Adhikarana హిక్కానిదానం (౧-౨) · Śloka ౨
అథ హిక్కా-శ్వాసనిదానం |
విదాహిగురువిష్టంభిరూక్షాభిష్యందిభోజనైః |
శీతపానాశనస్థానరజోధూమాతపానిలైః ||1||
వ్యాయామకర్మభారాధ్వవేగాఘాతాపతర్పణైః |
హిక్కా శ్వాసశ్చ కాసశ్చ నృణాం సముపజాయతే ||2||
(సు. ఉ. తం. అ. 50) |
View original
अथ हिक्का-श्वासनिदानम् |
विदाहिगुरुविष्टम्भिरूक्षाभिष्यन्दिभोजनैः |
शीतपानाशनस्थानरजोधूमातपानिलैः ||१||
व्यायामकर्मभाराध्ववेगाघातापतर्पणैः |
हिक्का श्वासश्च कासश्च नृणां समुपजायते ||२||
(सु. उ. तं. अ. ५०) |
Hide commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
సమాననిదానత్వాత్ కాసానంతరం హిక్కాశ్వాసౌ| నను, ఏతేషాం ప్రాయస్తుల్యనిదానచికిత్సితత్వేనైకాధికారే కథమనభిధానం? ఉచ్యతే– యద్యపి కాసశ్వాసహిక్కానాం నిదానం సమానం, తథాపి కాసస్య దోషభేదాద్భేదః; యథా– వాతికః, పైత్తికః, శ్లైష్మిక ఇత్యాది; హిక్కాశ్వాసౌ తు కఫవాతాత్మకావేవ; యదాహ దృఢబలః– “కఫవాతాత్మకావేతౌ పిత్తస్థానసముద్భవౌ|” (చ. చి. అ. 17) ఇతి| సుశ్రుతోऽప్యాహ– “వాయుః కఫేనానుగతః పంచ హిక్కాః కరోతి హి|” (సు. ఉ. తం. అ. 51) ఇతి| భేదస్త్వనయోః సంప్రాప్తిభేదాద్వేగక్రియాదినా చ, నతు కాసవద్దోషభేదేన; శ్వాసకాసాభ్యాం హిక్కాయాః స్వనతోऽపి భేదః| పిత్తస్థానసముద్భవావితి విశేషణం సుశ్రుతమతే క్షుద్రాం న ప్రాప్నోతి, సా హి ‘జత్రుమూలాత్ ప్రధావితా’ ఇతి పఠ్యతే; చరకమతే తు వ్యపేతాం న ప్రాప్నోతి, సాऽపి ‘జత్రుమూలాదసంతతా’ ఇతి పఠ్యతే; తస్మాత్ పిత్తస్థానసముద్భవావితి విశేషణం ఛత్రిణో గచ్ఛంతీతి న్యాయేన బోధ్యం| శీతశబ్దః పానాదిభిస్త్రిభిః సంబధ్యతే| రజో ధూలిః, సా చ ధూమవన్నాసాదిప్రవేశాత్ కారణం| వ్యాయామకర్మ ధనురాకర్షణాదివ్యాపారః, వేగాఘాతో మలాదివేగవిధారణం, అపతర్పణమనశనాది| కాసశ్చోక్తోऽప్యేకనిదానత్వప్రతిపాదనార్థం పునరభిహిత ఇతి||1-2||
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
సమాననిదానత్వాత్కాసనిదానానంతరం హిక్కాశ్వాసావాహ– విదాహీత్యాది| విదాహీని యాంత్రికేక్షురసమద్యమరిచాదీని విదహనశీలాని, గురూణి గుణతః పాకతశ్చ, విష్టంభీని చణకాదీని, అభిష్యందీని ఆభిముఖ్యేన స్యందితుం శీలం యేషాం తాన్యభిష్యందనశీలాని ఫాణితమాషమత్స్యక్షీరాదీని| శీతశబ్దః పానాదిభిస్త్రిభిః సంబధ్యతే; రజో ధూలిః, సా చ ధూమవత్ నాసాదిప్రవేశాత్ కారణం| వ్యాయామకర్మ ధనురాకర్షణాదివ్యాపారః, వేగాఘాతో మలాదివేగధారణం, అపతర్పణమనశనాది| త్రయాణామేకకారణత్వేన కథం భేదః? ఉచ్యతే– దోషజన్యభేదాద్భేదః| కాసో వాతికః, పైత్తికః, శ్లైష్మికశ్చ; హిక్కాశ్వాసౌ తు కఫవాతాత్మకావేవ| యదుక్తం దృఢబలేన– “కఫవాతాత్మకావేతౌ పిత్తస్థానసముద్భవౌ” ఇతి| సుశ్రుతేऽపి– “వాయుః కఫేనానుగతః పంచ హిక్కాః కరోతి హి” ఇతి||1||2||
Adhikarana హిక్కానాం స్వరూపం నిరుక్తిశ్చ (౩) · Śloka ౩
ముహుర్ముహుర్వాయురుదేతి సస్వనో యకృత్ప్లీహాంత్రాణి ముఖాదివాక్షిపన్ |
స ఘోషవానాశు హినస్త్యసూన్ యతస్తతస్తు హిక్కేత్యభిధీయతే బుధైః ||3||
(సు. ఉ. తం. అ. 50) |
View original
मुहुर्मुहुर्वायुरुदेति सस्वनो यकृत्प्लीहान्त्राणि मुखादिवाक्षिपन् |
स घोषवानाशु हिनस्त्यसून् यतस्ततस्तु हिक्केत्यभिधीयते बुधैः ||३||
(सु. उ. तं. अ. ५०) |
Hide commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
హిక్కానాం స్వరూపం నిరుక్తిం చాహ– ముహుర్ముహురిత్యాది| వాయురత్ర సోదానః ప్రాణ ఇత్యాహుః| ఉదేతి ఊర్ధ్వం గచ్ఛతి| సస్వన ఇతి ‘హిక్’ ఇతి శబ్దవాన్| ఊర్ధ్వగమనమేవ విశినష్టి– యకృదిత్యాది| అత్ర ప్లిహేతి హ్రస్వేకారశ్ఛందోనురోధాత్| ముఖాదితి ల్యబ్లోపే కర్మణి పంచమీ, తేన యకృత్ప్లీహాంత్రాణి ముఖమానీయ, ఆక్షిపన్ నిఃసారయన్నివేత్యర్థః| స ఇతి వాయుః| ‘హినస్త్యసూన్’ ఇతి హిక్కేతి నిరుక్తిః పృషోదరాదినా రూపసిద్ధిః| ‘హిగితి కృత్వా కాయతి శబ్దాయతే ఇతి హిక్కా’ శాబ్దికాః||3||
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
