Adhikarana ஹிக்காநிதாநம் (௧-௨) · Śloka ௨
அத ஹிக்கா-ஶ்வாஸநிதாநம் |
விதாஹிகுருவிஷ்டம்பிரூக்ஷாபிஷ்யந்திபோஜநைஃ |
ஶீதபாநாஶநஸ்தாநரஜோதூமாதபாநிலைஃ ||௧||
வ்யாயாமகர்மபாராத்வவேகாகாதாபதர்பணைஃ |
ஹிக்கா ஶ்வாஸஶ்ச காஸஶ்ச நணாஂ ஸமுபஜாயதே ||௨||
(ஸு. உ. தஂ. அ. ௫௦) |
View original
अथ हिक्का-श्वासनिदानम् |
विदाहिगुरुविष्टम्भिरूक्षाभिष्यन्दिभोजनैः |
शीतपानाशनस्थानरजोधूमातपानिलैः ||१||
व्यायामकर्मभाराध्ववेगाघातापतर्पणैः |
हिक्का श्वासश्च कासश्च नृणां समुपजायते ||२||
(सु. उ. तं. अ. ५०) |
Hide commentary
மதுகோஶ வ்யாக்யா (விஜயரக்ஷித, ஶ்ரீகண்டதத்த கத)
ஸமாநநிதாநத்வாத் காஸாநந்தரஂ ஹிக்காஶ்வாஸௌ| நநு, ஏதேஷாஂ ப்ராயஸ்துல்யநிதாநசிகித்ஸிதத்வேநைகாதிகாரே கதமநபிதாநம்? உச்யதே– யத்யபி காஸஶ்வாஸஹிக்காநாஂ நிதாநஂ ஸமாநஂ, ததாபி காஸஸ்ய தோஷபேதாத்பேதஃ; யதா– வாதிகஃ, பைத்திகஃ, ஶ்லைஷ்மிக இத்யாதி; ஹிக்காஶ்வாஸௌ து கபவாதாத்மகாவேவ; யதாஹ தடபலஃ– “கபவாதாத்மகாவேதௌ பித்தஸ்தாநஸமுத்பவௌ|” (ச. சி. அ. ௧௭) இதி| ஸுஶ்ருதோऽப்யாஹ– “வாயுஃ கபேநாநுகதஃ பஞ்ச ஹிக்காஃ கரோதி ஹி|” (ஸு. உ. தஂ. அ. ௫௧) இதி| பேதஸ்த்வநயோஃ ஸம்ப்ராப்திபேதாத்வேகக்ரியாதிநா ச, நது காஸவத்தோஷபேதேந; ஶ்வாஸகாஸாப்யாஂ ஹிக்காயாஃ ஸ்வநதோऽபி பேதஃ| பித்தஸ்தாநஸமுத்பவாவிதி விஶேஷணஂ ஸுஶ்ருதமதே க்ஷுத்ராஂ ந ப்ராப்நோதி, ஸா ஹி ‘ஜத்ருமூலாத் ப்ரதாவிதா’ இதி பட்யதே; சரகமதே து வ்யபேதாஂ ந ப்ராப்நோதி, ஸாऽபி ‘ஜத்ருமூலாதஸந்ததா’ இதி பட்யதே; தஸ்மாத் பித்தஸ்தாநஸமுத்பவாவிதி விஶேஷணஂ சத்ரிணோ கச்சந்தீதி ந்யாயேந போத்யம்| ஶீதஶப்தஃ பாநாதிபிஸ்த்ரிபிஃ ஸம்பத்யதே| ரஜோ தூலிஃ, ஸா ச தூமவந்நாஸாதிப்ரவேஶாத் காரணம்| வ்யாயாமகர்ம தநுராகர்ஷணாதிவ்யாபாரஃ, வேகாகாதோ மலாதிவேகவிதாரணம், அபதர்பணமநஶநாதி| காஸஶ்சோக்தோऽப்யேகநிதாநத்வப்ரதிபாதநார்தஂ புநரபிஹித இதி||௧-௨||
ஆதங்கதர்பண வ்யாக்யா (வாசஸ்பதி வைத்ய கத)
ஸமாநநிதாநத்வாத்காஸநிதாநாநந்தரஂ ஹிக்காஶ்வாஸாவாஹ– விதாஹீத்யாதி| விதாஹீநி யாந்த்ரிகேக்ஷுரஸமத்யமரிசாதீநி விதஹநஶீலாநி, குரூணி குணதஃ பாகதஶ்ச, விஷ்டம்பீநி சணகாதீநி, அபிஷ்யந்தீநி ஆபிமுக்யேந ஸ்யந்திதுஂ ஶீலஂ யேஷாஂ தாந்யபிஷ்யந்தநஶீலாநி பாணிதமாஷமத்ஸ்யக்ஷீராதீநி| ஶீதஶப்தஃ பாநாதிபிஸ்த்ரிபிஃ ஸம்பத்யதே; ரஜோ தூலிஃ, ஸா ச தூமவத் நாஸாதிப்ரவேஶாத் காரணம்| வ்யாயாமகர்ம தநுராகர்ஷணாதிவ்யாபாரஃ, வேகாகாதோ மலாதிவேகதாரணம், அபதர்பணமநஶநாதி| த்ரயாணாமேககாரணத்வேந கதஂ பேதஃ? உச்யதே– தோஷஜந்யபேதாத்பேதஃ| காஸோ வாதிகஃ, பைத்திகஃ, ஶ்லைஷ்மிகஶ்ச; ஹிக்காஶ்வாஸௌ து கபவாதாத்மகாவேவ| யதுக்தஂ தடபலேந– “கபவாதாத்மகாவேதௌ பித்தஸ்தாநஸமுத்பவௌ” இதி| ஸுஶ்ருதேऽபி– “வாயுஃ கபேநாநுகதஃ பஞ்ச ஹிக்காஃ கரோதி ஹி” இதி||௧||௨||
Adhikarana ஹிக்காநாஂ ஸ்வரூபஂ நிருக்திஶ்ச (௩) · Śloka ௩
முஹுர்முஹுர்வாயுருதேதி ஸஸ்வநோ யகத்ப்லீஹாந்த்ராணி முகாதிவாக்ஷிபந் |
ஸ கோஷவாநாஶு ஹிநஸ்த்யஸூந் யதஸ்ததஸ்து ஹிக்கேத்யபிதீயதே புதைஃ ||௩||
(ஸு. உ. தஂ. அ. ௫௦) |
View original
मुहुर्मुहुर्वायुरुदेति सस्वनो यकृत्प्लीहान्त्राणि मुखादिवाक्षिपन् |
स घोषवानाशु हिनस्त्यसून् यतस्ततस्तु हिक्केत्यभिधीयते बुधैः ||३||
(सु. उ. तं. अ. ५०) |
Hide commentary
மதுகோஶ வ்யாக்யா (விஜயரக்ஷித, ஶ்ரீகண்டதத்த கத)
ஹிக்காநாஂ ஸ்வரூபஂ நிருக்திஂ சாஹ– முஹுர்முஹுரித்யாதி| வாயுரத்ர ஸோதாநஃ ப்ராண இத்யாஹுஃ| உதேதி ஊர்த்வஂ கச்சதி| ஸஸ்வந இதி ‘ஹிக்’ இதி ஶப்தவாந்| ஊர்த்வகமநமேவ விஶிநஷ்டி– யகதித்யாதி| அத்ர ப்லிஹேதி ஹ்ரஸ்வேகாரஶ்சந்தோநுரோதாத்| முகாதிதி ல்யப்லோபே கர்மணி பஞ்சமீ, தேந யகத்ப்லீஹாந்த்ராணி முகமாநீய, ஆக்ஷிபந் நிஃஸாரயந்நிவேத்யர்தஃ| ஸ இதி வாயுஃ| ‘ஹிநஸ்த்யஸூந்’ இதி ஹிக்கேதி நிருக்திஃ பஷோதராதிநா ரூபஸித்திஃ| ‘ஹிகிதி கத்வா காயதி ஶப்தாயதே இதி ஹிக்கா’ ஶாப்திகாஃ||௩||
ஆதங்கதர்பண வ்யாக்யா (வாசஸ்பதி வைத்ய கத)
