௨௯. ஹத்ரோகநிதாநம்

மதுகோஶ வ்யாக்யா (விஜயரக்ஷித, ஶ்ரீகண்டதத்த கத)

குல்மஸ்ய ஹதயஂ ஸ்தாநமுக்தம், அதோ ஹதயஸங்கீர்தநாத் ஹத்ரோகாரம்பஃ| ப்ரஸங்கஃ ஸாதத்யேந ஸேவா, அத்யுஷ்ணாதயோ யதாயோக்யஂ வாதாதீநாஂ க்ரிமேஶ்ச நிதாநமிதி போத்யம்||௧||

ஆதங்கதர்பண வ்யாக்யா (வாசஸ்பதி வைத்ய கத)

குல்மஸ்ய ஹதயஂ ஸ்தாநமுக்தமதோ குல்மாநந்தரஂ ஹத்ரோகாரம்பஃ| தஸ்ய ஹேதுமாஹ– அதீத்யாதி| உஷ்ணாதிபிரதிஶப்தஃ ப்ரத்யேகஂ ஸம்பத்யதே| உஷ்ணாதயோऽதிஸேவிதா வாதாதீநாஂ ஹதாமயாநாஂ க்ரிமிஜஸ்ய ச ஹேதவோ பவந்தி, ஶ்ரமோ தநுஃகர்ஷணாதிஃ, அபிகாதோ ஹத்யேவ, ஸஞ்சிந்தநஂ நபதிபயாதிகஂ; ஸ ச பஞ்சப்ரகாரஃ– வாதாதிபிஸ்த்ரயஃ, ஸந்நிபாதேந, க்ரிமிபிஶ்ச||௧||

மதுகோஶ வ்யாக்யா (விஜயரக்ஷித, ஶ்ரீகண்டதத்த கத)

தஸ்ய ஸம்ப்ராப்திஂ ஸாமாந்யலக்ஷணஂ சாஹ– தூஷயித்வேத்யாதி| தூஷயித்வா ரஸமிதி ரஸஸ்ய ஹதயாஶ்ரயத்வாத்| விகுணாஃ குபிதாஃ| ஹத்ரோகமிதி வாச்யே யத்பாதாக்ரஹணஂ, தத்தோஷபேதேந பாதாவைசித்ர்யஜ்ஞாபநார்தஂ, பாதாஶப்தேந சாத்ர நாநாவிதா பீடேதி ஜேஜ்ஜடஃ, பங்கவத் பீடேதி கயதாஸஃ| ஹத்ரோகமிதி ‘வா ஶோகஷ்யஞ்ரோகேஷு’ இதி ரோகே பரே ஹதயஸ்ய ஹத்பாவஃ, அதவா ஹதோ ரோகோ ஹத்ரோகஃ||௨||

ஆதங்கதர்பண வ்யாக்யா (வாசஸ்பதி வைத்ய கத)

தஸ்ய ஸம்ப்ராப்திமாஹ– தூஷயித்வேத்யாதி| விகுணாஃ குபிதா தோஷா ரஸஂ தூஷயித்வா ஹதயஂ கதாஃ, ஹத்ரோகமிதி வாச்யே யத்பாதாக்ரஹணஂ தத்தோஷபேதேந பாதாவைசித்ர்யஜ்ஞாபநார்தஂ, பாதாஶப்தேநாத்ர நாநாவிதா பீடேதி ஜேஜ்ஜடஃ, பங்கவத்பீடேதி கயதாஸஃ| ஹதி ரோகோ ஹத்ரோக இதி நிருக்திஃ||௨||

மதுகோஶ வ்யாக்யா (விஜயரக்ஷித, ஶ்ரீகண்டதத்த கத)

