Adhikarana ਹਦ੍ਰੋਗਨਿਦਾਨਮ੍ (੧) · Śloka ੧
ਅਥ ਹਦ੍ਰੋਗਨਿਦਾਨਮ੍ |
ਅਤ੍ਯੁਸ੍ਣਗੁਰ੍ਵਨ੍ਨਕਸਾਯਤਿਕ੍ਤਸ਼੍ਰਮਾਭਿਘਾਤਾਧ੍ਯਸ਼ਨਪ੍ਰਸਙ੍ਗੈਃ |
ਸਞ੍ਚਿਨ੍ਤਨੈਰ੍ਵੇਗਵਿਧਾਰਣੈਸ਼੍ਚ ਹਦਾਮਯਃ ਪਞ੍ਚਵਿਧਃ ਪ੍ਰਦਿਸ੍ਟਃ ||੧||
View original
अथ हृद्रोगनिदानम् |
अत्युष्णगुर्वन्नकषायतिक्तश्रमाभिघाताध्यशनप्रसङ्गैः |
सञ्चिन्तनैर्वेगविधारणैश्च हृदामयः पञ्चविधः प्रदिष्टः ||१||
Hide commentary
ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)
ਗੁਲ੍ਮਸ੍ਯ ਹਦਯਂ ਸ੍ਥਾਨਮੁਕ੍ਤਮ੍, ਅਤੋ ਹਦਯਸਙ੍ਕੀਰ੍ਤਨਾਤ੍ ਹਦ੍ਰੋਗਾਰਮ੍ਭਃ| ਪ੍ਰਸਙ੍ਗਃ ਸਾਤਤ੍ਯੇਨ ਸੇਵਾ, ਅਤ੍ਯੁਸ੍ਣਾਦਯੋ ਯਥਾਯੋਗ੍ਯਂ ਵਾਤਾਦੀਨਾਂ ਕ੍ਰਿਮੇਸ਼੍ਚ ਨਿਦਾਨਮਿਤਿ ਬੋਧ੍ਯਮ੍||੧||
ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)
ਗੁਲ੍ਮਸ੍ਯ ਹਦਯਂ ਸ੍ਥਾਨਮੁਕ੍ਤਮਤੋ ਗੁਲ੍ਮਾਨਨ੍ਤਰਂ ਹਦ੍ਰੋਗਾਰਮ੍ਭਃ| ਤਸ੍ਯ ਹੇਤੁਮਾਹ– ਅਤੀਤ੍ਯਾਦਿ| ਉਸ੍ਣਾਦਿਭਿਰਤਿਸ਼ਬ੍ਦਃ ਪ੍ਰਤ੍ਯੇਕਂ ਸਮ੍ਬਧ੍ਯਤੇ| ਉਸ੍ਣਾਦਯੋਤਿਸੇਵਿਤਾ ਵਾਤਾਦੀਨਾਂ ਹਦਾਮਯਾਨਾਂ ਕ੍ਰਿਮਿਜਸ੍ਯ ਚ ਹੇਤਵੋ ਭਵਨ੍ਤਿ, ਸ਼੍ਰਮੋ ਧਨੁਃਕਰ੍ਸਣਾਦਿਃ, ਅਭਿਘਾਤੋ ਹਦ੍ਯੇਵ, ਸਞ੍ਚਿਨ੍ਤਨਂ ਨਪਤਿਭਯਾਦਿਕਂ; ਸ ਚ ਪਞ੍ਚਪ੍ਰਕਾਰਃ– ਵਾਤਾਦਿਭਿਸ੍ਤ੍ਰਯਃ, ਸਨ੍ਨਿਪਾਤੇਨ, ਕ੍ਰਿਮਿਭਿਸ਼੍ਚ||੧||
Adhikarana ਹਦ੍ਰੋਗਸ੍ਯ ਸਮ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਿਪੂਰ੍ਵਕਂ ਲਕ੍ਸਣਮ੍ (੨) · Śloka ੨
ਦੂਸਯਿਤ੍ਵਾ ਰਸਂ ਦੋਸਾ ਵਿਗੁਣਾ ਹਦਯਂ ਗਤਾਃ |
ਹਦਿ ਬਾਧਾਂ ਪ੍ਰਕੁਰ੍ਵਨ੍ਤਿ ਹਦ੍ਰੋਗਂ ਤਂ ਪ੍ਰਚਕ੍ਸਤੇ ||੨||
(ਸੁ. ਉ. ਤਂ. ਅ. ੪੩) |
View original
दूषयित्वा रसं दोषा विगुणा हृदयं गताः |
हृदि बाधां प्रकुर्वन्ति हृद्रोगं तं प्रचक्षते ||२||