సంప్రాప్తిమాహ– ముహుర్ముహురిత్యాది| వాయురితి, సోదానః ప్రాణో వాయుః సస్వనః శబ్దవాన్, ముహుర్వారంవారం, ఉదేతి ఊర్ధ్వం గచ్ఛతి, ఊర్ధ్వగతత్వాత్| యకృత్ప్లీహాంత్రాణి ముఖాదివేత్యత్ర ముఖశబ్దేన ప్రాణోదకాన్నవాహీని స్రోతాంసి భణ్యంతే; ఉక్తం చ తంత్రాంతరే– “ప్రాణోదకాన్నవాహీని స్రోతాంసి వికృతోऽనిలః| హిక్కాః కరోతి సంరుధ్య తాసాం లింగం పృథక్ఛృణు” ఇతి| హిక్కాశబ్దోऽత్ర ద్విరావర్తయితవ్యః; తేన హిక్కేతి హిక్కాస్వరూపకథనం స్యాత్, స ఘోషవానిత్యాదినా హిక్కానిరుక్తికథనమితి| సస్వన ఇత్యనేన గతత్వాత్ స ఘోషవానిత్యభిధానం నిరుక్తిప్రదర్శనార్థం| స ఇతి వాయుః, హినస్త్యసూనితి హిక్కేతి పృషోదరాదిత్వాత్సాధుః| హిగితి కృత్వా కాయతి శబ్దాయతే ఇతి హిక్కేతి శాబ్దికాః||3||
Adhikarana హిక్కాసంప్రాప్తిః భేదాశ్చ (౪) · Śloka ౪
అన్నజాం యమలాం క్షుద్రాం గంభీరాం మహతీం తథా |
వాయుః కఫేనానుగతః పంచ హిక్కాః కరోతి హి ||4||
(సు. ఉ. తం. అ. 50) |
View original
अन्नजां यमलां क्षुद्रां गम्भीरां महतीं तथा |
वायुः कफेनानुगतः पञ्च हिक्काः करोति हि ||४||
(सु. उ. तं. अ. ५०) |
Hide commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
తాసాం భేదం సంప్రాప్తిం చాహ– అన్నజామిత్యాది| యమలైవ చరకే వ్యపేతేతి నామ్నా పఠితా, అన్నపానే వ్యపేతే పరిణతే జాయతే ఇత్యతో హేతోః; అస్యాం చానుక్తమపి యమలవేగత్వం సుశ్రుతదర్శనాద్విజ్ఞేయం| అన్నజాయాః సాధ్యత్వేన ప్రాశస్త్యాత్ పూర్వమభిధానం||4||
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
తాసాం భేదం సంప్రాప్తిం చాహ– అన్నజామిత్యాది| అన్నజేత్యాదీని తాసాం నామాని||4||
Adhikarana హిక్కాపూర్వరూపం (౫) · Śloka ౫
కంఠోరసోర్గురుత్వం చ వదనస్య కషాయతా |
హిక్కానాం పూర్వరూపాణి కుక్షేరాటోప ఏవ చ ||5||
(చ. చి. అ. 21) |
View original
कण्ठोरसोर्गुरुत्वं च वदनस्य कषायता |
हिक्कानां पूर्वरूपाणि कुक्षेराटोप एव च ||५||
(च. चि. अ. २१) |
Hide commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
పూర్వరూపమాహ– కంఠోరసోరిత్యాది| వదనస్య కషాయతా వాతాత్, నతు కఫాన్మాధుర్యం, వ్యాధిప్రభావాత్||5||
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
పూర్వరూపమాహ– కంఠ ఇత్యాది| వదనస్య కషాయతా వాతాత్, న తు కఫాన్మాధుర్యం; వ్యాధిప్రభావాత్| కుక్షేరుదరస్య, ఆటోపః పూర్ణత్వమివ||5||
Adhikarana అన్నజాహిక్కాలక్షణం (౬) · Śloka ౬
పానాన్నైరతిసంయుక్తైః సహసా పీడితోऽనిలః |
హిక్కయత్యూర్ధ్వగో భూత్వా తాం విద్యాదన్నజాం భిషక్ ||6||
(సు. ఉ. తం. అ. 50) |
View original
पानान्नैरतिसंयुक्तैः सहसा पीडितोऽनिलः |
हिक्कयत्यूर्ध्वगो भूत्वा तां विद्यादन्नजां भिषक् ||६||
(सु. उ. तं. अ. ५०) |
Hide commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
అన్నజాయా లక్షణమాహ– పానాన్నైరిత్యాది| హిక్కయతి హిక్కాం కరోతి||6||
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
అన్నజాలక్షణమాహ– పానాన్నైరిత్యాది| శీతైరితి శేషః| అతిసంయుక్తైరితి ఉపర్యుపర్యత్యుపయుక్తైః| సహసా పీడితోऽనిలో హృదిస్థః ప్రాణో వాయురూర్ధ్వగతత్వాద్ధిక్కయతి హిక్కాం కరోతి, సా హిక్కా అన్నజేతి కథ్యతే||6||
Adhikarana యమలాహిక్కాలక్షణం (౭) · Śloka ౭
చిరేణ యమలైర్వేగైర్యా హిక్కా సంప్రవర్తతే |
కంపయంతీ శిరోగ్రీవం యమలాం తాం వినిర్దిశేత్ ||7||
(సు. ఉ. తం. అ. 50) |
View original
चिरेण यमलैर्वेगैर्या हिक्का सम्प्रवर्तते |
कम्पयन्ती शिरोग्रीवं यमलां तां विनिर्दिशेत् ||७||
(सु. उ. तं. अ. ५०) |
Hide commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
యమలామాహ– చిరేణేత్యాది| కంపయంతీ శిరోగ్రీవమిత్యుపలక్షణం, తేన చరకక్తప్రలాపమూర్ఛావమితృష్ణావైచిత్త్యజృంభావిప్లుతాక్షత్వముఖశోషా బోధ్యా ఇతి గయదాసః||7||
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
యమలామాహ– చిరేణేత్యాది| యా హిక్కా యమలైర్వేగైర్యుగ్మైరుపక్రమైః శిరోగ్రీవం కంపయతి చరకలేన ప్రవర్తతే తాం నామతో యమలామాహుః||7||
Adhikarana క్షుద్రాహిక్కాలక్షణం (౮) · Śloka ౮
ప్రకృష్టకాలైర్యా వేగైర్మందైః సమభివర్తతే |
క్షుద్రికా నామ సా హిక్కా జత్రుమూలాత్ ప్రధావితా ||8||
(సు. ఉ. తం. అ. 50) |
View original
प्रकृष्टकालैर्या वेगैर्मन्दैः समभिवर्तते |
क्षुद्रिका नाम सा हिक्का जत्रुमूलात् प्रधाविता ||८||
(सु. उ. तं. अ. ५०) |
Hide commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
క్షుద్రామాహ– ప్రకృష్టేత్యాది| ప్రకృష్టకాలైశ్చిరేణ| జత్రు కంఠోరసోః సంధిరితి జేజ్జటః; జత్రు గ్రీవామూలం, తద్గ్రహణేనైవ హృదయక్లోమకంఠగ్రహణమితి గయదాసః||8||