வாதிகஹத்ரோகலக்ஷணமாஹ– ஆயம்யத இத்யாதி| ஆயம்யதே ஆகஷ்யத இவ| துத்யதே ஸூச்யேவ| நிர்மத்யதே தண்டேநேவ| தீர்யதே த்விதேவ க்ரியதே| ஸ்போட்யதே ஆரயேவ| பாட்யதே குடாரேணேவ||௩||

ஆதங்கதர்பண வ்யாக்யா (வாசஸ்பதி வைத்ய கத)

வாதிகமாஹ– ஆயம்யத இத்யாதி| மாருதஜே ஹத்ரோகே ஹதயமாயம்யதே ஆகஷ்யத இவ, துத்யதே ஸூச்யேவ, நிர்மத்யதே தண்டேநேவ, ஸ்போட்யதே ஆரயேவ, பாட்யதே குடாரேணேவ||௩||

மதுகோஶ வ்யாக்யா (விஜயரக்ஷித, ஶ்ரீகண்டதத்த கத)

பைத்திகலக்ஷணமாஹ– தஷ்ணேத்யாதி| ஊஷ்மா கிஞ்சித்தாஹஃ| ஹதயக்லமஃ ஹதயாகுலத்வஂ, க்லாநிரிதி யாவத்||௪||

ஆதங்கதர்பண வ்யாக்யா (வாசஸ்பதி வைத்ய கத)

பைத்திகமாஹ– தஷ்ணேத்யாதி| ஊஷ்மா ப்ராதேஶிகோ தாஹஃ, ஹதி கிஞ்சித்தாஹ இத்யர்தஃ| தாஹஃ ஸார்வாங்கிகஃ; சோஷஃ சூஷ்யதே இவ, ஹதயே க்லமோ ஹதயாகுலத்வஂ க்லாநிரித்யர்தஃ| தூமாயநஂ தூமோத்கிரணமிவ, க்லேதஃ கிஞ்சித் துர்கந்தஃ ஸடித இவ, முகஸ்யைவ ஶோஷஶ்ச||௪||

மதுகோஶ வ்யாக்யா (விஜயரக்ஷித, ஶ்ரீகண்டதத்த கத)

ஶ்லைஷ்மிகமாஹ– கௌரவமித்யாதி| பலாஸாவததே குபிதகபவ்யாப்தே, “தோஷா துஷ்டா தூஷயிதாரோ பவந்தி” இத்யாகமாத்||௫||

ஆதங்கதர்பண வ்யாக்யா (வாசஸ்பதி வைத்ய கத)

ஶ்லைஷ்மிகமாஹ– கௌரவமித்யாதி| பலாஸாவததே ஹதி குபிதகபவ்யாப்தே, துஷ்டா தோஷா தூஷயிதாரோ பவந்தீத்யுக்தத்வாத்| கௌரவஂ ஹதயஸ்ய; ஸ்தம்போ ஜடதா, மார்தவஂ ஜலப்லுதமிவ, மாதுர்யஂ முகே||௫||

மதுகோஶ வ்யாக்யா (விஜயரக்ஷித, ஶ்ரீகண்டதத்த கத)