(सु. उ. तं. अ. ४३) |
Hide commentary
ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)
ਤਸ੍ਯ ਸਮ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਿਂ ਸਾਮਾਨ੍ਯਲਕ੍ਸਣਂ ਚਾਹ– ਦੂਸਯਿਤ੍ਵੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਦੂਸਯਿਤ੍ਵਾ ਰਸਮਿਤਿ ਰਸਸ੍ਯ ਹਦਯਾਸ਼੍ਰਯਤ੍ਵਾਤ੍| ਵਿਗੁਣਾਃ ਕੁਪਿਤਾਃ| ਹਦ੍ਰੋਗਮਿਤਿ ਵਾਚ੍ਯੇ ਯਦ੍ਬਾਧਾਗ੍ਰਹਣਂ, ਤਦ੍ਦੋਸਭੇਦੇਨ ਬਾਧਾਵੈਚਿਤ੍ਰ੍ਯਜ੍ਞਾਪਨਾਰ੍ਥਂ, ਬਾਧਾਸ਼ਬ੍ਦੇਨ ਚਾਤ੍ਰ ਨਾਨਾਵਿਧਾ ਪੀਡੇਤਿ ਜੇਜ੍ਜਟਃ, ਭਙ੍ਗਵਤ੍ ਪੀਡੇਤਿ ਗਯਦਾਸਃ| ਹਦ੍ਰੋਗਮਿਤਿ ‘ਵਾ ਸ਼ੋਕਸ੍ਯਞ੍ਰੋਗੇਸੁ’ ਇਤਿ ਰੋਗੇ ਪਰੇ ਹਦਯਸ੍ਯ ਹਦ੍ਭਾਵਃ, ਅਥਵਾ ਹਦੋ ਰੋਗੋ ਹਦ੍ਰੋਗਃ||੨||
ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)
ਤਸ੍ਯ ਸਮ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਿਮਾਹ– ਦੂਸਯਿਤ੍ਵੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਵਿਗੁਣਾਃ ਕੁਪਿਤਾ ਦੋਸਾ ਰਸਂ ਦੂਸਯਿਤ੍ਵਾ ਹਦਯਂ ਗਤਾਃ, ਹਦ੍ਰੋਗਮਿਤਿ ਵਾਚ੍ਯੇ ਯਦ੍ਬਾਧਾਗ੍ਰਹਣਂ ਤਦ੍ਦੋਸਭੇਦੇਨ ਬਾਧਾਵੈਚਿਤ੍ਰ੍ਯਜ੍ਞਾਪਨਾਰ੍ਥਂ, ਬਾਧਾਸ਼ਬ੍ਦੇਨਾਤ੍ਰ ਨਾਨਾਵਿਧਾ ਪੀਡੇਤਿ ਜੇਜ੍ਜਟਃ, ਭਙ੍ਗਵਤ੍ਪੀਡੇਤਿ ਗਯਦਾਸਃ| ਹਦਿ ਰੋਗੋ ਹਦ੍ਰੋਗ ਇਤਿ ਨਿਰੁਕ੍ਤਿਃ||੨||
Adhikarana ਵਾਤਿਕਹਦ੍ਰੋਗਲਕ੍ਸਣਮ੍ (੩) · Śloka ੩
ਆਯਮ੍ਯਤੇ ਮਾਰੁਤਜੇ ਹਦਯਂ ਤੁਦ੍ਯਤੇ ਤਥਾ |
ਨਿਰ੍ਮਥ੍ਯਤੇ ਦੀਰ੍ਯਤੇ ਚ ਸ੍ਫੋਟ੍ਯਤੇ ਪਾਟ੍ਯਤੇਪਿ ਚ ||੩||
(ਸੁ. ਉ. ਤਂ. ਅ. ੪੩) |
View original
आयम्यते मारुतजे हृदयं तुद्यते तथा |
निर्मथ्यते दीर्यते च स्फोट्यते पाट्यतेऽपि च ||३||
(सु. उ. तं. अ. ४३) |