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
క్షుద్రామాహ– వికృష్టకాలైరిత్యాది| వికృష్టకాలైరచరకలైః మందవేగైః| జత్రుః కక్షోరసోః సంధిరితి జేజ్జటః, జత్రుమూలగ్రహణేన హృదయక్లోమకంఠస్య గ్రహణమితి గయదాసః| ఇయం నామతః క్షుద్రికా||8||
Adhikarana గంభీరాహిక్కాలక్షణం (౯) · Śloka ౯
నాభిప్రవృత్తా యా హిక్కా ఘోరా గంభీరనాదినీ |
అనేకోపద్రవవతీ గంభీరా నామ సా స్మృతా ||9||
(సు. ఉ. తం. అ. 50) |
View original
नाभिप्रवृत्ता या हिक्का घोरा गम्भीरनादिनी |
अनेकोपद्रववती गम्भीरा नाम सा स्मृता ||९||
(सु. उ. तं. अ. ५०) |
Hide commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
గంభీరామాహ– నాభీత్యాది| నాభిప్రవృత్తేతి నాభితః ప్రభృతి సంజాతా, అత ఏవాస్యా గంభీరత్వం| అనేకోపద్రవవతీ తృష్ణాజ్వరాదియుక్తా||9||
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
గంభీరామాహ– నాభీత్యాది| య హిక్కా నాభిప్రవృత్తేతి నాభితః ప్రవృత్తా సంజాతా, అత ఏవాస్యా గంభీరత్వం| అనేకోపద్రవవతీ తృష్ణాజ్వరాదియుక్తా| సేయం నామతో గంభీరా||9||
Adhikarana మహతీహిక్కాలక్షణం (౧౦) · Śloka ౧౦
మర్మాణ్యుత్పీడయంతీవ సతతం యా ప్రవర్తతే |
మహాహిక్కేతి సా జ్ఞేయా సర్వగాత్రవికంపినీ ||10||
(సు. ఉ. తం. అ. 50) |
View original
मर्माण्युत्पीडयन्तीव सततं या प्रवर्तते |
महाहिक्केति सा ज्ञेया सर्वगात्रविकम्पिनी ||१०||
(सु. उ. तं. अ. ५०) |
Hide commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
మహతీమాహ– మర్మాణీత్యాది| మర్మాణీతి ప్రధానాని బస్తిహృదయశిరాంసి, ఇయం నామతో మహాహిక్కా||10||
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
మహతీమాహ– మర్మాణీత్యాది| మర్మాణీతి ప్రధానాని బస్తిహృదయశిరాంసి, ||10||
Adhikarana హిక్కాయా అసాధ్యలక్షణం (౧౧-౧౪) · Śloka ౧౪
ఆయమ్యతే హిక్కతో యస్య దేహో దృష్టిశ్చోర్ధ్వం నామ్యతే యస్య నిత్యం |
క్షీణోऽన్నద్విట్ క్షౌతి యశ్చాతిమాత్రం తౌ ద్వౌ చాంత్యౌ వర్జయేద్ధిక్కమానౌ ||11||
అతిసంచితదోషస్య భక్తచ్ఛేదకృశస్య చ |
వ్యాధిభిః క్షీణదేహస్య వృద్ధస్యాతివ్యవాయినః ||12||
ఆసాం యా సా సముత్పన్నా హిక్కా హంత్యాశు జీవితం |
యమికా చ ప్రలాపార్తిమోహతృష్ణాసమన్వితా ||13||
అక్షీణశ్చాప్యదీనశ్చ స్థిరధాత్వింద్రియశ్చ యః |
తస్య సాధయితుం శక్యా యమికా హంత్యతోऽన్యథా ||14||
(చ. చి. అ. 21) |
View original
आयम्यते हिक्कतो यस्य देहो दृष्टिश्चोर्ध्वं नाम्यते यस्य नित्यम् |
क्षीणोऽन्नद्विट् क्षौति यश्चातिमात्रं तौ द्वौ चान्त्यौ वर्जयेद्धिक्कमानौ ||११||
अतिसञ्चितदोषस्य भक्तच्छेदकृशस्य च |
व्याधिभिः क्षीणदेहस्य वृद्धस्यातिव्यवायिनः ||१२||
आसां या सा समुत्पन्ना हिक्का हन्त्याशु जीवितम् |
यमिका च प्रलापार्तिमोहतृष्णासमन्विता ||१३||
अक्षीणश्चाप्यदीनश्च स्थिरधात्विन्द्रियश्च यः |
तस्य साधयितुं शक्या यमिका हन्त्यतोऽन्यथा ||१४||
(च. चि. अ. २१) |
Hide commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
అవస్థాయామసాధ్యత్వమాహ– ఆయమ్యత ఇత్యాది| ఆయమ్యతే విస్తార్యత ఇవ| దృష్టిశ్చోర్ధ్వం ‘భవతి’ ఇతి శేషః| నామ్యతే ఆకుంచ్యతే దేహ ఇతి సంబంధ ఇతి జేజ్జటగయదాసౌ| ‘తామ్యతి’ ఇతి పాఠాంతరే ముహ్యతి హిక్కీ| క్షౌతి ఛిక్కతి| తౌ ద్వావితి ఆయమ్యత ఇత్యాదినా నిత్యమిత్యంతేనైకావస్థో హిక్కీ, క్షీణేత్యాదినాऽతిమాత్రాంతేనాపరః; సాధ్యానామపి మధ్యే ఏవంవిధౌ వర్జయేదిత్యర్థః| గంభీరామహత్యోః స్వభావాదేవాసాధ్యత్వమితి తద్యుక్తౌ హిక్కమానావంత్యౌ శేషపఠితావసాధ్యౌ; పాఠాంతరాణి వ్యాఖ్యావిశేషాశ్చ విస్తరభయాన్న లిఖితాః| ఆసాం యా సేతి ఆసాం సాధ్యహిక్కానాం మధ్యే యాऽతిసంచితదోషాదేర్భవతి సా హంతీతి యోజ్యం; అథవా ఆసామితి పంచవిధానామేవ| తేన మహతీప్రభృతీనాం స్వరూపేణ యదసాధ్యత్వముక్తం తత్ ప్రాయికం| యదాహ జతూకర్ణః– “ ఆద్యా దుఃసాధ్యా యమికా మోహతృష్ణావతః సద్యఃప్రాణహృత్|” ఇతి| యమికేత్యాది| యమికా చేత్యనేన చకారాత్ క్షుద్రా అన్నజా వా యా సాధ్యత్వేనోక్తా సా యమలైర్వేగైర్జాయమానా హంతీతి యోజ్యం| సైవాక్షీణాదేః సాధ్యా భవతీత్యాహ– అక్షీణ ఇత్యాది| అక్షీణో బలవాన్| అదీనః ప్రసన్నమనాః| అన్యే తు అన్నజాం యమలామిత్యాదిసుశ్రుతగ్రంథపఠితాం యమలాం యమికాశబ్దేన వ్యాచక్షతే| తన్న, యమికా చ ప్రలాపార్తీత్యాదిశ్లోకశ్చరకే పఠితః, అత్ర యమలా యమికానామ్నా న పఠితైవ హిక్కేతి| యమికాశబ్దేనైవార్థగత్యా వ్యపేతోచ్యతేతి చేత్, న, తర్హి వ్యపేతా చ ప్రలాపార్తీత్యేవమభిదధ్యాత్||11-14||