ஸாந்நிபாதிகமாஹ– வித்யாதித்யாதி| ஸர்வலிங்கமித்யநேந ப்ரகதிஸமஸமவாயாரப்தத்வமுக்தஂ, தேந சிகித்ஸாऽப்யஸ்ய ப்ரத்யேகஂ வாதாதிஜஸ்ய யா ஸா மிலிதைவ கார்யா| அபசாராச்சேஹ க்ரந்திருத்பத்யதே ததஃ க்ரிமிஸம்பவஃ| உக்தஂ ஹி சரகேண– “த்ரிதோஷஜே து ஹத்ரோகே யோ துராத்மா நிஷேவதே| திலக்ஷீரகுடாதீநி க்ரந்திஸ்தஸ்யோபஜாயதே|| மர்மைகதேஶே ஸங்க்லேதஂ ரஸஶ்சாஸ்யோபகச்சதி| ஸங்க்லேதாத் க்ரிமயஶ்சாஸ்ய பவந்த்யுபஹதாத்மநஃ||” (ச. ஸூ. அ. ௧௭) இதி| தஸ்யைவேதஂ லக்ஷணமாஹ– தீவ்ரார்திதோதஂ க்ரிமிஜஂ ஸகண்டூமிதி| உத்க்லேத இத்யாதிநா தமோऽந்தஂ த்ரிதோஷஜஹத்ரோகலக்ஷணஂ; தத்ர தோதஶூலே வாதாத், உத்க்லேதஹல்லாஸௌ கபாத், தமஃ பித்தாத், ஷ்டீவநஂ கபபித்தாத்| அருசிரித்யாதிநா க்ரிமிஜஸ்யேதி ஜேஜ்ஜடஃ; கயதாஸஸ்த்வாஹ– ஶ்யாவநேத்ரத்வபர்யந்தேந த்ரிதோஷஜலக்ஷணமிதி| ஸ்யாதேதத், த்ரிதோஷஜபதஂ ந தாவதத்ர ஸுஶ்ருதேந படிதம்; அதஃ ஸர்வமேவ உத்க்லேதாதி ஶோதாந்தஂ க்ரிமிஜலக்ஷணஂ பவிஷ்யதி| நைவஂ, “வித்யாத்த்ரிதோஷஂ த்வபி ஸர்வலிங்கஂ தீவ்ரார்திதோதஂ க்ரிமிஜஂ ஸகண்டூம்|” (ச. சி. அ. ௨௬) இதி தடபலஸ்ய வாக்யாத்| உத்க்லேத இத்யாதிஸ்து ஏக ஏவ ஶ்லோகஃ ஸுஶ்ருதேந படிதஃ, நது பதக் ஸந்நிபாதலக்ஷணஂ, ததஸ்த்ரிதோஷஜஸ்யாநபிதாநே ஸுஶ்ருதே ந்யூநத்வஂ ஸ்யாத்| த்ரிதோஷாஶ்மரீவத்தஸ்யாஸம்பவ ஏவேதி சேத்? நைவஂ, தந்த்ராந்தரேஷு படிதத்வாத்| ததாச ஹாரீதஃ– “ஸர்வாணி ரூபாணி ச ஸந்நிபாதாச்சிரோத்திதஂ சாபி வதந்த்யஸாத்யம்|” இதி| சரகேऽப்யுக்தம்– “ஹேதுலக்ஷணஸஂஸர்காதுச்யதே ஸாந்நிபாதிகஃ|” (ச. ஸூ. அ. ௧௭) இதி; ததா ‘த்ரிதோஷஜே து ஹத்ரோகே யோ துராத்மா நிஷேவதே|’ (ச. ஸூ. அ. ௧௭) இத்யாதி| கண்டரவேண து த்ரிதோஷஜபதஂ யந்ந படிதஂ ஸுஶ்ருதேந, தத் க்ரிமிஜஸ்யாபி த்ரிதோஷஜத்வக்யாபநார்தமித்யாசக்ஷதே| நநு, தோஷஜாவாந்தராவஸ்தாவிஶேஷத்வாத் க்ரிமிஜோऽபி தோஷஜ ஏவ, தத் கதஂ ஹதாமயஃ பஞ்சவித இதி? நைவஂ, ரோகஜஸ்யாபி ரோகஸ்ய பதக்த்வதர்ஶநாத்| யதுக்தம்– ‘நிதாநார்தகர’ (ச. சி. அ. ௮) இத்யாதி| த்விதோஷஜஸ்த்வநுக்தோऽபி ப்ரகதிஸமஸமவாயத்வாத்போத்யஃ||௬||

ஆதங்கதர்பண வ்யாக்யா (வாசஸ்பதி வைத்ய கத)