Hide commentary
ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)
ਵਾਤਿਕਹਦ੍ਰੋਗਲਕ੍ਸਣਮਾਹ– ਆਯਮ੍ਯਤ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਆਯਮ੍ਯਤੇ ਆਕਸ੍ਯਤ ਇਵ| ਤੁਦ੍ਯਤੇ ਸੂਚ੍ਯੇਵ| ਨਿਰ੍ਮਥ੍ਯਤੇ ਦਣ੍ਡੇਨੇਵ| ਦੀਰ੍ਯਤੇ ਦ੍ਵਿਧੇਵ ਕ੍ਰਿਯਤੇ| ਸ੍ਫੋਟ੍ਯਤੇ ਆਰਯੇਵ| ਪਾਟ੍ਯਤੇ ਕੁਠਾਰੇਣੇਵ||੩||
ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)
ਵਾਤਿਕਮਾਹ– ਆਯਮ੍ਯਤ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਮਾਰੁਤਜੇ ਹਦ੍ਰੋਗੇ ਹਦਯਮਾਯਮ੍ਯਤੇ ਆਕਸ੍ਯਤ ਇਵ, ਤੁਦ੍ਯਤੇ ਸੂਚ੍ਯੇਵ, ਨਿਰ੍ਮਥ੍ਯਤੇ ਦਣ੍ਡੇਨੇਵ, ਸ੍ਫੋਟ੍ਯਤੇ ਆਰਯੇਵ, ਪਾਟ੍ਯਤੇ ਕੁਠਾਰੇਣੇਵ||੩||
Adhikarana ਪੈਤ੍ਤਿਕਹਦ੍ਰੋਗਲਕ੍ਸਣਮ੍ (੪) · Śloka ੪
ਤਸ੍ਣੋਸ੍ਮਾਦਾਹਚੋਸਾਃ ਸ੍ਯੁਃ ਪੈਤ੍ਤਿਕੇ ਹਦਯਕ੍ਲਮਃ |
ਧੂਮਾਯਨਂ ਚ ਮੂਰ੍ਛਾ ਚ ਸ੍ਵੇਦਃ ਸ਼ੋਸੋ ਮੁਖਸ੍ਯ ਚ ||੪||
(ਸੁ. ਉ. ਤਂ. ਅ. ੪੩) |
View original
तृष्णोष्मादाहचोषाः स्युः पैत्तिके हृदयक्लमः |
धूमायनं च मूर्छा च स्वेदः शोषो मुखस्य च ||४||
(सु. उ. तं. अ. ४३) |
Hide commentary
ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)
ਪੈਤ੍ਤਿਕਲਕ੍ਸਣਮਾਹ– ਤਸ੍ਣੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਊਸ੍ਮਾ ਕਿਞ੍ਚਿਦ੍ਦਾਹਃ| ਹਦਯਕ੍ਲਮਃ ਹਦਯਾਕੁਲਤ੍ਵਂ, ਗ੍ਲਾਨਿਰਿਤਿ ਯਾਵਤ੍||੪||
ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)