ஸம்ப்ராப்திமாஹ– முஹுர்முஹுரித்யாதி| வாயுரிதி, ஸோதாநஃ ப்ராணோ வாயுஃ ஸஸ்வநஃ ஶப்தவாந், முஹுர்வாரஂவாரம், உதேதி ஊர்த்வஂ கச்சதி, ஊர்த்வகதத்வாத்| யகத்ப்லீஹாந்த்ராணி முகாதிவேத்யத்ர முகஶப்தேந ப்ராணோதகாந்நவாஹீநி ஸ்ரோதாஂஸி பண்யந்தே; உக்தஂ ச தந்த்ராந்தரே– “ப்ராணோதகாந்நவாஹீநி ஸ்ரோதாஂஸி விகதோऽநிலஃ| ஹிக்காஃ கரோதி ஸஂருத்ய தாஸாஂ லிங்கஂ பதக்சணு” இதி| ஹிக்காஶப்தோऽத்ர த்விராவர்தயிதவ்யஃ; தேந ஹிக்கேதி ஹிக்காஸ்வரூபகதநஂ ஸ்யாத், ஸ கோஷவாநித்யாதிநா ஹிக்காநிருக்திகதநமிதி| ஸஸ்வந இத்யநேந கதத்வாத் ஸ கோஷவாநித்யபிதாநஂ நிருக்திப்ரதர்ஶநார்தம்| ஸ இதி வாயுஃ, ஹிநஸ்த்யஸூநிதி ஹிக்கேதி பஷோதராதித்வாத்ஸாதுஃ| ஹிகிதி கத்வா காயதி ஶப்தாயதே இதி ஹிக்கேதி ஶாப்திகாஃ||௩||
Adhikarana ஹிக்காஸம்ப்ராப்திஃ பேதாஶ்ச (௪) · Śloka ௪
அந்நஜாஂ யமலாஂ க்ஷுத்ராஂ கம்பீராஂ மஹதீஂ ததா |
வாயுஃ கபேநாநுகதஃ பஞ்ச ஹிக்காஃ கரோதி ஹி ||௪||
(ஸு. உ. தஂ. அ. ௫௦) |
View original
अन्नजां यमलां क्षुद्रां गम्भीरां महतीं तथा |
वायुः कफेनानुगतः पञ्च हिक्काः करोति हि ||४||
(सु. उ. तं. अ. ५०) |
Hide commentary
மதுகோஶ வ்யாக்யா (விஜயரக்ஷித, ஶ்ரீகண்டதத்த கத)
தாஸாஂ பேதஂ ஸம்ப்ராப்திஂ சாஹ– அந்நஜாமித்யாதி| யமலைவ சரகே வ்யபேதேதி நாம்நா படிதா, அந்நபாநே வ்யபேதே பரிணதே ஜாயதே இத்யதோ ஹேதோஃ; அஸ்யாஂ சாநுக்தமபி யமலவேகத்வஂ ஸுஶ்ருததர்ஶநாத்விஜ்ஞேயம்| அந்நஜாயாஃ ஸாத்யத்வேந ப்ராஶஸ்த்யாத் பூர்வமபிதாநம்||௪||
ஆதங்கதர்பண வ்யாக்யா (வாசஸ்பதி வைத்ய கத)
தாஸாஂ பேதஂ ஸம்ப்ராப்திஂ சாஹ– அந்நஜாமித்யாதி| அந்நஜேத்யாதீநி தாஸாஂ நாமாநி||௪||
Adhikarana ஹிக்காபூர்வரூபம் (௫) · Śloka ௫
கண்டோரஸோர்குருத்வஂ ச வதநஸ்ய கஷாயதா |
ஹிக்காநாஂ பூர்வரூபாணி குக்ஷேராடோப ஏவ ச ||௫||
(ச. சி. அ. ௨௧) |
View original
कण्ठोरसोर्गुरुत्वं च वदनस्य कषायता |
हिक्कानां पूर्वरूपाणि कुक्षेराटोप एव च ||५||
(च. चि. अ. २१) |
Hide commentary
மதுகோஶ வ்யாக்யா (விஜயரக்ஷித, ஶ்ரீகண்டதத்த கத)
பூர்வரூபமாஹ– கண்டோரஸோரித்யாதி| வதநஸ்ய கஷாயதா வாதாத், நது கபாந்மாதுர்யஂ, வ்யாதிப்ரபாவாத்||௫||
ஆதங்கதர்பண வ்யாக்யா (வாசஸ்பதி வைத்ய கத)
பூர்வரூபமாஹ– கண்ட இத்யாதி| வதநஸ்ய கஷாயதா வாதாத், ந து கபாந்மாதுர்யஂ; வ்யாதிப்ரபாவாத்| குக்ஷேருதரஸ்ய, ஆடோபஃ பூர்ணத்வமிவ||௫||
Adhikarana அந்நஜாஹிக்காலக்ஷணம் (௬) · Śloka ௬
பாநாந்நைரதிஸஂயுக்தைஃ ஸஹஸா பீடிதோऽநிலஃ |
ஹிக்கயத்யூர்த்வகோ பூத்வா தாஂ வித்யாதந்நஜாஂ பிஷக் ||௬||
(ஸு. உ. தஂ. அ. ௫௦) |
View original
पानान्नैरतिसंयुक्तैः सहसा पीडितोऽनिलः |
हिक्कयत्यूर्ध्वगो भूत्वा तां विद्यादन्नजां भिषक् ||६||
(सु. उ. तं. अ. ५०) |
Hide commentary
மதுகோஶ வ்யாக்யா (விஜயரக்ஷித, ஶ்ரீகண்டதத்த கத)
அந்நஜாயா லக்ஷணமாஹ– பாநாந்நைரித்யாதி| ஹிக்கயதி ஹிக்காஂ கரோதி||௬||
ஆதங்கதர்பண வ்யாக்யா (வாசஸ்பதி வைத்ய கத)
அந்நஜாலக்ஷணமாஹ– பாநாந்நைரித்யாதி| ஶீதைரிதி ஶேஷஃ| அதிஸஂயுக்தைரிதி உபர்யுபர்யத்யுபயுக்தைஃ| ஸஹஸா பீடிதோऽநிலோ ஹதிஸ்தஃ ப்ராணோ வாயுரூர்த்வகதத்வாத்திக்கயதி ஹிக்காஂ கரோதி, ஸா ஹிக்கா அந்நஜேதி கத்யதே||௬||
Adhikarana யமலாஹிக்காலக்ஷணம் (௭) · Śloka ௭
சிரேண யமலைர்வேகைர்யா ஹிக்கா ஸம்ப்ரவர்ததே |
கம்பயந்தீ ஶிரோக்ரீவஂ யமலாஂ தாஂ விநிர்திஶேத் ||௭||
(ஸு. உ. தஂ. அ. ௫௦) |
View original
चिरेण यमलैर्वेगैर्या हिक्का सम्प्रवर्तते |
कम्पयन्ती शिरोग्रीवं यमलां तां विनिर्दिशेत् ||७||
(सु. उ. तं. अ. ५०) |
Hide commentary
மதுகோஶ வ்யாக்யா (விஜயரக்ஷித, ஶ்ரீகண்டதத்த கத)
யமலாமாஹ– சிரேணேத்யாதி| கம்பயந்தீ ஶிரோக்ரீவமித்யுபலக்ஷணஂ, தேந சரகக்தப்ரலாபமூர்சாவமிதஷ்ணாவைசித்த்யஜம்பாவிப்லுதாக்ஷத்வமுகஶோஷா போத்யா இதி கயதாஸஃ||௭||
ஆதங்கதர்பண வ்யாக்யா (வாசஸ்பதி வைத்ய கத)
யமலாமாஹ– சிரேணேத்யாதி| யா ஹிக்கா யமலைர்வேகைர்யுக்மைருபக்ரமைஃ ஶிரோக்ரீவஂ கம்பயதி சரகலேந ப்ரவர்ததே தாஂ நாமதோ யமலாமாஹுஃ||௭||
Adhikarana க்ஷுத்ராஹிக்காலக்ஷணம் (௮) · Śloka ௮
ப்ரகஷ்டகாலைர்யா வேகைர்மந்தைஃ ஸமபிவர்ததே |
க்ஷுத்ரிகா நாம ஸா ஹிக்கா ஜத்ருமூலாத் ப்ரதாவிதா ||௮||
(ஸு. உ. தஂ. அ. ௫௦) |
View original
प्रकृष्टकालैर्या वेगैर्मन्दैः समभिवर्तते |
क्षुद्रिका नाम सा हिक्का जत्रुमूलात् प्रधाविता ||८||
(सु. उ. तं. अ. ५०) |
Hide commentary
மதுகோஶ வ்யாக்யா (விஜயரக்ஷித, ஶ்ரீகண்டதத்த கத)
க்ஷுத்ராமாஹ– ப்ரகஷ்டேத்யாதி| ப்ரகஷ்டகாலைஶ்சிரேண| ஜத்ரு கண்டோரஸோஃ ஸந்திரிதி ஜேஜ்ஜடஃ; ஜத்ரு க்ரீவாமூலஂ, தத்க்ரஹணேநைவ ஹதயக்லோமகண்டக்ரஹணமிதி கயதாஸஃ||௮||