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
అవస్థాయామసాధ్యలక్షణమాహ– ఆయమ్యత ఇత్యాది| ఆయమ్యతే విస్తార్యత ఇవ దేహః| దృష్టిశ్చోర్ధ్వం ‘భవతి’ ఇతి శేషః| నామ్యతే ఆకుంచతే దేహ ఇతి సంబంధ ఇతి జేజ్జటగయదాసౌ| ‘తామ్యతే’ ఇతి పాఠాంతరం, తత్ర ముహ్యతీత్యర్థః| యశ్చ క్షీణోऽన్నద్వేషీ, అతిక్షౌతి ఛిక్కతి తాం హిక్కాం వర్జయేత్, ద్వౌ చాంత్యౌ వర్జయేత్| అంత్యావితి గంభీరా మహతీ చేతి| సాధ్యానామప్యవస్థావిశేషేణాసాధ్యత్వమాహ– అతిసంచితదోషస్యేత్యాది| ఆసాం సాధ్యానాం మధ్యే యా హిక్కా అతిసంచితదోషాదేర్భవతి సా నరం హంతీతి బోద్ధవ్యం| మహతీప్రభృతీనాం తు స్వరూపేణైవాసాధ్యత్వముక్తం తత్ప్రాయికమితి| పునరవస్థావిశేషేణాసాధ్యత్వమాహ– యమికేత్యాది| అత్రాన్నజా క్షుద్రా చ సాధ్యైవ, యమలవేగవతోऽసాధ్యేత్యుచ్యతే; న తు యమలా, చరకోక్తత్వాత్| అక్షీణో బలవాన్, అదీనః ప్రసన్నమనాః, స్థిరాణి ధాత్వింద్రియాణి యస్య స తథా; అన్యథా ఏతద్విపరీత ఇతి||11-14||
Adhikarana శ్వాసభేదాః (౧౫) · Śloka ౧౫
మహోర్ధ్వచ్ఛిన్నతమకక్షుద్రభేదైస్తు పంచధా |
భిద్యతే స మహావ్యాధిః శ్వాస ఏకో విశేషతః ||15||
(సు. ఉ. తం. అ. 51) |
(వాతాధికో భవేత్ క్షుద్రస్తమకస్తు కఫోద్భవః |
కఫవాతాధికశ్చైవ సంసృష్టశ్ఛిన్నసంజ్ఞకః |
శ్వాసో మారుతసంసృష్టో మహానూర్ధ్వస్తథా(తో) మతః) |
(సు. ఉ. తం. అ. 51) |
View original
महोर्ध्वच्छिन्नतमकक्षुद्रभेदैस्तु पञ्चधा |
भिद्यते स महाव्याधिः श्वास एको विशेषतः ||१५||
(सु. उ. तं. अ. ५१) |
(वाताधिको भवेत् क्षुद्रस्तमकस्तु कफोद्भवः |
कफवाताधिकश्चैव संसृष्टश्छिन्नसञ्ज्ञकः |
श्वासो मारुतसंसृष्टो महानूर्ध्वस्तथा(तो) मतः) |
(सु. उ. तं. अ. ५१) |
Hide commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
శ్వాసానాహ– మహోర్ధ్వేత్యాది| ఏకో విశేషత ఇతి శ్వాసత్వేనైక ఏవ సన్ విశేషం హేతులింగభేదం ప్రాప్య పంచధా భిద్యతే, పంచసు శ్వాసత్వం వేగవదూర్ధ్వవాతత్వం; యదుక్తమన్యైః– “శ్వాసస్తు భస్త్రికాధ్మానసమవాతోర్ధ్వగామితా|” ఇతి| సంఖ్యేయనిర్దేశాదేవ పంచప్రకారత్వే సిద్ధే పంచవచనం తమకభేదస్య ప్రతమకస్య పృథక్త్వసంఖ్యానిరాసార్థం||15||
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
హిక్కాశ్వాసయోరేకహేతుత్వాద్ధిక్కానంతరం శ్వాసమాహ– మహేత్యాది| స మహావ్యాధిః శ్వాసత్వేన ఏక ఏవ సన్ విశేషహేతులింగభేదం ప్రాప్య మహోర్ధ్వాదిభేదైః పంచధా భిద్యతే| పంచస్వపి శ్వాసత్వం వేగవదూర్ధ్వవాతత్వం| ఉక్తం చ తంత్రాంతరే– “శ్వాసస్తు భస్త్రికాధ్మానసమవాతోర్ధ్వగామితా” ఇతి| సంఖ్యేయనిర్దేశాదేవ పంచప్రకారకే సిద్ధే పంచవచనం తమకభేదస్య ప్రతమకస్యాధిక సంఖ్యానిషేధార్థం| తంత్రాంతరే పంచానామపి దోషోత్కటత్వముక్తం– “వాతేన క్షుద్రకః, శ్లేష్మభూయిష్ఠస్తమకః స్మృతః| ఛిన్నః పిత్తప్రధానః స్యాదన్యౌ మారుతకోపజౌ” ఇతి||15||
Adhikarana శ్వాసపూర్వరూపం, శ్వాససంప్రాప్తిశ్చ (౧౬-౧౭) · Śloka ౧౭
ప్రాగ్రూపం తస్య హృత్పీడా శూలమాధ్మానమేవ చ |
ఆనాహో వక్త్రవైరస్యం శంఖనిస్తోద ఏవ చ ||16||
యదా స్రోతాంసి సంరుధ్య మారుతః కఫపూర్వకః |
విష్వగ్వ్రజతి సంరుద్ధస్తదా శ్వాసాన్ కరోతి సః ||17||
(సు. ఉ. తం. అ. 51) |
View original
प्राग्रूपं तस्य हृत्पीडा शूलमाध्मानमेव च |
आनाहो वक्त्रवैरस्यं शङ्खनिस्तोद एव च ||१६||
यदा स्रोतांसि संरुध्य मारुतः कफपूर्वकः |
विष्वग्व्रजति संरुद्धस्तदा श्वासान् करोति सः ||१७||
(सु. उ. तं. अ. ५१) |
Hide commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
సంప్రాప్తిమాహ– యదేత్యాది| స్రోతాంసీతి హిక్కానిర్దిష్టప్రాణోదానవహాని | కఫః పూర్వం ప్రధానం యస్య స తథా| తేనైవ కఫేన రుద్ధః విమార్గగతిర్విమార్గగత్వేన విష్వగ్వ్రజతి విష్వగంచతీతి విష్వక్ సర్వత ఇత్యర్థః||16-17||
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