ਪੈਤ੍ਤਿਕਮਾਹ– ਤਸ੍ਣੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਊਸ੍ਮਾ ਪ੍ਰਾਦੇਸ਼ਿਕੋ ਦਾਹਃ, ਹਦਿ ਕਿਞ੍ਚਿਦ੍ਦਾਹ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਦਾਹਃ ਸਾਰ੍ਵਾਙ੍ਗਿਕਃ; ਚੋਸਃ ਚੂਸ੍ਯਤੇ ਇਵ, ਹਦਯੇ ਕ੍ਲਮੋ ਹਦਯਾਕੁਲਤ੍ਵਂ ਗ੍ਲਾਨਿਰਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਧੂਮਾਯਨਂ ਧੂਮੋਦ੍ਗਿਰਣਮਿਵ, ਕ੍ਲੇਦਃ ਕਿਞ੍ਚਿਤ੍ ਦੁਰ੍ਗਨ੍ਧਃ ਸਟਿਤ ਇਵ, ਮੁਖਸ੍ਯੈਵ ਸ਼ੋਸਸ਼੍ਚ||੪||
Adhikarana ਸ਼੍ਲੈਸ੍ਮਿਕਹਦ੍ਰੋਗਲਕ੍ਸਣਮ੍ (੫) · Śloka ੫
ਗੌਰਵਂ ਕਫਸਂਸ੍ਰਾਵੋਰੁਚਿਃ ਸ੍ਤਮ੍ਭੋਗ੍ਨਿਮਾਰ੍ਦਵਮ੍ |
ਮਾਧੁਰ੍ਯਮਪਿ ਚਾਸ੍ਯਸ੍ਯ ਬਲਾਸਾਵਤਤੇ ਹਦਿ ||੫||
(ਸੁ. ਉ. ਤਂ. ਅ. ੪੩) |
View original
गौरवं कफसंस्रावोऽरुचिः स्तम्भोऽग्निमार्दवम् |
माधुर्यमपि चास्यस्य बलासावतते हृदि ||५||
(सु. उ. तं. अ. ४३) |
Hide commentary
ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)
ਸ਼੍ਲੈਸ੍ਮਿਕਮਾਹ– ਗੌਰਵਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਬਲਾਸਾਵਤਤੇ ਕੁਪਿਤਕਫਵ੍ਯਾਪ੍ਤੇ, “ਦੋਸਾ ਦੁਸ੍ਟਾ ਦੂਸਯਿਤਾਰੋ ਭਵਨ੍ਤਿ” ਇਤ੍ਯਾਗਮਾਤ੍||੫||
ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)
ਸ਼੍ਲੈਸ੍ਮਿਕਮਾਹ– ਗੌਰਵਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਬਲਾਸਾਵਤਤੇ ਹਦਿ ਕੁਪਿਤਕਫਵ੍ਯਾਪ੍ਤੇ, ਦੁਸ੍ਟਾ ਦੋਸਾ ਦੂਸਯਿਤਾਰੋ ਭਵਨ੍ਤੀਤ੍ਯੁਕ੍ਤਤ੍ਵਾਤ੍| ਗੌਰਵਂ ਹਦਯਸ੍ਯ; ਸ੍ਤਮ੍ਭੋ ਜਡਤਾ, ਮਾਰ੍ਦਵਂ ਜਲਪ੍ਲੁਤਮਿਵ, ਮਾਧੁਰ੍ਯਂ ਮੁਖੇ||੫||
Adhikarana ਸਾਨ੍ਨਿਪਾਤਿਕਹਦ੍ਰੋਗਲਕ੍ਸਣਂ, ਕ੍ਰਿਮਿਜਹਦ੍ਰੋਗਲਕ੍ਸਣਂ ਚ (੬) · Śloka ੬
ਵਿਦ੍ਯਾਤ੍ਤ੍ਰਿਦੋਸਂ ਤ੍ਵਪਿ ਸਰ੍ਵਲਿਙ੍ਗਂ ਤੀਵ੍ਰਾਰ੍ਤਿਤੋਦਂ ਕ੍ਰਿਮਿਜਂ ਸਕਣ੍ਡੂਮ੍ |
(ਚ. ਚਿ. ਅ. ੨੬) |
ਉਤ੍ਕ੍ਲੇਦਃ ਸ੍ਠੀਵਨਂ ਤੋਦਃ ਸ਼ੂਲਂ ਹਲ੍ਲਾਸਕਸ੍ਤਮਃ |
ਅਰੁਚਿਃ ਸ਼੍ਯਾਵਨੇਤ੍ਰਤ੍ਵਂ ਸ਼ੋਥਸ਼੍ਚ ਕ੍ਰਿਮਿਜੇ ਭਵੇਤ੍ ||੬||