ஆதங்கதர்பண வ்யாக்யா (வாசஸ்பதி வைத்ய கத)
க்ஷுத்ராமாஹ– விகஷ்டகாலைரித்யாதி| விகஷ்டகாலைரசரகலைஃ மந்தவேகைஃ| ஜத்ருஃ கக்ஷோரஸோஃ ஸந்திரிதி ஜேஜ்ஜடஃ, ஜத்ருமூலக்ரஹணேந ஹதயக்லோமகண்டஸ்ய க்ரஹணமிதி கயதாஸஃ| இயஂ நாமதஃ க்ஷுத்ரிகா||௮||
Adhikarana கம்பீராஹிக்காலக்ஷணம் (௯) · Śloka ௯
நாபிப்ரவத்தா யா ஹிக்கா கோரா கம்பீரநாதிநீ |
அநேகோபத்ரவவதீ கம்பீரா நாம ஸா ஸ்மதா ||௯||
(ஸு. உ. தஂ. அ. ௫௦) |
View original
नाभिप्रवृत्ता या हिक्का घोरा गम्भीरनादिनी |
अनेकोपद्रववती गम्भीरा नाम सा स्मृता ||९||
(सु. उ. तं. अ. ५०) |
Hide commentary
மதுகோஶ வ்யாக்யா (விஜயரக்ஷித, ஶ்ரீகண்டதத்த கத)
கம்பீராமாஹ– நாபீத்யாதி| நாபிப்ரவத்தேதி நாபிதஃ ப்ரபதி ஸஞ்ஜாதா, அத ஏவாஸ்யா கம்பீரத்வம்| அநேகோபத்ரவவதீ தஷ்ணாஜ்வராதியுக்தா||௯||
ஆதங்கதர்பண வ்யாக்யா (வாசஸ்பதி வைத்ய கத)
கம்பீராமாஹ– நாபீத்யாதி| ய ஹிக்கா நாபிப்ரவத்தேதி நாபிதஃ ப்ரவத்தா ஸஞ்ஜாதா, அத ஏவாஸ்யா கம்பீரத்வம்| அநேகோபத்ரவவதீ தஷ்ணாஜ்வராதியுக்தா| ஸேயஂ நாமதோ கம்பீரா||௯||
Adhikarana மஹதீஹிக்காலக்ஷணம் (௧௦) · Śloka ௧௦
மர்மாண்யுத்பீடயந்தீவ ஸததஂ யா ப்ரவர்ததே |
மஹாஹிக்கேதி ஸா ஜ்ஞேயா ஸர்வகாத்ரவிகம்பிநீ ||௧௦||
(ஸு. உ. தஂ. அ. ௫௦) |
View original
मर्माण्युत्पीडयन्तीव सततं या प्रवर्तते |
महाहिक्केति सा ज्ञेया सर्वगात्रविकम्पिनी ||१०||
(सु. उ. तं. अ. ५०) |
Hide commentary
மதுகோஶ வ்யாக்யா (விஜயரக்ஷித, ஶ்ரீகண்டதத்த கத)
மஹதீமாஹ– மர்மாணீத்யாதி| மர்மாணீதி ப்ரதாநாநி பஸ்திஹதயஶிராஂஸி, இயஂ நாமதோ மஹாஹிக்கா||௧௦||
ஆதங்கதர்பண வ்யாக்யா (வாசஸ்பதி வைத்ய கத)
மஹதீமாஹ– மர்மாணீத்யாதி| மர்மாணீதி ப்ரதாநாநி பஸ்திஹதயஶிராஂஸி, ||௧௦||
Adhikarana ஹிக்காயா அஸாத்யலக்ஷணம் (௧௧-௧௪) · Śloka ௧௪
ஆயம்யதே ஹிக்கதோ யஸ்ய தேஹோ தஷ்டிஶ்சோர்த்வஂ நாம்யதே யஸ்ய நித்யம் |
க்ஷீணோऽந்நத்விட் க்ஷௌதி யஶ்சாதிமாத்ரஂ தௌ த்வௌ சாந்த்யௌ வர்ஜயேத்திக்கமாநௌ ||௧௧||
அதிஸஞ்சிததோஷஸ்ய பக்தச்சேதகஶஸ்ய ச |
வ்யாதிபிஃ க்ஷீணதேஹஸ்ய வத்தஸ்யாதிவ்யவாயிநஃ ||௧௨||
ஆஸாஂ யா ஸா ஸமுத்பந்நா ஹிக்கா ஹந்த்யாஶு ஜீவிதம் |
யமிகா ச ப்ரலாபார்திமோஹதஷ்ணாஸமந்விதா ||௧௩||
அக்ஷீணஶ்சாப்யதீநஶ்ச ஸ்திரதாத்விந்த்ரியஶ்ச யஃ |
தஸ்ய ஸாதயிதுஂ ஶக்யா யமிகா ஹந்த்யதோऽந்யதா ||௧௪||
(ச. சி. அ. ௨௧) |
View original
आयम्यते हिक्कतो यस्य देहो दृष्टिश्चोर्ध्वं नाम्यते यस्य नित्यम् |
क्षीणोऽन्नद्विट् क्षौति यश्चातिमात्रं तौ द्वौ चान्त्यौ वर्जयेद्धिक्कमानौ ||११||
अतिसञ्चितदोषस्य भक्तच्छेदकृशस्य च |
व्याधिभिः क्षीणदेहस्य वृद्धस्यातिव्यवायिनः ||१२||
आसां या सा समुत्पन्ना हिक्का हन्त्याशु जीवितम् |
यमिका च प्रलापार्तिमोहतृष्णासमन्विता ||१३||
अक्षीणश्चाप्यदीनश्च स्थिरधात्विन्द्रियश्च यः |
तस्य साधयितुं शक्या यमिका हन्त्यतोऽन्यथा ||१४||
(च. चि. अ. २१) |
Hide commentary
மதுகோஶ வ்யாக்யா (விஜயரக்ஷித, ஶ்ரீகண்டதத்த கத)
அவஸ்தாயாமஸாத்யத்வமாஹ– ஆயம்யத இத்யாதி| ஆயம்யதே விஸ்தார்யத இவ| தஷ்டிஶ்சோர்த்வஂ ‘பவதி’ இதி ஶேஷஃ| நாம்யதே ஆகுஞ்ச்யதே தேஹ இதி ஸம்பந்த இதி ஜேஜ்ஜடகயதாஸௌ| ‘தாம்யதி’ இதி பாடாந்தரே முஹ்யதி ஹிக்கீ| க்ஷௌதி சிக்கதி| தௌ த்வாவிதி ஆயம்யத இத்யாதிநா நித்யமித்யந்தேநைகாவஸ்தோ ஹிக்கீ, க்ஷீணேத்யாதிநாऽதிமாத்ராந்தேநாபரஃ; ஸாத்யாநாமபி மத்யே ஏவஂவிதௌ வர்ஜயேதித்யர்தஃ| கம்பீராமஹத்யோஃ ஸ்வபாவாதேவாஸாத்யத்வமிதி தத்யுக்தௌ ஹிக்கமாநாவந்த்யௌ ஶேஷபடிதாவஸாத்யௌ; பாடாந்தராணி வ்யாக்யாவிஶேஷாஶ்ச விஸ்தரபயாந்ந லிகிதாஃ| ஆஸாஂ யா ஸேதி ஆஸாஂ ஸாத்யஹிக்காநாஂ மத்யே யாऽதிஸஞ்சிததோஷாதேர்பவதி ஸா ஹந்தீதி யோஜ்யம்; அதவா ஆஸாமிதி பஞ்சவிதாநாமேவ| தேந மஹதீப்ரபதீநாஂ ஸ்வரூபேண யதஸாத்யத்வமுக்தஂ தத் ப்ராயிகம்| யதாஹ ஜதூகர்ணஃ– “ ஆத்யா துஃஸாத்யா யமிகா மோஹதஷ்ணாவதஃ ஸத்யஃப்ராணஹத்|” இதி| யமிகேத்யாதி| யமிகா சேத்யநேந சகாராத் க்ஷுத்ரா அந்நஜா வா யா ஸாத்யத்வேநோக்தா ஸா யமலைர்வேகைர்ஜாயமாநா ஹந்தீதி யோஜ்யம்| ஸைவாக்ஷீணாதேஃ ஸாத்யா பவதீத்யாஹ– அக்ஷீண இத்யாதி| அக்ஷீணோ பலவாந்| அதீநஃ ப்ரஸந்நமநாஃ| அந்யே து அந்நஜாஂ யமலாமித்யாதிஸுஶ்ருதக்ரந்தபடிதாஂ யமலாஂ யமிகாஶப்தேந வ்யாசக்ஷதே| தந்ந, யமிகா ச ப்ரலாபார்தீத்யாதிஶ்லோகஶ்சரகே படிதஃ, அத்ர யமலா யமிகாநாம்நா ந படிதைவ ஹிக்கேதி| யமிகாஶப்தேநைவார்தகத்யா வ்யபேதோச்யதேதி சேத், ந, தர்ஹி வ்யபேதா ச ப்ரலாபார்தீத்யேவமபிதத்யாத்||௧௧-௧௪||
