಸೀಮನ್ತಾನ್ ಕರೋತಿ ಯಃ| ಉಕ್ತಂ ಚ ತನ್ತ್ರಾನ್ತರೇ– “ಕೇಶಾಃ ಸೀಮನ್ತಿನೋ ಯಸ್ಯ ಸಙ್ಕ್ಷಿಪ್ತೇ ವಿತತೇ ಭ್ರುವೌ| ಲುನನ್ತಿ ಚಾಕ್ಷಿಪಕ್ಷ್ಮಾಣಿ ಸೋಽಚಿರಾದ್ಯಾತಿ ಮೃತ್ಯವೇ” ಇತಿ| ಸುಶ್ರುತೋಕ್ತಂ ಸಾಧ್ಯಗಮ್ಭೀರಜ್ವರಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ಗಮ್ಭೀರಸ್ತ್ವಿತ್ಯಾದಿ| ಆನದ್ಧತ್ವೇನೇತಿ ದೋಷಪುರೀಷವಿಬನ್ಧೇನ| ಅಪರಮಸಾಧ್ಯಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ಆರಮ್ಭಾದಿತ್ಯಾದಿ| ಆರಮ್ಭಾತ್ಪ್ರಭೃತಿ ಯಸ್ಯ ವಿಷಮೋ ಜ್ವರಃ ಸೋಽಸಾಧ್ಯಃ| ತಚ್ಚ ವಿಷಮತ್ವಂ ಸತತಾದಿರೂಪತ್ಯೇನ ಬೋದ್ಧವ್ಯಂ ನ ತು ವಿಷಮತ್ವಂ ವೇಗಾದಿನಾ| ದೈರ್ಘರಾತ್ರಿಕಃ ಪೂರ್ವಮೇವ ವ್ಯಾಖ್ಯಾತೋಽಪಿ ನ ಪುನರುಕ್ತಃ, ತನ್ತ್ರಾನ್ತರೀಯವಾಕ್ಯತ್ವಾತ್ ಅಧಿಕಾರ್ಯಪ್ರತಿಪಾದನಾರ್ಥಂ ತದ್ವಾಕ್ಯಂ ಪಠಿತಮ್| ‘ಅತಿರೂಕ್ಷಸ್ಯ’ ಇತ್ಯತ್ರ ‘ಅನಿಮಿಷಾಕ್ಷಸ್ಯ’ ಇತಿ ಪಾಠಂ ಪಠನ್ತ್ಯನ್ಯೇ| ತತ್ರ ಸರ್ವದಾ ಸ್ಫಾರಿತನೇತ್ರಸ್ಯೇತ್ಯರ್ಥಃ| ಅನ್ಯದಪ್ಯಸಾಧ್ಯಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ವಿಸಞ್ಜ್ಞೋ ವಿಹ್ವಲಃ, ತಾಮ್ಯತಿ ಪ್ರಮುಹ್ಯತಿ, ಶೇತೇ ನಿಪತತ ಇವ ಆಸ್ತೇ ನೈವೋತ್ಥಾತುಂ ಸಮರ್ಥಃ| ಶೀತಾರ್ದಿತೋ ಬಹಿರನ್ತರ್ದಾಹವಾನ್| ಅನ್ಯದಪ್ಯಸಾಧ್ಯಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ಯ ಇತ್ಯಾದಿ| ಹೃಷ್ಟರೋಮಾ ರೋಮಾಞ್ಚಿತಃ| ಹೃದಿ ಸಙ್ಘಾತಶೂಲವಾನಿತಿ ಸಙ್ಘಾತರೂಪೇಣ ವಸ್ತುನಾ ಅಷ್ಠೀಲಕಾದಿನಾ ಆಕ್ರಾನ್ತಮಿವ ಹೃದಯಂ ಮನ್ಯತೇ ಯಃ, ಅಷ್ಠೀಲಾ ಪಾಷಾಣಲೋಷ್ಟಿಕಾ, ಅನೇನ ಪ್ರಕಾರೇಣ ಶೂಲವಾನಿತಿ| ಅನ್ಯೇ ತ್ವಾಹುಃ– ನಾನಾಪ್ರಕಾರಶೂಲವಾನಿತಿ| ವಕ್ತ್ರೇಣ ಚೈವೋಚ್ಛ್ವಸಿತೀತಿ ಏವಕಾರೇಣ ನಾಸಿಕಾಭ್ಯಾಂ ವ್ಯವಚ್ಛಿನತ್ತಿ| ಹಿಕ್ಕೇತ್ಯಾದಿಭಿರ್ಮಿಲಿತೈರೇಕೇನ ವಾಽಪ್ಯತಿಬಲವತಾಽಸಾಧ್ಯತ್ವಮ್| ಮೂಢಂ ಮೋಹಯುಕ್ತಂ, ವಿಭ್ರಾನ್ತಲೋಚನಂ ಭ್ರಾನ್ತಪ್ರೇಕ್ಷಣಂ ಚಲಿತನೇತ್ರಂ ವಾ, ಸನ್ತತೋಚ್ಛ್ವಾಸಿನಂ ನಿರನ್ತರೋಚ್ಛ್ವಾಸಿನಮ್| ಲಕ್ಷಣಾನ್ತರಮಾಹ– ಹತೇತ್ಯಾದಿ| ಹತಪ್ರಭಾಣಿ ಹತಶಕ್ತೀನಿ ಸ್ವವಿಷಯಾಗ್ರಾಹೀಣಿ ಚ ಇನ್ದ್ರಿಯಾಣಿ ಚಕ್ಷುರಾದೀನಿ ಯಸ್ಯ ಸ ತಥಾ; ಅಥವಾ ಹತಾ ಪ್ರಭಾ ದೀಪ್ತಿರಿನ್ದ್ರಿಯಾಣಿ ಚ ಯಸ್ಯ ಸ ತಥಾ| ಅರೋಚಕನಿಪೀಡಿತಮಿತ್ಯತ್ರ ಜೇಜ್ಜಟಃ ಪಾಠದ್ವಯಂ ಪಠತಿ ‘ದುರಾತ್ಮಾನಮುಪದ್ರುತಂ ಇತಿ| ದುರಾತ್ಮಾನಂ ದುಷ್ಟಾನ್ತಃಕರಣಮ್| ಉಪದ್ರುತಮುಪದ್ರವಯುಕ್ತಮ್| ‘ದುರಾತ್ಮಭಿರುಪದ್ರುತಮ್’ ಇತಿ ಪಾಠಾನ್ತರೇ ರಾಕ್ಷಸಾದಿಭಿರ್ಜುಷ್ಟಮಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಗಮ್ಭೀರೋಽನ್ತರ್ವೇಗಃ, ತೀಕ್ಷ್ಣೋಽತಿದುಃಸಹೋ ಬಹಿರನ್ತಶ್ಚ, ತಾಭ್ಯಾಮನ್ಯೋನ್ಯಮಾರ್ತಂ ಪೀಡಿತಂ, ಕ್ಷಾಮಂ ಕ್ಷೀಣಂ, ತಮಿತ್ಥಮ್ಭೂತಂ ಜ್ವರಿತಂ ಸ್ವಾರ್ಥವಿದ್ಯಾಯಶೋಹಾನಿಭಯಾದಸಾಧ್ಯತ್ವಾತ್ಪರಿವರ್ಜಯೇತ್| ಏಷಾಮಸಾಧ್ಯಲಕ್ಷಣಾನಾಮುಪಲಕ್ಷಣತ್ವಾದನ್ಯಾನ್ಯಪಿ ತನ್ತ್ರಾನ್ತರೇಷು ದ್ರಷ್ಟವ್ಯಾನಿ| ತದ್ಯಥಾ– “ಪ್ರೇತೈಃ ಸಹ ಪಿಬೇನ್ಮದ್ಯಂ ಸ್ವಪ್ನೇ ಯಃ ಕೃಷ್ಯತೇ ಶುನಾ| ಸ ಘೋರಂ ಜ್ವರಮಾಸಾದ್ಯ ನರೋ ಜೀವಾದ್ವಿಮುಚ್ಯತೇ|| ಜ್ವರಃ ಪೂರ್ವಾಹ್ಣಿಕೋ ಯಸ್ಯ ಶುಷ್ಕಕಾಸಶ್ಚ ದಾರುಣಃ| ಬಲಮಾಂಸವಿಹೀನಶ್ಚ ಯಥಾ ಪ್ರೇತಸ್ತಥೈವ ಸಃ|| ಗೋಸರ್ಗೇ ವರನಾದ್ಯಸ್ಯ ಸ್ವೇದಃ ಪ್ರಚ್ಯವತೇ ಭೃಶಮ್| ಲೇಪಜ್ವರೋಪಸೃಷ್ಟಸ್ಯ ದುರ್ಲಭಂ ತಸ್ಯ ಜೀವಿತಮ್” ಇತಿ| ಅತ್ರ ಗೋಸರ್ಗೇ ಪ್ರತ್ಯೂಷೇ| “ಮೃತ್ಯುಶ್ಚ ತಸ್ಮಿನ್ಬಹುಪಿಚ್ಛಿಲತ್ವಾಚ್ಛೀತಸ್ಯ ಜನ್ತೋಃ ಪರಿತಃ ಸರತ್ವಾತ್| ಸ್ವೇದೋ ಲಲಾಟೇ ಹಿಮವನ್ನರಸ್ಯ ಶೀತಾರ್ದಿತಸ್ಯೈತಿ ಸುಪಿಚ್ಛಿಲಶ್ಚ|| ಕಣ್ಠೇ ಸ್ಥಿತೋ ಯಸ್ಯ ನ ಯಾತಿ ವಕ್ಷೋ ನೂನಂ ಯಮಸ್ಯೈತಿ ಗೃಹಂ ಸ ಮರ್ತ್ಯಃ” ಇತಿ| ತಥಾಽನ್ಯತ್ರಾಪಿ– “ಆವಿಲಾಕ್ಷಂ ಪ್ರತಾಮ್ಯನ್ತಂ ನಿದ್ರಾಯುಕ್ತಮತೀವ ಚ| ಕ್ಷೀಣಶೋಣಿತಮಾಂಸಂ ಚ ನರಂ ಕ್ಷಪಯತಿ ಜ್ವರಃ|| ಸ್ರುತಸ್ವೇದೋ ಲಲಾಟಾದ್ಯಃ ಶ್ಲಥಸನ್ಧಾನಬನ್ಧನಃ| ಮುಹ್ಯತ್ಯುತ್ಥಾಪ್ಯಮಾನಸ್ತು ಸ ಸ್ಥೂಲೋಽಪಿ ನ ಜೀವತಿ|| ಯಸ್ಯ ಸ್ವೇದೋಽತಿಬಹುಲಃ ಪಿಚ್ಛಿಲೋ ಯಾತಿ ಸರ್ವತಃ| ರೋಗಿಣಃ ಶೀತಗಾತ್ರಸ್ಯ ತದಾ ಮರಣಮಾದಿಶೇತ್|| ಯಸ್ತಾಮ್ಯತಿ ಸ್ವಪಿತಿ ಶೀತಲಗಾತ್ರಯಷ್ಟಿರನ್ತರ್ವಿದಾಹಸಹಿತಂ ಸ್ಮರಣಾದಪೇತಮ್| ಸೋಚ್ಛ್ವಾಸಿನಂ ಕುಪಿತರೋಮಚಯಂ ಸಶೂಲಂ ತಂ ವರ್ಜಯೇದ್ಭಿಷಗಿಹ ಜ್ವರಿತಂ ವಿಧಿಜ್ಞಃ” ಇತಿ “ಜ್ವರಸ್ತು ಜಾತಃ ಷಡ್ರಾತ್ರಾದಶ್ವಿನೀಷು ನಿವರ್ತತೇ” ಇತ್ಯಾದಿ ನಕ್ಷತ್ರಭೇದೇನ ಜ್ವರಸ್ಯಾಸಾಧ್ಯತ್ವಮ್| ಯದುಕ್ತಂ ತದ್ಧಾರೀತವೃದ್ಧವಾಗ್ಭಟಯೋರ್ದ್ರಷ್ಟವ್ಯಮ್||೬೬-೭೩||–

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ಜ್ವರವಿಮುಕ್ತಿಪೂರ್ವರೂಪಮಾಹ– ದಾಹ ಇತ್ಯಾದಿ ವಿಡ್ಭಿದಿತಿ ವಿಡ್ಭೇದಃ; ಸಮ್ಪದಾದಿಪಾಠಾತ್ ಭಾವೇ ಕ್ವಿಪ್| ಅಸಞ್ಜ್ಞಿತಾ ಸಞ್ಜ್ಞಾನಾಶಃ| ಕೂಜನಮ್ ಅಸ್ಫುಟಧ್ವನಿಃ| ಯದುಕ್ತಮ್– ‘ಜ್ವರಪ್ರಮೋಕ್ಷೇ ಪುರುಷಃ ಕೂಜೇದ್ವಮತಿ ಚೇಷ್ಟತೇ||’(ಚ. ಚಿ. ಅ. ೩) ಇತಿ| ವಾಗ್ಭಟೋಽಪ್ಯಾಹ– ‘ಧಾತೂನ್ ಪ್ರಕ್ಷೋಭಯನ್ ದೋಷೋ ಮೋಕ್ಷಕಾಲೇ ಬಲೀಯತೇ| ತತೋ ನರಃ ಶ್ವಸನ್ ಸ್ವಿದ್ಯನ್ ಕೂಜನ್ ವಮತಿ ಚೇಷ್ಟತೇ|| (ವಾ. ನಿ. ಅ. ೨) ಇತಿ| ವೈಗನ್ಧ್ಯಂ ದುರ್ಗನ್ಧತಾ ಗಾತ್ರೇ| ಜ್ವರಮೋಕ್ಷಣೇ ಭವಿಷ್ಯತಿ ಆಕೃತಿರ್ಲಕ್ಷಣಂ ‘ಭವತಿ’ ಇತಿ ಶೇಷಃ| ನನು, ದೋಷಕ್ಷಯಂ ವಿನಾ ನ ವ್ಯಾಧಿನಿವೃತ್ತಿಃ, ಕ್ಷೀಣಶ್ಚ ದೋಷಃ ಕಥಮೇವಂವಿಧಂ ಲಕ್ಷಣಂ ಕುರ್ಯಾತ್? ಉಚ್ಯತೇ– ಕಶ್ಚಿದ್ಭಾವಃ ಕ್ಷೀಣೋಽಪಿ ವಿನಾಶಕಾಲೇ ಸ್ವಶಕ್ತಿಂ ದರ್ಶಯತಿ, ಯಥಾ– ನಿರ್ವಾಣಾವಸ್ಥೋ ದೀಪೋ ವಿಶೇಷಾತ್ ಪ್ರಜ್ವಲತಿ| ಅಥವಾ ದೋಷಾಭಿಭೂತಾನಾಂ ಧಾತೂನಾಂ ದೋಷಾಪಗಮೇನ ಕ್ಷೋಭಾದ್ದಾಹಾದಯಃ ತರಲತರವಾನರಪರಿಹೀಯಮಾನತರುಣತರುವಲ್ಲರೀಶಿಖರಕಮ್ಪವದಿತಿ||೭೪||

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ಜ್ವರಮುಕ್ತಸ್ಯ ಪೂರ್ವರೂಪಮಾಹ– ದಾಹ ಇತ್ಯಾದಿ| ಜ್ವರಮೋಕ್ಷಕಾಲೇ ಏತಾದೃಶ್ಯಾಕೃತಿರ್ಲಕ್ಷಣಂ ‘ಭವತಿ’ ಇತಿ ಶೇಷಃ ವಿಡ್ಭಿದಿತಿ ವಿಡ್ಭೇದಃ, ಅಸಞ್ಜ್ಞತಾ ಸಞ್ಜ್ಞಾನಾಶಃ, ಕೂಜನಂ ಕುನ್ಥನಮ್| ಯದುಕ್ತಮ್– “ಜ್ವರಮೋಕ್ಷೇಷು ಪುರುಷಃ ಕೂಜನ್ನತಿವಿಚೇಷ್ಟತೇ” ಇತಿ| ವಾಗ್ಭಟಽಪ್ಯಾಹ– “ಧಾತೂನ್ಪ್ರಕ್ಷೋಭಯನ್ದೋಷೋ ಮೋಕ್ಷಕಾಲೇ ಬಲೀಯತೇ| ತತೋ ನರಃ ಶ್ವಸನ್ಸದ್ಯಃ ಕೂಜನ್ನತಿವಿಚೇಷ್ಟತೇ” ಇತಿ| ವೈಗನ್ಧ್ಯಂ ದೌರ್ಗನ್ಧ್ಯಮತೀವ ಗಾತ್ರೇ| ನನು ದೋಷಕ್ಷಯಂ ವಿನಾ ನ ವ್ಯಾಧಿನಿವೃತ್ತಿಃ, ಕ್ಷೀಣಶ್ಚ ದೋಷಃ ಕಥಮೇವಂವಿಧಂ ಲಕ್ಷಣಂ ಕುರ್ಯಾತ್? ಉಚ್ಯತೇ– ಕಶ್ಚಿದ್ಭಾವಃ ಕ್ಷೀಣೋಽಪಿ ವಿನಾಶಕಾಲೇ ಸ್ವಶಕ್ತಿಂ ದರ್ಶಯತಿ, ಯಥಾ ನಿರ್ವಾಣಾವಸ್ಥೋಽಪಿ ದೀಪೋ ವಿಶೇಷಾತ್ಪ್ರಜ್ವಲತಿ| ಅಥವಾ ದೋಷಾಭಿಭೂತಾನಾಂ ಧಾತೂನಾಂ ದೋಷಾಪಗಮೇನ ಕ್ಷೋಭಾದ್ದಾಹಾದಯಃ, ಯಥಾ– ತರಲತರವಾನರಪರಿಹೀಯಮಾನತರುಣತರುವಲ್ಲರೀಶಿಖರಕಮ್ಪವದಿತಿ| ಏತಚ್ಚ ದಾಹಮಾರಭ್ಯ ಲಕ್ಷಣಂ ತ್ರಿದೋಷಜೇ ಭವತಿ ನ ಸರ್ವತ್ರ; ತಥಾಚೈತದನನ್ತರಂ ಭಾಲುಕಿಃ ಪ್ರಾಹ– “ತ್ರಿದೋಷಜೇ ಜ್ವರೇ ಹ್ಯೇತದನ್ತರ್ವೇಗೇ ಚ ಧಾತುಜೇ| ಲಕ್ಷಣಂ ಮೋಕ್ಷಕಾಲೇ ಸ್ಯಾದನ್ಯಸ್ಮಿನ್ ಸ್ವೇದದರ್ಶನಮ್” ಇತಿ ||೭೪||

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ಜ್ವರಮುಕ್ತಿಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ಸ್ವೇದ ಇತ್ಯಾದಿ| ಸ್ವೇದೋ ಘರ್ಮಾಗಮನಂ, ಸ್ರೋತಸಾಂ ಸ್ಫುಟತ್ವಾತ್| ಲಘುತ್ವಂ ಗಾತ್ರಸ್ಯ| ಶಿರಸಃ ಕಣ್ಡೂರಿತಿ ಸರ್ವೋ ಹಿ ಜ್ವರಸ್ತೈಜಸೋ ವಿರೋಧಿವ್ಯಪಗಮಾತ್ ಸೌಮ್ಯಃ ಶ್ಲೇಷ್ಮಾ ಲಬ್ಧಬಲಃ ಸನ್ ಶಿರಸಿ ಸ್ವಸ್ಥಾನೇಽಸಾಧಾರಣಾತ್ಮಲಕ್ಷಣಂ ಕಣ್ಡೂಂ ಕರೋತಿ, ವ್ಯಾಧಿಮಹಿಮ್ನಾ ತು ನಾನ್ಯತ್ರ ಕಫಸ್ಥಾನೇ ಇತಿ ವದನ್ತಿ| ಪಾಕೋ ಮುಖಸ್ಯೇತಿ ಜ್ವರೋಷ್ಮಕೋಪಿತಾತ್ ಪಿತ್ತಾತ್, ಯತ್ತು ಪೂರ್ವಂ ನಾಕಾರ್ಷೀದನ್ಯತ್ರ ವಾ ತದಪಿ ವ್ಯಾಧಿಮಹಿಮ್ನೈವ| ಏತಚ್ಚ ದಾಹಮಾರಭ್ಯ ಲಕ್ಷಣಂ ತ್ರಿದೋಷಜೇಽನ್ತರ್ವೇಗೇ ಜ್ವರೇ ಭವತಿ, ನತು ಸರ್ವತ್ರ| ತಥಾ ಚೈತದನನ್ತರಂ ಭಾಲುಕಿಃ ಪ್ರಾಹ– ‘ತ್ರಿದೋಷಜೇ ಜ್ವರೇ ಹ್ಯೇತದನ್ತರ್ವೇಗೇ ಚ ಧಾತುಗೇ| ಲಕ್ಷಣಂ ಮೋಕ್ಷಕಾಲೇ ಸ್ಯಾದನ್ಯಸ್ಮಿನ್ ಸ್ವೇದದರ್ಶನಮ್||’ ಇತಿ| ನನು, ಜ್ವರಸ್ಯ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷತ್ವಾತ್ತಸ್ಯಾಭಾವೋಽಪಿ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷಃ, ತತ್ ಕಿಂ ತಲ್ಲಕ್ಷಣಪಾಠೇನ? ತಥಾಽಪಿ ವಾ ಪಠಿತವ್ಯಂ, ತರ್ಹಿ ಸರ್ವವಿಕಾರೇಷು ಪಠ್ಯತಾಮ್? ಉಚ್ಯತೇ– ವಿಷಮಜ್ವರಶಙ್ಕಾನಿರಾಸಾರ್ಥಂ, ವಿಷಮಜ್ವರೇ ಹಿ ನಿವೃತ್ತೋಽಪಿ ಜ್ವರಃ ಪುನರಾಯಾತಿ, ದೋಷಾಣಾಂ ಧಾತುಲೀನತ್ವಾತ್; ಏತಲ್ಲಕ್ಷಣೇ ತು ನಿಃಶೇಷದೋಷನಿವೃತ್ತ್ಯಾ ನ ಪುನರಾಗಮಃ| ಯತ್ರ ಚೈವಂವಿಧಾ ಶಙ್ಕಾ ತತ್ರೈವ ಲಕ್ಷಣಂ ಪಠತಿ ನ ಸರ್ವತ್ರ, ಯಥಾ ಪ್ರಮೇಹಾತೀಸಾರಾದಿಷ್ವಿತಿ ಸರ್ವಂ ಸುಸ್ಥಮ್||೭೫||

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ಜ್ವರಮುಕ್ತಸ್ಯ ಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ಜ್ವರಮುಕ್ತಸ್ಯ ಪುರುಷಸ್ಯೈವಂ ವಿಧಂ ಲಕ್ಷಣಂ ಭವತಿ| ಸ್ವೇದೋ ಘರ್ಮಾಗಮಃ ಸ್ರೋತಸಾಂ ಸ್ಫುಟತ್ವಾತ್, ಲಘುತ್ವಂ ಗಾತ್ರಸ್ಯ; ಶಿರಸಃ ಕಣ್ಡೂರಿತಿ| ಸರ್ವೋ ಹಿ ಜ್ವರಸ್ತೈಜಸಃ ವಿರೋಧಿವ್ಯಪಗಮಾತ್ ಸೌಮ್ಯಃ ಶ್ಲೇಷ್ಮಾ ಲಬ್ಧಬಲಃ ಸನ್ ಶಿರಸಿ ಸ್ವಸ್ಥಾನೇಽಸಾಧಾರಣಾತ್ಮಕಲಕ್ಷಣಂ ಕಣ್ಡೂಂ ಜನಯತಿ ವ್ಯಾಧಿಮಹಿಮ್ನಾ ನಾನ್ಯತ್ರ ಸ್ಥಾನೇ ಇತಿ ವದನ್ತಿ| ಪಾಕೋ ಮುಖಸ್ಯೇತಿ ಜ್ವರೋಷ್ಮಕೋಪಿತಾತ್ಪಿತ್ತಾತ್|| ಕ್ಷವಥುಃ ಛಿಕ್ಕಾ| ಪರಮತೇ– “ದೇಹೋ ಲಘುರ್ವ್ಯಪಗತಕ್ಲಮಮೋಹತಾಪಃ ಪಾಕೋ ಮುಖೇ ಕರಣಸೌಷ್ಠವಮವ್ಯಥತ್ವಮ್| ಸ್ವೇದಃ ಕ್ಷವಃ ಪ್ರಕೃತಿಯೋಗಿಮನೋಽನ್ನಲಿಪ್ಸಾ ಕಣ್ಡೂಶ್ಚ ಮೂರ್ಧ್ನಿ ವಿಗತಜ್ವರಲಕ್ಷಣಾನಿ” ಇತಿ||೭೫||

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ಇತಿ ಶ್ರೀವಿಜಯರಕ್ಷಿತಕೃತಾಯಾಂ ಮಧುಕೋಶವ್ಯಾಖ್ಯಾಯಾಂ ಜ್ವರನಿದಾನಂ ಸಮಾಪ್ತಮ್||೨||

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ಇತಿ ಶ್ರೀವೈದ್ಯವಾಚಸ್ಪತಿಕೃತೇ ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣೇ ರುಗ್ವಿನಿಶ್ಚಯವ್ಯಾಖ್ಯಾನೇ ಜ್ವರನಿದಾನಂ ಸಮಾಪ್ತಮ್||೨||