(ਸੁ. ਉ. ਤਂ. ਅ. ੪੩) |
View original
विद्यात्त्रिदोषं त्वपि सर्वलिङ्गं तीव्रार्तितोदं क्रिमिजं सकण्डूम् |
(च. चि. अ. २६) |
उत्क्लेदः ष्ठीवनं तोदः शूलं हृल्लासकस्तमः |
अरुचिः श्यावनेत्रत्वं शोथश्च क्रिमिजे भवेत् ||६||
(सु. उ. तं. अ. ४३) |
Hide commentary
ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)
ਸਾਨ੍ਨਿਪਾਤਿਕਮਾਹ– ਵਿਦ੍ਯਾਦਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਸਰ੍ਵਲਿਙ੍ਗਮਿਤ੍ਯਨੇਨ ਪ੍ਰਕਤਿਸਮਸਮਵਾਯਾਰਬ੍ਧਤ੍ਵਮੁਕ੍ਤਂ, ਤੇਨ ਚਿਕਿਤ੍ਸਾਪ੍ਯਸ੍ਯ ਪ੍ਰਤ੍ਯੇਕਂ ਵਾਤਾਦਿਜਸ੍ਯ ਯਾ ਸਾ ਮਿਲਿਤੈਵ ਕਾਰ੍ਯਾ| ਅਪਚਾਰਾਚ੍ਚੇਹ ਗ੍ਰਨ੍ਥਿਰੁਤ੍ਪਦ੍ਯਤੇ ਤਤਃ ਕ੍ਰਿਮਿਸਮ੍ਭਵਃ| ਉਕ੍ਤਂ ਹਿ ਚਰਕੇਣ– “ਤ੍ਰਿਦੋਸਜੇ ਤੁ ਹਦ੍ਰੋਗੇ ਯੋ ਦੁਰਾਤ੍ਮਾ ਨਿਸੇਵਤੇ| ਤਿਲਕ੍ਸੀਰਗੁਡਾਦੀਨਿ ਗ੍ਰਨ੍ਥਿਸ੍ਤਸ੍ਯੋਪਜਾਯਤੇ|| ਮਰ੍ਮੈਕਦੇਸ਼ੇ ਸਙ੍ਕ੍ਲੇਦਂ ਰਸਸ਼੍ਚਾਸ੍ਯੋਪਗਚ੍ਛਤਿ| ਸਙ੍ਕ੍ਲੇਦਾਤ੍ ਕ੍ਰਿਮਯਸ਼੍ਚਾਸ੍ਯ ਭਵਨ੍ਤ੍ਯੁਪਹਤਾਤ੍ਮਨਃ||” (ਚ. ਸੂ. ਅ. ੧੭) ਇਤਿ| ਤਸ੍ਯੈਵੇਦਂ ਲਕ੍ਸਣਮਾਹ– ਤੀਵ੍ਰਾਰ੍ਤਿਤੋਦਂ ਕ੍ਰਿਮਿਜਂ ਸਕਣ੍ਡੂਮਿਤਿ| ਉਤ੍ਕ੍ਲੇਦ ਇਤ੍ਯਾਦਿਨਾ ਤਮੋਨ੍ਤਂ ਤ੍ਰਿਦੋਸਜਹਦ੍ਰੋਗਲਕ੍ਸਣਂ; ਤਤ੍ਰ ਤੋਦਸ਼ੂਲੇ ਵਾਤਾਤ੍, ਉਤ੍ਕ੍ਲੇਦਹਲ੍ਲਾਸੌ ਕਫਾਤ੍, ਤਮਃ ਪਿਤ੍ਤਾਤ੍, ਸ੍ਠੀਵਨਂ ਕਫਪਿਤ੍ਤਾਤ੍| ਅਰੁਚਿਰਿਤ੍ਯਾਦਿਨਾ ਕ੍ਰਿਮਿਜਸ੍ਯੇਤਿ ਜੇਜ੍ਜਟਃ; ਗਯਦਾਸਸ੍ਤ੍ਵਾਹ– ਸ਼੍ਯਾਵਨੇਤ੍ਰਤ੍ਵਪਰ੍ਯਨ੍ਤੇਨ ਤ੍ਰਿਦੋਸਜਲਕ੍ਸਣਮਿਤਿ| ਸ੍ਯਾਦੇਤਤ੍, ਤ੍ਰਿਦੋਸਜਪਦਂ ਨ ਤਾਵਦਤ੍ਰ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤੇਨ ਪਠਿਤਮ੍; ਅਤਃ ਸਰ੍ਵਮੇਵ ਉਤ੍ਕ੍ਲੇਦਾਦਿ ਸ਼ੋਥਾਨ੍ਤਂ ਕ੍ਰਿਮਿਜਲਕ੍ਸਣਂ ਭਵਿਸ੍ਯਤਿ| ਨੈਵਂ, “ਵਿਦ੍ਯਾਤ੍ਤ੍ਰਿਦੋਸਂ ਤ੍ਵਪਿ ਸਰ੍ਵਲਿਙ੍ਗਂ ਤੀਵ੍ਰਾਰ੍ਤਿਤੋਦਂ ਕ੍ਰਿਮਿਜਂ ਸਕਣ੍ਡੂਮ੍|” (ਚ. ਚਿ. ਅ. ੨੬) ਇਤਿ ਦਢਬਲਸ੍ਯ ਵਾਕ੍ਯਾਤ੍| ਉਤ੍ਕ੍ਲੇਦ ਇਤ੍ਯਾਦਿਸ੍ਤੁ ਏਕ ਏਵ ਸ਼੍ਲੋਕਃ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤੇਨ ਪਠਿਤਃ, ਨਤੁ ਪਥਕ੍ ਸਨ੍ਨਿਪਾਤਲਕ੍ਸਣਂ, ਤਤਸ੍ਤ੍ਰਿਦੋਸਜਸ੍ਯਾਨਭਿਧਾਨੇ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤੇ ਨ੍ਯੂਨਤ੍ਵਂ ਸ੍ਯਾਤ੍| ਤ੍ਰਿਦੋਸਾਸ਼੍ਮਰੀਵਤ੍ਤਸ੍ਯਾਸਮ੍ਭਵ ਏਵੇਤਿ ਚੇਤ੍? ਨੈਵਂ, ਤਨ੍ਤ੍ਰਾਨ੍ਤਰੇਸੁ ਪਠਿਤਤ੍ਵਾਤ੍| ਤਥਾਚ ਹਾਰੀਤਃ– “ਸਰ੍ਵਾਣਿ ਰੂਪਾਣਿ ਚ ਸਨ੍ਨਿਪਾਤਾਚ੍ਚਿਰੋਤ੍ਥਿਤਂ ਚਾਪਿ ਵਦਨ੍ਤ੍ਯਸਾਧ੍ਯਮ੍|” ਇਤਿ| ਚਰਕੇਪ੍ਯੁਕ੍ਤਮ੍– “ਹੇਤੁਲਕ੍ਸਣਸਂਸਰ੍ਗਾਦੁਚ੍ਯਤੇ ਸਾਨ੍ਨਿਪਾਤਿਕਃ|” (ਚ. ਸੂ. ਅ. ੧੭) ਇਤਿ; ਤਥਾ ‘ਤ੍ਰਿਦੋਸਜੇ ਤੁ ਹਦ੍ਰੋਗੇ ਯੋ ਦੁਰਾਤ੍ਮਾ ਨਿਸੇਵਤੇ|’ (ਚ. ਸੂ. ਅ. ੧੭) ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਕਣ੍ਠਰਵੇਣ ਤੁ ਤ੍ਰਿਦੋਸਜਪਦਂ ਯਨ੍ਨ ਪਠਿਤਂ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤੇਨ, ਤਤ੍ ਕ੍ਰਿਮਿਜਸ੍ਯਾਪਿ ਤ੍ਰਿਦੋਸਜਤ੍ਵਖ੍ਯਾਪਨਾਰ੍ਥਮਿਤ੍ਯਾਚਕ੍ਸਤੇ| ਨਨੁ, ਦੋਸਜਾਵਾਨ੍ਤਰਾਵਸ੍ਥਾਵਿਸ਼ੇਸਤ੍ਵਾਤ੍ ਕ੍ਰਿਮਿਜੋਪਿ ਦੋਸਜ ਏਵ, ਤਤ੍ ਕਥਂ ਹਦਾਮਯਃ ਪਞ੍ਚਵਿਧ ਇਤਿ? ਨੈਵਂ, ਰੋਗਜਸ੍ਯਾਪਿ ਰੋਗਸ੍ਯ ਪਥਕ੍ਤ੍ਵਦਰ੍ਸ਼ਨਾਤ੍| ਯਦੁਕ੍ਤਮ੍– ‘ਨਿਦਾਨਾਰ੍ਥਕਰ’ (ਚ. ਚਿ. ਅ. ੮) ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਦ੍ਵਿਦੋਸਜਸ੍ਤ੍ਵਨੁਕ੍ਤੋਪਿ ਪ੍ਰਕਤਿਸਮਸਮਵਾਯਤ੍ਵਾਦ੍ਬੋਧ੍ਯਃ||੬||
ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)