ஆதங்கதர்பண வ்யாக்யா (வாசஸ்பதி வைத்ய கத)
அவஸ்தாயாமஸாத்யலக்ஷணமாஹ– ஆயம்யத இத்யாதி| ஆயம்யதே விஸ்தார்யத இவ தேஹஃ| தஷ்டிஶ்சோர்த்வஂ ‘பவதி’ இதி ஶேஷஃ| நாம்யதே ஆகுஞ்சதே தேஹ இதி ஸம்பந்த இதி ஜேஜ்ஜடகயதாஸௌ| ‘தாம்யதே’ இதி பாடாந்தரஂ, தத்ர முஹ்யதீத்யர்தஃ| யஶ்ச க்ஷீணோऽந்நத்வேஷீ, அதிக்ஷௌதி சிக்கதி தாஂ ஹிக்காஂ வர்ஜயேத், த்வௌ சாந்த்யௌ வர்ஜயேத்| அந்த்யாவிதி கம்பீரா மஹதீ சேதி| ஸாத்யாநாமப்யவஸ்தாவிஶேஷேணாஸாத்யத்வமாஹ– அதிஸஞ்சிததோஷஸ்யேத்யாதி| ஆஸாஂ ஸாத்யாநாஂ மத்யே யா ஹிக்கா அதிஸஞ்சிததோஷாதேர்பவதி ஸா நரஂ ஹந்தீதி போத்தவ்யம்| மஹதீப்ரபதீநாஂ து ஸ்வரூபேணைவாஸாத்யத்வமுக்தஂ தத்ப்ராயிகமிதி| புநரவஸ்தாவிஶேஷேணாஸாத்யத்வமாஹ– யமிகேத்யாதி| அத்ராந்நஜா க்ஷுத்ரா ச ஸாத்யைவ, யமலவேகவதோऽஸாத்யேத்யுச்யதே; ந து யமலா, சரகோக்தத்வாத்| அக்ஷீணோ பலவாந், அதீநஃ ப்ரஸந்நமநாஃ, ஸ்திராணி தாத்விந்த்ரியாணி யஸ்ய ஸ ததா; அந்யதா ஏதத்விபரீத இதி||௧௧-௧௪||
Adhikarana ஶ்வாஸபேதாஃ (௧௫) · Śloka ௧௫
மஹோர்த்வச்சிந்நதமகக்ஷுத்ரபேதைஸ்து பஞ்சதா |
பித்யதே ஸ மஹாவ்யாதிஃ ஶ்வாஸ ஏகோ விஶேஷதஃ ||௧௫||
(ஸு. உ. தஂ. அ. ௫௧) |
(வாதாதிகோ பவேத் க்ஷுத்ரஸ்தமகஸ்து கபோத்பவஃ |
கபவாதாதிகஶ்சைவ ஸஂஸஷ்டஶ்சிந்நஸஞ்ஜ்ஞகஃ |
ஶ்வாஸோ மாருதஸஂஸஷ்டோ மஹாநூர்த்வஸ்ததா(தோ) மதஃ) |
(ஸு. உ. தஂ. அ. ௫௧) |
View original
महोर्ध्वच्छिन्नतमकक्षुद्रभेदैस्तु पञ्चधा |
भिद्यते स महाव्याधिः श्वास एको विशेषतः ||१५||
(सु. उ. तं. अ. ५१) |
(वाताधिको भवेत् क्षुद्रस्तमकस्तु कफोद्भवः |
कफवाताधिकश्चैव संसृष्टश्छिन्नसञ्ज्ञकः |
श्वासो मारुतसंसृष्टो महानूर्ध्वस्तथा(तो) मतः) |
(सु. उ. तं. अ. ५१) |
Hide commentary
மதுகோஶ வ்யாக்யா (விஜயரக்ஷித, ஶ்ரீகண்டதத்த கத)
ஶ்வாஸாநாஹ– மஹோர்த்வேத்யாதி| ஏகோ விஶேஷத இதி ஶ்வாஸத்வேநைக ஏவ ஸந் விஶேஷஂ ஹேதுலிங்கபேதஂ ப்ராப்ய பஞ்சதா பித்யதே, பஞ்சஸு ஶ்வாஸத்வஂ வேகவதூர்த்வவாதத்வஂ; யதுக்தமந்யைஃ– “ஶ்வாஸஸ்து பஸ்த்ரிகாத்மாநஸமவாதோர்த்வகாமிதா|” இதி| ஸங்க்யேயநிர்தேஶாதேவ பஞ்சப்ரகாரத்வே ஸித்தே பஞ்சவசநஂ தமகபேதஸ்ய ப்ரதமகஸ்ய பதக்த்வஸங்க்யாநிராஸார்தம்||௧௫||
ஆதங்கதர்பண வ்யாக்யா (வாசஸ்பதி வைத்ய கத)
ஹிக்காஶ்வாஸயோரேகஹேதுத்வாத்திக்காநந்தரஂ ஶ்வாஸமாஹ– மஹேத்யாதி| ஸ மஹாவ்யாதிஃ ஶ்வாஸத்வேந ஏக ஏவ ஸந் விஶேஷஹேதுலிங்கபேதஂ ப்ராப்ய மஹோர்த்வாதிபேதைஃ பஞ்சதா பித்யதே| பஞ்சஸ்வபி ஶ்வாஸத்வஂ வேகவதூர்த்வவாதத்வம்| உக்தஂ ச தந்த்ராந்தரே– “ஶ்வாஸஸ்து பஸ்த்ரிகாத்மாநஸமவாதோர்த்வகாமிதா” இதி| ஸங்க்யேயநிர்தேஶாதேவ பஞ்சப்ரகாரகே ஸித்தே பஞ்சவசநஂ தமகபேதஸ்ய ப்ரதமகஸ்யாதிக ஸங்க்யாநிஷேதார்தம்| தந்த்ராந்தரே பஞ்சாநாமபி தோஷோத்கடத்வமுக்தம்– “வாதேந க்ஷுத்ரகஃ, ஶ்லேஷ்மபூயிஷ்டஸ்தமகஃ ஸ்மதஃ| சிந்நஃ பித்தப்ரதாநஃ ஸ்யாதந்யௌ மாருதகோபஜௌ” இதி||௧௫||
Adhikarana ஶ்வாஸபூர்வரூபஂ, ஶ்வாஸஸம்ப்ராப்திஶ்ச (௧௬-௧௭) · Śloka ௧௭
ப்ராக்ரூபஂ தஸ்ய ஹத்பீடா ஶூலமாத்மாநமேவ ச |
ஆநாஹோ வக்த்ரவைரஸ்யஂ ஶங்கநிஸ்தோத ஏவ ச ||௧௬||
யதா ஸ்ரோதாஂஸி ஸஂருத்ய மாருதஃ கபபூர்வகஃ |
விஷ்வக்வ்ரஜதி ஸஂருத்தஸ்ததா ஶ்வாஸாந் கரோதி ஸஃ ||௧௭||
(ஸு. உ. தஂ. அ. ௫௧) |
View original
प्राग्रूपं तस्य हृत्पीडा शूलमाध्मानमेव च |
आनाहो वक्त्रवैरस्यं शङ्खनिस्तोद एव च ||१६||
यदा स्रोतांसि संरुध्य मारुतः कफपूर्वकः |
विष्वग्व्रजति संरुद्धस्तदा श्वासान् करोति सः ||१७||
(सु. उ. तं. अ. ५१) |
Hide commentary
மதுகோஶ வ்யாக்யா (விஜயரக்ஷித, ஶ்ரீகண்டதத்த கத)
ஸம்ப்ராப்திமாஹ– யதேத்யாதி| ஸ்ரோதாஂஸீதி ஹிக்காநிர்திஷ்டப்ராணோதாநவஹாநி | கபஃ பூர்வஂ ப்ரதாநஂ யஸ்ய ஸ ததா| தேநைவ கபேந ருத்தஃ விமார்ககதிர்விமார்ககத்வேந விஷ்வக்வ்ரஜதி விஷ்வகஞ்சதீதி விஷ்வக் ஸர்வத இத்யர்தஃ||௧௬-௧௭||
ஆதங்கதர்பண வ்யாக்யா (வாசஸ்பதி வைத்ய கத)
