2. jvaranidānam

madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)

atha sarvarōgaprādhānyāt prathamaṁ jvarō vācyaḥ| prādhānyaṁ ca tasya śārīrarōgēṣu prathamōtpannatvāt, balavattvāt, dēhēndriyamanastāpitvāt, janmanidhanayōravaśyambhāvitvāt, sthāvarajaṅgamarūpasarvabhūtavyāpitvācca; naivamanyē vikārāḥ| yaduktaṁ carakē– “dēhēndriyamanastāpī sarvarōgāgrajō balī| jvaraḥ pradhānō rōgāṇāmuktō bhagavatā purā|| tasya prāṇisapatnasya dhruvasya pralayōdayē|” (ca. ci. a. 3) ityādi; yāvad “bhagavan! vaktumarhasi” (ca. ci. a. 3) iti| tathā– “jvarēṇāviśatā bhūtaṁ nahi kiñcinna tapyatē|” (ca. ci. a. 3) ityādi| uktaṁ ca , pālakāpyē– “pākalaḥ sa tu nāgānāmabhitāpastu vājinām| gavāmīśvarasañjñaśca mānavānāṁ jvarō mataḥ|| ajāvīnāṁ pralāpākhyaḥ karabhē cālasō bhavēt| hāridrō mahiṣīṇāṁ tu mr̥garōgō mr̥gēṣu ca| pakṣiṇāmabhighātastu matsyēṣvindramadō mataḥ| pakṣapātaḥ pataṅgānāṁ vyāḍēṣvakṣikasañjñitaḥ||” ityādi| tathā'nyatra– “jalasya nīlikā bhūmērūṣarō vr̥kṣasya kōṭaraḥ|” ityādi| tasya prāgutpattimāha– dakṣāpamānētyādi| dakṣāpamānēna dakṣaprayuktaparibhavēna kruddhasya rudrasya niḥśvāsāt sambhava utpattiryasya sa tathā| niḥśvāsō'tra krōdhaliṅgatvēna nirdiṣṭaḥ, ata ēva suśrutēna “rudrakōpāgnisambhūtaḥ” (su. u. taṁ. a. 39) ityuktam| kruddhēna rudrēṇa lalāṭē tr̥tīyamāgnēyaṁ cakṣuḥ sr̥ṣṭvā tatō'pyāgnēyō bāṇō nirmitaḥ| yadāha carakaḥ– “sr̥ṣṭvā lalāṭē cakṣurvai dagdhvā tānasurānprabhuḥ bāṇaṁ krōdhāgnisantaptamasr̥jacchatrunāśanam||” (ca. ci. a. 3) iti; atra satranāśanaṁ yajñanāśanam| ēṣā ca jvarōtpattikathā carakacikitsitē saviśēṣā śrōtavyā| ētēna rudrakōpasya viprakr̥ṣṭakāraṇatvamuktaṁ; yadi hi tatō jvarō nōdapatsyataṁ adhunā'pyapacārānnōdapatsyata iti bhaṭṭāraharicandraḥ| ētadabhidhānasya cikitsānupayōgitvēnānyē ṭīkākr̥tō'nyathā vyācakṣatē– kōpōdbhavatvēna taijasatvaṁ prakāśyatē; krōdhō hyāgnēyaḥ; yadāha carakaḥ– “krōdhāt pittaṁ” (ca. ci. a. 3) iti| tēna sarvajvarē pittāvirōdhinī kriyā kāryēti sidhyati| yaduktaṁ vāgbhaṭēnaiva– “ūṣmā pittādr̥tē nāsti jvarō nāstyūṣmaṇā vinā| tasmāt pittaviruddhāni tyajēt pittādhikē'dhikam||” (vā. ci. a. 1) iti| ata ēva carakē kaṭvamlalavaṇān pācanān parityajya taruṇajvarē pācakatvēna tiktakō rasaḥ pittaghnō nirdiṣṭaḥ| yadāha– “laṅghanaṁ svēdanaṁ kālō yavāgūstiktakō rasaḥ| pācanānyavipakvānāṁ dōṣāṇāṁ taruṇajvarē||” (ca. ci. a. 3) iti| ( kālō'trāṣṭāha iti)| anyē tvāhuḥ– rudrakōpasambhavatvēna dēvatātmakatvāt pūjārhatvamupadarśitam| yadāha vidēhaḥ– “jvarastu pūjanairvā'pi sahasaivōpaśāmyati||” iti| harivaṁśē'pi– “jvarastripādastriśirāḥ ṣaḍbhujō navalōcanaḥ| bhasmapraharaṇō raudraḥ kālāntakayamōpamaḥ||” iti mūrtimānēvōktaḥ| bahuvidhamapi jvaraṁ saṅkṣēpēṇāha– jvarō'ṣṭadhētyādi| aṣṭatvaṁ vivr̥ṇōti– pr̥thagityādi| tacca samprāptau vivr̥tam||1||

ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)

atha sarvarōgaprādhānyāt prathamaṁ jvarō vācyaḥ| prādhānyaṁ cāsya śārīrarōgēṣu prathamōtpannatvāt, balavattvāddēhēndriyamanastāpitvācca janmanidhanayōravaśyambhāvitvācca sthāvarajaṅgamarūpasarvabhūtavyāpitvācca, naivamanyē vikārāḥ| uktaṁ ca carakē– “dēhēndriyamanastāpī sarvarōgāgrajō balī| jvaraḥ pradhānō rōgāṇāmuktō bhagavatā purā||” iti| tathā– “jvarēṇāviśatā bhūtaṁ nahi kiñcinna tapyatē|” iti| uktaṁ ca gajavaidyakē– “pākalaḥ sa tu nāgānāmabhitāpastu vājinām| gavāmīśvarasañjñastu mānavānāṁ jvarō mataḥ|| ajāvīnāṁ pralāpākhyaḥ karabhēṣvalasō bhavēt| hāridrō mahiṣāṇāṁ tu mr̥garōgō mr̥gēṣu ca|| pakṣiṇāmabhighātastu matsyēṣvindramadō mataḥ| pakṣaghātaḥ pataṅgānāṁ , vyālēṣvakṣikasañjñakaḥ||” ityādi| tathā tantrāntarē'pi– “jalasya nīlikā, bhūmērūṣarō, vr̥kṣasya kōṭaraḥ|” ityādi| tasya prāgutpattimāha– dakṣētyādi| dakṣāpamānēna dakṣaprayuktaparibhavēna kruddhasya rudrasya niḥśvāsātsambhava utpattiryasya sa tathā| niḥśvāsō'tra krōdhaliṅgatvēna nirdiṣṭaḥ| yathā suśrutē– “rudrakōpāgnisambhūtaḥ sarvabhūtapratāpanaḥ|” iti| kruddhēna rudrēṇa lalāṭē tr̥tīyakamāgnēyaṁ cakṣuḥ spr̥ṣṭvā tatō'pyāgnēyō bāṇō nirmitaḥ| uktaṁ ca carakē– “ sr̥ṣṭvā lalāṭē cakṣurvai dagdhvā tānasurān prabhuḥ| bāṇaṁ krōdhāgnisantaptamasr̥jacchatrutāpanam||” iti| ētāvatā krōdhōdbhavatvēna tasya taijasatvaṁ prakaśyatē| taduktaṁ carakē– “krōdhātpittam” iti| tēna sarvajvarē pittāvirōdhinī kriyā kāryēti sidhyati| yaduktaṁ vāgbhaṭē– “ūṣmā pittādr̥tē nāsti jvarō nāstyūṣmaṇā vinā| tasmātpittaviruddhāni tyajētpittādhikē'dhikam||” iti| anyē tvāhuḥ– rudrasambhavatvēna dēvatātmakatvātpūjārhatvamupadarśitam| yathāha vidēhaḥ– “jvarastu pūjanairvā'pi sahasaivōpaśāmyati|” iti| uktaṁ ca harivaṁśē'pi– “jvarastripādastriśirāḥ ṣaḍbhujō navalōcanaḥ| bhasmapraharaṇō raudraḥ kālāntakayamōpamaḥ||” iti mūrtimānēvōktaḥ| bahuvidhamapi saṅkṣēpēṇāha– jvarō'ṣṭadhēti| aṣṭadhātvaṁ vivr̥ṇōti pr̥thak– vātikaḥ, paittikaḥ, ślaiṣmikaḥ, ēvaṁ trayaḥ; vātapaittikaḥ, vātaślaiṣmikaḥ, pittaślaiṣmikaḥ, ēvaṁ dvandvajāstrayaḥ; sāṅghātikaḥ sānnipātika ēkaḥ; āgantuja ēkaḥ; ēvamaṣṭau jvarā iti||1||

madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)

samprāptimāha– mithyētyādi| āhārasya mithyātvaṁ prakr̥tyādīnāmāhārōpayōgahētūnāṁ viruddhatvēnōpayōgaḥ| yadāha carakaḥ– "tatra khalvimānyaṣṭāvāhāravidhiviśēṣāyatanāni bhavanti; tadyathā– prakr̥tikaraṇasaṁyōgarāśidēśakālōpayōgasaṁsthōpayōktraṣṭamāni|" (ca. vi. a. 1) iti| atra prakr̥tirdravyāṇāṁ svābhāvikagurutvalaghutvādiguṇayōgaḥ, yathā– māṣamudgayōḥ; karaṇaṁ saṁskāraḥ, yathā– vrīhērgurōrlaghavō lājāḥ; saṁyōgaḥ saṁhatībhāvaḥ, yathā– kṣīramatsyayōḥ; rāśirāhārasya dravādravasyāvayavēna samudāyēna vā parimāṇaṁ; dēśō dravyōtpattipracārādisthānaṁ; kālō nityagaścāvasthikaśca; upayōgasaṁsthā upayōganiyamaḥ, yathā– jīrṇānna ēva bhuñjīta; upayōktā svayaṁ nirūpitātmaprakr̥tyādikaḥ puruṣa iti| vihārasya mithyātvamayathābalamārambhādi| āmāśayāśrayā ityanēnāmāśayaprāptivyatirēkēṇa dōṣā jvaraṁ nārabhanta iti pratipādayanti| āmāśayaśca “nābhistanāntaraṁ jantōrāmāśaya iti smr̥taḥ|” (ca. vi. a. 2) iti carakēṇōktaḥ| bahirnirasya kōṣṭhāgnimiti kōṣṭhāgnirēva dōṣōtkṣiptō bahirnirgata ūṣmatayā pratibhāti| kōṣṭhāgnimiti dhātvādyagninirāsārtham| jvaradā jvarakāriṇaḥ| rasānugā rasasambaddhāḥ, avaśyaṁ rasaṁ dūṣayitvā jvarōtpādakā iti| ‘ēṣā ca samprāptiḥ śārīrāṇāmēva natvāgantūnāṁ, tēṣāṁ vyathāpūrvakatvaṁ tatō vātādyanubandhaḥ,’ iti jējjaṭaḥ| ata ēva suśrutē āgantusamprāptiḥ pr̥thagēva paṭhyatē| yathā– “śramakṣatābhighātēbhyō dēhināṁ kupitō'nilaḥ| pūrayitvā'khilaṁ dēhaṁ jvaramāpādayēdbhr̥śam||’ (su. u. taṁ. a. 39) iti| atra na āmāśayagata ēva vāyuḥ, kintūrdhvādhastiryagrasavāhisrōtaścaraḥ| carakē'pyuktam– “tatrābhighātajō vāyuḥ prāyō raktaṁ pradūṣayan| savyathāśōthavaivarṇyaṁ karōti sarujaṁ jvaram||” (ca. ci. a. 3) iti| nanu, āgantujvarē'pyūṣmōpalabhyatē, “ūṣmā ca pittādr̥tē nāsti” (vā. ci. a. 1) ityuktam, ata āganturapi śārīraḥ syāt| naivam, uttarakālaṁ tadutpattēḥ| yaduktam– “āganturhi vyathāpūrvō jvarō'ṣṭamō bhavati; sa kiñcitkālamāgantuḥ kēvalō bhūtvā paścāddōṣairanubadhyatē|” (ca. ni. a. 1); tathā– “āganturanvēti nijaṁ vikāraṁ nijastathā''gantumapi pravr̥ddhaḥ|” (ca. sū. a. 19) iti| nanu, mithyāhārētyādinā ēkaiva samprāptiruktā; ētacca na yuktaṁ, yataḥ samprāptiḥ saṁyōgabhēdaḥ, saṁyōgabhēdaśca saṁyōgibhēdanibandhanaḥ, saṁyōginaścātra vātādayō nānāvidhāḥ, tataśca samprāptērapi nānātvaṁ syāt; nahi vātapittayōryaḥ saṁyōgaḥ sa ēva kaphapittayōriti| ucyatē– anēkaiva samprāptiḥ kintvēkajātīyā, āśayaduṣṭyādēḥ sarvatrāviśēṣēṇābhidhānāt; ēvamāgantusamprāptirapi saṁyōgabhēdādbhinnēti||2||

ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)

jvarasya samprāptimāha– mithyāhārētyādi| “akālē cātimātraṁ ca asātmyaṁ yacca bhōjanam| viṣamaṁ cāpi yadbhuktaṁ mithyāhāraḥ sa ucyatē||” iti| mithyāhārō dēśakālaprakr̥tyādiviruddhaḥ, saṁyōgaviruddhaśca kṣīramatsyayōriva| mithyāvihārō'yathābalamārambhaḥ| “aśaktaḥ kurutē karma śaktimātraṁ karōti yaḥ| mithyāvihāra ityuktaḥ sadā taṁ parivarjayēt||” iti| īdr̥śasya puruṣasya āmāśayāśrayā dōṣā vātapittaślēṣmāṇaḥ kōṣṭhāgniṁ bahirnirasya jvaradāḥ syuḥ jvarakāriṇō bhavēyuḥ āmāśayasthānamuktaṁ carakē– “nābhistanāntaraṁ jantōrāmāśaya iti smr̥taḥ||” iti| kiṁviśiṣṭāḥ? rasānugāḥ rasasambaddhāḥ rasaṁ dūṣayitvā jvarōtpādakā iti| kōṣṭhāgnimiti dhātvagninirāsārtham| ēṣā ca samprāptiḥ śārīrāṇāmēva na tvāgantūnām| tēṣāṁ tu vyathāpūrvakō vātādyanubandhaḥ| uktaṁ ca suśrutē, yathā– “ śramakṣatābhighātēbhyō dēhinaḥ kupitō'nilaḥ| pūrayitvā'khilaṁ dēhaṁ jvaramāpādayēdbhr̥śam||” iti| uktaṁ ca carakē– “tatrābhighātajō vāyuḥ prāyō raktaṁ pradūṣayan| savyathāśōthavaivarṇyaṁ karōti sarujaṁ jvaram||” iti| nanvāganturapi śārīraḥ syāt, yata āgantujvarē'pyūṣmōpalabhyatē, ūṣmā ca pittādr̥tē nāstītyuktam| maivam, āgantujvara uttarakālē tadutpattiḥ| yaduktam– “āganturhi vyathāpūrvō jāyatē paścānnijairdōṣairanubadhyatē|” iti| tathā “āganturabhyēti nijaṁ vikāraṁ nijastathā''gantumapi pravr̥ddhaḥ|” iti||2||

madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)

jvaralakṣaṇamāha– svēdāvarōdha ityādi| svēdāvarōdhō gharmānirgamaḥ| tāpa iti vaktavyē santāpagrahaṇāddēhēndriyamanasāṁ tāpaṁ lakṣayati| taduktaṁ carakē– “dēhēndriyamanastāpī” (ca. ci. a. 3) iti; “indriyāṇāṁ ca vaikr̥tyaṁ jñēyaṁ santāpalakṣaṇam|” (ca. ci. a. 3) iti| tathā– “vaicittyamaratirglānirmanaḥsantāpalakṣaṇam|” (ca. ci. a. 3) iti| sarvāṅgagrahaṇaṁ sarvāṅgavēdanā| yugapaditi militamētallakṣaṇaṁ, pratyēkaśō vyabhicārāt; svēdāvarōdhō hi kuṣṭhapūrvarūpē, tathā santāpō dāhākhyē rōgē, sarvāṅgagrahaṇaṁ sarvāṅgavātarōgē iti| nanu, paittikē svēdāgamāt, vātikē viṣamārambhavisargitvāt sarvāṅgagrahaṇāvyavasthitēścāvyāpakaṁ lakṣaṇamiti| atra jējjaṭakārtikakuṇḍādayaḥ samādadhuḥ– utsargāpavādabhāvēna vyavasthitiriti| tanna saṅgatamityanyē; vidhau hyutsargāpavādabhāvō natu lakṣaṇē, avyāptyativyāptyōrlakṣaṇadōṣāt; tasmāt svēdō'gniḥ ‘svidyatē'nēna’ iti vyutpattyā; tasyāvarōdhō dōṣavyāptiḥ| vātajvarē yadyapi vāyōścalatvēnārambhavisargayōrvaiṣamyaṁ, tathā'pi sarvadēhagatajvarārambhakadōṣaduṣṭyanivr̥ttēranudbhūtasarvāṅgagrahaṇasya vidyamānataivēti na vyabhicāraḥ| carakē tu jvaralakṣaṇaṁ “ jvarapratyātmikaṁ liṅgaṁ santāpō dēhamānasaḥ|” (ca. ci. a. 3) iti| nanu, “śārīrō jāyatē pūrvaṁ dēhē manasi mānasaḥ||” (ca. ci. a. 3) iti| carakavacanāddēhamanasōranyōnyavyabhicārādalakṣaṇamiti cēt; tanna, sūkṣmatarakālavyavahitasyānyatararūpasyāvaśyambhāvitvāt| yathā– guṇavaddravyamiti dravyalakṣaṇamiti||3||

ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)

jvaralakṣaṇamāha– (yatra yasmin rōgē, yugapadēkakālē, īdr̥śalakṣaṇaṁ dr̥śyatē sa jvaraḥ kathyatē|) svēdāvarōdhaḥ svēdānirgamaḥ, anyē paittikē svēdāvagamāllakṣaṇē vyabhicāraḥ, tēna svēdō'gniḥ ‘svidyatē'nēna’ iti vyutpattyā, tasyāvarōdhō dōṣavyāptiḥ| santāpētyatra saṁśabdō dēhēndriyamanasāṁ tāpaṁ lakṣayati| sarvāṅgagrahaṇaṁ sarvāṅgavēdanētyāhuḥ| svēdāvarōdha ityatra ‘vēgōparōdha’ ityanyē paṭhanti| tatra vēgōparōdhō vātamūtrapurīṣādīnāmanirgamanaṁ; tadayuktam, pittajvarē purīṣādīnāṁ nirgamanēna tatrā'vyāptēḥ||3||

madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)

pūrvarūpamāha– śrama ityādi| śramaḥ śrāntatvamiva| aratiranavasthitacittatvam, aratiḥ krīḍābhāva iti kārtikaḥ| vivarṇatvaṁ mlānagātratvam| yattu ‘‘duṣṭāḥ svahētubhirdōṣāḥ’’ ityārabhya “svakālēṣu jvarāgamam| janayantyatha vr̥ddhiṁ ca svavarṇaṁ ca tvagādiṣu||” (su. ci. a. 39) iti samprāptau vr̥ddhasuśrutavacanaṁ, tadatyarthajr̥mbhādivadviśiṣṭapūrvarūpābhiprāyēṇa, samprāptyavasthāpannadōṣajanyatvāt pūrvarūpasyēti| vairasyamiti mukhasya viruddharasatā| nayanaplavō'śrupūrṇanētratvam| yaduktaṁ carakē– " ālasyaṁ nayanē sāsrē" (ca. ci. a. 3) ityādi| ādiśabdādambujvalanayōrapi aniścitēcchādvēṣayōrgrahaṇam| uktaṁ hi carakē– ‘‘jvalanātapavāyvambubhaktidvēṣāvaniścitau|’’ (ca. ci. a. 3) iti| anyē tu śaityauṣṇyasādharmyājjalānalau grāhayanti, ādiśabdēna ca śayanādikam| tamō'ndhakārapraviṣṭasyēvāsaṁvittiḥ| apraharṣaḥ prītyabhāvaḥ| jvalanēcchayā śītē labdhē śītaṁ cēti vacanaṁ śītasya viśēṣēṇa bōdhanārtham| cakārēṇa vātavidvēṣādigrahaṇamityāhuḥ| utpatsyatīti bhaviṣyati jvarē| utpatsyatīti ātmanēpadānityatvēna; tacca cakṣiṅa ikārēṇa ‘ anudāttaṅita ātmanēpadam’ (pā. a. 1/3/12) ityātmanēpadē siddhē tadarthaṁ ṅitkaraṇēna jñāpitamiti śābdikāḥ| gadādharastu– ‘utpitsati’ iti paṭhitvā ‘pada gatau’ ityasya sannantasya ‘ sanimīmāghurabhalabhaśakapatapadām|’ (a. 7 pā. 4 sū. 54) ityādinā isi kr̥tē ‘pūrvavat sanaḥ’ (a. 1 pā. 3 sū. 62) ityatra bhinnavākyatayā parasmaipadamiti vyācaṣṭē iti||4-7||

ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)

pūrvarūpamāha– śrama ityādi| śrāntatvamiva śramaḥ| aratiranavasthitacittatvam, aratiḥ krīḍābhāva ityaparē| vivarṇatvaṁ malinagātratā| vairasyaṁ mukhasya, virasatā viruddharasatā| nayanaplavaḥ aśrupūrṇanētratvam| śītavātātapādiṣu viṣayēṣu icchādvēṣau abhilāṣavidvēṣau| ādiśabdādambujvalanayōrgrahaṇam| uktaṁ hi carakē– “jvalanātapavāyvambubhaktidvēṣāvaniścitau” iti| anyē tu śaityauṣṇyāsādharmyājjalānalau gr̥hṇanti| tē tvādiśabdēna śayanādikaṁ manyantē|| jr̥mbhēti jr̥mbhā jr̥mbhaṇam| aṅgamardō'ṅgamōṭanam| gurutā gātrāṇām| rōmaharṣō rōmāñcaḥ| arucirbhōjyē| tamaḥ andhakārapraviṣṭasyēvārthāsaṁvittiḥ| apraharṣaḥ ānandābhāvaḥ| śītamiti śītādau muhuricchādvēṣāviti siddhē punarapi śītavacanaṁ viśēṣēṇa śītaprādurbhāvadarśanārtham| utpatsyati bhāvini jvarē ētāni lakṣaṇāni bhavanti| atra tu mādhavēna sāmānyapūrvalakṣaṇaṁ suśrutōktaṁ likhitaṁ, natu viśiṣṭaṁ pūrvarūpalakṣaṇaṁ; taccāsmābhirihaiva likhyatē– sāmānyata ityādi| sāmānyata iti pūrvapadyēna sambadhyatē| bhāvini vātikē jvarē'tyarthaṁ jr̥mbhā, paittikē nayanayōrdāhaḥ, kaphajē nānnābhinandanamiti na annābhilāṣaḥ||4-7||

madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)

vātapittakaphānāṁ yathāpūrvaṁ bhūridāruṇavikārakartr̥tvēna prādhānyaṁ, yaduktaṁ carakē– ‘‘aśītirvātavikārāścatvāriṁśatpittavikārāḥ, viṁśatiḥ ślēṣmavikārāḥ|’’ (ca. sū. a. 20) iti; tathā dāruṇāśca vātavikārā ākṣēpakapakṣāghātādayaḥ; ataḥ prādhānyāt prathamaṁ vātajvaralakṣaṇamāha– vēpathurityādi| ēvamanyatrāpi vātādikramanirdēśēna vēditavyam| viṣamō vēga iti vēgō jvarasya pravr̥ttirvr̥ddhirvā, tasya vaiṣamyamaniyatakālatvam, aṅgēṣu cauṣṇyādyaniyatatvam| kṣavaśchikkā ‘ hā~ṁci’ iti lōkē| stambhō gātrāṇāṁ jaḍimā, raukṣyamapi gātrāṇāmēvēti gadādharādayō vyācakṣatē; taccānavadhānādvyākhyātamiti lakṣyatē; kṣavasya stambhaḥ kṣavastambha ityēkapadatā'tra yujyatē| yadāha vāgbhaṭaḥ– ‘‘harṣō rōmāṅgadantēṣu vēpathuḥ kṣavathōrgrahaḥ| bhramaḥ pralāpō gharmēcchā vilāpaścānilajvarē||’’(vā. ni. a. 2) iti| carakē'pi nidānē ‘‘kṣavathūdgāravinigrahaḥ’’ (ca. ni. a. 1) iti paṭhitam| vinigrahaśabdastu tatra nirōdhārtha ēvācāryēṇa nirdiṣṭaḥ; yathā vātagulmanidānē– “rūkṣānnapānaṁ viṣamātimātraṁ vicēṣṭitaṁ vēgavinigrahaśca|” (ca. ci. a. 5) iti; tathā'ntarvēgajvaralakṣaṇē “dōṣavarcōvinigrahaḥ” (ca. ci. a. 3) iti| ētēna, jvaramuktilakṣaṇē kṣavasya pāṭhāt kathamētallakṣaṇamiti yadāśaṅkitaṁ kārtikakuṇḍēna tadapi nirastam| ādhmānaṁ vāyunā savēdanamudarapūrṇatvam| śirōhr̥dgātrarugityatra gātragrahaṇēna śirōhr̥dgrahaṇē siddhē tadabhidhānaṁ viśēṣēṇa śirasi hr̥di ca vēdanārtham| ētāni rūpāṇi prāyōbhāvitvēna nirdiṣṭāni suśrutēna, tēna cakārēṇānyānyapi carakanidānōktāni bōddhavyāni| tānyēva gadyēnōktāni sukhagrahaṇārthaṁ ślōkēna mayā pradarśyantē– “bhavanti vividhā vātavēdanāḥ pādasuptatā| piṇḍikōdvēṣṭanaṁ karṇasvanō vaktrakaṣāyatā|| ūrusādō hanustambhō viślēṣaḥ sandhijānunōḥ| śuṣkakāsō vamirlōmadantaharṣaḥ śramabhramau|| aruṇaṁ nētramūtrādi tr̥ṭpralāpōṣṇakāmitāḥ|” iti||8-9||

ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)

vātapittakaphānāṁ yathāpūrvaṁ bhūridāruṇavikārakartr̥tvēna vāyōḥ prādhānyamatastatprādhānyātprathamaṁ vātajvaralakṣaṇamāha– vēpathurityādi| vēpathuḥ kampaḥ| viṣamō vēgō jvarasya hīnādhikabhāvēna, aṅgēṣu cōṣmādyaniyatatvam| kaṇṭhauṣṭhapariśōṣaṇamiti sugamam| tathā kṣavastambhaḥ kṣavaḥ chikkā tasyāḥ stambhō'nirgamanam| kēcittu ‘kṣavaḥ stambhaḥ’ iti bhinnaṁ padaṁ paṭhanti, tanmatē kṣavaḥ chikkā, stambhō gātrāṇāmiti vyākhyānayanti; tanna yuktam| yaduktaṁ vāgbhaṭē– “harṣō rōmāṅgadantēṣu vēpathuḥ kṣavathōrgrahaḥ| bhramaḥ pralāpō gharmēcchā viramaścānilajvarē||” iti| carakē'pi nidānē– “kṣavathūdgāravinigrahaḥ” iti| vinigrahaśabdastu nirōdhārtha ēva, yathā'ntarvēgajvaralakṣaṇē “dōṣavarcōvinigrahaḥ” ityēvaṁ paṭhitaḥ| raukṣyaṁ gātrāṇāmēva| cakārāt kr̥ṣṇaviṇmūtranētratvaṁ samuccīyatē| anyē tu “raukṣyamēva ca” ityatra sthānē “śyāvāṅgamalamūtratā” iti paṭhanti| atra gātragrahaṇēna śirōgrahaṇē siddhē tadabhidhānaṁ viśēṣēṇa śirasi hr̥di vēdanādarśanārthaṁ; śirasi hr̥di gātrēṣu ruk pīḍā| vairasyaṁ virasatā| gāḍhaviṭkatā baddhamalatā| śūlādhmānē śūlamudaraśūlam, ādhmānaṁ vāyunā savēdanamudarapūrṇatvamityarthaḥ| jr̥mbhaṇaṁ jr̥mbhābāhulyam| anilajē jvarē ētāni lakṣaṇāni bhavanti| ētāni prakr̥tisamasamavētāni||8-9||

madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)

pittajvaralakṣaṇamāha– vēgastīkṣṇa ityādi| atisāraḥ pittasya saratvēna sadravā pravr̥ttirna tvatisāra ēva, tasya jvarōpadravatvāt| nidrālpatvaṁ svalpanidrātvam| uktaṁ hi suśrutē– “nidrānāśō'nilāt pittāt” (su. śā. a. 4) ityādi| vamiḥ pittasya kaphasthānagamanāt| svēdō gharmāgamanaṁ, prāyēṇa sāmadōṣēṇa srōtasāṁ nirōdhāt sarvajvarēṣu gharmanirōdhaḥ, atra tu pittasya taikṣṇyājjvaraprabhāvādvā sa na bhavatīti| pralāpō'sambaddhabhāṣaṇam| vaktrakaṭutā mukhatiktatvaṁ, carakē hi paittikanānātmajacatvāriṁśadvikārēṣu tiktāsyatāyāḥ pāṭhādanubhavācca| kārtikastvarōcakē “kaṭvamlamuṣṇaṁ virasaṁ ca pūti pittēna vidyāllavaṇaṁ ca vaktram|” (ca. ci. a. 26) iti vacanaṁ dr̥ṣṭāntamupanyasya kaṭumukhatvamapīcchati| tanna, tatrāpi sandēhāt| yaduktam– “kaṭu syāt kaṭutiktayōḥ|” iti| tasmāt “yō'mlaṁ bhr̥śōṣṇaṁ kaṭutiktavaktraḥ pītaṁ saraktaṁ haritaṁ vamēdvā| sadāhacōṣajvaravaktraśōṣaṁ sā pittakōpaprabhavā hi chardiḥ||” (su. u. taṁ. a. 49) iti suśrutavacanāt kaṭumukhatvamapyēṣṭavyamiti| mūrchēti mūrchā rūpādyavijñānaṁ, tamaḥpravēśō vismr̥tirityāhuḥ| madō mattatvamiva, yathā– pūgakōdravadhattūrabhakṣaṇādau| bhrama iti bhramaścakrasthitasyēva bhramadvastudarśanamityāhuḥ; anyē tu svadēhabhramaṇajñānam| nanu, bhramasyāśītivātavikārapaṭhitasya vātanānātmajatvāt kathaṁ pittavikārē pāṭhaḥ? ucyatē, “na rōgō'pyēkadōṣajaḥ|” iti vacanāt paittikē vātānubandhāt bhramaḥ, iti jējjaṭaḥ samādhānamuktavān| athavā dōṣadūṣyasammūrchanaprabhāvāt kāraṇādr̥ṣṭasyāpi rūpasya kārya upalambhaḥ; yathā– arūpavātārabdhātisārādāvivāruṇatvaṁ, haridrācūrṇasaṁyōga iva lauhityam| yattūktaṁ suśrutē– “rajaḥpittānilādbhramaḥ|” (su. śā. a. 4) iti, tatrāpi vātānugatapittajatvamēva bōddhavyam, anyathā bhramasya vātikanānātmajatvamēva na syāditi| aparē tu pittadūṣitanētratvēna viparyastajñānaṁ bhramaḥ, ‘pītaḥ śaṅkha’ ityādivat| cakāraḥ pūrvavadanuktasamuccayārthaḥ| tadyathā– tīvrōṣmatā raktakōṭhāḥ śītēcchatā'ruciriti||10-11||

ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)

paittikamāha– vēga ityādi| vēgastīkṣṇastīvravēgaḥ| atīsāra iti pittasya saratyēna sadravā pravr̥tirna tvatīsāraḥ, tasya jvarōpadravatvāt| nidrālpatvaṁ svalpanidrātvam| vamiḥ pittasya kaphasthānagatatvāt| kaṇṭhauṣṭhamukhanāsānāṁ pāka iti sugamam| svēdō gharmāmbunirgamanam| prāyēṇa sāmajvarē svēdanirōdhaḥ, atra tu pittasya taikṣṇyājjvaraprabhāvādvā sa na bhavati| pralāpō'sambaddhabhāṣaṇam| vaktrakaṭutā mukhatiktatvam| yaduktamabhidhānāntarē– “kaṭuḥ syātkaṭutiktayōḥ|” iti| yaduktaṁ suśrutē– “ yō'malaṁ bhr̥śōṣṇaṁ kaṭutiktavaktraḥ pītaṁ saraktaṁ haritaṁ vamēdvā| sadāhaśōṣajvaravaktraśōṣaṁ sā pittakōpaprabhavā hi chardiḥ||” iti suśrutavacanāt kaṭumukhatvamapyēṣṭavyamiti| mūrchā rūpādyaparijñānaṁ tamaḥpravēśō vismr̥tirityāhuḥ| madō mattatvamiva, yathā pūgaduṣṭakōdravadhattūrabhakṣaṇādau| bhrama iti cakrasthitasyēva sambhramādvastudarśanamāhuḥ, anyē tu svadēhabhramaṇajñānam| nanu bhramasya aśītivātavikārapaṭhitasya nānātmajatvāt kathaṁ pittavikārē pāṭhaḥ? ucyatē– ‘na rōgō'pyēkadōṣajaḥ’ iti vacanāt, athavā dōṣadūṣyasammūrchanaprabhāvāt| yaduktaṁ suśrutē– “rajaḥpittānilādbhramaḥ” iti| aparē tu pittadūṣitanētratvēna viparyastajñānaṁ bhramaḥ pītaḥ śaṅkha ityādivat| pītaviṇmūtranētratvamiti sugamam| paittikē jvarē ētāni lakṣaṇāni bhavanti||10-11||

madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)

kaphajvaralakṣaṇamāha– staimityamityādi| staimityamaṅgānāmārdrapaṭāvaguṇṭhitatvamiva| stimitō vēgō mandō vēgaḥ| ālasyamiti “samarthasyāpyanutsāhaḥ karmaṇyālasyamucyatē|” (su. śā. a. 4) ityālasyalakṣaṇamāhuḥ| stambhō'ṅgastabdhatā| tr̥ptistr̥ptasyēvānnānabhilāṣaḥ| utklēdaḥ kaṇṭhōpasthitavamanatvamiva| aruciratra satyapyabhilāṣē abhyavahārāsāmarthyamiti bhēdaḥ| cakāraḥ pūrvavat| tēna “tathā'ṅgē pīḍakāḥ śītāḥ prasēkaścharditandrikē| hr̥dupalēpa uṣṇābhilāṣitā vahnimārdavam||” iti||12-13||

ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)

atha ślaiṣmikamāha– staimityamityādi| staimityamaṅgānāmārdravastrāvaguṇṭhitatvamiva| stimitō vēgō mandavēgaḥ| ālasyaṁ “yaḥ śaktasyāpyanutsāhaḥ karmaṇyālasyamucyatē|” iti| madhurāsyatā madhuravaktratvam| mūtrapurīṣayōḥ śauklyam| stambhō'ṅgastabdhatā| tr̥ptiḥ tr̥ptasēvānnānabhilāṣaḥ| gauravaṁ gurugātratā| śītaṁ śītāvirbhāvaḥ| utklēdaḥ upasthitavamanatvamiva, aparē ślēṣmaniṣṭhīvanam| rōmaharṣō rōmāñcaḥ| atinidratā nidrādhikyam| pratiśyāyaḥ nāsāsravaṇam| aruciḥ astra satyapyabhilāṣē'bhyavahārāsāmarthyamiti tr̥ptitō bhēdaḥ| srōtōrōdhō rasavāhināṁ srōtasāṁ rōdhaḥ| kāsaḥ prasiddhaḥ| avipākatā annāvipākaḥ| cakāraḥ pūrvavadanuktasamuccayārthaḥ, kaphajē jvarē ētāni lakṣaṇāni bhavanti||12-13||

madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)

vātapittajvaralakṣaṇamāha– tr̥ṣṇētyādi| parvāṇi bhidyanta iva vēdanā parvabhēdaḥ| ētāni ca liṅgāni vikr̥tiviṣamasamavāyārabdhasya bōddhavyāni| vikr̥tiviṣamasamavāyārabdhatvaṁ caiṣāṁ kēvalavātikapaittikajvaralakṣaṇānāṁ madhyē kēṣāñcidēva niyamēna pāṭhāttadatiriktalakṣaṇapāṭhācca bōddhavyam| yathā– atraiva vātapaittikē'rucirōmaharṣau, vakṣyamāṇavātaślaiṣmikē svēdaḥ santāpaśca, ēvaṁ kaphapaittikē anavasthitaśītadāhau, ēvaṁ sannipātajē sāsrakaluṣādinētratvaṁ śirōlōṭhanādi| prakr̥tisamavāyārabdhē tu vātajādijvaraliṅgānyēva samastāni katipayāni vā bhavanti| ata ēva cikitsitē carakaḥ vikr̥tiviṣamasamavāyārabdhānāṁ dvandvasannipātajvarāṇāṁ lakṣaṇāni sākṣāt paṭhitvā nidānasthānōktavātādijvaraliṅgātidēśēna prakr̥tisamasamavētānāṁ dvandvasannipātajvarāṇāṁ lakṣaṇamuktavān| yadāha– “nidānē trividhā prōktā yā pr̥thagjajvarākr̥tiḥ| saṁsargasannipātānāṁ tathā cōktaṁ svalakṣaṇam||” (ca. ci. a. 3) iti| ēvaṁ vakṣyamāṇaṁ dvandvasannipātalakṣaṇaṁ vyākhyēyam| prakr̥tisamasamavāyavikr̥tiviṣamasamavāyayōścāyamarthaḥ– prakr̥tyā hētubhūtayā samaḥ kāraṇānurūpaḥ samavāyaḥ kāryakāraṇabhāvasambandhaḥ prakr̥tisamasamavāyaḥ, kāraṇānurūpaṁ kāryamityarthaḥ; yathā– śuklatantusamavāyārabdhasya paṭasya śuklatvam| vikr̥tyā hētubhūtayā viṣamaḥ kāraṇānanurūpaḥ samavāyō vikr̥tiviṣamasamavāyaḥ, yathā– haridrācūrṇasaṁyōgajaṁ lauhityamiti||14||–

ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)

atha vātapittajajvaralakṣaṇamāha– tr̥ṣṇētyādi| tr̥ṣṇādyāḥ śirōrujāntāḥ sugamāḥ| kaṇṭhāsyaśōṣaḥ kaṇṭhaśōṣō mukhaśōṣaśca| vamathuśchardibhēdaḥ thugathugīti lōkē| rōmaharṣaḥ rōmāñcaḥ| aruciḥ prasiddhā| tamaḥ andhakārē praviṣṭasyēvārthāsaṁvittiḥ| parvabhēdaḥ parvāṇi bhidyanta iti sandhiṣu vēdanābhēdaḥ| dvandvajēṣu sānnipātikēṣu ca kānicillakṣaṇāni vikr̥tiviṣamasamavāyārabdhāni bhavanti, kānicitprakr̥tisamasamavāyārabdhāni bhavanti| dōṣāṇāmēva lakṣaṇāni dr̥śyantē prakr̥tisamasamavāyārabdhāni, viparītāni tu vikr̥tiviṣamasamavāyārabdhāni| yathātraiva vātapaittikē jvarē aruciḥ, rōmaharṣaśca; vakṣyamāṇavātaślaiṣmikē santāpaḥ; ēvaṁ kaphapittajē liptatiktāsyatvaṁ sannipātajē sāsrakaluṣādinētratvaṁ śirōlōṭhanādi, prakr̥tisamasamavāyavikr̥tiviṣamasamavāyayōścāyamarthaḥ– prakr̥tyā hētubhūtayā samaḥ kāraṇānurūpaḥ samavāyaḥ kāryakāraṇabhāvasambandhaḥ prakr̥tisamasamavāyaḥ, kāraṇānurūpaṁ kāryamityarthaḥ; yathā śuklatantusamavāyārabdhasya śuklatvaṁ paṭasya; vikr̥tyā hētubhūtayā viṣamaḥ kāraṇānanurūpaḥ samavāyō vikr̥tiviṣamasamavāyaḥ; yathā haridrācūrṇasaṁyōgajaṁ lauhityamiti, yathā vātapittayōrlakṣaṇēṣu arucirōmaharṣau| imau tu vikr̥tyārabdhau dr̥śyētē; vātaślēṣmaṇōrlakṣaṇēṣu santāpō nāsti, sānnipātikajvaralakṣaṇē dr̥śyatē sō'pi vikr̥tyārabdhaḥ| śirasō lōṭhanaṁ vātapittaślēṣmaṇāṁ lakṣaṇēṣu na dr̥śyatē sānnipātikajvaralakṣaṇē dr̥śyatē tadapi vikr̥tyārabdham| ēvaṁ dvandvajasannipātajēṣu sarvēṣvapi rōgēṣu bōddhavyam||14||–

madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)

vātaślēṣmajvaralakṣaṇamāha– staimityaṁ parvaṇāṁ bhēda ityādi| svēdāpravartanaṁ svēdasya ā samantādakāraṇēna pravartanaṁ vikr̥taviṣamasamasamavāyārabdhatvāditi kārtikaḥ| yuktaṁ caitat; yadāha hārītaḥ– “śirōgrahaḥ svēdabhavō jvarasya kāsaśca liṅgaṁ kaphavātajasya|” iti| svēdabhavaḥ svēdōtpattiḥ| madhyavēgō nātitīkṣṇō nātimr̥duriti||15-16||

ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)

vātaślēṣmajvaralakṣaṇamāha– staimityamityādi| staimityaṁ ārdravastrāvaguṇṭhitamiva, anyē niścalatvaṁ jvaritasya| parvaṇāṁ bhēdō vēdanāviśēṣaḥ sandhiṣu| nidrā prasiddhā| gauravam aṅgānām| śirōgrahaḥ śirōgr̥hītamiva manyatē| pratiśyāyō nāsāsrāvaḥ| svēdāpravartanaṁ svēdasya āsamantātpravartanam| yaduktaṁ hārītē– “śirōgrahaḥ svēdabhavaśca kāsō jvarasya liṅgaṁ kaphavātajasya|” iti| svēdabhavaḥ svēdōtpattiḥ| idamapi lakṣaṇaṁ vikr̥tiviṣamasamavāyārabdham| santāpō'pi vikr̥tiviṣamasamavāyārabdhaḥ| madhyavēgō nātitīkṣṇō nātimr̥duriti ||15-16||

madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)

pittaślēṣmajvaralakṣaṇamāha– liptētyādi| ślēṣmaṇā liptaṁ ca pittēna tiktaṁ ca āsyaṁ mukhaṁ yasya, tasya bhāvō liptatiktāsyatā| tandrā nidrāvatklāntiḥ| mōhō mūrchā| ētāni liṅgāni prāyōbhāvitvēna nirdiṣṭāni, tēnānyānyapi carakōktāni bōddhavyāni| yathā– “tathā stambhaśca saṁsvēdaḥ kaphapittapravartanam|” iti||17||

ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)

ślēṣmapittajvaramāha– liptētyādi| ślēṣmaṇā liptaṁ pittēna tiktaṁ ca mukhaṁ yasya, tasya bhāvō liptatiktāsyatā, liptāsyatā tiktāsyatā cētyarthaḥ| tandrā nidrāvatklāntiḥ| tandrālakṣaṇamāha– “ indriyārthēṣvasaṁvittirgauravaṁ jr̥mbhaṇaṁ klamaḥ| nidrārtasyēva yasyēhā tasya tandrāṁ vinirdiśēt||” iti| mōhō mūrchā| anyatsugamam||17||

madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)