ਤ੍ਰਿਦੋਸਜਕਮਿਜਯੋਰ੍ਮਿਲਿਤਮੇਵ ਲਕ੍ਸਣਮਾਹ– ਵਿਦ੍ਯਾਦਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਵਿਦ੍ਯਾਤ੍ਤ੍ਰਿਦੋਸਮਿਤ੍ਯਾਦਿ ਦਢਬਲੋਕ੍ਤਲਕ੍ਸਣਮ੍, ਉਤ੍ਕ੍ਲੇਦ ਇਤ੍ਯਾਦਿਕਮੇਕਪਦ੍ਯਂ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤੋਕ੍ਤਂ; ਤੀਵ੍ਰਾਰ੍ਤਿਤੋਦਮਿਤਿ ਭਿਨ੍ਨਤਨ੍ਤ੍ਰੀਯਤ੍ਵਾਤ੍ਪੌਨਰੁਕ੍ਤ੍ਯਂ ਨ ਵਾਚ੍ਯਮ੍| ਤ੍ਰਿਦੋਸਜੇ ਸਰ੍ਵਦੋਸਾਣਾਂ ਲਿਙ੍ਗਾਨਿ ਭਵਨ੍ਤਿ| ਸਰ੍ਵਲਿਙ੍ਗਮਿਤ੍ਯਨੇਨ ਪ੍ਰਕਤਿਸਮਵਾਯਾਰਬ੍ਧਤ੍ਵਮੁਕ੍ਤਂ, ਤੇਨ ਚਿਕਿਤ੍ਸਾਪ੍ਯਸ੍ਯ ਪ੍ਰਤ੍ਯੇਕਂ ਵਾਤਾਦਿਜਸ੍ਯ ਯਾ ਸਾ ਮਿਲਿਤੈਵ ਕਾਰ੍ਯਾ| ਅਪਚਾਰਾਤ੍ ਕਮਿਜੇ ਗ੍ਰਨ੍ਥਿਰ੍ਭਵਤਿ, ਤਤਸ਼੍ਚ ਕਮਿਸਮ੍ਭਵਃ, ਕਮਯੋ ਜਾਯਨ੍ਤੇਸ੍ਮਿਨ੍ਨਿਤਿ ਕ੍ਰਿਮਿਜ ਇਤਿ ਨਿਰੁਕ੍ਤਿਃ| ਉਕ੍ਤਂ ਹਿ ਚਰਕੇ– “ਤ੍ਰਿਦੋਸਜੇ ਤੁ ਹਦ੍ਰੋਗੇ ਯੋ ਦੁਰਾਤ੍ਮਾ ਨਿਸੇਵਤੇ| ਤਿਲਕ੍ਸੀਰਗੁਡਾਦੀਨਿ ਗ੍ਰਨ੍ਥਿਸ੍ਤਸ੍ਯੋਪਜਾਯਤੇ||” ਇਤਿ| ਉਤ੍ਕ੍ਲੇਦ ਇਤ੍ਯਾਦਿਕਮੇਵ ਤ੍ਰਿਦੋਸਹਦ੍ਰੋਗਲਕ੍ਸਣਮ੍| ਤਤ੍ਰ ਤੋਦਸ਼ੂਲੇ ਵਾਤਾਤ੍, ਤੋਦੋ ਵ੍ਯਥਾਵਿਸ਼ੇਸਃ; ਉਤ੍ਕ੍ਲੇਦਹਲ੍ਲਾਸੌ ਕਫਾਤ੍, ਉਤ੍ਕ੍ਲੇਦਃ ਅਪਕ੍ਵਦੋਸਾਣਾਂ ਸ੍ਵਾਂਸ਼ੋਦਯਾਚ੍ਚ੍ਯੁਤਿਃ, ਹਲ੍ਲਾਸਃ ਹਦਯਾਦੀਪਦਮ੍ਬੁਨਿਰ੍ਗਮਃ; ਤਮਃ ਪਿਤ੍ਤਾਤ੍ ਤਮੋਨ੍ਧਕਾਰਪ੍ਰਵਿਸ੍ਟਸ੍ਯੇਵ; ਸ੍ਠੀਵਨਂ ਕਫਪਿਤ੍ਤਾਤ੍; ਏਤਤ੍ਤ੍ਰਿਦੋਸਲਕ੍ਸਣਮ੍| ਅਰੁਚੀਤ੍ਯਾਦਿਨਾ ਕਮਿਜਸ੍ਯੇਤਿ | ਏਤਤ੍ਸੁਗਮਮ੍||੬||
Adhikarana ਹਦ੍ਰੋਗੋਪਦ੍ਰਵਾਃ (੭-੮) · Śloka ੮
ਮਰ੍ਮੈਕਦੇਸ਼ਂ ਸਙ੍ਕ੍ਲੇਦਂ ਰਸਸ਼੍ਚਾਪ੍ਯੁਪਗਚ੍ਛਤਿ |
ਸਙ੍ਕ੍ਲੇਦਾਤ੍ਕਮਯਸ਼੍ਚਾਸ੍ਯ ਭਵਨ੍ਤ੍ਯੁਪਹਤਾਤ੍ਮਨਃ ||੭||
ਕ੍ਲਮਃ ਸਾਦੋ ਭ੍ਰਮਃ ਸ਼ੋਸੋ ਜ੍ਞੇਯਾਸ੍ਤੇਸਾਮੁਪਦ੍ਰਵਾਃ |
ਕ੍ਰਿਮਿਜੇ ਕ੍ਰਿਮਿਜਾਤੀਨਾਂ ਸ਼੍ਲੈਸ੍ਮਿਕਾਣਾਂ ਚ ਯੇ ਮਤਾਃ ||੮||
View original
मर्मैकदेशं सङ्क्लेदं रसश्चाप्युपगच्छति |
सङ्क्लेदात्कृमयश्चास्य भवन्त्युपहतात्मनः ||७||