தஸ்ய பூர்வரூபமாஹ– ப்ராக்ரூபமித்யாதி| ஶூலமுதரே, ஆத்மாநமாடோபஃ, ஆநாஹஃ ஆமஂ ஶகத்வா விகுணாநிலேந விபத்தம் (அயதாவத்ப்ரவத்தம்)| ஶங்கநிஸ்தோதஃ ஶங்கயோர்வ்யதா|| தஸ்ய ஸம்ப்ராப்திமாஹ– யதேத்யாதி| யதா கபபூர்வகஃ கபப்ரதாநோ வாயுஃ, தேநைவ கபேந ஸஂருத்தகதிஃ விமார்ககஃ, ப்ராணோதகாந்நவாஹீநி ஸ்ரோதாஂஸி ஸஂருத்ய, விஷ்வக்வ்ரஜதி ஸர்வத்ர ப்ரஸரதி, ததா ஶ்வாஸாந் கரோதி||௧௬-௧௭||
Adhikarana மஹாஶ்வாஸலக்ஷணம் (௧௮-௨௦) · Śloka ௨௦
உத்தூயமாநவதோ யஃ ஶப்தவத்துஃகிதோ நரஃ |
உச்சைஃ ஶ்வஸிதி ஸஂருத்வோ மத்தர்ஷப இவாநிஶம் ||௧௮||
ப்ரநஷ்டஜ்ஞாநவிஜ்ஞாநஸ்ததா விப்ராந்தலோசநஃ |
விவதாக்ஷ்யாநநோ பத்தமூத்ரவர்சா விஶீர்ணவாக் ||௧௯||
தீநஃ ப்ரஶ்வஸிதஂ சாஸ்ய தூராத்விஜ்ஞாயதே பஶம் |
மஹாஶ்வாஸோபஸஷ்டஸ்து க்ஷிப்ரமேவ விபத்யதே ||௨௦||
(ச. சி. அ. ௨௧) |
View original
उद्धूयमानवतो यः शब्दवद्दुःखितो नरः |
उच्चैः श्वसिति संरुद्वो मत्तर्षभ इवानिशम् ||१८||
प्रनष्टज्ञानविज्ञानस्तथा विभ्रान्तलोचनः |
विवृताक्ष्याननो बद्धमूत्रवर्चा विशीर्णवाक् ||१९||
दीनः प्रश्वसितं चास्य दूराद्विज्ञायते भृशम् |
महाश्वासोपसृष्टस्तु क्षिप्रमेव विपद्यते ||२०||
(च. चि. अ. २१) |
Hide commentary
மதுகோஶ வ்யாக்யா (விஜயரக்ஷித, ஶ்ரீகண்டதத்த கத)
மஹாஶ்வாஸலக்ஷணமாஹ– உத்தூயமாநேத்யாதி| உத்தூயமாநவாத இதி உத் ஊர்த்வஂ தூயமாநோ நீயமாநோ வாதோ யஸ்ய ஸ ததா| ஶப்தவத் ஸஶப்தஂ யதா பவதி| உச்சைர்தீர்கம்| ஸஂருத்தோ மத்தர்ஷப இவேதி ஸ்வரவிஶேஷஜ்ஞாபநார்தமயஂ தஷ்டாந்தஃ| ஜ்ஞாநஂ ஶாஸ்த்ரஂ, விஜ்ஞாநஂ ததர்தநிஶ்சயஃ| விப்ராந்தலோசநஃ சஞ்சலநேத்ரஃ| விவதே ஸ்தப்தே அக்ஷ்யாநநே யஸ்ய ஸ ததா; நேத்ரஸ்ய விப்ராந்தஸ்தப்தத்வே காலபேதாதிதி ஜேஜ்ஜடஃ| விஶீர்ணவாக் வக்துமக்ஷமஃ, மந்தவசநோ வா| தீநஃ க்லாந்தமநாஃ; ஹீநமிதி பாடாந்தரமயுக்தஂ, தூராத்விஜ்ஞாயதே பஶமித்யநுபபத்தேரித்யாஹுஃ||௧௮-௨௦||
ஆதங்கதர்பண வ்யாக்யா (வாசஸ்பதி வைத்ய கத)
மஹாஶ்வாஸலக்ஷணமாஹ– உத்தூயமாநேத்யாதி| உத் ஊர்த்வஂ தூயமாநோ வாதோ யஸ்ய ஸ ததா, ஶப்தவத் ஸஶப்தோ யதா பவதி ததா, ஏவமுச்சைஃ ஶ்வஸிதி, துஃகிதோ துஃகயுக்தஃ, அநிஶமநவரதம், க இவ? ஸஂருத்தோ மத்தர்ஷப இவ மத்தமஹோக்ஷ இவ, ஸ்வரவிஶேஷஜ்ஞாபநார்தமயஂ தஷ்டாந்தஃ| ஜ்ஞாநஂ ஶாஸ்த்ரஂ, விஜ்ஞாநஂ ததர்தநிஶ்சயஃ| விப்ராந்தலோசநஶ்சஞ்சலாக்ஷஃ| விவதே ஸ்தப்தே அக்ஷிணீ நயநே ஆநநஂ ச யஸ்ய ஸ ததா| நேத்ரஸ்ய விப்ராந்தஸ்தப்தத்வே காலபேதாதிதி ஜேஜ்ஜடஃ| விஶீர்ணவாக் வக்துமக்ஷமோ மந்தவசநோ வா| தீநஃ க்லாந்தமநாஃ| அஸ்ய ச ஶ்வாஸவதஃ ஶ்வஸிதமத்யர்தஂ தூராதேவ ஶ்ரூயதே| அநேந மஹாஶ்வாஸேநோபஸஷ்டோ யுக்தஃ ஶீக்ரமேவ விநஶ்யதி||௧௮-௨௦||
Adhikarana ஊர்த்வஶ்வாஸலக்ஷணம் (௨௧-௨௩) · Śloka ௨௩
ஊர்த்வஂ ஶ்வஸிதி யோ தீர்கஂ ந ச ப்ரத்யாஹரத்யதஃ |
ஶ்லேஷ்மாவதமுகஸ்ரோதாஃ க்ருத்தகந்தவஹார்திதஃ ||௨௧||
ஊர்த்வதஷ்டிர்விபஶ்யஂஸ்து விப்ராந்தாக்ஷ இதஸ்ததஃ |
ப்ரமுஹ்யந் வேதநார்தஶ்ச ஶுக்லாஸ்யோऽரதிபீடிதஃ ||௨௨||
ஊர்த்வஶ்வாஸே ப்ரகுபிதே ஹ்யதஃஶ்வாஸோ நிருத்யதே |
முஹ்யதஸ்தாம்யதஶ்சோர்த்வஂ ஶ்வாஸஸ்தஸ்யைவ ஹந்த்யஸூந் ||௨௩||
(ச. சி. அ. ௨௧) |
View original
ऊर्ध्वं श्वसिति यो दीर्घं न च प्रत्याहरत्यधः |
श्लेष्मावृतमुखस्रोताः क्रुद्धगन्धवहार्दितः ||२१||
ऊर्ध्वदृष्टिर्विपश्यंस्तु विभ्रान्ताक्ष इतस्ततः |
प्रमुह्यन् वेदनार्तश्च शुक्लास्योऽरतिपीडितः ||२२||
ऊर्ध्वश्वासे प्रकुपिते ह्यधःश्वासो निरुध्यते |
मुह्यतस्ताम्यतश्चोर्ध्वं श्वासस्तस्यैव हन्त्यसून् ||२३||
(च. चि. अ. २१) |
Hide commentary
மதுகோஶ வ்யாக்யா (விஜயரக்ஷித, ஶ்ரீகண்டதத்த கத)
ஊர்த்வஶ்வாஸலக்ஷணமாஹ– ஊர்த்வமித்யாதிநா| ஊர்த்வமிதி விஶேஷபரஂ, ஸர்வஶ்வாஸாநாஂ ததாவிதத்வாத்| தீர்கமிதி தீர்ககாலம்| நச ப்ரத்யாஹரத்யத இதி ந ஶ்வாஸமதஃ கரோதி தீர்ககாலமித்யர்தஃ| ஶ்லேஷ்மாவதமுகஸ்ரோதா இதி ஶ்லேஷ்மணா ஆவதாநி முகஂ ஸ்ரோதாஂஸி ச யஸ்ய ஸ ததா| க்ருத்தகந்தவஹார்திதஃ குபிதவாதபீடிதஃ; ஸமஸ்தபாடே து ஶ்லேஷ்மாவதமுகஸ்ரோதஸ்த்வேந க்ருத்தோ யோ கந்தவஹஸ்தேநார்திதஃ| விபஶ்யஂஸ்து இதஸ்தத இதி இதஸ்ததோ விகதிஂ பஶ்யந்| ‘ஊர்த்வஂ ஶ்வஸிதி யோ தீர்கஂ ந ச ப்ரத்யாஹரத்யதஃ’ இதி யதுக்தஂ தத்ர ஹேதுமாஹ– ஊர்த்வஶ்வாஸ இத்யாதி| நிருத்யத இதி ஹதய ஏவாதிஸ்தம்பிதஃ| அதவா ஶ்வாஸோ வாதஃ ஸோऽதோ ந வர்ததே| ஊர்த்வஂ ஶ்வாஸ ஊர்த்வஶ்வாஸஃ| தாம்யதோ க்லாயதோ முஹ்யதஶ்சாஸூந் ப்ராணாந் ஹந்தி, நாந்யதேதி||௨௧-௨௩||
ஆதங்கதர்பண வ்யாக்யா (வாசஸ்பதி வைத்ய கத)
ஊர்த்வஶ்வாஸமாஹ– ஊர்த்வமித்யாதி| ஊர்த்வஶ்வாஸே புமாந் தீர்ககாலமூர்த்வஂ ஶ்வாஸிதி, ந ச ப்ரத்யாஹரத்யத இதி ந ஶ்வாஸமதஃ கரோதி தீர்ககாலமித்யர்தஃ; ஸர்வஶ்வாஸாநாமூர்த்வகத்வாதத்ரோர்த்வமிதி விஶேஷபரம்| ஶ்லேஷ்மணா ஆவதஂ முகஂ ஸ்ரோதாஂஸி ச யஸ்ய ஸ ததா; அதவா ஶ்லேஷ்மாவதாநி முகஸம்பந்தீநி ஸ்ரோதாஂஸி யஸ்ய ஸ ததா| க்ருத்தகந்தவஹார்திதஃ குபிதவாதபீடிதஃ, அதவா ஶ்லேஷ்மாவதமுகஸ்ரோதஸ்த்வேந க்ருத்தோ யோ கந்தவஹஸ்தேநார்திதஃ| ஊர்த்வஂ தஷ்டிர்தர்ஶநஂ யஸ்ய ஸ ஊர்த்வதஷ்டிஃ| விபஶ்யந்நிதஸ்ததோ விகதஂ பஶ்யந், விப்ராந்தாக்ஷஃ பரிக்ஷிப்தநேத்ரஃ, ப்ரமுஹ்யந் மோஹமுபகச்சந், ஶுஷ்காஸ்யஃ ஶுஷ்கமுகஃ, அரதிஃ கஸ்மிந்நபி விஷயே ந சிராவஸ்திதிஃ| ஊர்த்வஂ ஶ்வஸிதி ந சாதஃ ப்ரத்யாஹரதீதி யதுக்தஂ தத்ர ஹேதுமாஹ– ஊர்த்வேத்யாதி| நிருத்யத இதி ஹதய ஏவ ஸ்தம்பிதஃ ஸ்யாத், அதவா ஶ்வாஸோ வாதஃ ஸோऽதோ ந ப்ரவர்ததே ஊர்த்வஶ்வாஸே| தாம்யதோ க்லாயதஃ; முஹ்யதஸ்தமஸி மஜ்ஜத இவ, அதவா நிஶ்சேஷ்டாவதஃ, தஸ்யைவஂவிதபுருஷஸ்ய அஸூந் ப்ராணாந் ஹந்தி நாந்யதேதி||௨௧-௨௩||
Adhikarana சிந்நஶ்வாஸலக்ஷணம் (௨௪-௨௬) · Śloka ௨௬
யஸ்து ஶ்வஸிதி விச்சிந்நஂ ஸர்வப்ராணேந பீடிதஃ |
ந வா ஶ்வஸிதி துஃகார்தோ மர்மச்சேதருகர்திதஃ ||௨௪||
ஆநாஹஸ்வேதமூர்சார்தோ தஹ்யமாநேந பஸ்திநா |
விப்லுதாக்ஷஃ பரிக்ஷீணஃ ஶ்வஸந் ரக்தைகலோசநஃ ||௨௫||
விசேதாஃ பரிஶுஷ்காஸ்யோ விவர்ணஃ ப்ரலபந்நரஃ |
சிந்நஶ்வாஸேந விச்சிந்நஃ ஸ ஶீக்ரஂ விஜஹாத்யஸூந் ||௨௬||
(ச. சி. அ. ௨௯) |
View original
यस्तु श्वसिति विच्छिन्नं सर्वप्राणेन पीडितः |
न वा श्वसिति दुःखार्तो मर्मच्छेदरुगर्दितः ||२४||
आनाहस्वेदमूर्छार्तो दह्यमानेन बस्तिना |
विप्लुताक्षः परिक्षीणः श्वसन् रक्तैकलोचनः ||२५||
विचेताः परिशुष्कास्यो विवर्णः प्रलपन्नरः |
छिन्नश्वासेन विच्छिन्नः स शीघ्रं विजहात्यसून् ||२६||
(च. चि. अ. २९) |
Hide commentary
மதுகோஶ வ்யாக்யா (விஜயரக்ஷித, ஶ்ரீகண்டதத்த கத)
சிந்நஶ்வாஸலக்ஷணமாஹ– யஸ்த்வித்யாதி| விச்சிந்நஂ ஸவிச்சேதம்| ஸர்வப்ராணேந ந வா ஶ்வஸிதி ஶ்வாஸஂ ந லபதே| மர்மச்சேதருகர்தித இதி ஹதயச்சேதவேதநயா பீடிதஃ| தஹ்யமாநேந பஸ்திநோபலக்ஷிதஃ, ஏதேந வாதஸ்ய பித்தாநுபந்தோ தர்ஶிதஃ| விப்லுதாக்ஷஃ சஞ்சலநேத்ரோऽஶ்ருபூர்ணசக்ஷுர்வா| ரக்தைகலோசநத்வஂ வ்யாதிப்ரபாவாத், தோஷாத்து த்வயோரபி ஸ்யாத்| விசேதா உத்விக்நசித்தஃ| விச்சிந்நோ விமோக்ஷிதஸந்திஃ, ‘பீடித’ இத்யந்யே; ‘விஹதஃ’ இதி பாடாந்தரம்||௨௪-௨௬||
ஆதங்கதர்பண வ்யாக்யா (வாசஸ்பதி வைத்ய கத)
அத சிந்நஂ லக்ஷயதி– ய இத்யாதி| விச்சிந்நமிவ விச்சிந்நமந்தராऽந்தரா விச்சித்யமாநமநுவர்ததே ஸாந்தராயமித்யர்தஃ| ஸர்வப்ராணேந ஸமஸ்தயா ஶக்த்யா, துஃகார்தஃ ஸந், ந வா ஶ்வஸிதி| மர்மச்சேதருகர்தித இதி மர்மாணி ஹதயபஸ்திஶிராஂஸி தேஷாஂ சேதநேநேவ பீடிதஃ| தஹ்யமாநேந பஸ்திநோபலக்ஷிதஃ| ஏதேந வாதஸ்ய பித்தாநுபந்தோ தர்ஶிதஃ| விப்லுதாக்ஷஃ சலச்சக்ஷுஃ அஶ்ருபூர்ணசக்ஷுர்வா| ரக்தைகலோசநத்வஂ வ்யாதிதோஷாத், அந்யதா த்வயோரபி ஸ்யாத்||௨௪-௨௬||
Adhikarana தமகஶ்வாஸலக்ஷணம் (௨௭-௩௪) · Śloka ௩௪
ப்ரதிலோமஂ யதா வாயுஃ ஸ்ரோதாஂஸி ப்ரதிபத்யதே |
க்ரீவாஂ ஶிரஶ்ச ஸங்கஹ்ய ஶ்லேஷ்மாணஂ ஸமுதீர்ய ச ||௨௭||
கரோதி பீநஸஂ தேந ருத்தோ குர்குரகஂ ததா |
அதீவ தீவ்ரவேகஂ ச ஶ்வாஸஂ ப்ராணப்ரபீடகம் ||௨௮||
ப்ரதாம்யதி ஸ வேகேந தஷ்யதே ஸந்நிருத்யதே |
ப்ரமோஹஂ காஸமாநஶ்ச ஸ கச்சதி முஹுர்முஹுஃ ||௨௯||
ஶ்லேஷ்மண்யமுச்யமாநே து பஶஂ பவதி துஃகிதஃ |
தஸ்யைவ ச விமோக்ஷாந்தே முஹூர்தஂ லபதே ஸுகம் ||௩௦||
ததாऽஸ்யோத்த்வஂஸதே கண்டஃ கச்ச்ராச்சக்நோதி பாஷிதும் |
ந சாபி லபதே நித்ராஂ ஶயாநஃ ஶ்வாஸபீடிதஃ ||௩௧||
பார்ஶ்வே தஸ்யாவகஹ்ணாதி ஶயாநஸ்ய ஸமீரணஃ |
ஆஸீநோ லபதே ஸௌக்யமுஷ்ணஂ சைவாபிநந்ததி ||௩௨||
உச்ச்ரிதாக்ஷோ லலாடேந ஸ்வித்யதா பஶமார்திமாந் |
விஶுஷ்காஸ்யோ முஹுஃ ஶ்வாஸோ முஹுஶ்சைவாவதம்யதே ||௩௩||
மேகாம்புஶீதப்ராக்வாதைஃ ஶ்லேஷ்மலைஶ்ச விவர்ததே |
ஸ யாப்யஸ்தமகஃ ஶ்வாஸஃ ஸாத்யோ வா ஸ்யாந்நவோத்திதஃ ||௩௪||
(ச. சி. அ. ௨௧) |
View original
प्रतिलोमं यदा वायुः स्रोतांसि प्रतिपद्यते |
ग्रीवां शिरश्च सङ्गृह्य श्लेष्माणं समुदीर्य च ||२७||
करोति पीनसं तेन रुद्धो घुर्घुरकं तथा |
अतीव तीव्रवेगं च श्वासं प्राणप्रपीडकम् ||२८||
प्रताम्यति स वेगेन तृष्यते सन्निरुध्यते |
प्रमोहं कासमानश्च स गच्छति मुहुर्मुहुः ||२९||
श्लेष्मण्यमुच्यमाने तु भृशं भवति दुःखितः |
तस्यैव च विमोक्षान्ते मुहूर्तं लभते सुखम् ||३०||
तथाऽस्योद्ध्वंसते कण्ठः कृच्छ्राच्छक्नोति भाषितुम् |
न चापि लभते निद्रां शयानः श्वासपीडितः ||३१||
पार्श्वे तस्यावगृह्णाति शयानस्य समीरणः |
आसीनो लभते सौख्यमुष्णं चैवाभिनन्दति ||३२||
उच्छ्रिताक्षो ललाटेन स्विद्यता भृशमार्तिमान् |
विशुष्कास्यो मुहुः श्वासो मुहुश्चैवावधम्यते ||३३||
मेघाम्बुशीतप्राग्वातैः श्लेष्मलैश्च विवर्धते |
स याप्यस्तमकः श्वासः साध्यो वा स्यान्नवोत्थितः ||३४||
(च. चि. अ. २१) |
Hide commentary
மதுகோஶ வ்யாக்யா (விஜயரக்ஷித, ஶ்ரீகண்டதத்த கத)
தமகஶ்வாஸலக்ஷணமாஹ– ப்ரதிலோமமித்யாதி| ஶ்லேஷ்மாணஂ ஸமுதீர்ய சேத்யநேந ஸாமாந்யஸம்ப்ராப்திலப்தஸ்யாபி ஶ்லேஷ்மணஃ புநரபிதாநாதிஹ விஶேஷேண காரணத்வஂ போதயதி| தேந ருத்தஃ கபேநாவதஃ| குர்குரகஂ கண்டே குர்குரஶப்தம்| ப்ராணப்ரபீடகஂ ப்ராணாதிஷ்டாநஹதயஸ்ய பீடகம்| ப்ரதாம்யதி தமஸி ப்ரவிஶதீவ| ஸந்நிருத்யதே ‘நிஶ்சேஷ்டோ பவதி’ இதி சக்ரஃ, ஜேஜ்ஜடஸ்து ஸந்நிருத்யதே ‘ஶ்வாஸஃ’ இதி | தஸ்யைவேதி ஶ்லேஷ்மணஃ| ஸுகஂ ஸுகமிவ| உத்த்வஂஸதே கண்டூயதே| பார்ஶ்வே இதி கர்மபதம், அவகஹ்ணாதி பீடயதி| உஷ்ணமபிநந்ததி வாதகபாரப்தத்வாத்| உச்ச்ரிதாக்ஷ உச்சூநநேத்ரஃ| லலாடேநேத்யுபலக்ஷணே ததீயா| அவதம்யதே கஜாரூடஸ்யேவ ஸர்வகாத்ரஂ சால்யதே||௨௭– ௩௪||
ஆதங்கதர்பண வ்யாக்யா (வாசஸ்பதி வைத்ய கத)
தமகலக்ஷணமாஹ– ப்ரதீத்யாதி| யதி வாயுஃ ப்ரதிலோமஂ வைபரீத்யேந ஸ்ரோதாஂஸி ப்ரதிபத்யதே ப்ராப்நோதி, ததா ஸ வாயுஃ ஶ்லேஷ்மாணஂ ஸமுதீர்யஂ ஊர்த்வப்ரேரணயா க்ரீவாஂ ஶிரஶ்ச ஸங்கஹ்ய ஸமந்தாத் கஹீத்வா பீநஸஂ கரோதி, பஶ்சாத்தேநைவாவதஃ கண்டே குரகுரஶப்தஂ கரோதி, ப்ராணப்ரபீடகஂ ப்ராணாதிஷ்டாநஹதயப்ரபீடகஂ ஶ்வாஸஂ கரோதி, தேந ஶ்வாஸவேகேந ப்ரதாம்யதி தமஸி ப்ரவிஶதீவேதி, ஸந்நிருத்யதே நிஶ்சேஷ்டோ பவதீதி சரகஃ, ஜேஜ்ஜடஸ்து ஸஂருத்யதே ‘ஶ்வாஸஃ’ இதி ஶேஷஃ| முச்யமாநேந கபேநாதீவ துஃகிதோ பவதி| தஸ்யைவ ஶ்லேஷ்மணோ விமோக்ஷாந்தே முஹூர்தஂ ஸுகஂ ப்ராப்நோதி | உத்த்வஂஸதே கண்டூயதே| பார்ஶ்வேऽவகஹ்ணாதி பீடயதி பரஂ ஶயாநஸ்ய, ஆஸீநஃ ஸந் ஸுகஂ லபதே| உஷ்ணமபிநந்ததி வாதகபாரப்தத்வாத்| உச்ச்ரிதாக்ஷஃ உச்சூநாக்ஷஃ, ஸ்வித்யதா லலாடேநோபலக்ஷிதஃ| அவதம்யதே கஜாரூடஸ்யேவாகிலகாத்ரஂ சால்யதே||௨௭-௩௪||
Adhikarana ப்ரதமகஶ்வாஸலக்ஷணஂ, தஸ்யைவாபரகாரணஂ லக்ஷணஂ ச (௩௫-௩௬) · Śloka ௩௬
ஜ்வரமூர்சாபரீதஸ்ய வித்யாத் ப்ரதமகஂ து தம் |
உதாவர்தரஜோऽஜீர்ணக்லிந்நகாயநிரோதஜஃ ||௩௫||
தமஸா வர்ததேऽத்யர்தஂ ஶீதைஶ்சாஶு ப்ரஶாம்யதி |
மஜ்ஜதஸ்தமஸீவாஸ்ய வித்யாத் ஸந்தமகஂ து தம் ||௩௬||
(ச. சி. அ. ௨௧) |
View original
ज्वरमूर्छापरीतस्य विद्यात् प्रतमकं तु तम् |
उदावर्तरजोऽजीर्णक्लिन्नकायनिरोधजः ||३५||
तमसा वर्धतेऽत्यर्थं शीतैश्चाशु प्रशाम्यति |
मज्जतस्तमसीवास्य विद्यात् सन्तमकं तु तम् ||३६||
(च. चि. अ. २१) |
Hide commentary
மதுகோஶ வ்யாக்யா (விஜயரக்ஷித, ஶ்ரீகண்டதத்த கத)
தமகஸ்யைவ பித்தாநுபந்தத்வாஜ்ஜ்வராதியோகேந ப்ரதமகஸஞ்ஜ்ஞாமாஹ– ஜ்வரேத்யாதி| ஜ்வரமூர்சாப்யாஂ பரீதோ ஜ்வரமூர்சாபரீதஃ; ஜ்வரேண மூர்சா ஜ்வரமூர்சேதி ஜேஜ்ஜடஃ| ஏதஸ்யைவாபரகாரணஂ லக்ஷணஂ சாஹ– உதாவர்தேத்யாதி| உதாவர்தோ ரோகஃ, ரஜோ தூலிஃ, அஜீர்ணமாமாதி, க்லிந்நஂ விதக்தஂ, காயே வேகாநாஂ நிரோதஃ காயநிரோதஃ; அதவா க்லிந்நகாயோ வத்தநர இத்யாஹுஃ, நிரோதஃ வேகநிரோதஃ, அதவா குயோகிநாஂ கும்பகாதிரூபவாதநிரோத இதி ஜேஜ்ஜடஃ| தமஸா அந்தகாரேண, மாநஸதோஷேண வா; அத்யர்தமிதி இதரகாரணாபேக்ஷயா விஶேஷேண; வாதகபாரப்தோऽபி பித்தஸம்பந்தாத் ஶீதைருபஶாம்யதீத்யாஹுஃ| ஸந்தமகஃ ப்ரதமக ஏவேதி| அந்யே து உதாவர்தேத்யாதிநா ப்ரதமகஸ்யோபஸர்கமாஹுரிதி ஜேஜ்ஜடஃ||௩௫-௩௬||
ஆதங்கதர்பண வ்யாக்யா (வாசஸ்பதி வைத்ய கத)