sānnipātikajvaralakṣaṇamāha– kṣaṇē dāha ityādi| rujā śūlam, asthyādibhiḥ sambadhyatē| sāsrāvē sāśruṇī| kaluṣē āvilavarṇē| nirgataṁ bhugnaṁ saṅkucitatā yayōstē nirbhugnē, “visphāritē ityarthaḥ” iti jējjaṭaḥ; “antaḥpraviṣṭē” ityanyē, “atikuṭilē” iti cakraḥ| śūkaiḥ śūkaśimbi(mbā)dhānyādēḥ| paridagdhā dagdhavatkr̥ṣṇavarṇā| kharasparśā kharōgōjihvāvat sparśō yasyāṁ sā tathā| srastāṅgatā niḥsahāvayavatā| ṣṭhīvanaṁ raktasya pittasya vā mukhēna svalpōdgiraṇam| śirasō lōṭhanamitastataścālanam| kr̥śatvaṁ nātigātrāṇāṁ dōṣapūrṇatvēna| pratataṁ nirantaram| kōṭhō bhālukitantrē paṭhitaḥ| tadyathā– “varaṭīdaṣṭasaṅkāśaḥ kaṇḍūmāṁllōhitō'srakaphapittāt| kṣaṇikōtpādavināśaḥ kōṭha iti nigadyatē tajjñaiḥ||” iti| mūkatvaṁ mandavacanatā, avacanatā vā| gurutvamudarasya ca udaragauravam, cirātpākaśca dōṣāṇāmiti atisāmatārabdhatvēna| cakārādanyānyapi ca bōddhavyāni| yadāha vāgbhaṭaḥ– “tadvacchītaṁ mahānidrā divā jāgaraṇaṁ niśi| sadā vā naiva vā nidrā mahān svēdō'thavā na vā|| gītanartanahāsyādivikr̥tēhāpravartanam|” (vā. ni. a. 2) iti| ētacca lakṣaṇaṁ trayōdaśasannipātēṣu madhyē svamānādvr̥ddhairdōṣaistulyairārabdhasya jvarasya carakēṇa paṭhitaṁ; dvyulbaṇaikōlbaṇādīnāṁ ca dvādaśānāṁ lakṣaṇaṁ tatraiva draṣṭavyam| tathāca kāśmīrapāṭhē carakaḥ– “bhramaḥ pipāsā dāhaśca gauravaṁ śirasō'tiruk| vātapittōlbaṇē vidyālliṅgaṁ mandakaphē jvarē|| śaityaṁ kāsō'rucistandrāpipāsādāhahr̥dvyathāḥ| vātaślēṣmōlbaṇē vyādhau liṅgaṁ pittāvarē viduḥ|| chardiḥ śaityaṁ muhurdāhastr̥ṣṇā mōhō'sthivēdanā| mandavātē vyavasyanti liṅgaṁ pittakaphōlbaṇē|| sandhyasthiśirasaḥ śūlaṁ pralāpō gauravaṁ bhramaḥ| vātōlbaṇē syāddvyanugē tr̥ṣṇā kaṇṭhāsyaśuṣkatā|| raktaviṇmūtratā dāhaḥ svēdastr̥ṣṇā balakṣayaḥ| mūrchā cēti tridōṣē syālliṅgaṁ pittē garīyasi| ālasyārucihr̥llāsadāhavamyaratibhramaiḥ| kaphōlbaṇaṁ sannipātaṁ tandrā kāsēna cādiśēt|| pratiśyācchardirālasyaṁ tandrā'rucyagnimārdavam| hīnavātē pittamadhyē liṅgaṁ ślēṣmādhikē matam|| hāridramūtranētratvaṁ dāhastr̥ṣṇā bhramō'ruciḥ| hīnavātē madhyakaphē liṅgaṁ pittādhikē matam|| śirōrugvēpathuśvāsapralāpaśchardyarōcakāḥ| hīnapittē madhyakaphē liṅgaṁ vātādhikē matam|| śītatā gauravaṁ tandrā pralāpō'sthiśirōtiruk| hīnapittē vātamadhyē liṅgaṁ ślēṣmādhikē viduḥ|| varcōbhēdō'gnidaurbalyaṁ tr̥ṣṇā dāhō'rucirbhramaḥ| kaphahīnē vātamadhyē liṅgaṁ pittādhikē viduḥ|| śvāsaḥ kāsaḥ pratiśyāyō mukhaśōṣō'tipārśvaruk| kaphahīnē pittamadhyē liṅgaṁ vātādhikē matam||” (ca. ci. a. 3) iti| vikr̥tau niyamō nāsti; tēna vikr̥tiviṣamasamavāyā anēkaprakārā bhavanti| ataḥ suśrutēnāpyanyādr̥śaḥ sannipātalakṣaṇaṁ paṭhitam– “nātyuṣṇaśītō'lpasañjñō bhrāntaprēkṣī hataprabhaḥ| kharajihvaḥ śuṣkakaṇṭhaḥ svēdaviṇmūtravarjitaḥ|| sāśrunirbhugnanayanō bhaktadvēṣī hatasvaraḥ| śvasannipatitaḥ śētē pralāpōpadravānvitaḥ|| abhinyāsaṁ tu taṁ prāhurhataujasamathāparē| sannipātajvaraṁ kr̥cchramasādhyamaparē jaguḥ||” (su. u. taṁ. a. 39) iti| tathā bhālukitantrē dvyulbaṇaikōlbaṇādilakṣaṇamanyathā paṭhitam| tadyathā– “vātapittādhikō yasya sannipātaḥ prakupyati| tasya jvarō'ṅgamardastr̥ṭtāluśōṣapramīlakāḥ|| ādhmānatandrārucayaḥ śvāsakāsabhramaśramāḥ| pittaślēṣmādhikō yasya sannipātaḥ prakupyati|| antardāhō bahiḥ śītaṁ tasya tandrā ca bādhatē| tudyatē dakṣiṇaṁ pārśvamuraḥśīrṣagalagrahāḥ|| niṣṭhīvēt kaphapittaṁ ca tr̥ṣṇā kaṇḍūśca jāyatē| viḍbhēdaśvāsahikkāśca bādhantē sapramīlakāḥ|| vibhuphalgū ca tau nāmnā sannipātāvudāhr̥tau| ślēṣmānilādhikō yasya sannipātaḥ prakupyati|| tasya śītajvarō nidrā kṣuttr̥ṣṇā pārśvanigrahaḥ| śirōgauravamālasyamanyāstambhapramīlakāḥ|| udaraṁ dahyatē cāsya kaṭirbastiśca dūyatē| sannipātaḥ sa vijñēyō makarīti sudāruṇaḥ|| vātōlbaṇaḥ sannipātō yasya jantōḥ prakupyati| tasya tr̥ṣṇājvaraglānipārśvarugdr̥ṣṭisaṅkṣayāḥ|| piṇḍikōdvēṣṭanaṁ dāha ūrusādō balakṣayaḥ| saraktaṁ cāsya viṇmūtraṁ śūlaṁ nidrāviparyayaḥ|| nirbhidyatē gudaṁ cāsya bastiśca parikr̥tyatē| āyamyatē bhidyatē ca hikkatē vilapatyapi|| mūrchati sphāyatē rauti nāmnā visphurakaḥ smr̥taḥ| pittōlbaṇaḥ sannipātō yasya jantōḥ prakupyati|| tasya dāhō jvarō ghōrō bahirantaśca vardhatē| śītaṁ ca sēvamānasya kupyataḥ kaphamārutau|| tataścainaṁ pradhāvantē hikkāśvāsapramīlakāḥ| visūcikā parvabhēdaḥ pralāpō gauravaṁ klamaḥ|| nābhipārśvarujā tasya svinnasyāśu vivardhatē| svidyamānasya raktaṁ ca srōtōbhyaḥ sampravartatē|| śūlēna pīḍyamānasya tr̥ṣṇā dāhaśca vardhatē| asādhyaḥ sannipātō'yaṁ śīghrakārīti kathyatē|| nahi jīvatyahōrātramētēnāviṣṭavigrahaḥ| kaphōlbaṇaḥ sannipātō yasya jantōḥ prakupyati|| tasya śītajvarasvapnagauravālasyatandrayaḥ| chardimūrchātr̥ṣādāhatr̥ptyarōcakahr̥dgrahāḥ|| ṣṭhīvanaṁ mukhamādhuryaṁ śrōtravāgdr̥ṣṭinigrahaḥ| ślēṣmaṇō nigrahaṁ cāsya yadā prakurutē bhiṣak|| tadā tasya bhr̥śaṁ pittaṁ kuryāt sōpadravaṁ jvaram| nigr̥hītē tu pittē ca bhr̥śaṁ vāyuḥ prakupyati|| nirāhārasya sō'tyarthaṁ mēdōmajjāsthi bādhatē| athātra snāti bhuṅktē vā trirātraṁ na hi jīvati|| mēdōgataḥ sannipātaḥ kapphaṇaḥ sa udāhr̥taḥ| kāmānmōhācca lōbhācca bhayāccāyaṁ prapadyatē|| madhyahīnādhikairdōṣaiḥ sannipātō yadā bhavēt| tasya rōgāsta ēvōktāḥ prāyō dōṣabalāśrayāḥ||” ityādi| nanu, vātādayaḥ parasparaṁ viruddhaguṇāḥ; viruddhaguṇānāṁ ca sambhūyaikakāryārambhakatvaṁ nōpapadyatē, parasparōpaghātāttuhinadahanayōriva; tatkathaṁ sānnipātikavikārōtpattiriti ‘tadyathā– vātasya śītarūkṣādiguṇayuktasya uṣṇasnigdhādiguṇayuktēna pittēna, tathā kaphasya gauravasnigdhātmakasyōbhābhyāṁ virōdhaḥ| “tatra rūkṣō laghuḥ śītaḥ kharaḥ sūkṣmaścalō'nilaḥ| pittaṁ sasnēhatīkṣṇōṣṇaṁ laghu visraṁ saraṁ dravam| snigdhaḥ śītō gururmandaḥ ślakṣṇō mr̥tsnaḥ sthiraḥ kaphaḥ|| kaṭvamlalavaṇaṁ pittaṁ svādvamlalavaṇaḥ kaphaḥ| kaṣāyatiktakaṭukō vāyurduṣṭō'numānataḥ||” iti| kiñca, mithyāhāravihārābhyāṁ dōṣā yugapadutpadyantē āhōsvitkālavyavadhānēna? ādyē samabalatvēna tāratamyēna vā? nādyaḥ, sarvēṣāṁ samabalatvēna parasparaghātakānāṁ yugapadutpattirna syāt| atha bhinnāśrayatayā sā'stu; tadapi na, kupitānāṁ sarvadēhavyāpitvēna parasparasambandhāt| taduktam– “vyāpnōti sahasā dēhamāpādatalamastakam|” iti| kiñca jvarōtpattau tāvatkupitānāmāmāśayagatānāṁ rasadūṣakāṇāṁ jvarōtpādakatvaṁ, tanmilitānāmēva syādyathāduṣṭēnēti| na dvitīyaḥ, pūrvadōṣādhikatvāt| kiñca tāratamyēnōtpattau mūṣakamārjāravadvirōdhē prāgēva tēna prabalēna durbalāghātaḥ sukaraḥ; dr̥śyatē ca mātsyō nyāyaḥ| atha yugapadutpādakā āhārādayō na bhavanti; tatra yugapadutpādakadravyamēkamanēkaṁ vā? tasya ( ēkatvē)pāñcabhautikatvēna viruddhaguṇādhikāra(karaṇa)sya tridōṣōtpādakatvaṁ na syāt| astu vā'vicāritaramaṇīyam| ēkamēvābhyavahrīyata iti katham? astu vā sādhakatvēna sahakāriṇi dravyābhyavahārē tasya viruddhaguṇavattvēna dōṣāntaraghātakatvēnānutpattiḥ; tadavasthatayaiva jāyamānaḥ kēvalaikadōṣajō na saṁsargasannipātajō jvara iti| athādr̥ṣṭādhīnatvēna sahakāriṇō bhāvē (sambhavē) ēkābhyavahārē sannipātaḥ, tarhi sarvēṣāṁ samabalatvēnētyatrōktadōṣaḥ syāt| athānēkadravyāṇāmabhyavahārē tridōṣaprakōpaṇaṁ na sambhavati| tatra tulyānāmēvābhyavahāraḥ kathaṁ? yatō'bhinnarucitvāt| yathārucyabhyavahārē tāratamyasambandhāt| tāratamyēnaiva bhavati prakōpō na yugapaditi pratijñāhāniḥ| atrāpyadr̥ṣṭādhīnatvāttulyābhyavahārē pratighātakatvābhāvē'pi yaugapadyaṁ; tarhi sa ēva dōṣaḥ| atha kālavyavadhānēna, tatra pūrvasmāduttarasya bhinnaḥ kālō bhavēt; samabalō vā nyūnādhikabalō vā? nādyaḥ, upasañjātavirōdhitvēnōtpattumēva na śaknōti| na dvitīyaḥ, nyūnabalatvēna pūrvaprabalēnaiva vināśitatvāt, akiñcitkaratvācca| na tr̥tīyaḥ, vicārāsahatvāt| tatra vaktavyam adhikabalatvamutpattēḥ pūrvaṁ paścādvā? nādyaḥ, anutpannasyādhikyābhāvāt| adhikatvaṁ dharmaḥ, sa tu sati dharmiṇi cintyaḥ| atha paścāt? tanna, utpattyadhikē adhikēna ghātasyōpasañjātavirōdhina utpattirēva na, kutō'dhikatvam| atrāpyadhikatvaṁ na sambhavati| tasmādviruddhaguṇānāṁ sambhūya kartr̥tvaṁ ghaṭaghaṭābhāvayōriva ghaṭaghaṭapradhvaṁsayōriva sahāvasthāyitvaṁ nāsti dahanatuhinavat| atrōcyatē– sarvē vikalpā anaṅgīkārapāśahatāḥ, sannipātastu syādēva; mithyāhārādinā kupitā dōṣā yugapatkālavyavadhānēna vā, samabalatvēna tāratamyēna vā parasparaviruddhā api svasthānādāmāśayamāgatya rasaṁ dūṣayitvā dvandvasannipātōtpādakā bhavanti, uktaṁ ca– mithyāhārētyādi| kālavyavadhānēnōtpannānāmapi kālāntarēṇa yaugapadyamēva bhavatīti na kadācidanupapattiḥ| nanu, kathamādipaścādbhāvēnōtpannānāṁ yaugapadyamiti cēt? tanna, dōṣāddōṣāntarōtpattēḥ| taduktam– “ēkaḥ prakupitō dōṣaḥ sarvānēva prakōpayēt| ēkaḥ praśamitō dōṣaḥ sarvān dōṣānnivārayēt||” iti| tathāca carakaḥ– “kaściddhi rōgō rōgasya hēturbhūtvā praśāmyati||” iti| atra rujākaratvāddōṣō'pi rōga iti ṭīkākr̥tō vyācakṣatē, ‘vikr̥tō dōṣō rōga’ iti samudāyasamudāyinōrabhēdavādināṁ mataṁ pūrvamēvōktam| anyacca tathā– “vikr̥tāvikr̥tā dēhaṁ ghnanti tē vartayanti ca|” iti| vikr̥tānāṁ ghātakatvaṁ rōgarūpēṇaiva bhavati, yā vikr̥tiḥ sa ēva rōga iti na dōṣarōgayōrbhēdaḥ| astu vā bhēdaḥ, militairdōṣaiḥ rōgaḥ kriyata iti| kathañcidapi ēkānēkadravyābhyavahārē sahakāriṇō daivāttrayāṇāṁ prakōpō bhavatyēva| uktaṁ ca– “dr̥ṣṭāparādhajaḥ kaścitkaścitpūrvāparādhajaḥ| tatsaṅkarādbhavatyanyō vyādhirēvaṁ tridhā smr̥taḥ||” iti| tathā– “pittakṣōbhē tilābhyaṅgō rātrau ca dadhibhōjanam| anidrā maithunaṁ yasya sannipātō bhavēddhruvam||” iti| nanu dōṣāṇāṁ bādhyabādhakabhāvēnādipaścādbhāvēnōtpattirdōṣāddōṣāntarōtpattirvā na sambhavatītyanupadamēvōktam|” atra samādhānamuktaṁ dr̥ḍhabalēna, yathā– “viruddhairapi na tvētē guṇairghnanti parasparam| dōṣāḥ sahajasātmyatvādghōraṁ viṣamahīniva||” iti (ca. ci. a. 26)| ētaccānyē dūṣayanti– sahajatvādityanaikāntikaṁ, yataḥ sahajānapi dhātūn dōṣā upaghnanti; sātmyatvādityapi sādhyāviśiṣṭaṁ, yataḥ sātmyatvamabādhakatvaṁ, tadēva ca dōṣāṇāmiha sādhyam| atrōcyatē– dōṣā nōpaghnantīti kō'yamanupaghātaḥ sādhyatē? vikr̥tērakārakatvaṁ vā, avināśakatvaṁ vā? nādyaḥ, dōṣāṇāṁ parasparaṁ vikr̥tikartr̥tvāt| yathōktaṁ carakē– “viśōṣayēdvastigataṁ saśukraṁ mūtraṁ sapittaṁ pavanaḥ kaphaṁ vā| yadā tadā'śmaryupajāyatē tu kramēṇa pittēṣviva rōcanā gōḥ||” (ca. ci. a. 26) iti; tathā cōktaṁ vāgbhaṭēna– “saślēṣmamēdaḥ pavanaḥ sāmamatyarthasañcitam| abhibhūyētaraṁ dōṣamūrū cētpratipadyatē|| sakthyasthinī prapūryāntaḥ ślēṣmaṇā stimitēna ca| tadā stabhnāti tēnōrū stabdhau śītāvacētanau||’ (vā. ni. a. 15) iti| avināśakatvaṁ tu vidyata ēva, dhātudōṣayōḥ parasparaṁ ca dōṣāṇāṁ sarvathōcchēdapratipādakāgamābhāvāt, maraṇaprasaṅgācca ; dōṣāṇāmapi dēhadhārakatvāt; tasmātsarvathōcchēdanirāsābhiprāyēṇaiva dr̥ḍhabalavacanamiha draṣṭavyaṁ; tataḥ kutō'naikāntikatā| na caivaṁ sati viṣasya viṣādakartr̥tvēna dr̥ṣṭāntaviphalatvaṁ, viṣasya viṣādādavāntarakhyāpārasya prāṇavināśakatvāt; naca sarvātmanā dr̥ṣṭāntō bhavatīti| sātmyatvādityasyāyamarthaḥ– sātmyatvēna pratīyamānatvāt| dōṣāḥ parasparaṁ nōpaghnanti, anupaghātakatvēna pratīyamānatvāt; yadyathā pratīyatē tattathā nirdiśyatē, yathā'gnikāryō dhūmō'gnikāryatvēnēti, tatkutaḥ sādhyāviśiṣṭatvamiti| cakradattastu sahajasātmyatvādityēkamēva hētuṁ vyākhyātavān– sahajaṁ svābhāvikaṁ dōṣāṇāṁ sātmyatvamiti| dr̥ḍhabalōktahētudvayāsvarasēna gayadāsastu hētvantaramuktavān– “daivāddōṣasvabhāvādvā dōṣāṇāṁ sānnipātikē| viruddhaiḥ svaguṇaiḥ kaścinnōpaghātaḥ parasparam||” iti saṅkṣēpaḥ||18-23||

ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)

atha sānnipātikajvaralakṣaṇamāha– kṣaṇē dāha ityādi| rujāśabdō'sthyādibhiḥ sambadhyatē| lōcanē sāsrāvē sāśruṇī, kaluṣē āvilē, raktē lōhitavarṇē, nirbhugnē visphāritē iti jējjaṭaḥ, atikuṭilē iti cakraḥ| karṇau sasvanau saśabdau, sarujau vēdanāyuktau bhavataḥ| kaṇṭhaḥ śūkairdhānyāgrasūkṣmakaṇṭakākāraiḥ, anyē kapikacchūśūkairivāvr̥taḥ vyāpta iva| tandrā prasiddhā, mōhō'caitanyaṁ bhavati, pralāpō'sambaddhabhāṣaṇam| bhramaścakrārūḍhastyēva, anyē tu viparītapadārthajñānaṁ sthāṇau tuṣajñānavat| jihvā paridagdhā dagdhavatkr̥ṣṇavarṇā, kharasparśā kaṇṭakinī ca| srastāṅgatā niḥsahāvayavatā, anyē vikalāṅgatvamāhuḥ| ṣṭhīvanaṁ mukhēna raktapittasya| īṣatkaphamiśritasyōdgiraṇam| śirasō lōṭhanamitastataḥ śiraścālanam| tr̥ṣṇā pipāsā| nidānāśaḥ hr̥di vyathā svēdamūtrapurīṣāṇāṁ cirēṇālpaśō darśanaṁ cirāt srutiḥ| kr̥śatvaṁ nātigātrāṇāṁ nātidaurbalyaṁ dōṣapūrṇatvāt| pratataṁ nirantaraṁ, kaṇṭhakūjanaṁ avyaktaśabdaḥ| kōṭhānāṁ śyāvaraktavarṇānāṁ maṇḍalānāṁ ca darśanaṁ; kōṭhalakṣaṇaṁ bhālukitantrē paṭhitam– “varaṭidaṣṭasaṅkāśaḥ kaṇḍūmāmँllōhitō'srakaphapittāt| kṣaṇikōtpādavināśaḥ kōṭha iti nigadyatē tajjñaiḥ” iti, athavā kōṭhāḥ avyaktamukhāḥ piḍikāprāyāḥ, tēṣāṁ ca śyāvaraktānāṁ darśanaṁ, śarīrē maṇḍalānāṁ ca sakalānāṁ ca darśanam| mūkatvaṁ mandavacanatā avacanatā vā| srōtasāṁ mukhanāsādirandhrāṇāṁ pākaḥ| gurutvamudarasya udaragauravam| cirātpākaśca dōṣāṇāmiti atisāmatvārabdhēna dōṣāṇāmēkatra militānāṁ cirakālēna pākō nirāmatā| cakārādanyānyapi bōddhavyāni| yadāha vāgbhaṭaḥ– “tadvacchītaṁ mahānidrā divā jāgaraṇaṁ niśi| sadā vā naiva vā nidrā mahān svēdō'tha naiva ca|| gītanartanahāsyādivikr̥tēhāpravartanam|” iti| ētacca lakṣaṇaṁ trayōdaśasannipātēṣu sāmānyaṁ vr̥ddhairdōṣaistulyairārabdhasya carakēṇa paṭhitam; ēvaṁ ‘ dvyulbaṇaikōlbaṇaiḥ ṣaṭ syuḥ’ ityādidvādaśasannipātānāṁ ca lakṣaṇaṁ bōddhavyam| tathā ca kāśmīrapāṭhē carakatantrē– “bhramaḥ pipāsā dāhaśca gauravaṁ śirasō'tiruk| vātapittōlbaṇē vidyālliṅgaṁ mandakaphajvarē|| śaityaṁ kāsō'rucistandrā pipāsādāhahr̥dvyathāḥ| vātaślēṣmōlbaṇē vyādhau liṅgaṁ pittāvarē viduḥ|| chardiḥ śaityaṁ bahirdāhastr̥ṣṇā mōhō'sthivēdanā mandē vātē vyavasyanti liṅgaṁ pittakaphōlbaṇē|| sandhyasthiśirasaḥ śūlaṁ pralāpō gauravaṁ bhramaḥ| vātōlbaṇē tridōṣē tu tr̥ṣṇā kaṇṭhāsyaśuṣkatā|| raktaviṇmūtranētratvaṁ dāhatr̥ḍbalasaṅkṣayāḥ| mūrchā cēti tridōṣē syālliṅgaṁ pittē garīyasi|| ālasyārucihr̥llāsadāhavamyaratibhramāḥ| kaphōlbaṇē sannipātē tandrā kāsō'pi jāyatē|| mūrchācchardiḥ pratiśyāyastandrā'rucyagnimārdavam| hīnavātē madhyapittē liṅgaṁ ślēṣmādhikē matam|| hāridramūtranētratvaṁ dāhastr̥ṣṇā'rucirbhramaḥ| hīnavātē madhyakaphē liṅgaṁ pittādhikē matam|| śirōrugvēpathuḥ śvāsapralāpaścchardyarōcakāḥ| hīnapittē madhyakaphē liṅgaṁ vātādhikē matam|| śītakaṁ gauravaṁ tandrā pralāpaḥ śirasō'tiruk|| hīnapittē vātamadhyē liṅgaṁ ślēṣmādhikē matam|| parvabhēdō'ṅgadaurbalyaṁ tr̥ṣṇā dāhō'rucirbhramaḥ|| kaphē hīnē madhyavātē liṅgaṁ pittādhikē viduḥ|| śvāsaḥ kāsaḥ pratiśyāyō mukhaśōṣō'tipārśvaruk|| kaphē hīnē madhyapittē liṅgaṁ vātādhikē matam|” iti|| vikr̥tau niyamō nāsti, tēna vikr̥tiviṣamasamavāyārabdhā anēkaprakārā bhavanti| prakr̥tisamasamavāyē sannipātē pr̥thagvātādijvarasyaiva lakṣaṇaṁ jñēyam| hīnamadhyādhikakramēṇa sannipātāḥ ēvaṁ ṣaṭ, dvyulbaṇēna trayaḥ, ēkōlbaṇēna trayaḥ, samatvēnaikaḥ, ēvaṁ trayōdaśasannipātāḥ prakr̥tau| atra suśrutastu dōṣōtkarṣāpakarṣatāratamyēna dhātvādyāvaraṇabhēdēna ca sannipātabhēdānāmānantyātpr̥thaglakṣaṇaṁ nōktavān; kintu tulyakupitairdōṣairēkamēva sannipātalakṣaṇaṁ paṭhitavān| tadyathā– “nātyuṣṇaśītō'lpasañjñō bhrāntaprēkṣī hataprabhaḥ|| kharajihvaḥ śūkakaṇṭhaḥ svēdaviṇmūtravarjitaḥ|| sāśrunirbhugnanayanō bhaktadvēṣī hatasvaraḥ|| śvasannipatitaḥ śētē pralāpōpadravairyutaḥ|| abhinyāsaṁ tu taṁ prāhurhataujasamathāparē|| sannipātajvaraṁ kr̥cchramasādhyamaparē viduḥ|| nidrōpētamabhinyāsaṁ kṣīṇamēnaṁ hataujasam|| sannyastagātraṁ sannyāsaṁ vidyātsarvātmakaṁ jvaram|” iti|| atha bhālukitantrē dvyulbaṇaikōlbaṇādilakṣaṇamanyathā paṭhitam| tadyathā– “āmō hyāhāradōṣātprathamamupacitō hanti vahniṁ śarīrē ślēṣmatvaṁ yāti bhuktaṁ sakalamapi tatō'sau kaphō vāyuduṣṭaḥ| srōtāṁsyāpūrya rundhyādanilamatha marutkōpayētpittamantaḥ sammūrchyānyōnyamētē prabalamiti nr̥ṇāṁ kurvatē sannipātam|| vātapittādhikō yasya sannipātaḥ prakupyati| tasya jvarō'ṅgamardastr̥ṭ tāluśōṣapramīlakau|| ādhmānatandrārucayaḥ śvāsakāsabhramaśramāḥ| pittaślēṣmādhikō yasya sannipātaḥ prakupyati|| antardāhō bahiḥ śaityaṁ tasya tandrā ca vardhatē| tudyatē dakṣiṇaṁ pārśvamuraḥśīrṣagalagrahaḥ|| niṣṭhīvētkaphapittaṁ ca kr̥cchrātkaṇḍūśca jāyatē| viḍbhēdaśvāsahikkāśca vardhantē sapramīlakāḥ|| vibhuḥ phalguśca tau nāmnā sannipātāvudāhr̥tau| ślēṣmānilādhikō yasya sannipātaḥ prakupyati|| tasya śītajvarō nidrā kṣuttr̥ṣṇā pārśvanigrahaḥ| śirōgauravamālasyamanyāstambhapramīlakāḥ|| udaraṁ dahyatē cāsya kaṭī bastiśca dūyatē| sannipātaḥ sa vijñēyō makarīti sudāruṇaḥ|| vātōlbaṇaḥ sannipātō yasya jantōḥ prakupyati| tasya śītajvarō nidrā kṣuttr̥ṣṇāpārśvanigrahāḥ| śirōgauravamālasyamanyāstambhapramīlakāḥ|| udaraṁ dahyatē cāsya kaṭī bastiśca dūyatē| sannipātaḥ sa vijñēyō makarīti sudāruṇaḥ|| vātōlbaṇaḥ sannipātō yasya jantōḥ prakupyati| tasya tr̥ṣṇā jvarō glāniḥ pārśvaruk dr̥ṣṭisaṅkṣayāḥ|| piṇḍikōdvēṣṭanaṁ dāha ūrusādō balakṣayaḥ| saraktaṁ cāsya viṇmūtraṁ śūlaṁ nidrāviparyayaḥ|| nirbhidyatē gudaṁ cāsya bastiśca parigr̥hyatē| āyamyatē bhidyatē ca hikkatē vilapatyapi|| mūrchatē sphāryatē rauti nāmnā visphārakaḥ smr̥taḥ| pittōlbaṇaḥ sannipātō yasya jantōḥ prakupyati|| tasya dāhajvarō ghōrō bahirantaśca vardhatē| śītaṁ ca sēvamānasya kupyataḥ kaphamārutau| tataścainaṁ prabādhantē hikkāśvāsapramīlikāḥ|| visūcikā parvabhēdaḥ pralāpō gauravaṁ klamaḥ| nābhipārśvarujā tasya svinnatyāśu vivardhatē|| svidyamānasya raktaṁ ca srōtōbhyaḥ sampravartatē| śūlēna pīḍyamānasya tr̥ṣṇā śvāsaḥ prabādhatē|| asādhyaḥ sannipātō'yaṁ śīghrakārīti kathyatē| na hi jīvatyahōrātramanēnāviṣṭavigrahaḥ|| kaphōlbaṇaḥ sannipātō yasya jantōḥ prakupyati| tasya śītajvaraḥ svapnagauravālasyatandrikāḥ| chardimūrchātr̥ṣādāhatr̥ṣṇārōcakahr̥dgrahāḥ| ṣṭhīvanaṁ mukhamādhuryaṁ śrōtravāgdr̥ṣṭinigrahaḥ|| athātra snāti bhuṅktē vā trirātraṁ naiva jīvati| mēdōgataḥ sannipātō hyulbaṇaḥ parikīrtitaḥ|| kāmānmōhācca lōbhācca bhayāccāpi prapadyatē| madhyahīnādhikairdōṣaiḥ sannipātō yadā bhavēt|| tasya rōgāsta ēvōktāḥ prāyō dōṣabalāśrayāḥ|” iti|| nanu vātādayaḥ parasparaṁ viruddhaguṇāḥ, parasparaṁ viruddhaguṇānāṁ ca tēṣāṁ sambhūyaikakāryārambhakatvaṁ nōpapadyatē, parasparōpaghātakatvāddahanatuhinayōriva, tatkathaṁ sānnipātikavikārōtpattiḥ? atra samādhānamuktaṁ dr̥ḍhabalēna, yathā “viruddhairapi na tvētē guṇairghnanti parasparam| dōṣāḥ sahajasātmyatvādghōraṁ viṣamahīniva||” iti| dr̥ḍhabalōktahētudvayādanyaddhētudvayaṁ gayadāsaścōktavān– “daivāddōṣasvabhāvādvā dōṣāṇāṁ sānnipātikē| viruddhaiśca guṇaiḥ kaścinnōpaghātaḥ parasparam||” iti||18-23||

madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)

tasya sannipātajvarasyāsādhyalakṣaṇamāha– dōṣē vibaddha ityādi| dōṣō malaṁ vātādiśca; jējjaṭastu malamēvāha, vibaddha iti vacanāt| naṣṭāgnitvamāhārāpākagamyam| yaduktaṁ carakē– “agniṁ jaraṇaśaktyā” (ca. vi. a. 4) iti| asādhyakr̥cchrasādhyābhidhānēna sukhasādhyō na bhavatīti darśitam| uktaṁ hi carakē– “sannipātō duścikitsyānām” (ca. sū. a. 25) iti| tathā bhālukiḥ– “mr̥tyunā saha yōddhavyaṁ sannipātaṁ cikitsatā||” iti| sarvasampūrṇalakṣaṇa iti sarvāṇi samagrāṇi, sampūrṇāni balīyāṁsi lakṣaṇāni yasya sa tathā||24||

ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)

saṅkṣēpataḥ tasya sannipātajvarasyāsādhyalakṣaṇamāha– dōṣē ityādi| dōṣō malaṁ vātādiśca| jējjaṭastu malaṁ purīṣamāha, vibaddha iti vacanāt| naṣṭāgnitvamiti annāvipākādavagantavyam| sarvāṇi sampūrṇāni lakṣaṇāni yasya sa tathā| īdr̥śō'sādhyaḥ, tatō'nyathā visadr̥śaḥ avibaddhadōṣō'lpalakṣaṇaḥ kr̥cchrasādhyaḥ| asādhyatvakr̥cchrasādhyatvābhidhānēna sukhasādhyō na bhavatīti darśitam| uktaṁ ca bhālukinā– “mr̥tyunā saha yōddhavyaṁ sannipātaṁ cikitsatā| yastu tatra bhavējjētā sa jētā''mayasaṅkulē|| sannipātārṇavē magnaṁ yō'bhyuddharati mānavam| kastēna na kr̥tō dharmaḥ kāṁ vā pūjāṁ na sō'rhati||” iti| suśrutē'pi sannipātajvarasya mōkṣavadhayōravadhikālō darśitaḥ– “saptamē divasē prāptē daśamē dvādaśē'pi vā| punarghōratarō bhūtvā praśamaṁ yāti hanti vā||” iti| bhālukinā'pyuktam– “saptamī dviguṇā yāvannavamyēkādaśī tathā| ēṣā tridōṣamaryādā mōkṣāya ca vadhāya ca||” iti| uktaṁ ca– “pittakaphānilavr̥ddhyā daśadivasadvādaśāhasaptāhāt| hanti vimuñcati vā'pi tridōṣajō dhātumalapākāt||” iti| vātādhikaḥ saptamē dinē, pittādhikō daśamē, ślēṣmādhikō dvādaśē, malapākādvimuñcati, dhātupākāddhanti| dhātupākalakṣaṇaṁ tantrāntarōktam– “sambādhyamānō hr̥di nābhidēśē gātrēṣu vā pākarujānvitēṣu| pakvēṣu vā tēṣu rujā jvarārtaḥ sa dhātupākī kathitō bhiṣagbhiḥ||” iti| tantrāntarē'pyuktam– “daśadvādaśasaptāhaiḥ pittaślēṣmānilādhikaḥ| paktvōṣmaṇā dhātumalān hanti muñcati vā jvaraḥ||” iti||24||

madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)

sannipātajvarōpadravamāha– sannipātētyādi||25||

ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)

sannipātōpadravamāha– sannipātajvarasyētyādi| sannipātajvarasya antē avasānē sannipātakṣapitaśarīrasya puṁsaḥ karṇamūlē karṇaparyantē sudāruṇaḥ kaṣṭatamaḥ śōphaḥ samprāptiviśēṣātkarmavaicitryātsañjāyatē, tēna śōphēna kaścidēvāturō vimucyatē, prāyō mārayatītyarthaḥ||25||

madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)

āgantujvaramāha– abhighātētyādi| abhighātō'bhihananaṁ śastralōṣṭamuṣṭilaguḍādibhiḥ; abhicāraḥ śyēnādiyāgakr̥taḥ, athavā viparītairmantrairlōhasrucā sarṣapādihōma ityāhuḥ| abhiṣaṅgaḥ kāmādīnāṁ bhūtānāṁ ca sambandhaḥ; yaduktaṁ carakē– “kāmaśōkabhayakrōdhairabhiṣaktasya yō jvaraḥ| sō'bhiṣaṅgajvarō jñēyō yaśca bhūtābhiṣaṅgajaḥ||” (ca. ci. a. 3) iti| abhiśāpō brāhmaṇaguruvr̥ddhasiddhānāmaniṣṭābhiśaṁsanam| taṁ cāgantujvaraṁ yathāsvaṁ dōṣairjānīyāt| yaduktam– “kāmaśōkabhayādvāyuḥ” ityādi| ayaṁ ca dōṣasambandhaḥ paścādbhāvī natvārambhaka iti samprāptyavasarē nirūpitam| śyāvāsyatētyādi| śyāvaḥ śuklānuviddhaḥ kr̥ṣṇō varṇaḥ; śyāmavarṇa ityanyē| viṣakr̥tē sthāvaraviṣabhakṣaṇādikr̥tē; atīsāraḥ tadviṣasyādhōgatvāt| ōṣadhigandhaja iti tīvrauṣadhigandhaghrāṇajē, “puṣpēbhyō gandharajasī ōjasvibhyō yadā'nilaḥ|” (su. u. taṁ. a. 39) ityādinā vr̥ddhasuśrutēna paṭhitaṁ tr̥ṇapuṣpākhyaṁ jvaramatraivāntarbhāvayanti| kāmaja ityādi abhimatakāminyādyaprāptinimittē| cittavibhraṁśō bhramādiḥ| yadāha vāgbhaṭaḥ– “kāmād bhramō'rucirdāhō hrīnidrādhīdhr̥tikṣayaḥ|” (vā. ni. a. 2) iti| bhayāditi bhayājjātē jvarē| ēvaṁ śōkācca kōpādityētayōrbōddhavyaṁ; śōkāt pralāpa iti sambandhaḥ; pralāpaścātra vātakāryaḥ, tasya vātapittakāryatvāt| ( viśēṣaniścayastu nidānāt, nidānamapi lakṣaṇaṁ bhavati|) uktaṁ ca– “kāmaśōkabhayādvāyuḥ, krōdhāt pittaṁ, trayō malāḥ|” (ca. ci. a. 3) ityādi| yadyēvaṁ tat kutaḥ krōdhajē vēpathuḥ? tasya vātakāryatvāt| ucyatē– “ēkaḥ prakupitō dōṣaḥ sarvānēva prakōpayēt|” iti vacanāt pittakōpitavātajanya ēvātra vēpathuḥ, athavā kruddhaśca vēpamānō dr̥śyatē iti na hi ‘ dr̥ṣṭēranupapannaṁ nāmēti jējjaṭaḥ| krōdhaḥ pittamiva vātaṁ ca kōpayatīti, tadyuktam| yadāha vidēhaḥ– “krōdhaśōkau smr̥tau vātaraktapittaprakōpaṇau|” iti| kōpāccēti cakārēṇa śirōrujaṁ samuccinōti| yadāha vāgbhaṭaḥ– “krōdhāt kampaḥ śirōruk ca, pralāpō bhayaśōkajaḥ|” (vā. ni. a. 2) iti| mānasatvāviśēṣē'pi bhayajādīnāṁ pr̥thagupādānaṁ hētubhēdāt; hētubhēdācca bhēdābhidhānaṁ hētupratyanīkacikitsārthamiti| abhicārētyādi| tr̥ṣṇā cēti cakārēṇābhicārajē dāhādikaṁ samuccinōti| yaduktaṁ hārītārthānuvādinā vāgbhaṭēna– “tatrābhicārikairmantrairhūyamānasya tapyatē| pūrvaṁ cētastatō dēhastatō visphōṭatr̥ḍbhramaiḥ|| sadāhamūrchairgrastasya pratyahaṁ vardhatē jvaraḥ|” (vā. ni. a. 2) iti| bhūtābhiṣaṅgāditi bhūtā dēvagrahādaya unmādanidānē vakṣyamāṇāḥ, tēṣāmabhiṣaṅgaḥ sambandhaḥ| udvēga udvignacittatā||26-29||–

ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)

athāgantukajvaralakṣaṇamāha– abhighātētyādi| abhighātō lōhaśastrakāṣṭhādinā, abhicāraḥ viparītairmantraiḥ lōhasrucā sarṣapādihōmaḥ, abhiṣaṅgaḥ kāmādīnāṁ bhūtādīnāṁ ca sambandhaḥ, abhiśāpaḥ brāhmaṇaguruvr̥ddhasiddhānāmākrōśō'niṣṭāpādanamabhiśapanam| taṁ cāgantukajvaraṁ yathāsvadōṣairjānīyāt| yaduktaṁ “kāmaśōkabhayādvāyuḥ” ityādi| ayaṁ ca dōṣasambandhaḥ paścādbhāvī na tvārambhaka iti samprāptyavasarē nirūpitam| āgantujvarāṇāṁ vaicitryamāha– śyāvētyādi| śyāvaḥ śuklānuviddhaḥ kr̥ṣṇō varṇaḥ, śyāvavarṇa ityanyē| viṣakr̥tē sthāvarādiviṣabhakṣaṇādikr̥tē, viṣasya tridōṣakartr̥tvē'pi atyantapittakaratvāt śyāvamukhatvam| atisāraḥ sthāvaraviṣayasyādhōgatvāt| tōdō vyathā| śēṣaṁ sugamam| tīvrauṣadhigandhaghrāṇajē vamathuḥ chardiḥ, kṣavaḥ chikkā| śēṣaṁ sugamam| kāmajē abhimatakāminyādyaprāptinimittajē| cittavibhraṁśaḥ kiṅkartavyatāmūḍhatvam| yaduktaṁ vāgbhaṭē– “kāmādbhramō'ratirdāhō hrīnidrādhīdhr̥tikṣayaḥ| dhyānaniḥśvāsabahulaṁ liṅgaṁ kāmajvarē smr̥tam||” iti| śēṣaṁ subōdham| bhayaśōkakōpābhiṣaṅgajvaramāha– bhayādityādi| bhayāditi bhayājjātē jvarē, ēvaṁ śōkātkōpādityatrāpi bōddhavyam| pralāpaḥ asambaddhabhāṣaṇaṁ, vēpathuḥ kampaḥ, bhayājjātē jvarē tathā śōkāt kōpādityētayōrbōddhavyam| śōkātpralāpa iti sambandhaḥ| pralāpaścātra vātakāryaḥ, sarvadaiva tasya vātakāryatvāt, viśēṣaniścayaśca nidānāt; nidānamapi kvacillakṣaṇaṁ bhavati| yadyēvaṁ tatkathaṁ krōdhādvēpathuḥ, tasyāpi vātakāryatvāt| ucyatē– “ēkaḥ prakupitō dōṣaḥ sarvānēva prakōpayē|t” iti pittakōpitavātajanya ēvātra vēpathuḥ, kruddhaśca vēpamānō dr̥śyatē iti na hi dr̥ṣṭēranupapannaṁ nāmēti jējjaṭaḥ| krōdhaḥ pittamiva vātaṁ ca kōpayatīti yuktaṁ; yadāha vidēhaḥ– “krōdhaśōkau smr̥tau vātaraktapittaprakōpaṇau|” iti| kōpāccēti cakārēṇa śirōrōgaṁ samuccinōti| yadāha vāgbhaṭaḥ– “krōdhātkampaḥ śirōruk ca pralāpō bhayaśōkajē|” iti| mānasatvāviśēṣē'pi bhayajādīnāṁ pr̥thagupādānaṁ hētubhēdāt, hētubhēdācca bhēdābhidhānaṁ hētupratyanīkacikitsārthamiti| abhicārābhiśāpābhyāṁ jātē jvarē mōhō'caitanyaṁ jāyatē; abhicārō mantrādibhirmāraṇaprayōgaḥ, abhiśāpō brahmarṣigurusiddhādīnāmabhiśapanamākrōśaḥ| tr̥ṣṇā cēti cakārēṇābhicārajē dāhādikaṁ samuccinōti| yaduktaṁ hārītamatānuvādinā vāgbhaṭēna– “tantrābhicārikairmantrairhūyamānasya tapyatē| pūrvaṁ cētastatō dēhastatō visphōṭatr̥ḍbhramaiḥ|| sadāhamūrchāgrastasya pratyahaṁ vardhatē jvaraḥ|” iti| bhūtā dēvagrahādaya unmādanidānē vakṣyamāṇāḥ, tēṣāmabhisamantātsaṅgastasmāt| udvēga udvignacittatā||26-29||

madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)

āgantujvarēṣvapi pratiniyatadōṣānubandhapradarśanārthamāha– kāmaśōkētyādi| trayō malā bhūtābhiṣaṅgāt kupyantīti bhūtaprabhāvāt| yacca carakēṇa nidānasthānē ‘abhiṣaṅgajaḥ punarvātapittābhyāṁ’ (ca. ni. a. 1) ityuktaṁ, tat prāyikaṁ mantavyamiti jējjaṭaḥ| cakrastvāha– “abhiṣaṅgaja ityanēna kāmādyabhiṣaṅgaja ucyatē, natu bhūtābhiṣaṅgajaḥ|” iti| bhūtasāmānyalakṣaṇā iti yasya bhūtasya dēvagrahādērabhiṣaṅgāt kupyanti tasya yallakṣaṇaṁ rōdanādi tēna saha sāmānyaṁ sadr̥śa lakṣaṇaṁ yēṣāṁ tē tathā, iti vyācakṣatē jējjaṭādayaḥ; dōṣalakṣaṇāni bhūtalakṣaṇāni ca bhavantītyarthaḥ||30||–

ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)

āgantujēṣu pratiniyatadōṣānubandhān pradarśayannāha– kāmētyādi| kāmaśōkabhayairvāyuḥ kupyati, krōdhēna pittaṁ, bhūtābhiṣaṅgāttrayō dōṣāḥ kupyanti| bhūtasāmānyalakṣaṇā iti yasya bhūtasya dēvagrahādērabhiṣaṅgātprakupyanti tasya yallakṣaṇaṁ rōdanādi tēna saha sāmānyaṁ lakṣaṇaṁ yēṣāṁ tē tathā iti vyācakṣatē jējjaṭādayaḥ| dōṣalakṣaṇāni bhūtalakṣaṇāni ca bhavantītyarthaḥ; tacca vakṣyamāṇē unmādanidānē draṣṭavyam||30||–

madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)

atha viṣamajvarasamprāptimāha– dōṣō'lpa ityādi| alpa ityanēnābalatvāt kālaviśēṣamavāpya labdhabalō jvarayati, yastu balavān sa nityajvaramēva karōti| ahitasambhūta iti ahitāhārācārādisambhūtō vr̥ddhaḥ| jvarōtsr̥ṣṭasya sahasā nivr̥ttajvarasya| vāśabdēna prathamatō'pi viṣamajvarō bhavatīti darśayati| yaduktam– “ārambhādviṣamō yastu” ityādi| dhātumanyatamaṁ rasaraktādikam| viṣamajvaraṁ tr̥tīyakādikam| viṣamajvarasāmānyalakṣaṇaṁ ca bhālukinā paṭhitam– “yaḥ syādaniyatāt kālācchītōṣṇābhyāṁ tathaiva ca| vēgataścāpi viṣamō jvaraḥ sa viṣamaḥ smr̥taḥ||” iti||31||–

ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)

atha viṣamajvarasamprāptimāha– dōṣa ityādi| jvarōtsr̥ṣṭasya puṁsō'lpō dōṣaḥ punarahitasambhūtaḥ san anyatamaṁ dhātuṁ prāpya viṣamajvaraṁ karōti| alpa ityanēnābalatvātkālaviśēṣamavāpya labdhabalō jvarayati, yastu balavān sa nityamēva jvaraṁ karōti| ahitasambhūta iti ahitāhārācārādijanitaḥ| jvarōtsr̥ṣṭasya sahasā nivr̥ttajvarasya| vāśabdēna prathamatō'pi viṣamajvarō bhavatīti darśayati| yaduktam– “ārambhādviṣamau yastu” iti| dhātumanyatamaṁ rasaraktādikam| viṣamajvaraṁ tr̥tīyādikam| viṣamajvarasāmānyalakṣaṇaṁ ca bhālukinā paṭhitaṁ; tadyathā– “yaḥ syādaniyatātkālācchītōṣṇābhyāṁ tathaiva ca| vēgataścāpi viṣamō jvaraḥ sa viṣamaḥ smr̥taḥ||” iti| ētē dhātugatāḥ||31||–

madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)

santatādijvarāṇāṁ pratiniyatadūṣyān dhātūnāha– santatamityādi| santataśabdaḥ satatasyōpalakṣaṇaḥ| tēnaitaduktaṁ bhavati– rasasthaḥ santataṁ, raktasthaḥ satatakamiti; yaduktaṁ carakē– “ raktadhātvāśrayaḥ prāyō dōṣaḥ satatakaṁ jvaram|” (ca. ci. a. 3) iti ( prāyōgrahaṇāt satatakō raktavyatiriktaṁ rasadhātumāśrayatē)| rasagrahaṇaṁ cātra viśēṣaparaṁ, sarvajvarēṣu rasasyāvaśyadūṣyatvāt| anyē tu satatagrahaṇārthaṁ ‘santatau rasaraktasthau’ iti paṭhanti| tannātiyuktam, atra hi santatasatataśabdau sañjñāparau, natu sātatyavacanau; tēna santataśabdēna satatakasyānabhidhānāt kathamēkaśēṣa iti dōṣaḥ| anyēdyuriti anyēdyuṣkam| ghōraṁ duḥsaham| antakaṁ yamamiva, mārakatvāt| rōgasaṅkaram anēkarōgasaṅkulam||32-33||

ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)

santatādijvarāṇāṁ pratiniyatadūṣyān dhātūnāha– rasaraktasthō dōṣaḥ santataṁ kuryādityadhyāhāryamāṇēna sambandhaḥ| yō dōṣō rasaraktāśrayaḥ sa santataṁ jvaraṁ karōti| santataśabdaḥ satatasyōpalakṣaṇaḥ| tēnaitaduktaṁ bhavati– rasasthaḥ santataṁ, raktasthaḥ satatakamiti yaduktaṁ carakē– “raktadhātvāśrayaḥ prāyō dōṣaḥ satatakaṁ jvaram|” iti| rasagrahaṇaṁ cātra viśēṣaparaṁ, sarvajvarēṣu rasasyāvaśyaṁ duṣṭatvāt| anyē tu satataṁ sātatyārthakaṁ manyamānāḥ “santatau rasaraktasthau” iti paṭhanti| tanna yuktam| atra hētuḥ– santatasatataśabdau cātra sañjñāparau na tu sātatyavacanau, tēna santataśabdēna satatakasyānabhidhānātkathamēkaśēṣaḥ? bhinnarūpayōḥ samānārthayōrēva ēkaśēṣavidhānāt| tathā ca vārtikam– “virūpāṇāmapi samānārthānām” iti| kēcittu “satataṁ rasaraktasthaḥ” iti pāṭhaṁ paṭhitvā rasaraktasthō dōṣaḥ satatakaṁ jvaraṁ karōtīti| anyē tvatra santatamiti luptaṁ varṇayitvā santataṁ rasasthaḥ satataṁ raktasthaḥ kuryādityācakṣatē| sō'nyēdyuriti sa iti dōṣaḥ, piśitāśritō māṁsāśritaḥ, anyēdyuriti anyēdyuṣkam| dōṣō'sthimajjagataścaturthē'hni cāturthakaṁ kuryāt| kīdr̥śaṁ cāturthakaṁ? ghōraṁ suduḥsaham| antakaṁ yamamiva mārakatvāt| rōgasaṅkaramanēkarōgasaṅkulaṁ, yatō gambhīrasthānatvācciraklēśanatvācca rōgānanyānapyāvahati||32-33||

madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)

athaiṣāṁ lakṣaṇānyāha– saptāhamityādi| ētē vikalpā yathākramaṁ vātapittakaphōlbaṇatvēna jñēyāḥ| yathōktam– “pittakaphānilavr̥ddhyā daśadivasadvādaśāhasaptāhāt| hanti vimuñcati vā''śu tridōṣajō dhātumalapākāt||” iti| ayaṁ ca santatastridōṣaja ēva dvādaśāśrayatvēna| yaduktaṁ carakēṇa– “yathā dhātūṁstathā mūtraṁ purīṣaṁ cānilādayaḥ| yugapaccānupadyantē niyamāt santatē jvarē||” (ca. ci. a. 3) iti| santatyā avicchēdēna saptāhādīn vyāpya avisargī aparityāgī, atyantasaṁyōgē dvitīyā| nanu, yadyēvaṁ kathamasya viṣamajvarē pāṭhaḥ? muktānubandhitvaṁ viṣamatvaṁ, taccātra nāsti| naivam, asyāpi tathābhāvāt| tathā ca tallakṣaṇē carakaḥ– “visargaṁ dvādaśē kr̥tvā divasē'vyaktalakṣaṇaḥ| durlabhōpaśamaḥ kālaṁ dīrghamapyanuvartatē||” (ca. ci. a. 3) iti| yattūktaṁ kharanādēna– “jvarāḥ pūrvaṁ mayōktā yē pañca santatakādayaḥ| catvāraḥ santataṁ hitvā jñēyāstē viṣamajvarāḥ||” iti; tat santatē muktānubandhitvasyaikadā bhāvitvēnālpatvānna tadvyapadēśaḥ, ēkataṇḍulābhyavahārē'naśanaśabdasya vyapadēśavat; nahi tr̥tīyakādivadāvr̥ttyā muktānubandhitvamasyētyabhiprāyēṇa draṣṭavyam| athavā yā viṣamajvarōllēkhēna cikitsōktā sā santatavarjaṁ satatādiṣu kāryēti pratipādanārtham| haricandrēṇāpi kila| “karma sādhāraṇaṁ jahyāttr̥tīyakacaturthakau|” iti (ca. ci. a. 3) carakavacanādviṣamajvarōktacikitsā tr̥tīyakacaturthakayōrēva, anyēṣu dōṣapratyanīkacikitsā kāryēti vyākhyātam| asyāṁ haricandravyākhyāyāṁ karma sādhāraṇaṁ sarvatraiva viṣamajvarē kāryaṁ, viśēṣēṇa tr̥tīyakacaturthakayōriti draṣṭavyam; anyathā uktatantrāntaravirōdhaḥ| ahōrātrē satatakō dvau kālāvanuvartata iti ahni dvau kālau rātrau dvau kālau vā; ahni ēkakālaṁ rātrāvēkakālamēvaṁ vā; dvau kālau itīśānadēvaḥ, niyamānabhidhānāt tathā darśanācca| anuvartatē vēgaṁ karōti| tr̥tīyē'hni tr̥tīyaka iti vēgadināpēkṣayā tr̥tīyē'hni yō bhavati sa tr̥tīyakō bhavati, ēvaṁ caturthakē'pi vācyam||34-35||–

ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)

idānīmēkadōṣadvidōṣajasya santatajvarasya visargakālāvadhidvārēṇa lakṣaṇamāha– srōtōbhirityādi| sarvagātrānugāḥ sarvē dōṣā vātādayaḥ santatamavichinnaṁ jvaraṁ santāpaṁ kurvanti| kimbhūtāḥ rasavāhibhiḥ srōtōbhiḥ vistr̥tāḥ vistr̥tiṁ prāptāḥ, guravō duḥsahāḥ, sarvagātrānugāḥ santāpādinā samagraṁ gātraṁ vyāpnuvanti| santatyā nairantaryēṇa saptāhādīn vyāpya avisargī atyāgaśīlaḥ sa jvaraḥ santataḥ| ayaṁ sukhasādhyaḥ; taduktaṁ tantrāntarē “santatajvara ēvānyaḥ svalpadurbalakāraṇaḥ| ēkadōṣō dvidōṣō vā sukhasādhyaḥ prakīrtitaḥ||” iti| tathā ca– “vātikaḥ saptarātrēṇa daśarātrēṇa paittikaḥ| ślaiṣmikō dvādaśāhēna jvaraḥ pākaṁ pragacchati” iti, prakr̥tisamasamavētatvāt| nanu kathamasya viṣamajvarē pāṭhaḥ? yaduktaṁ kharanādēna– “jvarāḥ pañca mayōktā yē pūrvaṁ santatakādayaḥ| catvāraḥ santataṁ hitvā jñēyāstē viṣamajvarāḥ||” iti; muktānubandhitvādviṣamatvaṁ, vimucyānubadhnātīti, taccātra nāsti| naivam, asyāpi tathābhāvāt| tathā ca tallakṣaṇē carakaḥ– “visargaṁ dvādaśē kr̥tvā divasē'vyaktalakṣaṇam| durlabhōpaśamaḥ kālaṁ dīrghamapyanuvartatē||” iti| satatakādīnāṁ kālānuvartanatvēna lakṣaṇamāha– ahōrātra ityādi| kālāḥ ṣaṭ pūrvāhṇamadhyāhnāparāhṇakapradōṣārdharātrapratyūṣāḥ; pūrvāhṇapradōṣayōḥ kaphasya kālaḥ, madhyāhnārdharātrayōḥ pittasya, aparāhṇapratyūṣayōrvātasya| pūrvāhṇādīnāṁ ṣaṇṇāṁ kālānāṁ madhyē kāladvayamanuvartatē, vēgaṁ karōti sa satataḥ; ahni ēkakālaṁ rātrāvēkakālaṁ vā, ahni dvau kālau rātrau dvau kālau vā, ēvaṁ dvau kālāviti īśānō yaduktavān tatra dōṣōtkarṣāpakarṣābhyāmadhikakālatvaṁ hīnakālatvamapi jñātavyaṁ na tu niyamaḥ| anyēdyuṣkō jvara ēkakālamanuvartatē vēgaṁ karōti ahōrātrādanyasminnahōrātrē ēkakālamāgacchatītyarthaḥ| tr̥tīyakaḥ tr̥tīyē'hni ēkakālamiti sambadhyatē| cāturthakaścaturthē'hnītyatrāpyēkaṁ kālamiti| ētē catvārō viṣamajvarāḥ| yaduktaṁ kharanādēna– “jvarāḥ pañca mayōktāḥ” ityādinā| ēṣāṁ cōtpattikramō vr̥ddhasuśrutādavagantavyaḥ, sa yadāha– “ ahōrātrādahōrātrāt sthānātsthānē prapadyatē| tataścāmāśayaṁ prāpya karōti viṣamajvaram|| tathā pralēpakō jñēyaḥ śōṣiṇāṁ prāṇanāśanaḥ| duścikitsyatamō mandaḥ sa kaṣṭō dhātuśōṣakr̥t|| kr̥śānāṁ jvaramuktānāṁ mithyāhāravihāriṇām| dōṣaḥ svalpō'pi saṁvr̥ddhō dēhināmanilēritaḥ|| kaphasthānavibhāgēna yathāsaṅkhyaṁ karōti hi| satatānyēdyuṣkatryākhyacaturthānsapralēpakān||” iti| asyāyamarthaḥ– āmāśayahr̥dayakaṇṭhaśiraḥsandhaya iti pañca kaphasthānāni, ēṣu sthitairdōṣairyathāsaṅkhyamahōrātrāt sthānaṁ prapadya āmāśayaṁ gatvā satatādayaḥ kriyantē| tatrāmāśayasthitēna dōṣēṇa satataḥ kriyatē parantu dvikālaṁ naca sarvadā; na cāmāśayaprāptyā sarvadā'sya sambhavaprasaṅgaḥ, ahōrātrē svaprakōpakālāpēkṣayā jvarōtpattēḥ| hr̥dayasthitēna dōṣēṇa ēkasmin dinē āmāśayamāgatyānyēdyuḥ kriyatē, satatārambhakadōṣāpēkṣayāsya vyavahitatvāt| kaṇṭhasthitēna dōṣēṇaikasmin dinē hr̥dayamāgamyatē, anyasmin dinē āmāśayamāgatya jvara ārabhyatē tr̥tīyakaḥ| ēvaṁ śirasi sthitēna dōṣēṇa kaṇṭhahr̥dayāmāśayān tribhirdinaiḥ kramēṇa prāpya caturthē'hni cāturthakaḥ kriyatē| punaḥ svasthānagamanaṁ tu dōṣāṇāṁ hr̥tavēgatvēna lāghavādvēgadina ēva bhavati| sandhisthitēna dōṣēṇa pralēpakaḥ, sandhayaścāmāśayē'pi santīti sa sarvadā bhavati| aviṣamō'pyayaṁ viṣamasahacaritaḥ paṭhitaḥ, kaphasthānōtpādānurōdhāt| uktaṁ hi suśrutē– “ pralēpakastvaviṣamaḥ prāyaḥ klēśāya śōṣiṇām|” iti| viṣamajvara ēvānyaścāturthakaviparyayaḥ, iti| atra tantrāntarē– “asthimajjōbhayagatē cāturthikaviparyayaḥ| madhyē'hani jvarayati hyādāvantē ca muñcati||” iti| ādāvēkadinaṁ na bhūtvā madhyē dinadvayaṁ bhūtvā antē ēkadinaṁ na bhavatīti vyācakṣatē jējjaṭādayaḥ| “asthimajjōbhayagatē cāturthakaviparyayaḥ| tryahāddvyahaṁ jvarayati hyādāvantē vimuñcati||” iti tantrāntaram| cāturthakaviparyayō nāmnā jvaraḥ| asthi ca majjā ca asthimajjānau asthimajjñōrubhayaṁ tatra gatō yō malō'sthiṣu majjasu vā gatastasmin triprakārō jāyatē||34-35||–

madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)

viṣamajvarasyaikīyamatēna bhūtābhiṣaṅgajatvamāha– kēcidityādi| paravacanamapratiṣiddhamanumataṁ suśrutēna; ata ēva viṣamajvarē daivavyapāśrayaṁ balihōmādi bhūtōcitaṁ, yuktivyapāśrayaṁ kaṣāyapānādi dōṣōcitaṁ ca vidhīyatē| yadāha carakaḥ– “karma sādhāraṇaṁ jahyāttr̥tīyakacaturthakau| āganturanubandhō hi prāyaśō viṣamajvarē||” (ca. ci. a. 3) iti| atra sādhāraṇamiti daivayuktivyapāśrayamiti vyācakṣatē iti||36||

ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)

parakīyamatamāha– kēcidityādi| kēcana ācāryā viṣamajvaraṁ bhūtābhiṣaṅgōtthaṁ kathayanti| ata ēva viṣamajvarē daivavyapāśrayaṁ balimaṅgalahōmādibhūtōcitaṁ yuktivyapāśrayaṁ kaṣāyapānādikaṁ dōṣōcitaṁ ca vidhīyatē| yadāha carakaḥ– “karma sādhāraṇaṁ jahyāttr̥tīyakacaturthakau| āganturanubandhō hi prāyaśō viṣamajvarē||” iti| atra sādhāraṇamiti daivayuktivyapāśrayamiti vyācakṣatē||36||

madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)

ulbaṇadōṣabhēdēna tr̥tīyakacaturthakayōrlakṣaṇāntaramāha– kaphapittādityādi| trikagrāhī vēdanayā trikavyāpī, trikasya vātasthānatvēna tadgatau pittakaphāvanyasthānagatatvēna durbalau tr̥tīyadinē vēgaṁ kurutaḥ, yadi tu svasthānasthitau syātāṁ tadā santatajvaramēva kuryātāmiti jējjaṭaḥ| ēvaṁ śirasi kaphasthānē, pr̥ṣṭhē ca pittasthānē bōddhavyam| pr̥ṣṭhāditi lyablōpē karmaṇi pañcamī, pr̥ṣṭhaṁ vēdanayā vyāpyētyarthaḥ| naca vācyaṁ yadi trikaṁ vātasthānaṁ tatkathaṁ tatra pittakaphāviti; prakr̥tisthānāṁ dōṣāṇāṁ sthānaniyamō natu prakupitānāṁ, tēṣāṁ sarvadēhagatatvāt| yadāha suśrutaḥ– “kupitānāṁ hi dōṣāṇāṁ śarīrē paridhāvatām| yatra saṅgaḥ khavaiguṇyādvyādhistatrōpajāyatē||” (su. sū. a. 24) iti| ēvamanyasthānagatatvēna dōṣadaurbalyādi caturthakē'pi vācyam| prabhāvaṁ rujārūpāṁ śaktim| dvividhaṁ vivr̥ṇōti– jaṅghābhyāmityādi| jaṅghābhyāṁ śirasta iti| ētacca pañcamīdvayaṁ pūrvavat| pūrvamiti prathamaṁ, tatra bhūtvā nikhilaṁ dēhaṁ vyāpnōti| ślaiṣmika iti ślēṣmōlbaṇaḥ, santatasatatakānyēdyuṣkatr̥tīyakacaturthakānāṁ pañcānāṁ sānnipātikatvāt| yaduktaṁ carakē– “prāyaśaḥ sannipātēna dr̥ṣṭaḥ pañcavidhō jvaraḥ| sannipātē tu yō bhūyān sa dōṣaḥ parikīrtitaḥ||” (ca. ci. a. 3) iti| athavā prāyōgrahaṇādēkadōṣajā dvidōṣajā api bhavanti| anyē tvāhuḥ– vikr̥tiviṣamasamavāyārabdhāḥ santatādayaḥ sannipātajāḥ, tēṣāmēvōdbhūtadōṣēṇa vyapadēśaḥ; prakr̥tisamasamavāyārabdhāstē ēkadōṣajadvidōṣajā api bhavantīti jējjaṭaḥ| prakr̥tisamasamavāyārabdhaścaturthakastu pittēna na kriyata ēva, vyādhisvabhāvāt; pittajagalagaṇḍavat| nanu, asti paittikō'pi caturthakaḥ; tathā ca hārītācāryō vyāharati– “caturthakō nāma gadō dāruṇō viṣamajvaraḥ| śōṣaṇaḥ sarvadhātūnāṁ balavarṇāgnināśanaḥ|| tridōṣajō vikāraḥ syādasthimajjagatō'nilaḥ| kupitaṁ pittamēvaṁ tu kaphaścaivaṁ svabhāvataḥ|| śītadāhakarastīvrastrikālaṁ cānuvartatē| sannipātasamudbhūtō viṣamō viṣamajvaraḥ|| ūrdhvaṁ kāyasya gr̥hṇāti yaḥ pūrvaṁ sō'nilātmakaḥ| pūrvaṁ gr̥hṇātyadhaḥkāyaṁ ślēṣmavr̥ddhaścaturthakaḥ||” iti| atrāhuḥ– anubandharūpamatra pittaṁ, na tvārambhakaṁ; kathamēṣā pratītiriti cēt, sthānaviśēṣānabhidhānāt; ata ēva hārītēnāpi sthānaṁ nōdāhr̥tamēva jaṅghādivaditi carakaṭīkākr̥tō vyācakṣatē| kintvēṣā vyākhyā tadā saṅgacchatē yadi pittaliṅgaṁ nōdbhūtaṁ dr̥śyatē, dr̥śyatē ca; tathāhi kathyatē– bhēḍē'pi paittikaḥ paṭhyatē– “āmāśayasthaḥ pavanō hyasthimajjagatō'pi vā| kupitaḥ kōpayatyāśu ślēṣmāṇaṁ pittamēva ca||” iti| kiñca nāgabhartr̥tantrē sthānamapyuktamēva– “ūrdhvakāyaṁ tu yaḥ pūrvaṁ gr̥hṇāti sō'nilātmakaḥ| madhyakāyaṁ tu gr̥hṇāti pūrvaṁ yastu sa pittajaḥ|| pūrvaṁ gr̥hṇātyadhaḥkāyaṁ ślēṣmavr̥ddhaścaturthakaḥ||” iti| tasmāt prāyēṇa kaphavātābhyāṁ bhavatīti paittikaścaturthakaścarakādibhirnōdāhr̥taḥ, natvasambhavāditi mantavyam| ēṣāṁ cōtpattikramō vr̥ddhasuśrutādavagantavyaḥ| sa yadāha– “ahōrātrādahōrātrāt sthānāt sthānaṁ prapadyatē| tataścāmāśayaṁ prāpya karōti viṣamajvaram|| kaphasthānavibhāgēna yathāsaṅkhyaṁ karōti hi| satatānyēdyuṣkatryākhyacaturthān sapralēpakān||” (su. u. taṁ. a. 39) iti| asyāyamarthaḥ– āmāśayahr̥dayakaṇṭhaśiraḥsandhayaḥ pañca kaphasthānāni, ēṣu sthitairdōṣairyathāsaṅkhyaṁ satatādayaḥ kriyantē| tatrāmāśayasthitēna dōṣēṇa satatakaḥ kriyatē dvikālaṁ na ca sarvadā; na cāmāśayaprāptyā sarvadā prasaṅgaḥ, ahōrātrēṣu kālēṣu svaprakōpakālāpēkṣayā jvarōtpattēḥ| hr̥dayasthitēna dōṣēṇāmāśayamāgatyānyēdyuṣkaḥ kriyatē ēkakālaṁ, naca sarvadā, satatārambhakadōṣāpēkṣayā'sya vyavahitatvāt| kaṇṭhasthitēna dōṣēṇaikasmin dinē hr̥dayamāgamyatē, aparasminnāmāśayamāgatya jvara ārabhyatē tr̥tīyakaḥ| ēvaṁ śiraḥsthitēna dōṣēṇa kaṇṭhahr̥dayāmāśayān trīn tribhirdinaiḥ kramēṇa prāpya caturthakaḥ kriyatē| punaḥ svasthānagamanaṁ tu dōṣāṇāṁ hr̥tavēgatvēna lāghavādvēgadina ēva bhavati| sandhisthitēna dōṣēṇa pralēpakaḥ kriyatē, sandhayaścāmāśayē'pi santīti sa sarvadā bhavati| ayaṁ cāviṣamō'pi viṣamasahacaritaḥ paṭhitaḥ kaphasthānōtpādānurōdhāt| uktaṁ hi suśrutē– “ pralēpakastvaviṣamaḥ prāyaḥ klēśāya śōṣiṇām||” (su. u. taṁ. a. 39) iti||37-38||

ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)

ulbaṇadōṣabhēdēna tr̥tīyakacaturthakayōrlakṣaṇāntaramāha– tr̥tīyaka ityādi| tr̥tīyakō jvarastrividhō bhavati| kaphapittāttrikagrāhī vēdanayā trikavyāpī| trikasya vātasthānatvāttadgatau kaphapittau anyasthānagatatvēna durbalau tr̥tīyadinē vēgaṁ kurutaḥ, yadi tu svasthānasthitau syātāṁ tadā santatamēva kuryātāmiti jējjaṭaḥ| ēvaṁ śirasi kaphasthānē pr̥ṣṭhē ca pittasthānē bōddhavyam| na ca vācyaṁ yadi trikaṁ vātasthānaṁ tatkathaṁ tatra pitta kaphāviti? ucyatē– prakr̥tisthānāṁ dōṣāṇāṁ sthānaniyamō na tu kupitānāṁ, tēṣāṁ sarvagatatvāt| yadāha suśrutaḥ– “kupitānāṁ hi dōṣāṇāṁ śarīrē paridhāvatām| yatra saṅgaḥ khavaiguṇyādvyādhistatrōpajāyatē||” iti| ēvamanyasthānagatatvēna dōṣadaurbalyādicaturthakē'pi vācyam| vātakaphātmakō jvarō vēdanayā pr̥ṣṭhagrāhī, vātapittātmakō vēdanayā śirōgrāhī, ēvaṁ traividhyam| cāturthikō dviprakārāṁ śaktiṁ darśayati– jaṅghābhyāṁ ślaiṣmikaḥ, anilasambhavaḥ śirasaḥ, vēdanayētyarthaḥ| cāturthikaḥ pittēna na kriyatē ityēkē, vyādhisvabhāvāt pittajagalagaṇḍavat| hārītastu cāturthikō'pi paittikō'stīti vadati– “cāturthikō nāma gadō dāruṇō viṣamajvaraḥ| śōṣaṇaḥ sarvadhātūnāṁ balavarṇāgnināśanaḥ|| tridōṣajō vikāraḥ syādasthimajjāgatō'nilaḥ| karōti pittamēvaṁ tu kaphaścaivaṁ svabhāvataḥ||” ityādi| atrāhuḥ– anubandharūpamatra pittaṁ na tvārambhakaṁ, kathamēṣā pratītiriti cēt, sthānaviśēṣānabhidhānāt; ata ēva hārītēnāpi sthānaṁ nōdāhr̥taṁ jaṅghādivaditi carakaṭīkākr̥tō vyācakṣatē| kiṁ tvēṣā vyākhyā tadā saṅgacchatē yadi pittaliṅgaṁ nōdbhūtaṁ dr̥śyēta, dr̥śyatē ca| tathā ca bhēḍē'pi paṭhitam– “āmāśayasthaḥ pavanō hyasthimajjagatō'pi vā| kupitaḥ kōpayatyāśu ślēṣmāṇaṁ pittamēva vā||” iti| kiñca vāgbhaṭatantrē sthānamapyuktamēva “ūrdhvakāyaṁ tu yaḥ pūrvaṁ gr̥hṇītē sō'nilātmakaḥ| madhyakāyaṁ tu gr̥hṇāti pūrvaṁ yastu sa pittajaḥ|| pūrvaṁ gr̥hṇātyadhaḥkāyaṁ ślēṣmā vr̥ddhaścaturthakāḥ|” iti| tasmāt prāyēṇa kaphavātābhyāṁ bhavatīti paittikaścāturthakaścarakādibhinōdāhr̥ta ēva, natvasambhavāditi mantavyam||37-38||

madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)

caturthakaviparyayamāha– viṣamētyādi| atra tantrāntaram– “asthimajjōbhayagatē caturthakaviparyayaḥ| tryahād dvyahaṁ jvarayati hyādāvantē ca muñcati||” iti| ādāvēkadinaṁ muktvā, madhyē dinadvayaṁ bhūtvā, antē ēkadinaṁ na bhavatīti vyācakṣatē jējjaṭādayaḥ| “asthimajjōbhayagatē caturthakaviparyayaḥ| tryahāddvyahaṁ jvarayatyādāvantē ca muñcati||” iti parāśaravacanasyāpi sa ēvārthaḥ; tryahāditi tryahasyādidinaṁ vimuñcati, dinadvayaṁ jvarayati, tryahasyāntē caturthadinaṁ muñcatīti tātparyārthaṁ vyācakṣatē| haricandrastvāha-dvē ahanī nirantaraṁ jvarayitvā uparamyaikamahaḥ punarjvarayatītyēṣaścaturthakaviparyaya iti| ādidinābhāvaścōttarōttarapātidivasēṣvavadhāryaḥ| caturthakaviparyayasyōpalakṣaṇatvēna tr̥tīyakādiviparyayō'pyūhyaḥ ityāhuḥ| tadyathā– madhyē ēkadinaṁ jvarayati, ādyantayōrmuñcatīti tr̥tīyakaviparyayaḥ; ēkakālaṁ vimucya sarvamahōrātraṁ vyāpnōtītyanyēdyuṣkaviparyayaḥ; ( kāladvayē muñcati, sarvamahōrātraṁ jvarayatīti satatakaviparyayaḥ)| atra dōṣavikr̥tirēva nānāvidhā hēturiti| “kaphasthānēṣu vā tiṣṭan dōṣō dvitricaturṣu ca| viparyayākhyān kurutē viṣamān kr̥cchrasādhanān||” (su. u. taṁ. a. 39) iti vr̥ddhasuśrutavākyaṁ vyācakṣāṇō jējjaṭaḥ– anyēdyuṣkatr̥tīyacaturthakamātrasya viparyayamudāharati, tadyathā– āmāśayahr̥dayasthadōṣēṇa yathōdāhr̥ta ēvānyēdyuṣkaviparyayaḥ; āmāśayahr̥dayakaṇṭhasthitēna tr̥tīyakaviparyayaḥ; tatraikasmin dinē hr̥dayasthō dōṣa āmāśayamāgatya tatsthēna saha jvarayati, taddinē kaṇṭhasthitaśca hr̥dayamāyāti, aparadinē sō'pyāmāśayamāgatya jvarayati, ēvaṁ dinadvayaṁ bhūtvā paścādēkadinaṁ na bhavatīti tr̥tīyakaviparyayaḥ; āmāśayahr̥dayakaṇṭhaśiraḥsthēna dōṣēṇa caturthakaviparyaya kriyatē tatra yasmin dinē hr̥dayasthō dōṣa āmāśayamāgatya jvarayati tasmin dinē kaṇṭhasthō hr̥dayaṁ śirasthaḥ kaṇṭhamāyāti, aparadinē hr̥dayastha āmāśayamāgatya jvarayati kaṇṭhasthitaśca hr̥dayamāyāti, aparadinē hr̥distha ēvāmāśayamāgatya jvarayati, ēvaṁ dinatrayē bhūtvā paścādēkadinaṁ na bhavatīti caturthakaviparyaya iti| ētē ca sarva ēva jvarā na viruddhāḥ, sarvēṣāmēva munipraṇītatvāt| yathōktaṁ smr̥tiśāstrē– “smr̥tidvaidhaṁ tu yatra syāttatra dharmāvubhau matau||” (manu. smr̥. a. 2/14) iti| dr̥śyantē ca nānāvidhā ēva viṣamajvarāḥ; ēṣa ēva nyāyaścarakasuśrutayōḥ kuṣṭhavaiṣamyē vāpyacandrēṇa darśitaḥ; na vā cikitsābhēdō'pyēṣāmuktaḥ; yaiva tr̥tīyakādau cikitsā saiva tadviparyayē'pīti||39||

ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)

cāturthikaviparyayamāha– viṣamētyādi| cāturthakaviparyayō'nyō viṣamajvaraḥ| tryahāddvyahamiti tryahāddvyahaṁ dvidinaṁ jvarayati ēkaṁ dinaṁ vimuñcati, ēvaṁ tr̥tīyakaviparyayō vācyaḥ| atra dōṣavikr̥tirēva hēturiti| pūrvōktēṣu kaphasthānavibhāgēṣu dvitricaturṣu tiṣṭhan dōṣō viparyayaṁ kurutē| uktaṁ ca– “kaphasthānēṣu vā tiṣṭhandōṣō dvitricaturṣu vā| viparyayākhyānkurutē viṣamānkr̥cchrasādhanān” iti| nānāvidhā ēva viṣamajvarā dr̥śyantē| ēṣa nyāyaścarakasuśrutayōḥ kuṣṭhavaidharmyē vāpyacandrēṇa darśitaḥ| suśrutē viṣamajvarāṇāmupaśāntavēgānāmapi dēhē'vasthānaṁ darśitam| tadyathā– “sa cāpi viṣamō dēhaṁ na kadācidvimuñcati| yasmādgauravavairasyakārśyēbhyō na vimucyatē|| vēgē tu samatikrāntē gatō'yamiti lakṣyatē| gauravaṁ śirasō glānirnātiśraddhā ca bhōjanē|| mādhuryamatha vairasyaṁ tiktatvamathavā punaḥ| vaktrasya jāyatē yasmātpravēgē'pi gatē sati| tasmāttu niyatō juṣṭaḥ śarīrē viṣamajvaraḥ” iti||39||

madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)

uktasaṅgatyā pralēpakādanūpadravatvēna tatsadharmiṇi vātabalāsakē vācyē pratilōmatantrayuktyā vātabalāsakamēvāha– nityamityādi| vātabalāsakākhyō jvarō'syāstīti vātabalāsakī naraḥ, tēna jvarēṇa, śūnakaḥ śōthī, sīdati avasannō bhavati; śōthinaḥ sa upadrava ityarthaḥ| ‘śūnaḥ kr̥cchrēṇa sidhyati’ iti pāṭhāntarē ‘tēna’ iti śēṣaḥ| vātabalāsakamēkē kumbhāhvayapāṇḍurōgaviṣayamāhuriti gadādharaḥ| vātabalāsakārabdhatvādvātabalāsakaḥ; balāsakaḥ ślēṣmā, pittamapyatra bōddhavyam| yaduktaṁ tantrāntarē– “vāyuḥ prakupitō dōṣāvudīryōbhau vidhāvati| sa śirasthaḥ śiraḥśūlam||” ityādi| yaccōktaṁ suśrutēna– “pralēpakaṁ vātabalāsakaṁ vā kaphādhikatvāt pravadanti tajjñāḥ||” (su. u. taṁ. a. 39) iti, tattu ślēṣmaṇō nityānuṣaktatvēnēti jējjaṭaḥ| rūkṣatvaṁ cāsya vātapittābhibhūtatvāt kaphasnēhasya vyādhiprabhāvādvēti||40||

ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)

vātabalāsakajvaramāha– vātabalāsakō jvarō'syāstīti vātabalāsakī naraḥ, tēna jvarēṇa, śūnakaḥ śōthī, sīdati avasannō bhavati, śōthinaḥ sa upadrava ityarthaḥ| kīdr̥śaḥ? nityaṁ mandajvarō nityaṁ satataṁ, mandajvarō mandavēgaḥ, vātabalāsakārabdhatvādvātabalāsakaḥ| balāsaḥ ślēṣmā| pittamapyatra bōddhavyam| yaduktaṁ tantrāntarē– “vāyuḥ prakupitō dōṣāvudīryōbhau vidhāvati| sa śirasthaḥ śiraḥśūlam” ityādi| yaduktaṁ suśrutēna– “pralēpakaṁ vātabalāsakaṁ vā kaphādhikatvātpravadanti tajjñāḥ” iti| tattu ślēṣmaṇō nityānuṣaktatvēnēti jējjaṭaḥ| rūkṣatvaṁ cāsya vātapittābhibhūtatvātkaphasya vyādhiprabhāvādvā| stabdhāṅgaślēṣmabhūyiṣṭha iti stabdhāṅgaśca ślēṣmabhūyiṣṭhaśca; taduktaṁ suśrutē– “pralēpakaṁ vātabalāsakaṁ vā kaphādhikatvēna vadanti tajjñāḥ” iti| anyatra tu vātādhikatvēna darśitaḥ, tatkathamatra ślēṣmabhūyiṣṭhatvamuktam| atrōcyatē– vātēritasarvasandhirūpakaphārabdhatvāt, vātabalāsakastu yathārthanāmā vātēritō balāsaka ārambhakō yasyēti| śūnaḥ kr̥cchrēṇa sidhyatīti pāṭhāntaram| tēna vātabalāsakamēkē kumbhāhvayapāṇḍurōgaviṣayamāhuriti gayādāsaḥ||40||

madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)

pralēpakamāha– pralimpannityādi| mandajvaraścāsau vilēpī cēti mandajvaravilēpī, vilēpitvaṁ cāsya yasmādgharmagauravābhyāṁ limpati sambadhnātītyarthaḥ| ayaṁ ca kaphapittajaḥ| yaduktaṁ suśrutēna “pralēpakaṁ vātabalāsakaṁ vā” (su. u. taṁ. a. 39) ityādi| tathā yakṣmaṇi “jvarō dāhō'tisāraśca pittādraktasya cāgamaḥ||” (su. u. taṁ. a. 41) ityuktaṁ, yakṣmaṇi cāyaṁ bhavatīti| anyē tu tridōṣajayakṣmajanitatvēna tridōṣaja ēvāyam, udbhūtatvēna tu kaphapittavyapadēśaḥ||41||

ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)

mandajvaraścāsau vilēpī ca mandajvaravilēpī, vilēpitvaṁ cāsya gharmēṇēti ātapēnēva gauravēṇa gurutvēnēva limpati sambadhnāti sa pralēpakākhyō jvaraḥ| saśītaḥ śītayuktaḥ| ayaṁ ca kaphapittajaḥ| yaduktaṁ suśrutēna yakṣmaṇi– “jvarō dāhō'tisāraśca pittādraktasya cāgamaḥ|” iti| yakṣmaṇi cāyaṁ bhavati| anyē tu tridōṣajanitatvēna tridōṣaja ēvāyam, udbhūtatvēna tu kaphapittavyapadēśaḥ| gātrāṇi pralimpatīvēti pralēpakō'nvarthasañjñaḥ||41||

madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)

viṣamajvaraviśēṣānāha– vidagdha ityādi| vidagdhē'nnarasē duṣṭē āhārarasē tathā duṣṭē pittē duṣṭē ślēṣmaṇi dēhē vyavasthitē bhavataḥ, ‘tēna hētunā dēhamardhaṁ śītalaṁ kaphēnārdhaṁ cōṣṇaṁ pittēna prajāyatē| ardhatvaṁ cārdhanārīśvarākārēṇa narasiṁhākārēṇa vā, yathādōṣaṁ vyavasthānaniyamahētōrabhāvāditi| kāya ityādi| kāyē antaragnau, kōṣṭha iti yāvat| antē hastapādayōḥ| uktārthasya viparyayēṇa jvarāntaramāha– kāyē ślēṣmētyādi| tvaksthāvityādi|– tvakśabdēna tvaksthō rasa ucyatē, tatsthasya tadupacārēṇēti gadādharaḥ; jējjaṭastu tvacamēvāha| ētadabhiprāyēṇaiva carakēṇa jvarē'bhyaṅgārthaṁ tailādīnyabhidhāyōktam– “tairāśu prathamaṁ yāti bahirmārgagatō jvaraḥ||” (ca. ci. a. 3) iti| tayōḥ ślēṣmānilayōḥ| praśāntayōriti praśāntavēgayōrityarthaḥ; nahi viṣamēṣu dōṣasya praśāntirbhavati, punarvēgāgamāt| yadāha suśrutaḥ– “sa cāpi viṣamō dēhaṁ na kadācidvimuñcati| glānigauravakārśyēbhyaḥ sa yasmānna pramucyatē|| vēgē tu samatikrāntē gatō'yamiti lakṣyatē| dhātvantarasthō līnatvāt saukṣmyānnaivōpalabhyatē [ |” (su. u. taṁ. a. 39) iti| itarau vātakaphau| dāhaśītādīti ēkō dāhādiḥ, aparaḥ śītādiḥ| nanu, ētayōḥ samprāptau tridōṣajatvamuktaṁ; tat kathaṁ saṁsargajāvityuktaṁ, saṁsargō hi dvayōrbhavati trayāṇāṁ sannipāta iti sthitiḥ| ucyatē– saṁsargaḥ sambandhaḥ, sa ca dvayōrbahūnāṁ ca bhavati, atra trayāṇāmuktaḥ, na caivaṁ sarvatra; athavā saṁsargaḥ saumyāgnēyadōṣakōṭidvayamēlāpaḥ| tatra śītādau jvarē pittamanubandhaḥ, dāhādau vātakaphāvanubandhau; anubandhyaśca prādhānyēna cikitsyō'nubandhāvirōdhēnēti prayōjanamētasya| tayōrdāhaśītādijvarayōrmadhyē dāhapūrvō dāhādiḥ kaṣṭa iti duḥkhapradaḥ| dāhādēḥ kaṣṭasādhyatvābhidhānēna śītādērarthatō'kaṣṭatvamiti| uktaviṣamajvarāṇāmupalakṣaṇatvādanyē'pi viṣamajvarā rātrijvarādayō bōddhavyā iti jējjaṭaḥ| uktaṁ ca tantrāntarē– “samau vātakaphau yasya kṣīṇapittasya dēhinaḥ| prāyō rātrau jvarastasya divā hīnakaphasya tu||” iti| sarvēṣu ca viṣamajvarēṣvavaśyambhāvī vāyuḥ| yadāha vr̥ddhasuśrutaḥ– “nartē'nilādvai viṣamajvaraḥ samupajāyatē| kaphapittē hi niścēṣṭē cēṣṭayatyanilaḥ sadā||” (su. u. taṁ. a. 39) iti| tathā vidēhē'pi– “pavanō gativaiṣamyādviṣamajvarakāraṇam|” iti| ēṣāṁ ca jvarāṇāmr̥tvādihētvantaralābhādanyathābhāvō'pi dr̥śyatē| tadyathā– santataḥ svarūpaṁ tyaktvā satatādīnāmanyatamatvaṁ pratipadyatē, tathā caturthakastr̥tīyakādirūpatvam| yadāha carakaḥ– “r̥tvahōrātradōṣāṇāṁ manasaśca balābalāt| kālamarthavaśāccaiva jvarastaṁ taṁ prapadyatē||” (ca. ci. a. 3) iti| asyārthaḥ– balābalāditi r̥tvādimanō'ntēna sambadhyatē, balaṁ cābalaṁ ca balābalam| arthaśabdō'tra prāktanakarmavācī| taṁ taṁ kālaṁ satatakādyuktaṁ, jvaraḥ pratipadyatē iti yōjanā| udāharaṇaṁ ca r̥tvahōrātrabalābalādyathā– yadā nidāghōtpannō vātapradhānaścaturthakō varṣāsamayamāpnōti tadā tēnartunā''pyāyitabalastr̥tīyakāntānāṁ satatakādīnāmanyatamatvaṁ prāpnōtyutkarṣāt| ēvaṁ varṣāsamutpannaḥ santataḥ śaradaṁ prāpyāpakr̥ṣṭabalaḥ satatādīnāmanyatamatvamētyapakarṣāt| ēvaṁ pittakaphayōrapi utkarṣāpakarṣau r̥tukr̥tau vyākhyēyau| ahōrātraśabdēna katipayānyahōrātrāṇi gr̥hyantē, nahi ēkasminnahōrātrē satatādīnāmutkarṣāpakarṣābhyāmanyathābhāva upapadyatē; kintu katipayairēva| yadā varṣāśaradvasantaprārambhē vātādayō jvaraṁ caturthakamārabhantē tadā madhyāni katipayadinānyavāpya sa ēva tr̥tīyakapūrvakatvēna vipariṇamatē utkarṣāt; apakarṣāttu yadā'ntyāni dinānyāpnōti tadā santatō (vātārabdhaḥ prāvr̥ṣaḥ,) pittārabdhaḥ śāradō, vasantasya ca ślēṣmārabdhaḥ, pratanukatvāddōṣasya satatādīnāmanyatamatvēna vipariṇamata iti| dōṣabalābalādyathā– yadā satatādīnāmanyatamakārī dōṣaḥ ślēṣmā madhurasnigdhādīn divāsvapnādīṁśca hētūnāpnōti tadā santatakādīn karōti| ēvaṁ vātapittayōrapyūhyam| manōbalābalādyathā– yadā santatajvarī sattvaguṇōdrēkāt praharṣāvaṣṭambhabahulō bhavati tadā satatādīnāmanyatamatvaṁ prāpnōti; yadā caturthakajvarī tamōguṇabhūyiṣṭhatvādviṣādādibhirabhibhūyatē tadā tr̥tīyakādīnāmanyatamō bhavati, “viṣādō rōgavardhanānām” (ca. sū. a. 25) ityāgamāt| anyē tu manaḥśabdēna buddhiṁ vyākhyānayanti, kāraṇē kāryōpacārāt| tasyāśca balābalaṁ yathā– yadā caturthakajvarī prajñāparādhāddēvādīnabhibhūyāhitānyācarati tadā tr̥tīyakapūrvēṣāmanyatamatvamāpnōti; yadā tu śuddhasattvōtkarṣādvivēkinyā buddhyā yuktaḥ syāttadā śubhāni dēvatārādhanēṣṭibalyupahārādīnyācarati tadā santatajvarī satatādīnāmanyatamatvaṁ prāpnōti| arthavaśādyathā– santatajvariṇō'pi yadi caturthakavēdanīyaṁ karma syāttadā santatō'pi caturthakatvēna vipariṇamatē; atha caturthakajvarāviṣṭasya yadi tatkālaparipāki karma balīyō bhavati tadā santatatvēna pariṇamatē| ētacca karmavaśatvamr̥tvahōrātradōṣabalābalēṣvapi bōddhavyaṁ, tadanantaraṁ tannirdēśāditi||42-47||

ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)

viṣamajvaraviśēṣānāha– dēhē vidagdhē annarasē duṣṭē āhārē rasē tathā ślēṣmapittē duṣṭaṁ vyavasthitē sati tēna hētunā dēhē'rdhē śītatvaṁ kaphēna, ardhē cōṣṇatvaṁ pittēna prajāyatē; ardhatvaṁ cārdhanārīśvarākārēṇa narasiṁhākārēṇa vā, yathādōṣavyavasthānaniyamahētōrabhāvāditi| kāya ityādi kāyē'ntaragnau kōṣṭhē iti yāvat| yadā pittaṁ duṣṭaṁ bhavati ślēṣmā cāntē duṣṭō vyavasthitō bhavati tēna hētunā śarīrasya uṣṇatvaṁ hastapādayōḥ śītatvam| viparyayēṇa jvarāntaramāha– kāyē ityādi| viparītatvē tu pūrvavadvyākhyēyam| ataḥ paraṁ santatādīnāṁ śītadāhapūrvakatvēna bhēdamāha– tvaksthāvityādi| yadā ślēṣmānilau tvaci kupitau bhavatastadā jvarasyādau tvaci śītaṁ janayataḥ| dvāvētau dāhaśītādijvarau saṁsargajau smr̥tau kathitau ‘munīndraiḥ’ iti śēṣaḥ| ētau kau? jvarē ādau pūrva kaphavātau tvaksthau santau śītamutpādayataḥ, tayōḥ ślēṣmānilayōḥ praśāntayōḥ satōrantē pittaṁ dāhaṁ karōti; tathā tēnaiva prakārēṇa ādau pittaṁ tvaksthaṁ sadatīva dāhaṁ karōti, tasmiṁstu pittē praśāntē sati itarau vātakaphau śītaṁ kurutaḥ| tvakśabdēna tvaksthō rasa ucyatē, tātsthyāttadupacārēṇēti gadādharaḥ; jējjaṭastvacamēvāha| tayōḥ ślēṣmānilayōḥ praśāntavēgayōḥ svakālāpagamāt pratyanīkaprāptyā vā viṣamēṣu dōṣasya praśāntirbhavati paraṁ vēgōpagamāt| yaduktaṁ suśrutēna– “sa cāpi viṣamō dēhaṁ na kadācidvimuñcati|” iti| pūrvamēvōktaṁ yadā tau praśāntavēgau bhavatastadā pittamantardāhaṁ karōti, cakārānmūrchādīn| yadā tu pittaṁ tvaksthaṁ bhavati tadā tvaci atīva dāhaṁ karōti, tvagdāhakārakē pittē praśāntē gatavēgē sati tāvapi itarau ślēṣmānilau antataḥ śītaṁ kurutaḥ| ādiśabdādvamathutandrādīn| dvāvētau dāhaśītādī saṁsargajau kathitau, ēkō dāhādiḥ, aparaḥ śītādiḥ| tayōrdāhaśītapūrvakayōrjvarayōrmadhyē dāhapūrvakaḥ kaṣṭō'tyantaduḥkhapradaḥ, kaṣṭaḥ kr̥cchrasādhyatama iti viśēṣaṇadvayōpādānādatyarthaṁ duḥsādhyatvaṁ darśitaṁ, śītapūrvasya sukhasādhyatvaṁ; kutaḥ? rōgaśaktēracintyatvāt| nanvētayōstridōṣajatvamuktaṁ tatkathaṁ saṁsargajāvityuktam| ucyatē– saṁsargaḥ sambandhaḥ sa ca dvayōrbahūnāṁ ca bhavati, atō'tra trayāṇāmuktaḥ, na caivaṁ sarvatra| athavā saṁsargaḥ saumyāgnēyadōṣadvayamēlakaḥ| tatra śītādau jvarē pittānubandhaḥ, dāhādau jvarē vātakaphānubandhaḥ| anu uparyadhaśca prādhānyēna cikitsyata ityanubandhātsaṁsargajāvityuktamiti na virōdhaḥ| uktaviṣamajvarāṇāmupalakṣaṇatvādanyē'pi viṣamajvarā rātrijvarādayō bōddhavyā iti jējjaṭādayaḥ| uktaṁ ca tantrāntarē– “samau vātakaphau yasya hīnapittasya dēhinaḥ| rātrau prāyō jvarastasya divā hīnakaphasya tu” iti| sarvēṣu viṣamajvarēṣvaśyambhāvī vāyuḥ| yadāha vr̥ddhasuśrutaḥ– “nartē'nilādvai viṣamō jvaraḥ samupajāyatē| kaphapittē tu niścēṣṭē cēṣṭayatyanilō balī||” iti| tathā vidēhē'pi– “pavanō gativaiṣamyādviṣamajvarakāraṇam||” iti||42-47||

madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)

uktavātādijvarāṇāṁ dhātuviśēṣadūṣyatayā'dhikalakṣaṇāni bhavanti; yaduktam– ‘vātapittakaphōtthānāṁ jvarāṇāṁ lakṣaṇaṁ yathā| tathā tēṣāṁ bhiṣagbrūyādrasādiṣvapi buddhimān||’ (su. u. taṁ. a. 39) iti; ētadabhidhānaṁ ca rasādidhātvavirōdhēna vātādicikitsākaraṇārtham; atastānāha– gurutētyādi| hr̥dayōtklēśaḥ hr̥dayasthitasya dōṣasyōpasthitavamanatvamiva, rasasya hr̥dayasthatvāt| rasastha ityanēna viśēṣēṇātra rasō dūṣyaḥ, sarvēṣāmēva jvarāṇāṁ rasānugatvāt| dainyaṁ klāntacittatvam| piṇḍikētyādi| piṇḍikā jānvadhō jaṅghāmāṁsapiṇḍaḥ, tasyā udvēṣṭanaṁ daṇḍādinā pīḍanēnēva vēdanā piṇḍikōdvēṣṭanam; ēvamanyatrāpi| sr̥ṣṭamūtrapurīṣatā pravartamānamūtrapurīṣatā| ūṣmā bahiḥ, ētacca viśēṣaparaṁ, prāyaḥ sarvajvarēṣu tathābhāvāt| ‘ūṣmā'ntarmōhavikṣēpau’ iti pāṭhāntarē ūṣmā'ntaḥ antardāha ityarthaḥ, vikṣēpō hastādicālanam| bhr̥śaṁ svēda iti gharmasya mēdōmalatvāt; tadvikr̥tyaiva daurgandhyaṁ gātrē| asahiṣṇutā vēdanāyā asahatvaṁ, krōdhanatvamiti kārtikaḥ| bhēdō'sthnāmiti bhēda iva bhēdaḥ bhaṅgavatpīḍētyarthaḥ, (parapadārthēṣu prayujyamānāḥ śabdā vr̥tti(vati)mantarēṇāpi vr̥ttya(vatya)rthaṁ gamayanti) yathā– agnirmāṇavakaḥ| ēvamanyatrāpi bhēdādau draṣṭavyam| kūjanaṁ kunthanaṁ; ‘kuñcanam’ iti pāṭhāntarē'sthnāmēva saṅkōca ityarthaḥ| tamaḥpravēśanam andhakārapraviṣṭasyēvāsaṁvittiḥ| mahāśvāsaḥ śvāsādhikārē vakṣyamāṇalakṣaṇaḥ| marmaśabdēna hr̥dayamucyatē, prādhānyāditi kārtikaḥ; tasya chēda iva marmacchēdaḥ| maraṇamityādi śukragatasya| tatraitēṣu rasādidhātugatajvarēṣu madhyē śukrasthānagatē maraṇaṁ prāpnuyāditi yōjyam| śukraṁ ca tatsthānaṁ cēti śukrasthānaṁ; (natu śukrasya sthānaṁ śukrasthānaṁ) śukrasya sarvadēhagatvēna niyatasthānāsambhavāditi kārtikaḥ| (yaduktam– “yathā payasi sarpistu guḍaścēkṣurasē yathā| śarīrēṣu tathā nr̥̄ṇāṁ śukraṁ vidyādbhiṣagvaraḥ||” (su. śā. a. 4) iti|) viśēṣata iti padēna śukrasya bāhulyēna visargaḥ, anyasyāpi raktādēriti vadanti||48-54||

ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)

atha rasādidhātugatajvarānāha– gurutētyādi| gurutā gātrāṇāṁ, hr̥dayōtklēśaḥ hr̥dayasthasya dōṣasyōpasthitavamanatvamiva, rasasya hr̥dayasthitatvāt| sadanamaṅgaglāniḥ, dainyaṁ klāntacittatā, rasasthē rasadhātugatē jvarē| yadyapi rasaikadhātuprāptyā santata ēvāyaṁ tathā'pyanukramadhātugatakathanārthamatra nirdēśaḥ| raktagaṁ jvaramāha– mōhō vigatacittatā| piḍikātr̥ṣṇēti| māṁsagatamāha– piṇḍikētyādi| piṇḍikā jānvadhōbhāgē māṁsapiṇḍaḥ, tasyā udvēṣṭanaṁ daṇḍādinipīḍanēnēva vēdanāviśēṣaḥ| sr̥ṣṭamūtrapurīṣatā pravartamānamūtrapurīṣatvam| ūṣmāntardāhavikṣēpau tatra ūṣmā bahiḥ, antardāhaḥ; ētacca viśēṣaparaṁ, prāyaḥ sarvajvarēṣu tathābhāvāt; anyē “ūṣmāntarmōhavikṣēpau” iti paṭhanti| tatra– ūṣmā antardāhaḥ, vikṣēpō hastādicālanam| mēdōgatē bhr̥śaṁ svēda iti mēdōmalatvāt, tadvikr̥tyaiva daurgandhyaṁ gātrē, asahiṣṇutā vēdanāsahatvaṁ, krōdhanatvamiti kārtikaḥ| asthigatē bhēdō'sthnāmiti bhēda iva bhēdaḥ, bhaṅgavatpīḍētyarthaḥ parapadārthēṣu prayujyamānāḥ śabdā ivāntarēṇāpi iva ityarthaṁ gamayanti, yathā agnirmāṇavakaḥ; ēvamanyatrāpi| kūjanaṁ kunthanaṁ, kuñcanamiti kēcana paṭhanti; tacca sānnidhyādasthnāmityanēna sambadhyatē| majjagatē– tamaḥpravēśanam andhakārapraviṣṭasyēvārthāsaṁvittiḥ| mahāśvāsa iti śvāsanidānē vakṣyamāṇalakṣaṇaḥ| marmaśabdēna hr̥dayamucyatē prādhānyāditi kārtikaḥ, tasya chēda iva marmacchēdaḥ| śukragatalakṣaṇamāha– maraṇamityādi| tatra tēṣu rasādidhātugatajvarēṣu madhyē śukrasthānagatē maraṇaṁ prāpnuyāditi yōjyam| nanu śukragē jvarē maraṇamityuktaṁ, tacca śukraṁ sarvadēhagaṁ, tataśca rasādidhātvabhibhavē'pi śukraprāptēḥ tadr̥tē'pi maraṇamiti| naivam– sarvaśarīrasthasyāpi śukrasya kalāntaritatvēna kramēṇa tvaci prāptēḥ| kramēṇāpi śukraṁ jvarēṇa kathaṁ prāpyamiti cēt, dhātvantarādatikramya śukragamanāditi| viśēṣata iti padēna śukrasya bāhulyēna visargaḥ, anyasyāpi raktādēriti vadantītyuktam| suśrutē– “dagdhēndhanō yathā vahnirdhātūn hatvā yathā viṣam| kr̥takr̥tyō vrajēcchāntiṁ dēhaṁ hatvā tathā jvaraḥ”iti| granthāntarē'pi– “rasaraktāśritaḥ sādhyō māṁsamēdōgatastathā| asthimajjagataḥ kr̥cchraḥ śukrasthānē na jīvati” iti||48-54||

madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)

uktavātādijvarāṇāṁ kālaprakr̥timuddiśya prākr̥tatvaṁ vaikr̥tatvaṁ cāha– varṣētyādi| varṣādiṣu vātādyaiḥ kramādyō jvaraḥ sa prākr̥taḥ; varṣāsu vātikaḥ, śaradi paittikaḥ, vasantē ślaiṣmikaḥ| asmādanyō vaikr̥taḥ, yathā– varṣāsu paittika ityādi| sa iti vaikr̥tō duḥsādhyaḥ, arthāt prākr̥taḥ sukhasādhya iti| yaduktam– “prākr̥taḥ sukhasādhyastu vasantaśaradudbhavaḥ|” (ca. ci. a. 3) iti| atra vāgbhaṭēna vātajasya prākr̥tatvapraṇayanaṁ yatkr̥taṁ tadanyē nānumanyantē, duḥsādhyatvēna vaikr̥tādabhinnatvāt| jatūkarṇēnāpyasau na paṭhitaḥ| yadāha– “vasantaśaradōḥ prāyaḥ prākr̥tō'nyatra vaikr̥taḥ|” iti| atrōcyatē– na prākr̥tatvaṁ sukhasādhyatvakhyāpanaparā sañjñā, kintu kumbhakārādivadyaugikatvaṁ; yatō yathartuprakupitō dōṣaḥ prakr̥tirucyatē, tata udbhūtaḥ prākr̥taḥ; tēna prākr̥tatvē'pi dōṣasvabhāvādvātikasya duḥkhasādhyatvaṁ vaikr̥tavaditi duḥkhasādhyatvēna vaikr̥tasādharmyāttu carakajatūkarṇābhyāṁ nōktaḥ, natu prākr̥tatvābhāvādityabhiprāyō vāgbhaṭasyēti| anyarōgēṣu prākr̥tatvēna duḥsādhyatvaṁ, jvarasya tu vyādhiprabhāvāt sukhasādhyatvam| tantrāntaraṁ hi– “jvarē tulyartudōṣatvaṁ pramēhē tulyadūṣyatā| raktagulmē purāṇatvaṁ sukhasādhyasya lakṣaṇam||” iti||55||

ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)

atha kālabhēdēna jvarasya sādhyāsādhyalakṣaṇamāha– varṣētyādi| varṣādiṣu r̥tuṣu vātādyaiḥ kramādyō jvaraḥ sa prākr̥taḥ, varṣāsu vātikaḥ, śaradi paittikaḥ, vasantē ślaiṣmikaḥ| asmādanyō vaikr̥taḥ, kramādyathā– varṣāsu paittikaḥ, śaradi ślaiṣmikō, vasantē vātikaḥ sa iti| vaikr̥tō duḥsādhyaḥ arthātsukhasādhyaḥ prākr̥ta iti| yaduktam– “prākr̥taḥ sukhasādhyastu vasantaśaradudbhavaḥ” iti| anilōdbhavaśca prākr̥tō duḥsādhyaḥ||55||

madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)

tēṣāmēva prākr̥tajvarāṇāṁ cikitsāviśēṣārthamutpattikramamāha– varṣāsvityādi| duṣṭa iti kupitaḥ, grīṣmē sañcitatvāt| pittaślēṣmānvita iti tatkālōcitapittakaphānubandhaḥ| yaduktam– “bhūbāṣpānmēghaniṣyandāt pākādamlājjalasya ca| varṣāsvagnibalē kṣīṇē kupyanti pavanādayaḥ|” (ca. sū. a. 6) iti| kuryāditi chēdaḥ| pittamityādi pittaṁ ca śaradi duṣṭaṁ jvaraṁ kuryāditi pūrvōktēna sambadhyatē; ēvaṁ kaphō vasantē ityatrāpi yōjyam| pittaduṣṭiśca śaradi varṣāsu sañcitatvāt| anubalō'nubandhaḥ, tasya ca hēturvārṣikaklēdānuvr̥ttirēva| tatprakr̥tyēti tayōḥ pitta ślēṣmaṇōḥ prakr̥tyā svabhāvēna, tatkr̥tayōrjvarayōranaśanāllaṅghanānna bhayaṁ bhavati| yaduktam– “kaphapittē dravē dhātū sahētē laṅghanaṁ mahat| , āmakṣayādūrdhvamatō vāyurna sahatē kṣaṇam||” iti| visargācca hētōrnānaśanādbhayam| varṣāśaraddhēmantā visargaḥ, tatrōpacitabalāḥ prāṇinō bhavanti, sōmasya balavattvāt; śiśiravasantagrīṣmāstvādānaṁ, tatrāpacitabalāḥ prāṇinaḥ, sūryasya balavattvāt iti vyutpāditaṁ śāstrē| ‘tatprakr̥tyā visargasya’ iti pāṭhāntarē tatprakr̥tyā kaphavātapittaprakr̥tyā, visargasya ca prakr̥tyēti yōjyam| kapha ityādi| taṁ kaphamanu vātapittē bhavataḥ, anubandharūpē bhavata ityarthaḥ| hētuścātra vasantasyādānamadhyatvēnāgnēyarūkṣatvāt vātapittaprakōpakatvam| yaduktaṁ carakē– ‘ādānamadhyē tasyāpi vātapittaṁ bhavēdanu (ca. ci. a. 3) iti| atra kaphapittaprakr̥tyā laṅghanaṁ yuktamēva, kintvādānamadhyatvēna na nirbhayaṁ tat kāryam| ata ēva ‘tatra nānaśanādbhayam’ ityētasmāt pūrvamēva paṭhitam, anyathā sarvaśēṣē paṭhitaṁ syāditi||56-57||

ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)

tēṣāmēva prākr̥tajvarāṇāṁ cikitsāviśēṣārthamutpattikramamāha– varṣāsvityādi| grīṣmē sañcitatvāt varṣāsu duṣṭaḥ kupitō vāyuḥ pittaślēṣmānvita iti tatkālōcitapittakaphānubandhaḥ jvaraṁ kuryāt| yaduktam– “ bhūbāṣpānmēghaniṣyandātpākādamlājjalasya ca| varṣāsvagnibalē hīnē kupyanti pavanādayaḥ||” iti| kupitaṁ pittaṁ ca śaradi duṣṭaṁ sat jvaraṁ kuryāditi pūrvōktēna sambadhyatē| ēvaṁ kaphō vasanta ityatrāpi yōjyam| pittaṁ duṣṭaṁ ca śaradi varṣāsu sañcitatvēnēti| ētasya ca pittajvaraṁ kartumudyatasya śaradi anubalō anubandhī kaphō bhavati| tasya ca hēturvārṣikaklēdānuvr̥ttirēva| anubalamivānubalaṁ yathā svatantrasya kasyacidrājñō gajarathaturagapuruṣādibalavatō vairibhiḥ saha yudhyamānasya paścādanyabalaṁ tacchaktēranubalōpabr̥ṁhaṇārthamāgacchati, ēvaṁ svatantrasya pittasya jvaraṁ kurvatō balōpabr̥ṁhaṇaṁ śaradi kaphaḥ karōti| tayōḥ pittaślēṣmaṇōḥ, prakr̥tyā svabhāvēna, tatkr̥tayōrjvarayōranaśanāllaṅghanādbhayaṁ na bhavati| yaduktam– “kaphapittē dravē dhātū sahētē laṅghanaṁ mahat|” iti| tasmādvisargācca hētōrnānaśanāllaṅghanādbhayam| varṣāśaraddhēmantā visargakālāḥ, tatrōpacitabalāḥ prāṇinō bhavanti, sōmabalatvāt; śiśiravasantagrīṣmāstvādānakālaḥ, tatrāpacitabalāḥ prāṇinō bhavanti, sūryabalatvāt| “tatprakr̥tyā visargasya” iti pāṭhāntarē tatprakr̥tyā pittakaphayōḥ prakr̥tyā visargasya ca prakr̥tyēti yōjyam| candranandanastvēvaṁ vyācaṣṭē– tatra śaradi pittajvarē'naśanāllaṅghanādbhayaṁ na bhavati, kēna kāraṇēna! tatprakr̥tyā, tayōḥ pittakaphajvarayōḥ laṅghanasādhyatvēna; tathā visargācca kālasya visargākhyabhāvāttatra laṅghanātpratyavāyaśaṅkā nōtpadyatē, jvarasyāmāśayasamutthatvāt| pittaślēṣmaṇōrlaṅghanasādhyatvē| vacanaṁ ca– “kaphapittē dravatvācca sahētē laṅghanaṁ mahat| āmakṣayādūrdhvamapi vāyurna sahatē kṣaṇam” iti| aruṇadattastvēvaṁ vyācaṣṭē– tacchabdēna varṣāśaradudbhūtau vātajvarapittajvarau parāmr̥ṣyētē, tayōḥ prakr̥tistayā tatprakr̥tyā tatsvabhāvēna tatra prākr̥tē jvarē'naśanādbhayaṁ na ‘bhavati’ iti śēṣaḥ; visargācca varṣāśaradupalakṣitō hi kālō visargaḥ saumyasvabhāvaḥ, asmācca kāraṇāttasminkālē jvarōtpattērlaṅghanānmr̥tyupratyavāyaśaṅkā na tathā bhavati yathā'nyasmin jvarē ādānakālasvabhāvādvātapittānubalatvāccānaśanādbhayaṁ bhavatītyarthaḥ| vasantē kālē kaphō duṣṭō jvaraṁ kuryāditi, taṁ kaphamanu vātapittaṁ bhavēditi anubandharūpē bhavata ityarthaḥ| hētuścātra vasantasyādānamadhyatvē'gnēruṣṇatvādvātapittaprakōpanam| yaduktaṁ carakē– “ādānamadhyē tasyāpi vātapittaṁ bhavēdanu” iti| ataḥ kaphapittaprakr̥tyā ca laṅghanaṁ yuktamēva kintvādānamadhyatvēna nirbhayaṁ tanna kāryam| ata ēva tatra nānaśanādbhayamityētasmātpūrvamēva paṭhitam, anyathā sarvaśēṣē paṭhitaṁ syāditi ||56-57||

madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)

kālō'pi dōṣaviśēṣasya lakṣaṇamityāha– kāla ityādi| yathāsvaṁ kālē yasya vātādēryaḥ prakōpakālastatra tajjanyajvarasya pravr̥ttirutpādō vr̥ddhirvā bhavati; athavā pravr̥ttirnityajvarasya, vr̥ddhirviṣamajvarasyēti|58|–

ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)

yathāsvaṁ kālē vātādēryaḥ prakōpakālastatra tajjanyasya jvarasya pravr̥ttirutpādaḥ abhivr̥ddhirvā bhavati| athavā pravr̥ttirnityajvarasya vr̥ddhirviṣamajvarasyēti| kālō'pi dōṣaviśēṣalakṣaṇam|58|–

madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)

(yathā kālō dōṣaviśēṣasya lakṣaṇaṁ) tathōpaśayānupaśayāvapi lakṣaṇamityāha– nidānētyādi| nidānatvēna yē uktā āhārācārādayastairanupaśayō duḥkhaṁ nidānōktānupaśayaḥ| viparītairdōṣādiviparītāhārācārairupaśāyitāsukhajananaśīlatvaṁ viparītōpaśāyitēti||58||

ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)

tathōpaśayānupaśayāvapītyāha– nidānētyādi| nidānatvēna yē uktā āhārācārādayastairanupaśayō duḥkhaṁ nidānōktō'nupaśayaḥ, viparītairdōṣāhārācārairupaśāyitā sukhajananaśīlatvaṁ viparītōpaśāyitēti; nidānatvēnōpayukta āhārācārādiḥ dōṣasya duḥkhajanakatvēnānupaśayō viparītastvāhārācārādirdōṣānutpādakatvādupaśaya iti piṇḍārthaḥ||58||

madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)

uktajvarāṇāṁ madhyē samprāptivaśāt kaścidantarvēgō bhavati kaścidbahirvēgastayōrlakṣaṇamāha– antardāha ityādi| śvasanaṁ śvāsaḥ; ‘sadanam’ iti pāṭhāntaraṁ, tanna yuktamiti jējjaṭaḥ; yatō'ntarvēga ēva suśrutē gambhīrākhyaḥ paṭhitaḥ, tatra ca śvāsa ēva paṭhita iti| vinigrahō'pravr̥ttiḥ| santāpa ityādi| tr̥ṣṇādīnāmityādiśabdēnōktapralāpādīnāṁ grahaṇam| mārdavaṁ svalpatvam| asya sukhasādhyatvābhidhānēnāntarvēgasya kr̥cchrasādhyatāṁ sūcayati, asādhyatāṁ vā, “gambhīratīkṣṇavēgārtaṁ jvaritaṁ parivarjayēt|” (su. u. taṁ. a. 39) iti suśrutavacanāditi||59-60||–

ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)

uktajvarāṇāṁ madhyē samprāptivaśātkaścidantarvēgō bhavati, kaścidbahirvēgastayōrlakṣaṇamāha– antarityādi| ētairliṅgairantarvēgajvaraṁ lakṣayēt| śvasanaṁ śvāsaḥ, anyē ‘sadanam’ iti paṭhanti| dōṣasya vāyōrvarcasaḥ purīṣasya ca vinigrahō'pravr̥ttiḥ| bahirvēgasya lakṣaṇamāha– santāpa ityādi| ētairliṅgairbahirvēgaṁ lakṣayēt| tr̥ṣṇādīnāmityādiśabdēna pralāpādīnāṁ grahaṇaṁ, mārdavaṁ svalpatvam| asya tu sukhasādhyatvābhidhānēnāntarvēgasya kr̥cchrasādhyatvaṁ darśitamasādhyatvaṁ vā| suśrutē antarvēgō gambhīrākhyayā paṭhitaḥ– “gambhīratīkṣṇavēgārtaṁ jvaritaṁ parivarjayēt” iti||59-60||–

madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)

cikitsāviśēṣārthamāmapacyamānapakvalakṣaṇānyāha– lālētyādi| nanu, na dadyāttatra bhēṣajamiti viruddhaṁ, dvividhaṁ hi bhēṣajamuktaṁ carakēṇa dravyabhūtamadravyabhūtaṁ cēti; tatra dravyabhūtaṁ kaṣāyādi, adravyabhūtaṁ laṅghanasvēdādi; atra laṅghanādikaṁ ṣaḍaṅgārdhaśr̥taṁ ca prayujyatē| ucyatē– bhēṣajaśabdēnātrānnapānasādhanavyatiriktā kalpanōcyatē, ca tu sāmānyēnauṣadhamātraṁ; kathamēṣā pratītiriti cēt, taruṇajvarē bhēṣajapānaniṣēdhē'pi bhēṣajavidhānadarśanāt| ēvaṁ pacyamānē'pi bōddhavyaṁ, tatrāpi sāmatāyāḥ sadbhāvāt| kṣudityādi| asamāsakaraṇāt kṣudādayō vyastāḥ samastāśca bhōddhavyāḥ| aṣṭāhaḥ pakvalakṣaṇamiti jējjaṭaḥ| haricandrastvāha– asatyapyaṣṭāhē kṣudādibhirnirāmatvaṁ dōṣapravr̥ttyā vā kṣudhādyabhāvē'pyaṣṭāhēnaiva śiṣyahitaiṣitayā kālaṁ lakṣaṇaṁ ca nirdiṣṭavāniti| dvividhā hi sāmatā– ēkā rasasya, aparā dōṣasya; rasasāmatā tu mukhavairasyādilakṣaṇā, dōṣasāmatā taruṇatvarūpā, sā'ṣṭāhēnaivāpaiti| atra ca haricandrēṇa hēturuktaḥ– (‘ saptāhēnaiva pacyantē saptadhātugatā malāḥ| nirāmaścāpyataḥ prōktō jvaraḥ prāyō'ṣṭamē'hani||’ iti|) saptānāṁ dhātūnāṁ dhātvagninā saptāhēnāmapākādaṣṭāhēnaiva nirāmatvamiti| rasasāmatā tvaṣṭāhāt paratō'pyanuvartatē| ēnamartha jējjaṭō'pīcchati, yadēvaṁ likhati carakasuśrutaṭīkāyām– ‘taruṇā sāmatā'ṣṭāhādapaiti, rasasāmatā tu paratō'pyanuvartatē’| iti ētatprayōjanaṁ ca taruṇasāmatāyāmauṣadhaṁ nōpayujyatē, rasasāmatāyāṁ tu pācanaṁ dīyatē| ata ēvāha carakaḥ ‘jvaritaṁ ṣaḍahē'tītē laghvannapratibhōjitam| pācanaṁ śamanīyaṁ vā kaṣāyaṁ pāyayēttu tam||’ (ca. ci. a. 3) iti| tathā– ‘mr̥dau jvarē laghau dēhē pracalēṣu malēṣu ca| pakvaṁ dōṣaṁ vijānīyājjvarē dēyaṁ tadauṣadham||’ (su. u. taṁ. a. 39) ityabhidhāyāpi yat suśrutē na paṭhitam– ‘saptarātrāt paraṁ kēcinmanyantē dēyamauṣadham| daśarātrāt paraṁ kēciddātavyamiti niścitāḥ| (su. u. taṁ. a. 39) iti, tēnaivaṁ jñāpayati– saptāhādarvāk pācanamapi na dīyata iti kārtikakuṇḍēnāpi vyākhyātamiti| nanu ‘jvaritaṁ ṣaḍahē'tītē’ (ca. ci. a. 3) iti carakavacanasya ‘saptarātrāt paraṁ’ (su. u. taṁ. a. 39) ityādinā suśrutavacanēna virōdhaḥ, yataḥ ṣaḍahē'tītē saptamadinaṁ bhavati, tatra kaṣāyaṁ vidhatta iti| ucyatē, ṣaḍahē'tītē saptamē laghvannapratibhōjitamaṣṭamē kaṣāyaṁ pāyayēdityaṣṭamapadalōpādyōjyaṁ rasaudanavaditi cakraḥ, ‘bhēṣajaṁ hyāmadōṣasya bhūyō jvalayati jvaram|’ (ca. ci. a. 3) iti dōṣaśrutēruktasuśrutavirōdhācca| prakārāntarēṇainamarthaṁ kārtikakuṇḍō'pyāha, tadyathā– ṣaḍahē'tītē iti jvarōtpādadinaṁ parityajya gaṇanā, bastidānadinaparihārēṇa parihārakālagaṇanāvat ēvaṁ ‘pāyayēdāturaṁ sāmamauṣadhaṁ saptamē dinē| śamanēnāthavā dr̥ṣṭvā nirāmaṁ tamupācarēt||’ ityētadapi vacanaṁ vyākhyēyam| bhaṭṭāraharicandrēṇāpi saptamadinē kaṣāyapānaṁ yadvyākhyātaṁ tasyāyamēvābhiprāyō gavēṣaṇīyaḥ, suśrutadivirōdhāt| candrikākārēṇāpi vyākhyātam– “akṣirōgē dinacatuṣṭayavajjvarasya saptāhaṁ sāmatākālaḥ, tatra na pācanaṁ na vā śamanaṁ śōdhanam” iti| yattu pēyādyanantaraṁ hārītēnōktam– “ētāṁ kriyāṁ prayuñjīta ṣaḍrātraṁ saptamē'hani| pibēt kaṣāyasaṁyōgān jvaraghnān sādhusādhitān||” iti; tathā– “iti ṣaḍrātrikaḥ prōktō navajvarahitō vidhiḥ| ataḥ paraṁ pācanīyaṁ śamanaṁ vā jvarē hitam|” iti kharanādavacanaṁ ca pūrvavadaṣṭāhapratipādakaṁ draṣṭavyam| atha vā pittajvarābhiprāyēṇaiva tadvacanadvayam| yadāha suśrutaḥ– ‘saptarātrātparam’ ityārabhya, yāvat ‘paittikē vā jvarē dēyamalpakālasamutthitē| acirajvaritasyāpi bhēṣajyaṁ dōṣapākataḥ||’ (su. u. taṁ. a. 39) iti| saptāhādarvāgapi yadētatpācanaṁ kaṣāyapānamuktaṁ tannātyudbhūtasāmatāyāṁ draṣṭavyam| yadāha vāgbhaṭaḥ– ‘saptāhādauṣadhaṁ kēcidāhuranyē daśāhataḥ| kēcillaghvannabhuktasya yōjyamāmōlbaṇē na tu|| tīvrajvaraparītasya dōṣavēgōdayō yataḥ| dōṣē athavā atinicitē tandrāstaimityakāriṇi|| apacyamānaṁ bhaiṣajyaṁ bhūyō jvalayati jvaram||’ (vā. ci. a. 1) iti| ‘ayamarthō'bhiyuktaiśca kaiściduktaścikitsakaiḥ| saptāhāt paratō'stabdhē sāmē syāt pācanaṁ jvarē|| nirāmē śamanaṁ, stabdhē sāmē nauṣadhamācarēt|’ iti saṅkṣēpaḥ| vistarastu kaṣāyanirṇayaprakaraṇē draṣṭavyaḥ| pakvajvaralakṣaṇēna jīrṇajvaralakṣaṇamapi cikitsōcitaṁ bōddhavyam| yaduktaṁ tantrāntarē– ‘āsaptarātram’ ityādi| jatūkarṇēnāpyuktam– ‘jīrṇastrayōdaśadivasaḥ’ iti| ‘trisaptāhē vyatītē tu jvarō yastanutāṁ gataḥ| plīhāgnisādaṁ kurutē sa jīrṇajvara ucyatē||’ iti tu tantrāntaramatipurāṇābhiprāyēṇa draṣṭavyam||61-65||

ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)

cikitsāviśēṣadarśanārthamāmajvaralakṣaṇamāha– lālētyādi| lālāprasēkaḥ lālāsrāvaḥ, hr̥llāsaḥ upasthitavamanatvamiva, hr̥dayāśuddhiḥ hr̥dayaṁ pūrṇamiva, guru iva cāparē| kṣunnāśaḥ chikkāyā aniḥsaraṇam, athavā kṣut kṣudhā tasyā nāśaḥ| balavān jvarō balādhikaḥ ētāni lakṣaṇāni āmajvarē bhavanti, tatra bhēṣajaṁ pācanādi na dēyaṁ, yadi dattaṁ bhēṣajaṁ bhūyō jvaraṁ vardhayati śōdhanaṁ yat, yacca śamanīyaṁ tadviṣamajvaraṁ kuryāt| tatra sāmatā dvidhā– ēkā rasasyāparā dōṣasya, dōṣasāmatā taruṇatvarūpā, rasasāmatā'ṣṭāhātparatō nivartatē, taruṇasāmatāyāmauṣadhaṁ nōpayujyatē| uktaṁ ca suśrutē– “saptarātrātparaṁ kēcitmanyantē dēyamauṣadham| daśarātrātparaṁ kēciddātavyamiti niścitāḥ” iti| ētacca madhukōśē bahu vistr̥tam| pacyamānajvaralakṣaṇamāha– jvarētyādi| jvaravēgō'dhikō bhavati, yathā nirvāṇāvasthāyāṁ dīpaḥ prajvalati tadvatpacyamānāvasthāyāṁ jvarasya vēgādhikyaṁ bhavati, malapravr̥ttiśca bhavatīti pacyamānasya dōṣasya lakṣaṇaṁ jānīyāt| atha nirāmajvaralakṣaṇamāha– kṣudityādi| kṣucchikkā tasyāḥ prādurbhāvaḥ| anyē kṣut kṣudhā| kṣāmatā kr̥śatvaṁ, jvaramārdavaṁ jvarālpatvaṁ, dōṣapravr̥ttiḥ vāyōḥ pravartanaṁ ‘gudēna’ iti śēṣaḥ| ‘utsāha’ ityatra ‘ aṣṭāha’ iti paṭhanti, aṣṭadinēbhyaḥ parataḥ| ētannirāmajvaralakṣaṇaṁ, tatrauṣadhaṁ dēyaṁ jvarasya|| 61-65||

madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)

jvarasya sādhyalakṣaṇamāha– balavatsvityādi| balavatsu puruṣēṣu sādhyaḥ, yaduktam– ‘balādhiṣṭhānāmārōgyam’ (ca. ci. a. 3) iti| alpadōṣēṣu nātiprabaladōṣēṣu| anupadrava iti jvarasyōpadravāḥ kāsādayaḥ| yaduktaṁ tantrāntarē– “kāsō mūrchā'ruciśchardistr̥ṣṇātīsāraviḍgrahāḥ| hikkāśvāsāṅgabhēdāśca jvarasyōpadravā daśa||” iti|66|–

ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)

sādhyajvaralakṣaṇamāha– balavatsvityādi| balavatsu balayuktēṣu puruṣēṣu jvaraḥ sādhyō bhavati| yaduktam– “balādhiṣṭhānamārōgyam” iti| svalpadōṣēṣu nātibaladōṣēṣu puruṣēṣu| anupadravaḥ jvarasyōpadravā kāsādayaḥ| yaduktaṁ tantrāntarē– “kāsō mūrchā'ruciśchardistr̥ṣṇātīsāraviḍgrahāḥ| hikkā śvāsō'ṅgabhēdaśca jvarasyōpadravā daśa” iti|66|–

madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)

jvarasyāsādhyalakṣaṇānyāha– hētubhirityādi| nanu, yō hētubhirbalibhirbahubhiścōpajāyatē sa bahulakṣaṇa ēva bhavati, tat kiṁ bahulakṣaṇavacanēna? ucyatē– yathā svahētukupitā dōṣāḥ sarvasyaiva rōgasya hētavō bhavanti, prāktanakarmāpēkṣayā tu yadā viśiṣṭāṁ sāmagrīṁ samprāptilakṣaṇāmāsādayanti tadā jvaramāpādayanti, tathā dūṣyādisahakārikāraṇasānnidhyāsānnidhyābhyāṁ bahulakṣaṇatāmalpalakṣaṇatāṁ ca kurvanti| tathā hi tantrāntaram– ēkaṁ dvau trīn bahūn vā'pi dēhē dhātvādiyōgataḥ| darśayanti vikārāṁstē kupitāḥ pavanādayaḥ||’ iti| athavā vikr̥tiviṣamasamavāyādbahuhētukō'pyalpalakṣaṇō'lpahētukō'pi bahulakṣaṇa iti| prāṇāntakr̥diti chēdaḥ| śīghramindriyanāśana iti utpannamātra ēva cikitsyamānō'pīndriyaśaktiṁ rūpādigrahaṇalakṣaṇāmupahanti sō'pyasādhyō na tūpēkṣayā; anyē'pi hi rōgā upēkṣyamāṇā indriyaśaktimupaghnanti asādhyatāṁ cādhirōhanti| ēvaṁ bahulakṣaṇō'pyādāvēva cikitsyamāna ēva bōddhavyaḥ| indriyāṇyatra ēkādaśa bōddhavyāni sāṅkhyasiddhāntēna, tathā carakasuśrutanirdiṣṭatvāt; ‘cakṣuḥ śrōtraṁ ghrāṇaṁ rasanaṁ sparśanaṁ cēti buddhīndriyāṇi, hastapādagudōpasthajihvāḥ karmēndriyāṇi cēti, ubhayātmakaṁ manaḥ||’; ēvamanyatrāpi draṣṭavyam| jvaraḥ kṣīṇasya śūnasyēti aparamasādhyalakṣaṇam| gambhīrō dairgharātrika iti gambhīrō'ntardhātusthaḥ; athavā gambhīra iva gambhīraḥ, yatra vātādīnāṁ niścayaḥ kartuṁ na śakyatē; anyē tvāhuḥ– gambhīrō'ntarvēgaḥ| dairgharātrika iti ‘dīrgharātrānubandhī’ iti jējjaṭaḥ, “dīrghāṁ maraṇarūpāṁ rātrimanuvartatē iti dairgharātrikaḥ” iti cakraḥ, asādhya ityarthaḥ| atra pakṣē dairgharātrika iti pūrvēṇa sambadhyatē, asādhya iti parēṇa| kēśasīmantakr̥diti akasmāt kēśēṣu sīmantān yaḥ karōti| uktaṁ hi tantrāntarē “kēśāḥ sīmantinō yasya saṅkṣiptē vinatē bhruvau| lunanti cākṣipakṣmāṇi sō'cirādyāti mr̥tyavē||” iti| gambhīrārthā yē jējjaṭādibhirvyākhyātāstēṣu madhyē atra gambhīrō'ntarvēga ityayamarthō mādhavakarasyābhimataḥ; ata ēvāsau ētadanantaraṁ sauśrutaṁ gambhīralakṣaṇaṁ likhati– gambhīra ityādi| ya ēva carakē'ntarvēgaḥ sa ēva suśrutē gambhīraḥ paṭhitaḥ; samalakṣaṇatvāt, pr̥thakpāṭhābhāvāccēti| ānaddhatvēna cēti baddhadōṣatvēna| ārambhādityādi| ārambhādutpādāt prabhr̥ti yasya viṣamajvaraḥ sō'sādhyaḥ, yasya tu nityajvariṇō jvarōtsr̥ṣṭasya vā'pacārādinā viṣamaḥ sa sādhya ēva| ētacca viṣamatvaṁ satatādirūpaṁ bōddhavyaṁ, natu viṣamatvamātrēṇa, vātikajvarē'pi prasaṅgāditi| dairgharātrikō vyāhr̥ta ēva; na cāsya punaruktatvaṁ, tantrāntarīyavākyatvāt; adhikārthapratipādanārthaṁ buddhvā'pi likhitam; ēvaṁ gambhīrē'pi vācyam| ‘atirūkṣasya’ ityatra ‘animiṣākṣasya’ iti pāṭhāntarē sadā sphāritanētrasyētyarthaḥ| visañjñaḥ vihvalaḥ, tāmyatē muhyati| śētē nipatita iti śayitō nipatita ēvāstē na ca utthātuṁ samarthaḥ| śītārditō'ntaruṣṇaścēti śītārditō bahiḥ, antaruṣṇō'ntardāhavān| hr̥ṣṭarōmā rōmāñcitagātraḥ| hr̥di saṅghātaśūlavāniti saṅghātarūpēṇa vastunā aṣṭhīlikādinā''krāntamiva hr̥dayaṁ manyatē yaḥ sa tathā; anyē tvāhuḥ– nānāprakāraśūlavāniti| vaktrēṇa caivōcchvasitītyēvakārēṇa nāsikāṁ vyavacchinatti vyāditāsyapratipādanārthaṁ, kharaśvāsa ityarthaḥ| hikkētyādi| hikkādibhirmilitairēkēnāpyatibalavatā'sādhyatvam| mūḍhaṁ mōhayuktam| vibhrāntalōcanaṁ bhrāntaprēkṣaṇaṁ, calitanētraṁ vā| santatōcchvāsinaṁ nirantarakharaśvāsayuktam| hataprabhētyādi| hataprabhāṇi hataśaktīni svaviṣayāgrāhīṇi cakṣurādīni yasya sa tathā; athavā hatā prabhā dīptirindriyāṇi ca yasya sa tathā| ‘arōcakanipīḍitam’ ityatra sthānē jējjaṭaḥ pāṭhāntaradvayaṁ paṭhati– ‘durātmānamupadrutam’ iti, vyācaṣṭē ca– “durātmānaṁ duṣṭāntaḥkaraṇam, upadrutamiti śvāsādibhirupadravairupadrutam; durātmabhirupadrutam” iti pāṭhāntarē tu rākṣasādibhirjuṣṭamityarthaḥ| ēṣāmasādhyalakṣaṇānāmupalakṣaṇatvādanyānyapi tantrāntarēṣu draṣṭavyāni| tadyathā– ‘prētaiḥ saha pibēnmadyaṁ svapnē yaḥ kr̥ṣyatē śunā| sughōraṁ jvaramāsādya sa jīvamapasr̥jyatē|| jvaraḥ paurvāhṇikō yasya śuṣkakāsaśca dāruṇaḥ| balamāṁsavihīnasya yathā prētastathaiva saḥ|| jvarō yasyāparāhṇē tu ślēṣmakāsaśca dāruṇaḥ| balamāṁsavihīnasya yathā prētastathaiva saḥ|| sahasā jvarasantāpastr̥ṣṇā mūrchā balakṣayaḥ| viślēṣaṇaṁ ca sandhīnāṁ mumūrṣōrupajāyatē|| gōsargē vadanādyasya svēdaḥ pracyavatē bhr̥śam| lēpajvarōpasr̥ṣṭasya durlabhaṁ tasya jīvitam|| mr̥tyuśca tasmin bahupicchilatvācchītasya jantōḥ paritaḥ saratvāt| svēdō lalāṭē himavannarasya śītārditasyaiti supicchilaśca|| kaṇṭhē sthitō yasya na yāti vakṣō nūnaṁ yamasyaiti gr̥haṁ sa martyaḥ|| srutasvēdō lalāṭādyaḥ ślathasandhānabandhanaḥ| muhyēdutthāpyamānastu sa sthūlō'pi na jīvati|| yasya svēdō'tibahulaḥ picchilō yāti sarvataḥ| rōgiṇaḥ śītagātrasya tadā maraṇamādiśēt||’ iti| ādhānajanmanidhanē pratyayākhyē vipatkarē| nakṣatrē vyādhirutpannaḥ klēśāya maraṇāya vā| jvarastu jātaḥ ṣaḍrātrādaśvinīṣu nivartatē||’ (vr̥. vā. ni. a. 1) ityādinā granthēna nakṣatrabhēdēna jvarasya sādhyatvāsādhyatvaṁ yadabhihitaṁ, taddhārītavr̥ddhavāgbhaṭayōrdraṣṭavyam, iha tu vistarabhayānna likhitam| sannipātā sādhyaprakaraṇaṁ yathā– ‘pittakaphānilavr̥ddhyā daśadivasa dvādaśāha– saptāhāt| hanti vimuñcati vā''śu tridōṣajō dhātumalapākāt||’ iti| saptāhādvātādhikaḥ, daśāhāt pittādhikaḥ, dvādaśāhāt kaphādhikaḥ; pittādhikavadvātapittādhikaḥ, kaphādhikavadvātakaphādhikaḥ, yōgavāhitvādvāyōḥ| ( yadāha carakaḥ– ‘yōgavāhī paraṁ vāyuḥ saṁyōgādubhayārthakr̥t| dāhakr̥ttējasā yuktaḥ śītakr̥tsōmasaṁśrayāt||’ iti (ca. ci. a. 3)| dhātupākāddhanti, malapākādvimuñcatīti vyavasthitavikalpaḥ; dhātumalapākavikalpē ca daivamēva hētuḥ| uttarōttararōgavr̥ddhibalahānibhyāṁ śukrādidhātusahitamūtrādinā ca dhātupākō jñēyaḥ, anyathā tu malapākaḥ| yaduktam– ‘nidrānāśō hr̥di stambhō viṣṭambhō gauravārucī| aratirbalahāniśca dhātūnāṁ pākalakṣaṇam|| iti; anyatāca malapākaḥ– dōṣaprakr̥tivaikr̥tyaṁ laghutā jvaradēhayōḥ| indriyāṇāṁ ca vaimalyaṁ dōṣāṇāṁ pākalakṣaṇam||’ iti| nanu, taratamādibhāvavyavasthitaśīghramadhyamandaśaktitvāt sthiraśīghramadhyamaśaktitvāt dōṣāṇāṁ kathaṁ saptāhādiniyama iti cēt| na, tathā– svabhāvādvyādhēḥ, vicitrā hi pratirōgaṁ svabhāvāḥ; yathā'gnirōhiṇī saptāhēna hanti na tathā'nyē vikārā iti| athaḥ ‘saptamī dviguṇā yāvat navamyēkādaśī tathā| ēṣā tridōṣamaryādā mōkṣāya ca vadhāya ca||’ (vā. ni. a. 2) iti hārītavacanasaṁvādārthamēvaṁ vyācakṣatē– daśamīpratyāsattyā navamī, dvādaśīpratyāsattyā ēkādaśī ca gr̥hyatē; tatō vr̥ddhyēti padamāvartya sarvatra dvaiguṇyaṁ kāryam| ēvaṁ, ‘saptamē divasē prāptē daśamē dvādaśē'pi vā| punarghōratarō bhūtvā praśamaṁ yāti hanti vā||’ (su. u. taṁ. a. 39) ityatra suśrutavākyē punaḥśabdēna dvaiguṇyamiti kārtikakuṇḍō vyākhyātavān| ēvaṁ daśadvādaśasaptāhaiḥ pittaślēṣmānilādhikaḥ| dagdhōṣmaṇā dhātumalān hanti muñcati vā jvaraḥ||’ (vā. ni. a. 2) ityatrādhikaśabdamāvartya kriyāviśēṣaṇaṁ kr̥tvā dvaiguṇyaṁ vyākhyātam| tathā vātapittakaphaiḥ saptadaśadvādaśavāsarān| prāyō'nuyāti maryādā mōkṣāya ca vadhāya ca||’ (vā. ni. a. 2) ityatrāgnivēśamatē prāyōgrahaṇēna dvaiguṇyamiti| nanu, saptamītyādau kathaṁ tarhi daśaviṁśatidvādaśacaturviṁśatīnāṁ grahaṇamiti cēt| ucyatē– ēkādaśītyatra ēkēti padamāvartanīyaṁ, tēna navamī ēkēti daśamī labhyatē, ēkādaśī ēkēti dvādaśī , tataḥ sarvatra dvaiguṇyam| tu śabdaḥ samuccayē, tēna saptamī gr̥hyatē sā dviguṇā ca| ēvaṁ navamyādiṣu yōjyam| caturviṁśatyadhikastu maryādādivasō nāsti, tatpratipādakāgamādarśanāt||66-73||

ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)

jvarasyāsādhyalakṣaṇamāha– hētubhirityādi| yō jvarō balibhiḥ prabalairhētubhiḥ kāraṇairjātō'ta ēva bahulakṣaṇaḥ sampūrṇalakṣaṇa ityarthaḥ sa tvasādhyaḥ; yaśca śīghramindriyanāśanō bhavati sō'pi jvaraḥ prāṇāntakr̥t maraṇātmaka ityarthaḥ| utpannamātra ēva cikitsitamātrō'pi indriyaśaktiṁ rasarūpādigrahaṇalakṣaṇāmupaharati sō'pyasādhyō na tūpēkṣayā| anyē'ti hi rōgā upēkṣyamāṇā indriyaśaktimupaghnanti asādhyatāṁ cādhirōhanti; ēvamuktalakṣaṇō'pyādāvēvācikitsyamāna ēva bōdhyaḥ| indriyāṇi cātra cakṣuḥ śrōtraṁ ghrāṇaṁ rasanaṁ sparśanaṁ cēti pañca buddhīndriyāṇi hastapādagudōpasthajihvāḥ pañca karmēndriyāṇi ubhayātmakaṁ mana ēvamēkādaśēndriyāṇi| aparamasādhyalakṣaṇamāha– śūnasya śōthayuktasya puruṣasya, kṣīṇasya jvarēṇa, gambhīrō dairghyarātrikaḥ, gambhīrō'ntardhātusthaḥ, athavā gambhīra iva gambhīraḥ, yatra vātādīnāṁ niścayaḥ kartuṁ na śakyatē, anyē gambhīrō'ntarvēgaḥ| dairghyarātrika iti dīrgharātrānubandhīti jējjaṭaḥ, dīrghāṁ maraṇarūpāṁ rātrimanuvartata iti cakraḥ, asādhya ityarthaḥ| kēśasīmantakr̥diti akasmātkēśēṣu sīmantān karōti yaḥ| uktaṁ ca tantrāntarē– “kēśāḥ sīmantinō yasya saṅkṣiptē vitatē bhruvau| lunanti cākṣipakṣmāṇi sō'cirādyāti mr̥tyavē” iti| suśrutōktaṁ sādhyagambhīrajvaralakṣaṇamāha– gambhīrastvityādi| ānaddhatvēnēti dōṣapurīṣavibandhēna| aparamasādhyalakṣaṇamāha– ārambhādityādi| ārambhātprabhr̥ti yasya viṣamō jvaraḥ sō'sādhyaḥ| tacca viṣamatvaṁ satatādirūpatyēna bōddhavyaṁ na tu viṣamatvaṁ vēgādinā| dairgharātrikaḥ pūrvamēva vyākhyātō'pi na punaruktaḥ, tantrāntarīyavākyatvāt adhikāryapratipādanārthaṁ tadvākyaṁ paṭhitam| ‘atirūkṣasya’ ityatra ‘animiṣākṣasya’ iti pāṭhaṁ paṭhantyanyē| tatra sarvadā sphāritanētrasyētyarthaḥ| anyadapyasādhyalakṣaṇamāha– visañjñō vihvalaḥ, tāmyati pramuhyati, śētē nipatata iva āstē naivōtthātuṁ samarthaḥ| śītārditō bahirantardāhavān| anyadapyasādhyalakṣaṇamāha– ya ityādi| hr̥ṣṭarōmā rōmāñcitaḥ| hr̥di saṅghātaśūlavāniti saṅghātarūpēṇa vastunā aṣṭhīlakādinā ākrāntamiva hr̥dayaṁ manyatē yaḥ, aṣṭhīlā pāṣāṇalōṣṭikā, anēna prakārēṇa śūlavāniti| anyē tvāhuḥ– nānāprakāraśūlavāniti| vaktrēṇa caivōcchvasitīti ēvakārēṇa nāsikābhyāṁ vyavacchinatti| hikkētyādibhirmilitairēkēna vā'pyatibalavatā'sādhyatvam| mūḍhaṁ mōhayuktaṁ, vibhrāntalōcanaṁ bhrāntaprēkṣaṇaṁ calitanētraṁ vā, santatōcchvāsinaṁ nirantarōcchvāsinam| lakṣaṇāntaramāha– hatētyādi| hataprabhāṇi hataśaktīni svaviṣayāgrāhīṇi ca indriyāṇi cakṣurādīni yasya sa tathā; athavā hatā prabhā dīptirindriyāṇi ca yasya sa tathā| arōcakanipīḍitamityatra jējjaṭaḥ pāṭhadvayaṁ paṭhati ‘durātmānamupadrutaṁ iti| durātmānaṁ duṣṭāntaḥkaraṇam| upadrutamupadravayuktam| ‘durātmabhirupadrutam’ iti pāṭhāntarē rākṣasādibhirjuṣṭamityarthaḥ| gambhīrō'ntarvēgaḥ, tīkṣṇō'tiduḥsahō bahirantaśca, tābhyāmanyōnyamārtaṁ pīḍitaṁ, kṣāmaṁ kṣīṇaṁ, tamitthambhūtaṁ jvaritaṁ svārthavidyāyaśōhānibhayādasādhyatvātparivarjayēt| ēṣāmasādhyalakṣaṇānāmupalakṣaṇatvādanyānyapi tantrāntarēṣu draṣṭavyāni| tadyathā– “prētaiḥ saha pibēnmadyaṁ svapnē yaḥ kr̥ṣyatē śunā| sa ghōraṁ jvaramāsādya narō jīvādvimucyatē|| jvaraḥ pūrvāhṇikō yasya śuṣkakāsaśca dāruṇaḥ| balamāṁsavihīnaśca yathā prētastathaiva saḥ|| gōsargē varanādyasya svēdaḥ pracyavatē bhr̥śam| lēpajvarōpasr̥ṣṭasya durlabhaṁ tasya jīvitam” iti| atra gōsargē pratyūṣē| “mr̥tyuśca tasminbahupicchilatvācchītasya jantōḥ paritaḥ saratvāt| svēdō lalāṭē himavannarasya śītārditasyaiti supicchilaśca|| kaṇṭhē sthitō yasya na yāti vakṣō nūnaṁ yamasyaiti gr̥haṁ sa martyaḥ” iti| tathā'nyatrāpi– “āvilākṣaṁ pratāmyantaṁ nidrāyuktamatīva ca| kṣīṇaśōṇitamāṁsaṁ ca naraṁ kṣapayati jvaraḥ|| srutasvēdō lalāṭādyaḥ ślathasandhānabandhanaḥ| muhyatyutthāpyamānastu sa sthūlō'pi na jīvati|| yasya svēdō'tibahulaḥ picchilō yāti sarvataḥ| rōgiṇaḥ śītagātrasya tadā maraṇamādiśēt|| yastāmyati svapiti śītalagātrayaṣṭirantarvidāhasahitaṁ smaraṇādapētam| sōcchvāsinaṁ kupitarōmacayaṁ saśūlaṁ taṁ varjayēdbhiṣagiha jvaritaṁ vidhijñaḥ” iti “jvarastu jātaḥ ṣaḍrātrādaśvinīṣu nivartatē” ityādi nakṣatrabhēdēna jvarasyāsādhyatvam| yaduktaṁ taddhārītavr̥ddhavāgbhaṭayōrdraṣṭavyam||66-73||–

madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)

jvaravimuktipūrvarūpamāha– dāha ityādi viḍbhiditi viḍbhēdaḥ; sampadādipāṭhāt bhāvē kvip| asañjñitā sañjñānāśaḥ| kūjanam asphuṭadhvaniḥ| yaduktam– ‘jvarapramōkṣē puruṣaḥ kūjēdvamati cēṣṭatē||’(ca. ci. a. 3) iti| vāgbhaṭō'pyāha– ‘dhātūn prakṣōbhayan dōṣō mōkṣakālē balīyatē| tatō naraḥ śvasan svidyan kūjan vamati cēṣṭatē|| (vā. ni. a. 2) iti| vaigandhyaṁ durgandhatā gātrē| jvaramōkṣaṇē bhaviṣyati ākr̥tirlakṣaṇaṁ ‘bhavati’ iti śēṣaḥ| nanu, dōṣakṣayaṁ vinā na vyādhinivr̥ttiḥ, kṣīṇaśca dōṣaḥ kathamēvaṁvidhaṁ lakṣaṇaṁ kuryāt? ucyatē– kaścidbhāvaḥ kṣīṇō'pi vināśakālē svaśaktiṁ darśayati, yathā– nirvāṇāvasthō dīpō viśēṣāt prajvalati| athavā dōṣābhibhūtānāṁ dhātūnāṁ dōṣāpagamēna kṣōbhāddāhādayaḥ taralataravānaraparihīyamānataruṇataruvallarīśikharakampavaditi||74||

ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)

jvaramuktasya pūrvarūpamāha– dāha ityādi| jvaramōkṣakālē ētādr̥śyākr̥tirlakṣaṇaṁ ‘bhavati’ iti śēṣaḥ viḍbhiditi viḍbhēdaḥ, asañjñatā sañjñānāśaḥ, kūjanaṁ kunthanam| yaduktam– “jvaramōkṣēṣu puruṣaḥ kūjannativicēṣṭatē” iti| vāgbhaṭa'pyāha– “dhātūnprakṣōbhayandōṣō mōkṣakālē balīyatē| tatō naraḥ śvasansadyaḥ kūjannativicēṣṭatē” iti| vaigandhyaṁ daurgandhyamatīva gātrē| nanu dōṣakṣayaṁ vinā na vyādhinivr̥ttiḥ, kṣīṇaśca dōṣaḥ kathamēvaṁvidhaṁ lakṣaṇaṁ kuryāt? ucyatē– kaścidbhāvaḥ kṣīṇō'pi vināśakālē svaśaktiṁ darśayati, yathā nirvāṇāvasthō'pi dīpō viśēṣātprajvalati| athavā dōṣābhibhūtānāṁ dhātūnāṁ dōṣāpagamēna kṣōbhāddāhādayaḥ, yathā– taralataravānaraparihīyamānataruṇataruvallarīśikharakampavaditi| ētacca dāhamārabhya lakṣaṇaṁ tridōṣajē bhavati na sarvatra; tathācaitadanantaraṁ bhālukiḥ prāha– “tridōṣajē jvarē hyētadantarvēgē ca dhātujē| lakṣaṇaṁ mōkṣakālē syādanyasmin svēdadarśanam” iti ||74||

madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)

jvaramuktilakṣaṇamāha– svēda ityādi| svēdō gharmāgamanaṁ, srōtasāṁ sphuṭatvāt| laghutvaṁ gātrasya| śirasaḥ kaṇḍūriti sarvō hi jvarastaijasō virōdhivyapagamāt saumyaḥ ślēṣmā labdhabalaḥ san śirasi svasthānē'sādhāraṇātmalakṣaṇaṁ kaṇḍūṁ karōti, vyādhimahimnā tu nānyatra kaphasthānē iti vadanti| pākō mukhasyēti jvarōṣmakōpitāt pittāt, yattu pūrvaṁ nākārṣīdanyatra vā tadapi vyādhimahimnaiva| ētacca dāhamārabhya lakṣaṇaṁ tridōṣajē'ntarvēgē jvarē bhavati, natu sarvatra| tathā caitadanantaraṁ bhālukiḥ prāha– ‘tridōṣajē jvarē hyētadantarvēgē ca dhātugē| lakṣaṇaṁ mōkṣakālē syādanyasmin svēdadarśanam||’ iti| nanu, jvarasya pratyakṣatvāttasyābhāvō'pi pratyakṣaḥ, tat kiṁ tallakṣaṇapāṭhēna? tathā'pi vā paṭhitavyaṁ, tarhi sarvavikārēṣu paṭhyatām? ucyatē– viṣamajvaraśaṅkānirāsārthaṁ, viṣamajvarē hi nivr̥ttō'pi jvaraḥ punarāyāti, dōṣāṇāṁ dhātulīnatvāt; ētallakṣaṇē tu niḥśēṣadōṣanivr̥ttyā na punarāgamaḥ| yatra caivaṁvidhā śaṅkā tatraiva lakṣaṇaṁ paṭhati na sarvatra, yathā pramēhātīsārādiṣviti sarvaṁ sustham||75||

ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)

jvaramuktasya lakṣaṇamāha– jvaramuktasya puruṣasyaivaṁ vidhaṁ lakṣaṇaṁ bhavati| svēdō gharmāgamaḥ srōtasāṁ sphuṭatvāt, laghutvaṁ gātrasya; śirasaḥ kaṇḍūriti| sarvō hi jvarastaijasaḥ virōdhivyapagamāt saumyaḥ ślēṣmā labdhabalaḥ san śirasi svasthānē'sādhāraṇātmakalakṣaṇaṁ kaṇḍūṁ janayati vyādhimahimnā nānyatra sthānē iti vadanti| pākō mukhasyēti jvarōṣmakōpitātpittāt|| kṣavathuḥ chikkā| paramatē– “dēhō laghurvyapagataklamamōhatāpaḥ pākō mukhē karaṇasauṣṭhavamavyathatvam| svēdaḥ kṣavaḥ prakr̥tiyōgimanō'nnalipsā kaṇḍūśca mūrdhni vigatajvaralakṣaṇāni” iti||75||

madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)

iti śrīvijayarakṣitakr̥tāyāṁ madhukōśavyākhyāyāṁ jvaranidānaṁ samāptam||2||

ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)

iti śrīvaidyavācaspatikr̥tē ātaṅkadarpaṇē rugviniścayavyākhyānē jvaranidānaṁ samāptam||2||