తస్య పూర్వరూపమాహ– ప్రాగ్రూపమిత్యాది| శూలముదరే, ఆధ్మానమాటోపః, ఆనాహః ఆమం శకృద్వా విగుణానిలేన విబద్ధం (అయథావత్ప్రవృత్తం)| శంఖనిస్తోదః శంఖయోర్వ్యథా|| తస్య సంప్రాప్తిమాహ– యదేత్యాది| యదా కఫపూర్వకః కఫప్రధానో వాయుః, తేనైవ కఫేన సంరుద్ధగతిః విమార్గగః, ప్రాణోదకాన్నవాహీని స్రోతాంసి సంరుధ్య, విష్వగ్వ్రజతి సర్వత్ర ప్రసరతి, తదా శ్వాసాన్ కరోతి||16-17||
Adhikarana మహాశ్వాసలక్షణం (౧౮-౨౦) · Śloka ౨౦
ఉద్ధూయమానవతో యః శబ్దవద్దుఃఖితో నరః |
ఉచ్చైః శ్వసితి సంరుద్వో మత్తర్షభ ఇవానిశం ||18||
ప్రనష్టజ్ఞానవిజ్ఞానస్తథా విభ్రాంతలోచనః |
వివృతాక్ష్యాననో బద్ధమూత్రవర్చా విశీర్ణవాక్ ||19||
దీనః ప్రశ్వసితం చాస్య దూరాద్విజ్ఞాయతే భృశం |
మహాశ్వాసోపసృష్టస్తు క్షిప్రమేవ విపద్యతే ||20||
(చ. చి. అ. 21) |
View original
उद्धूयमानवतो यः शब्दवद्दुःखितो नरः |
उच्चैः श्वसिति संरुद्वो मत्तर्षभ इवानिशम् ||१८||
प्रनष्टज्ञानविज्ञानस्तथा विभ्रान्तलोचनः |
विवृताक्ष्याननो बद्धमूत्रवर्चा विशीर्णवाक् ||१९||
दीनः प्रश्वसितं चास्य दूराद्विज्ञायते भृशम् |
महाश्वासोपसृष्टस्तु क्षिप्रमेव विपद्यते ||२०||
(च. चि. अ. २१) |
Hide commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
మహాశ్వాసలక్షణమాహ– ఉద్ధూయమానేత్యాది| ఉద్ధూయమానవాత ఇతి ఉత్ ఊర్ధ్వం ధూయమానో నీయమానో వాతో యస్య స తథా| శబ్దవత్ సశబ్దం యథా భవతి| ఉచ్చైర్దీర్ఘం| సంరుద్ధో మత్తర్షభ ఇవేతి స్వరవిశేషజ్ఞాపనార్థమయం దృష్టాంతః| జ్ఞానం శాస్త్రం, విజ్ఞానం తదర్థనిశ్చయః| విభ్రాంతలోచనః చంచలనేత్రః| వివృతే స్తబ్ధే అక్ష్యాననే యస్య స తథా; నేత్రస్య విభ్రాంతస్తబ్ధత్వే కాలభేదాదితి జేజ్జటః| విశీర్ణవాక్ వక్తుమక్షమః, మందవచనో వా| దీనః క్లాంతమనాః; హీనమితి పాఠాంతరమయుక్తం, దూరాద్విజ్ఞాయతే భృశమిత్యనుపపత్తేరిత్యాహుః||18-20||
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
మహాశ్వాసలక్షణమాహ– ఉద్ధూయమానేత్యాది| ఉత్ ఊర్ధ్వం ధూయమానో వాతో యస్య స తథా, శబ్దవత్ సశబ్దో యథా భవతి తథా, ఏవముచ్చైః శ్వసితి, దుఃఖితో దుఃఖయుక్తః, అనిశమనవరతం, క ఇవ? సంరుద్ధో మత్తర్షభ ఇవ మత్తమహోక్ష ఇవ, స్వరవిశేషజ్ఞాపనార్థమయం దృష్టాంతః| జ్ఞానం శాస్త్రం, విజ్ఞానం తదర్థనిశ్చయః| విభ్రాంతలోచనశ్చంచలాక్షః| వివృతే స్తబ్ధే అక్షిణీ నయనే ఆననం చ యస్య స తథా| నేత్రస్య విభ్రాంతస్తబ్ధత్వే కాలభేదాదితి జేజ్జటః| విశీర్ణవాక్ వక్తుమక్షమో మందవచనో వా| దీనః క్లాంతమనాః| అస్య చ శ్వాసవతః శ్వసితమత్యర్థం దూరాదేవ శ్రూయతే| అనేన మహాశ్వాసేనోపసృష్టో యుక్తః శీఘ్రమేవ వినశ్యతి||18-20||
Adhikarana ఊర్ధ్వశ్వాసలక్షణం (౨౧-౨౩) · Śloka ౨౩
ఊర్ధ్వం శ్వసితి యో దీర్ఘం న చ ప్రత్యాహరత్యధః |
శ్లేష్మావృతముఖస్రోతాః క్రుద్ధగంధవహార్దితః ||21||
ఊర్ధ్వదృష్టిర్విపశ్యంస్తు విభ్రాంతాక్ష ఇతస్తతః |
ప్రముహ్యన్ వేదనార్తశ్చ శుక్లాస్యోऽరతిపీడితః ||22||
ఊర్ధ్వశ్వాసే ప్రకుపితే హ్యధఃశ్వాసో నిరుధ్యతే |
ముహ్యతస్తామ్యతశ్చోర్ధ్వం శ్వాసస్తస్యైవ హంత్యసూన్ ||23||
(చ. చి. అ. 21) |
View original
ऊर्ध्वं श्वसिति यो दीर्घं न च प्रत्याहरत्यधः |
श्लेष्मावृतमुखस्रोताः क्रुद्धगन्धवहार्दितः ||२१||
ऊर्ध्वदृष्टिर्विपश्यंस्तु विभ्रान्ताक्ष इतस्ततः |
प्रमुह्यन् वेदनार्तश्च शुक्लास्योऽरतिपीडितः ||२२||
ऊर्ध्वश्वासे प्रकुपिते ह्यधःश्वासो निरुध्यते |
मुह्यतस्ताम्यतश्चोर्ध्वं श्वासस्तस्यैव हन्त्यसून् ||२३||
(च. चि. अ. २१) |
Hide commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
ఊర్ధ్వశ్వాసలక్షణమాహ– ఊర్ధ్వమిత్యాదినా| ఊర్ధ్వమితి విశేషపరం, సర్వశ్వాసానాం తథావిధత్వాత్| దీర్ఘమితి దీర్ఘకాలం| నచ ప్రత్యాహరత్యధ ఇతి న శ్వాసమధః కరోతి దీర్ఘకాలమిత్యర్థః| శ్లేష్మావృతముఖస్రోతా ఇతి శ్లేష్మణా ఆవృతాని ముఖం స్రోతాంసి చ యస్య స తథా| క్రుద్ధగంధవహార్దితః కుపితవాతపీడితః; సమస్తపాఠే తు శ్లేష్మావృతముఖస్రోతస్త్వేన క్రుద్ధో యో గంధవహస్తేనార్దితః| విపశ్యంస్తు ఇతస్తత ఇతి ఇతస్తతో వికృతిం పశ్యన్| ‘ఊర్ధ్వం శ్వసితి యో దీర్ఘం న చ ప్రత్యాహరత్యధః’ ఇతి యదుక్తం తత్ర హేతుమాహ– ఊర్ధ్వశ్వాస ఇత్యాది| నిరుధ్యత ఇతి హృదయ ఏవాతిస్తంభితః| అథవా శ్వాసో వాతః సోऽధో న వర్తతే| ఊర్ధ్వం శ్వాస ఊర్ధ్వశ్వాసః| తామ్యతో గ్లాయతో ముహ్యతశ్చాసూన్ ప్రాణాన్ హంతి, నాన్యథేతి||21-23||
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