क्लमः सादो भ्रमः शोषो ज्ञेयास्तेषामुपद्रवाः |
क्रिमिजे क्रिमिजातीनां श्लैष्मिकाणां च ये मताः ||८||
Hide commentary
ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)
ਸਰ੍ਵੇਸਾਮੁਪਦ੍ਰਵਾਨਾਹ– ਕ੍ਲਮ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਸ਼੍ਲੈਸ੍ਮਿਕਾਣਾਂ ਕਮੀਣਾਂ ਯੇ ਉਪਦ੍ਰਵਾਸ੍ਤੇ ਕ੍ਰਿਮਿਜਹਦ੍ਰੋਗੇਪਿ ਸ੍ਯੁਃ| ਤੇ ਚ ਹਲ੍ਲਾਸਾਸ੍ਯਸ੍ਰਵਣਾਵਿਪਾਕਾਦਯਃ||੭-੮||
ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)
ਸਰ੍ਵੇਸਾਮੇਵੋਪਦ੍ਰਵਾਨਾਹ– ਕ੍ਲਮ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਸ਼੍ਲੈਸ੍ਮਿਕਾਣਾਂ ਕਮੀਣਾਂ ਯੇ ਉਪਦ੍ਰਵਾਃ ਤੇ ਕਮਿਜੇ ਹਦ੍ਰੋਗੇਪਿ ਮਤਾਃ| ਤੇ ਚ ਹਲ੍ਲਾਸਾਸ੍ਯਸ੍ਰਵਣਾਵਿਪਾਕਾਦਯ ਇਤਿ||੭-੮||
Adhikarana ਪੁਸ੍ਪਿਕਾ · Śloka ੨੯
ਇਤਿ ਸ਼੍ਰੀਮਾਧਵਕਰਵਿਰਚਿਤੇ ਮਾਧਵਨਿਦਾਨੇ ਹਦ੍ਰੋਗਨਿਦਾਨਂ ਸਮਾਪ੍ਤਮ੍ ||੨੯||
View original
इति श्रीमाधवकरविरचिते माधवनिदाने हृद्रोगनिदानं समाप्तम् ||२९||
Hide commentary
ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)
ਇਤਿ ਸ਼੍ਰੀਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤਕਤਾਯਾਂ ਮਧੁਕੋਸ਼ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਯਾਂ ਹਦ੍ਰੋਗਨਿਦਾਨਂ ਸਮਾਪ੍ਤਮ੍||੨੯||
ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)
ਇਤਿ ਸ਼੍ਰੀਵਾਚਸ੍ਪਤਿਵੈਦ੍ਯਵਿਰਚਿਤਾਯਾਂ ਮਾਧਵਨਿਦਾਨਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਯਾਮਾਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣਾਖ੍ਯਾਯਾਂ ਹਦ੍ਰੋਗਨਿਦਾਨਮ੍||੨੯||