தமகஸ்யைவ பித்தாநுபந்தகத்வாஜ்ஜ்வராதியோகேந ப்ரதமகஸஞ்ஜ்ஞாமாஹ– ஜ்வரேத்யாதி| ஜ்வரமூர்சாப்யாஂ பரீதோ ஜ்வரமூர்சாபரீதஃ, ஜ்வரேண வா மூர்சா, இதி ஜேஜ்ஜடஃ| ஏதஸ்யைவாபரலக்ஷணஂ காரணஂ சாஹ– உதாவர்தேத்யாதி| உதாவர்தோ ரோகவிஶேஷஃ, ரஜோ தூலிஃ, அஜீர்ணமாமாதி, க்லிந்நஂ விதக்தஂ, காயவேகாநாஂ நிரோதஃ, ஏதைர்ஹேதுபிஃ ஜநிதஃ; அந்யே “க்லிந்நகாயோ வத்தநரஃ” இத்யாஹுஃ, நிரோதோ வேகநிரோதஃ| ஜேஜ்ஜடஸ்து குயோகிநாஂ கும்பகாதிவாதநிரோதஜஃ| தமஸா அந்தகாரேண, மாநஸதமோகுணாதிதோஷேண வா| அத்யர்தமிதி இதரகாரணாபேக்ஷயா விஶேஷேண வாதகபாரப்தபித்தஸம்பந்தாத்| ஶீதைருபஶாம்யதீதி தமஸ்யந்தகாரே மஜ்ஜத இவாஸ்ய புருஷஸ்ய தஂ ப்ரதமகமாஹுஃ||௩௫-௩௬||
Adhikarana க்ஷுத்ரஶ்வாஸலக்ஷணஂ, ஶ்வாஸாநாஂ ஸாத்யாஸாத்யவிசாரஶ்ச (௩௭-௪௦) · Śloka ௪௦
ரூக்ஷாயாஸோத்பவஃ கோஷ்டே க்ஷுத்ரோ வாத உதீரயந் |
க்ஷுத்ரஶ்வாஸோ ந ஸோऽத்யர்தஂ துஃகேநாங்கப்ரபாதகஃ ||௩௭||
ஹிநஸ்தி ந ஸ காத்ராணி ந ச துஃகோ யதேதரே |
ந ச போஜநபாநாநாஂ நிருணத்த்யுசிதாஂ கதிம் ||௩௮||
நேந்த்ரியாணாஂ வ்யதாஂ நாபி காஞ்சிதாபாதயேத்ருஜம் |
ஸ ஸாத்ய உக்தோ, பலிநஃ ஸர்வே சாவ்யக்தலக்ஷணாஃ ||௩௯||
(ச. சி. அ. ௨௧) |
க்ஷுத்ரஃ ஸாத்யோ மதஸ்தேஷாஂ தமகஃ கச்ச்ர உச்யதே |
த்ரயஃ ஶ்வாஸா ந ஸித்யந்தி தமகோ துர்பலஸ்ய ச ||௪௦||
(ஸு. உ. தஂ. அ. ௫௧) |
View original
रूक्षायासोद्भवः कोष्ठे क्षुद्रो वात उदीरयन् |
क्षुद्रश्वासो न सोऽत्यर्थं दुःखेनाङ्गप्रबाधकः ||३७||
हिनस्ति न स गात्राणि न च दुःखो यथेतरे |
न च भोजनपानानां निरुणद्ध्युचितां गतिम् ||३८||
नेन्द्रियाणां व्यथां नापि काञ्चिदापादयेद्रुजम् |
स साध्य उक्तो, बलिनः सर्वे चाव्यक्तलक्षणाः ||३९||
(च. चि. अ. २१) |
क्षुद्रः साध्यो मतस्तेषां तमकः कृच्छ्र उच्यते |
त्रयः श्वासा न सिध्यन्ति तमको दुर्बलस्य च ||४०||
(सु. उ. तं. अ. ५१) |
Hide commentary
மதுகோஶ வ்யாக்யா (விஜயரக்ஷித, ஶ்ரீகண்டதத்த கத)
க்ஷுத்ரஶ்வாஸமாஹ– ரூக்ஷேத்யாதி| ரூக்ஷமந்நபாநம்| க்ஷுத்ரோऽல்பநிதாநலிங்கஃ| உதீரயந் ஊர்த்வஂ கச்சந்| இதரே உர்த்வஶ்வாஸாதயஃ| ஸ ஸாத்ய உக்த இதி சேதஃ| ஸர்வே மஹாஶ்வாஸாதயோऽவ்யக்தலக்ஷணாஃ ஸந்தஃ ஸாத்யா இதி யோஜ்யம்| த்ரயஃ ஶ்வாஸா ந ஸித்யந்தி மஹோர்த்வச்சிந்நாஃ ஸம்பூர்ணலக்ஷணாஃ ||௩௭-௪௦||
ஆதங்கதர்பண வ்யாக்யா (வாசஸ்பதி வைத்ய கத)
க்ஷுத்ரமாஹ– ரூக்ஷேத்யாதி| ரூக்ஷமந்நபாநம், ஆயாஸோ வ்யாயாமஃ, தஜ்ஜநிதஃ| க்ஷுத்ர இதி க்ஷுத்ரஶ்வாஸஃ, அல்பநிதாநலிங்கத்வாத் க்ஷுத்ரஃ| கோஷ்டே வாதஂ ப்ரகோபயத் க்ஷுத்ரஶ்வாஸஂ கரோதி| ஸ துஃகேந க்ஷுத்ரஶ்வாஸஃ நாங்கப்ரபாதகோ பவதி| கிந்து ஸ காத்ராணி ந ஹிநஸ்தி மாரணாத்மகோ ந பவதி| ந ச துஃககாரீ யதா இதரே சத்வாரஃ| இந்த்ரியாணாஂ வ்யதாஂ நாபாதயேத்| காஞ்சிதபி ருஜஂ ரோகஂ நாபாதயேத்| ஸர்வேஷாஂ ஸாத்யத்வமாஹ– ஸ இத்யாதி| ஸ க்ஷுத்ரஶ்வாஸோ பலிநஃ புருஷஸ்ய ஸாத்யஃ, ஸர்வே மஹாஶ்வாஸாதயோऽவ்யக்தலக்ஷணாஃ ஸந்தஃ ஸாத்யா இதி யோஜ்யம்| ஸாத்யாஸாத்யாநாஹ– க்ஷுத்ர இத்யாதி| தேஷாஂ ஶ்வாஸாநாஂ க்ஷுத்ரஃ ஸாத்யதமஃ, தமகோ யாப்யஃ, மஹோர்த்வச்சிந்நாஸ்த்ரயஃ ஸம்பூர்ணலக்ஷணா அஸாத்யாஃ, துர்பலஸ்ய தமகோऽஸாத்யஃ||௩௭-௪௦||
Adhikarana உபேக்ஷணாஸம்யகுபக்ரமாப்யாஂ ஹிக்காஶ்வாஸயோஃ ஶீக்ராவஶ்யமாரகத்வம் (௪௧) · Śloka ௪௧
காமஂ ப்ராணஹரா ரோகா பஹவோ ந து தே ததா |
யதா ஶ்வாஸஶ்ச ஹிக்கா ச ஹரதஃ ப்ராணமாஶு ச ||௪௧||
(ச. சி. அ. ௨௧) |
View original
कामं प्राणहरा रोगा बहवो न तु ते तथा |
यथा श्वासश्च हिक्का च हरतः प्राणमाशु च ||४१||
(च. चि. अ. २१) |
Hide commentary
மதுகோஶ வ்யாக்யா (விஜயரக்ஷித, ஶ்ரீகண்டதத்த கத)
உபேக்ஷணாஸம்யகுபக்ரமாப்யாஂ ஹிக்காஶ்வாஸயோஃ ஶீக்ராவஶ்யமாரகத்வமாஹ– காமமித்யாதி| காமமநுமதௌ, ப்ராணஹராஃ ஸந்நிபாதஜ்வராதயஃ| ஶேஷஂ ஸுபோதமிதி||௪௧||
ஆதங்கதர்பண வ்யாக்யா (வாசஸ்பதி வைத்ய கத)
ஹிக்காஶ்வாஸயோஃ ஶீக்ராவஶ்யமாரகத்வமாஹ– காமமித்யாதி| காமமித்யநுமதௌ, ப்ராணஹராஃ ஸந்நிபாதாதயோ ரோகாஃ பஹவஃ ஸந்தி, தே ததா ப்ராணஹரா ந பவந்தி, யதா ஶ்வாஸஶ்ச ஹிக்கா ச ஏதௌ ரோகாவாஶு ஶீக்ரஂ ப்ராணாந் ஹரதஃ||௪௧||
Adhikarana புஷ்பிகா · Śloka ௧௨
இதி ஶ்ரீமாதவகரவிரசிதே மாதவநிதாநே ஹிக்காஶ்வாஸநிதாநஂ ஸமாப்தம் ||௧௨||
View original
इति श्रीमाधवकरविरचिते माधवनिदाने हिक्काश्वासनिदानं समाप्तम् ||१२||
Hide commentary
மதுகோஶ வ்யாக்யா (விஜயரக்ஷித, ஶ்ரீகண்டதத்த கத)
இதி ஶ்ரீவிஜயரக்ஷிதகதாயாஂ மதுகோஶவ்யாக்யாயாஂ ஹிக்காஶ்வாஸநிதாநஂ ஸமாப்தம்||௧௨||
ஆதங்கதர்பண வ்யாக்யா (வாசஸ்பதி வைத்ய கத)
இதி ஶ்ரீவாசஸ்பதிவைத்யவிரசிதாயாஂ மாதவநிதாநடீகாயாமாதங்கதர்பணாபிதாயாஂ ஶ்வாஸநிதாநஂ ஸமாப்தம்||௧௨||