ఊర్ధ్వశ్వాసమాహ– ఊర్ధ్వమిత్యాది| ఊర్ధ్వశ్వాసే పుమాన్ దీర్ఘకాలమూర్ధ్వం శ్వాసితి, న చ ప్రత్యాహరత్యధ ఇతి న శ్వాసమధః కరోతి దీర్ఘకాలమిత్యర్థః; సర్వశ్వాసానామూర్ధ్వగత్వాదత్రోర్ధ్వమితి విశేషపరం| శ్లేష్మణా ఆవృతం ముఖం స్రోతాంసి చ యస్య స తథా; అథవా శ్లేష్మావృతాని ముఖసంబంధీని స్రోతాంసి యస్య స తథా| క్రుద్ధగంధవహార్దితః కుపితవాతపీడితః, అథవా శ్లేష్మావృతముఖస్రోతస్త్వేన క్రుద్ధో యో గంధవహస్తేనార్దితః| ఊర్ధ్వం దృష్టిర్దర్శనం యస్య స ఊర్ధ్వదృష్టిః| విపశ్యన్నితస్తతో వికృతం పశ్యన్, విభ్రాంతాక్షః పరిక్షిప్తనేత్రః, ప్రముహ్యన్ మోహముపగచ్ఛన్, శుష్కాస్యః శుష్కముఖః, అరతిః కస్మిన్నపి విషయే న చిరావస్థితిః| ఊర్ధ్వం శ్వసితి న చాధః ప్రత్యాహరతీతి యదుక్తం తత్ర హేతుమాహ– ఊర్ధ్వేత్యాది| నిరుధ్యత ఇతి హృదయ ఏవ స్తంభితః స్యాత్, అథవా శ్వాసో వాతః సోऽధో న ప్రవర్తతే ఊర్ధ్వశ్వాసే| తామ్యతో గ్లాయతః; ముహ్యతస్తమసి మజ్జత ఇవ, అథవా నిశ్చేష్టావతః, తస్యైవంవిధపురుషస్య అసూన్ ప్రాణాన్ హంతి నాన్యథేతి||21-23||
Adhikarana ఛిన్నశ్వాసలక్షణం (౨౪-౨౬) · Śloka ౨౬
యస్తు శ్వసితి విచ్ఛిన్నం సర్వప్రాణేన పీడితః |
న వా శ్వసితి దుఃఖార్తో మర్మచ్ఛేదరుగర్దితః ||24||
ఆనాహస్వేదమూర్ఛార్తో దహ్యమానేన బస్తినా |
విప్లుతాక్షః పరిక్షీణః శ్వసన్ రక్తైకలోచనః ||25||
విచేతాః పరిశుష్కాస్యో వివర్ణః ప్రలపన్నరః |
ఛిన్నశ్వాసేన విచ్ఛిన్నః స శీఘ్రం విజహాత్యసూన్ ||26||
(చ. చి. అ. 29) |
View original
यस्तु श्वसिति विच्छिन्नं सर्वप्राणेन पीडितः |
न वा श्वसिति दुःखार्तो मर्मच्छेदरुगर्दितः ||२४||
आनाहस्वेदमूर्छार्तो दह्यमानेन बस्तिना |
विप्लुताक्षः परिक्षीणः श्वसन् रक्तैकलोचनः ||२५||
विचेताः परिशुष्कास्यो विवर्णः प्रलपन्नरः |
छिन्नश्वासेन विच्छिन्नः स शीघ्रं विजहात्यसून् ||२६||
(च. चि. अ. २९) |
Hide commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
ఛిన్నశ్వాసలక్షణమాహ– యస్త్విత్యాది| విచ్ఛిన్నం సవిచ్ఛేదం| సర్వప్రాణేన న వా శ్వసితి శ్వాసం న లభతే| మర్మచ్ఛేదరుగర్దిత ఇతి హృదయచ్ఛేదవేదనయా పీడితః| దహ్యమానేన బస్తినోపలక్షితః, ఏతేన వాతస్య పిత్తానుబంధో దర్శితః| విప్లుతాక్షః చంచలనేత్రోऽశ్రుపూర్ణచక్షుర్వా| రక్తైకలోచనత్వం వ్యాధిప్రభావాత్, దోషాత్తు ద్వయోరపి స్యాత్| విచేతా ఉద్విగ్నచిత్తః| విచ్ఛిన్నో విమోక్షితసంధిః, ‘పీడిత’ ఇత్యన్యే; ‘విహతః’ ఇతి పాఠాంతరం||24-26||
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
అథ ఛిన్నం లక్షయతి– య ఇత్యాది| విచ్ఛిన్నమివ విచ్ఛిన్నమంతరాऽంతరా విచ్ఛిద్యమానమనువర్తతే సాంతరాయమిత్యర్థః| సర్వప్రాణేన సమస్తయా శక్త్యా, దుఃఖార్తః సన్, న వా శ్వసితి| మర్మచ్ఛేదరుగర్దిత ఇతి మర్మాణి హృదయబస్తిశిరాంసి తేషాం ఛేదనేనేవ పీడితః| దహ్యమానేన బస్తినోపలక్షితః| ఏతేన వాతస్య పిత్తానుబంధో దర్శితః| విప్లుతాక్షః చలచ్చక్షుః అశ్రుపూర్ణచక్షుర్వా| రక్తైకలోచనత్వం వ్యాధిదోషాత్, అన్యథా ద్వయోరపి స్యాత్||24-26||
Adhikarana తమకశ్వాసలక్షణం (౨౭-౩౪) · Śloka ౩౪
ప్రతిలోమం యదా వాయుః స్రోతాంసి ప్రతిపద్యతే |
గ్రీవాం శిరశ్చ సంగృహ్య శ్లేష్మాణం సముదీర్య చ ||27||
కరోతి పీనసం తేన రుద్ధో ఘుర్ఘురకం తథా |
అతీవ తీవ్రవేగం చ శ్వాసం ప్రాణప్రపీడకం ||28||
ప్రతామ్యతి స వేగేన తృష్యతే సన్నిరుధ్యతే |
ప్రమోహం కాసమానశ్చ స గచ్ఛతి ముహుర్ముహుః ||29||
శ్లేష్మణ్యముచ్యమానే తు భృశం భవతి దుఃఖితః |
తస్యైవ చ విమోక్షాంతే ముహూర్తం లభతే సుఖం ||30||
తథాऽస్యోద్ధ్వంసతే కంఠః కృచ్ఛ్రాచ్ఛక్నోతి భాషితుం |
న చాపి లభతే నిద్రాం శయానః శ్వాసపీడితః ||31||
పార్శ్వే తస్యావగృహ్ణాతి శయానస్య సమీరణః |
ఆసీనో లభతే సౌఖ్యముష్ణం చైవాభినందతి ||32||
ఉచ్ఛ్రితాక్షో లలాటేన స్విద్యతా భృశమార్తిమాన్ |
విశుష్కాస్యో ముహుః శ్వాసో ముహుశ్చైవావధమ్యతే ||33||
మేఘాంబుశీతప్రాగ్వాతైః శ్లేష్మలైశ్చ వివర్ధతే |
స యాప్యస్తమకః శ్వాసః సాధ్యో వా స్యాన్నవోత్థితః ||34||
(చ. చి. అ. 21) |
View original
प्रतिलोमं यदा वायुः स्रोतांसि प्रतिपद्यते |
ग्रीवां शिरश्च सङ्गृह्य श्लेष्माणं समुदीर्य च ||२७||
करोति पीनसं तेन रुद्धो घुर्घुरकं तथा |
अतीव तीव्रवेगं च श्वासं प्राणप्रपीडकम् ||२८||