த்ரிதோஷஜகமிஜயோர்மிலிதமேவ லக்ஷணமாஹ– வித்யாதித்யாதி| வித்யாத்த்ரிதோஷமித்யாதி தடபலோக்தலக்ஷணம், உத்க்லேத இத்யாதிகமேகபத்யஂ ஸுஶ்ருதோக்தஂ; தீவ்ரார்திதோதமிதி பிந்நதந்த்ரீயத்வாத்பௌநருக்த்யஂ ந வாச்யம்| த்ரிதோஷஜே ஸர்வதோஷாணாஂ லிங்காநி பவந்தி| ஸர்வலிங்கமித்யநேந ப்ரகதிஸமவாயாரப்தத்வமுக்தஂ, தேந சிகித்ஸாऽப்யஸ்ய ப்ரத்யேகஂ வாதாதிஜஸ்ய யா ஸா மிலிதைவ கார்யா| அபசாராத் கமிஜே க்ரந்திர்பவதி, ததஶ்ச கமிஸம்பவஃ, கமயோ ஜாயந்தேऽஸ்மிந்நிதி க்ரிமிஜ இதி நிருக்திஃ| உக்தஂ ஹி சரகே– “த்ரிதோஷஜே து ஹத்ரோகே யோ துராத்மா நிஷேவதே| திலக்ஷீரகுடாதீநி க்ரந்திஸ்தஸ்யோபஜாயதே||” இதி| உத்க்லேத இத்யாதிகமேவ த்ரிதோஷஹத்ரோகலக்ஷணம்| தத்ர தோதஶூலே வாதாத், தோதோ வ்யதாவிஶேஷஃ; உத்க்லேதஹல்லாஸௌ கபாத், உத்க்லேதஃ அபக்வதோஷாணாஂ ஸ்வாஂஶோதயாச்ச்யுதிஃ, ஹல்லாஸஃ ஹதயாதீபதம்புநிர்கமஃ; தமஃ பித்தாத் தமோऽந்தகாரப்ரவிஷ்டஸ்யேவ; ஷ்டீவநஂ கபபித்தாத்; ஏதத்த்ரிதோஷலக்ஷணம்| அருசீத்யாதிநா கமிஜஸ்யேதி | ஏதத்ஸுகமம்||௬||

மதுகோஶ வ்யாக்யா (விஜயரக்ஷித, ஶ்ரீகண்டதத்த கத)

ஸர்வேஷாமுபத்ரவாநாஹ– க்லம இத்யாதி| ஶ்லைஷ்மிகாணாஂ கமீணாஂ யே உபத்ரவாஸ்தே க்ரிமிஜஹத்ரோகேऽபி ஸ்யுஃ| தே ச ஹல்லாஸாஸ்யஸ்ரவணாவிபாகாதயஃ||௭-௮||

ஆதங்கதர்பண வ்யாக்யா (வாசஸ்பதி வைத்ய கத)

ஸர்வேஷாமேவோபத்ரவாநாஹ– க்லம இத்யாதி| ஶ்லைஷ்மிகாணாஂ கமீணாஂ யே உபத்ரவாஃ தே கமிஜே ஹத்ரோகேऽபி மதாஃ| தே ச ஹல்லாஸாஸ்யஸ்ரவணாவிபாகாதய இதி||௭-௮||

மதுகோஶ வ்யாக்யா (விஜயரக்ஷித, ஶ்ரீகண்டதத்த கத)

இதி ஶ்ரீவிஜயரக்ஷிதகதாயாஂ மதுகோஶவ்யாக்யாயாஂ ஹத்ரோகநிதாநஂ ஸமாப்தம்||௨௯||

ஆதங்கதர்பண வ்யாக்யா (வாசஸ்பதி வைத்ய கத)

இதி ஶ்ரீவாசஸ்பதிவைத்யவிரசிதாயாஂ மாதவநிதாநவ்யாக்யாயாமாதங்கதர்பணாக்யாயாஂ ஹத்ரோகநிதாநம்||௨௯||