प्रताम्यति स वेगेन तृष्यते सन्निरुध्यते |
प्रमोहं कासमानश्च स गच्छति मुहुर्मुहुः ||२९||
श्लेष्मण्यमुच्यमाने तु भृशं भवति दुःखितः |
तस्यैव च विमोक्षान्ते मुहूर्तं लभते सुखम् ||३०||
तथाऽस्योद्ध्वंसते कण्ठः कृच्छ्राच्छक्नोति भाषितुम् |
न चापि लभते निद्रां शयानः श्वासपीडितः ||३१||
पार्श्वे तस्यावगृह्णाति शयानस्य समीरणः |
आसीनो लभते सौख्यमुष्णं चैवाभिनन्दति ||३२||
उच्छ्रिताक्षो ललाटेन स्विद्यता भृशमार्तिमान् |
विशुष्कास्यो मुहुः श्वासो मुहुश्चैवावधम्यते ||३३||
मेघाम्बुशीतप्राग्वातैः श्लेष्मलैश्च विवर्धते |
स याप्यस्तमकः श्वासः साध्यो वा स्यान्नवोत्थितः ||३४||
(च. चि. अ. २१) |
Hide commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
తమకశ్వాసలక్షణమాహ– ప్రతిలోమమిత్యాది| శ్లేష్మాణం సముదీర్య చేత్యనేన సామాన్యసంప్రాప్తిలబ్ధస్యాపి శ్లేష్మణః పునరభిధానాదిహ విశేషేణ కారణత్వం బోధయతి| తేన రుద్ధః కఫేనావృతః| ఘుర్ఘురకం కంఠే ఘుర్ఘురశబ్దం| ప్రాణప్రపీడకం ప్రాణాధిష్ఠానహృదయస్య పీడకం| ప్రతామ్యతి తమసి ప్రవిశతీవ| సన్నిరుధ్యతే ‘నిశ్చేష్టో భవతి’ ఇతి చక్రః, జేజ్జటస్తు సన్నిరుధ్యతే ‘శ్వాసః’ ఇతి | తస్యైవేతి శ్లేష్మణః| సుఖం సుఖమివ| ఉద్ధ్వంసతే కండూయతే| పార్శ్వే ఇతి కర్మపదం, అవగృహ్ణాతి పీడయతి| ఉష్ణమభినందతి వాతకఫారబ్ధత్వాత్| ఉచ్ఛ్రితాక్ష ఉచ్ఛూననేత్రః| లలాటేనేత్యుపలక్షణే తృతీయా| అవధమ్యతే గజారూఢస్యేవ సర్వగాత్రం చాల్యతే||27– 34||
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
తమకలక్షణమాహ– ప్రతీత్యాది| యది వాయుః ప్రతిలోమం వైపరీత్యేన స్రోతాంసి ప్రతిపద్యతే ప్రాప్నోతి, తదా స వాయుః శ్లేష్మాణం సముదీర్యం ఊర్ధ్వప్రేరణయా గ్రీవాం శిరశ్చ సంగృహ్య సమంతాత్ గృహీత్వా పీనసం కరోతి, పశ్చాత్తేనైవావృతః కంఠే ఘురఘురశబ్దం కరోతి, ప్రాణప్రపీడకం ప్రాణాధిష్ఠానహృదయప్రపీడకం శ్వాసం కరోతి, తేన శ్వాసవేగేన ప్రతామ్యతి తమసి ప్రవిశతీవేతి, సన్నిరుధ్యతే నిశ్చేష్టో భవతీతి చరకః, జేజ్జటస్తు సంరుధ్యతే ‘శ్వాసః’ ఇతి శేషః| ముచ్యమానేన కఫేనాతీవ దుఃఖితో భవతి| తస్యైవ శ్లేష్మణో విమోక్షాంతే ముహూర్తం సుఖం ప్రాప్నోతి | ఉద్ధ్వంసతే కండూయతే| పార్శ్వేऽవగృహ్ణాతి పీడయతి పరం శయానస్య, ఆసీనః సన్ సుఖం లభతే| ఉష్ణమభినందతి వాతకఫారబ్ధత్వాత్| ఉచ్ఛ్రితాక్షః ఉచ్ఛూనాక్షః, స్విద్యతా లలాటేనోపలక్షితః| అవధమ్యతే గజారూఢస్యేవాఖిలగాత్రం చాల్యతే||27-34||
Adhikarana ప్రతమకశ్వాసలక్షణం, తస్యైవాపరకారణం లక్షణం చ (౩౫-౩౬) · Śloka ౩౬
జ్వరమూర్ఛాపరీతస్య విద్యాత్ ప్రతమకం తు తం |
ఉదావర్తరజోऽజీర్ణక్లిన్నకాయనిరోధజః ||35||
తమసా వర్ధతేऽత్యర్థం శీతైశ్చాశు ప్రశామ్యతి |
మజ్జతస్తమసీవాస్య విద్యాత్ సంతమకం తు తం ||36||
(చ. చి. అ. 21) |
View original
ज्वरमूर्छापरीतस्य विद्यात् प्रतमकं तु तम् |
उदावर्तरजोऽजीर्णक्लिन्नकायनिरोधजः ||३५||
तमसा वर्धतेऽत्यर्थं शीतैश्चाशु प्रशाम्यति |
मज्जतस्तमसीवास्य विद्यात् सन्तमकं तु तम् ||३६||
(च. चि. अ. २१) |
Hide commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
తమకస్యైవ పిత్తానుబంధత్వాజ్జ్వరాదియోగేన ప్రతమకసంజ్ఞామాహ– జ్వరేత్యాది| జ్వరమూర్ఛాభ్యాం పరీతో జ్వరమూర్ఛాపరీతః; జ్వరేణ మూర్ఛా జ్వరమూర్ఛేతి జేజ్జటః| ఏతస్యైవాపరకారణం లక్షణం చాహ– ఉదావర్తేత్యాది| ఉదావర్తో రోగః, రజో ధూలిః, అజీర్ణమామాది, క్లిన్నం విదగ్ధం, కాయే వేగానాం నిరోధః కాయనిరోధః; అథవా క్లిన్నకాయో వృద్ధనర ఇత్యాహుః, నిరోధః వేగనిరోధః, అథవా కుయోగినాం కుంభకాదిరూపవాతనిరోధ ఇతి జేజ్జటః| తమసా అంధకారేణ, మానసదోషేణ వా; అత్యర్థమితి ఇతరకారణాపేక్షయా విశేషేణ; వాతకఫారబ్ధోऽపి పిత్తసంబంధాత్ శీతైరుపశామ్యతీత్యాహుః| సంతమకః ప్రతమక ఏవేతి| అన్యే తు ఉదావర్తేత్యాదినా ప్రతమకస్యోపసర్గమాహురితి జేజ్జటః||35-36||
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
తమకస్యైవ పిత్తానుబంధకత్వాజ్జ్వరాదియోగేన ప్రతమకసంజ్ఞామాహ– జ్వరేత్యాది| జ్వరమూర్ఛాభ్యాం పరీతో జ్వరమూర్ఛాపరీతః, జ్వరేణ వా మూర్ఛా, ఇతి జేజ్జటః| ఏతస్యైవాపరలక్షణం కారణం చాహ– ఉదావర్తేత్యాది| ఉదావర్తో రోగవిశేషః, రజో ధూలిః, అజీర్ణమామాది, క్లిన్నం విదగ్ధం, కాయవేగానాం నిరోధః, ఏతైర్హేతుభిః జనితః; అన్యే “క్లిన్నకాయో వృద్ధనరః” ఇత్యాహుః, నిరోధో వేగనిరోధః| జేజ్జటస్తు కుయోగినాం కుంభకాదివాతనిరోధజః| తమసా అంధకారేణ, మానసతమోగుణాదిదోషేణ వా| అత్యర్థమితి ఇతరకారణాపేక్షయా విశేషేణ వాతకఫారబ్ధపిత్తసంబంధాత్| శీతైరుపశామ్యతీతి తమస్యంధకారే మజ్జత ఇవాస్య పురుషస్య తం ప్రతమకమాహుః||35-36||
Adhikarana క్షుద్రశ్వాసలక్షణం, శ్వాసానాం సాధ్యాసాధ్యవిచారశ్చ (౩౭-౪౦) · Śloka ౪౦
రూక్షాయాసోద్భవః కోష్ఠే క్షుద్రో వాత ఉదీరయన్ |
క్షుద్రశ్వాసో న సోऽత్యర్థం దుఃఖేనాంగప్రబాధకః ||37||
హినస్తి న స గాత్రాణి న చ దుఃఖో యథేతరే |
న చ భోజనపానానాం నిరుణద్ధ్యుచితాం గతిం ||38||
నేంద్రియాణాం వ్యథాం నాపి కాంచిదాపాదయేద్రుజం |
స సాధ్య ఉక్తో, బలినః సర్వే చావ్యక్తలక్షణాః ||39||
(చ. చి. అ. 21) |
క్షుద్రః సాధ్యో మతస్తేషాం తమకః కృచ్ఛ్ర ఉచ్యతే |
త్రయః శ్వాసా న సిధ్యంతి తమకో దుర్బలస్య చ ||40||
(సు. ఉ. తం. అ. 51) |
View original
रूक्षायासोद्भवः कोष्ठे क्षुद्रो वात उदीरयन् |
क्षुद्रश्वासो न सोऽत्यर्थं दुःखेनाङ्गप्रबाधकः ||३७||
हिनस्ति न स गात्राणि न च दुःखो यथेतरे |
न च भोजनपानानां निरुणद्ध्युचितां गतिम् ||३८||
नेन्द्रियाणां व्यथां नापि काञ्चिदापादयेद्रुजम् |
स साध्य उक्तो, बलिनः सर्वे चाव्यक्तलक्षणाः ||३९||
(च. चि. अ. २१) |
क्षुद्रः साध्यो मतस्तेषां तमकः कृच्छ्र उच्यते |
त्रयः श्वासा न सिध्यन्ति तमको दुर्बलस्य च ||४०||
(सु. उ. तं. अ. ५१) |
Hide commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
క్షుద్రశ్వాసమాహ– రూక్షేత్యాది| రూక్షమన్నపానం| క్షుద్రోऽల్పనిదానలింగః| ఉదీరయన్ ఊర్ధ్వం గచ్ఛన్| ఇతరే ఉర్ధ్వశ్వాసాదయః| స సాధ్య ఉక్త ఇతి ఛేదః| సర్వే మహాశ్వాసాదయోऽవ్యక్తలక్షణాః సంతః సాధ్యా ఇతి యోజ్యం| త్రయః శ్వాసా న సిధ్యంతి మహోర్ధ్వచ్ఛిన్నాః సంపూర్ణలక్షణాః ||37-40||
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
క్షుద్రమాహ– రూక్షేత్యాది| రూక్షమన్నపానం, ఆయాసో వ్యాయామః, తజ్జనితః| క్షుద్ర ఇతి క్షుద్రశ్వాసః, అల్పనిదానలింగత్వాత్ క్షుద్రః| కోష్ఠే వాతం ప్రకోపయత్ క్షుద్రశ్వాసం కరోతి| స దుఃఖేన క్షుద్రశ్వాసః నాంగప్రబాధకో భవతి| కింతు స గాత్రాణి న హినస్తి మారణాత్మకో న భవతి| న చ దుఃఖకారీ యథా ఇతరే చత్వారః| ఇంద్రియాణాం వ్యథాం నాపాదయేత్| కాంచిదపి రుజం రోగం నాపాదయేత్| సర్వేషాం సాధ్యత్వమాహ– స ఇత్యాది| స క్షుద్రశ్వాసో బలినః పురుషస్య సాధ్యః, సర్వే మహాశ్వాసాదయోऽవ్యక్తలక్షణాః సంతః సాధ్యా ఇతి యోజ్యం| సాధ్యాసాధ్యానాహ– క్షుద్ర ఇత్యాది| తేషాం శ్వాసానాం క్షుద్రః సాధ్యతమః, తమకో యాప్యః, మహోర్ధ్వచ్ఛిన్నాస్త్రయః సంపూర్ణలక్షణా అసాధ్యాః, దుర్బలస్య తమకోऽసాధ్యః||37-40||
Adhikarana ఉపేక్షణాసమ్యగుపక్రమాభ్యాం హిక్కాశ్వాసయోః శీఘ్రావశ్యమారకత్వం (౪౧) · Śloka ౪౧
కామం ప్రాణహరా రోగా బహవో న తు తే తథా |
యథా శ్వాసశ్చ హిక్కా చ హరతః ప్రాణమాశు చ ||41||
(చ. చి. అ. 21) |
View original
कामं प्राणहरा रोगा बहवो न तु ते तथा |
यथा श्वासश्च हिक्का च हरतः प्राणमाशु च ||४१||
(च. चि. अ. २१) |
Hide commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
ఉపేక్షణాసమ్యగుపక్రమాభ్యాం హిక్కాశ్వాసయోః శీఘ్రావశ్యమారకత్వమాహ– కామమిత్యాది| కామమనుమతౌ, ప్రాణహరాః సన్నిపాతజ్వరాదయః| శేషం సుబోధమితి||41||
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
హిక్కాశ్వాసయోః శీఘ్రావశ్యమారకత్వమాహ– కామమిత్యాది| కామమిత్యనుమతౌ, ప్రాణహరాః సన్నిపాతాదయో రోగాః బహవః సంతి, తే తథా ప్రాణహరా న భవంతి, యథా శ్వాసశ్చ హిక్కా చ ఏతౌ రోగావాశు శీఘ్రం ప్రాణాన్ హరతః||41||
Adhikarana పుష్పికా · Śloka ౧౨
ఇతి శ్రీమాధవకరవిరచితే మాధవనిదానే హిక్కాశ్వాసనిదానం సమాప్తం ||12||
View original
इति श्रीमाधवकरविरचिते माधवनिदाने हिक्काश्वासनिदानं समाप्तम् ||१२||
Hide commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
ఇతి శ్రీవిజయరక్షితకృతాయాం మధుకోశవ్యాఖ్యాయాం హిక్కాశ్వాసనిదానం సమాప్తం||12||
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
ఇతి శ్రీవాచస్పతివైద్యవిరచితాయాం మాధవనిదానటీకాయామాతంకదర్పణాభిధాయాం శ్వాసనిదానం సమాప్తం||12||