൧൨. ഹിക്കാശ്വാസനിദാനമ്

മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)

സമാനനിദാനത്വാത് കാസാനന്തരം ഹിക്കാശ്വാസൌ| നനു, ഏതേഷാം പ്രായസ്തുല്യനിദാനചികിത്സിതത്വേനൈകാധികാരേ കഥമനഭിധാനമ്? ഉച്യതേ– യദ്യപി കാസശ്വാസഹിക്കാനാം നിദാനം സമാനം, തഥാപി കാസസ്യ ദോഷഭേദാദ്ഭേദഃ; യഥാ– വാതികഃ, പൈത്തികഃ, ശ്ലൈഷ്മിക ഇത്യാദി; ഹിക്കാശ്വാസൌ തു കഫവാതാത്മകാവേവ; യദാഹ ദൃഢബലഃ– “കഫവാതാത്മകാവേതൌ പിത്തസ്ഥാനസമുദ്ഭവൌ|” (ച. ചി. അ. ൧൭) ഇതി| സുശ്രുതോऽപ്യാഹ– “വായുഃ കഫേനാനുഗതഃ പഞ്ച ഹിക്കാഃ കരോതി ഹി|” (സു. ഉ. തം. അ. ൫൧) ഇതി| ഭേദസ്ത്വനയോഃ സമ്പ്രാപ്തിഭേദാദ്വേഗക്രിയാദിനാ ച, നതു കാസവദ്ദോഷഭേദേന; ശ്വാസകാസാഭ്യാം ഹിക്കായാഃ സ്വനതോऽപി ഭേദഃ| പിത്തസ്ഥാനസമുദ്ഭവാവിതി വിശേഷണം സുശ്രുതമതേ ക്ഷുദ്രാം ന പ്രാപ്നോതി, സാ ഹി ‘ജത്രുമൂലാത് പ്രധാവിതാ’ ഇതി പഠ്യതേ; ചരകമതേ തു വ്യപേതാം ന പ്രാപ്നോതി, സാऽപി ‘ജത്രുമൂലാദസന്തതാ’ ഇതി പഠ്യതേ; തസ്മാത് പിത്തസ്ഥാനസമുദ്ഭവാവിതി വിശേഷണം ഛത്രിണോ ഗച്ഛന്തീതി ന്യായേന ബോധ്യമ്| ശീതശബ്ദഃ പാനാദിഭിസ്ത്രിഭിഃ സമ്ബധ്യതേ| രജോ ധൂലിഃ, സാ ച ധൂമവന്നാസാദിപ്രവേശാത് കാരണമ്| വ്യായാമകര്മ ധനുരാകര്ഷണാദിവ്യാപാരഃ, വേഗാഘാതോ മലാദിവേഗവിധാരണമ്, അപതര്പണമനശനാദി| കാസശ്ചോക്തോऽപ്യേകനിദാനത്വപ്രതിപാദനാര്ഥം പുനരഭിഹിത ഇതി||൧-൨||

ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)

സമാനനിദാനത്വാത്കാസനിദാനാനന്തരം ഹിക്കാശ്വാസാവാഹ– വിദാഹീത്യാദി| വിദാഹീനി യാന്ത്രികേക്ഷുരസമദ്യമരിചാദീനി വിദഹനശീലാനി, ഗുരൂണി ഗുണതഃ പാകതശ്ച, വിഷ്ടമ്ഭീനി ചണകാദീനി, അഭിഷ്യന്ദീനി ആഭിമുഖ്യേന സ്യന്ദിതും ശീലം യേഷാം താന്യഭിഷ്യന്ദനശീലാനി ഫാണിതമാഷമത്സ്യക്ഷീരാദീനി| ശീതശബ്ദഃ പാനാദിഭിസ്ത്രിഭിഃ സമ്ബധ്യതേ; രജോ ധൂലിഃ, സാ ച ധൂമവത് നാസാദിപ്രവേശാത് കാരണമ്| വ്യായാമകര്മ ധനുരാകര്ഷണാദിവ്യാപാരഃ, വേഗാഘാതോ മലാദിവേഗധാരണമ്, അപതര്പണമനശനാദി| ത്രയാണാമേകകാരണത്വേന കഥം ഭേദഃ? ഉച്യതേ– ദോഷജന്യഭേദാദ്ഭേദഃ| കാസോ വാതികഃ, പൈത്തികഃ, ശ്ലൈഷ്മികശ്ച; ഹിക്കാശ്വാസൌ തു കഫവാതാത്മകാവേവ| യദുക്തം ദൃഢബലേന– “കഫവാതാത്മകാവേതൌ പിത്തസ്ഥാനസമുദ്ഭവൌ” ഇതി| സുശ്രുതേऽപി– “വായുഃ കഫേനാനുഗതഃ പഞ്ച ഹിക്കാഃ കരോതി ഹി” ഇതി||൧||൨||

മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)

ഹിക്കാനാം സ്വരൂപം നിരുക്തിം ചാഹ– മുഹുര്മുഹുരിത്യാദി| വായുരത്ര സോദാനഃ പ്രാണ ഇത്യാഹുഃ| ഉദേതി ഊര്ധ്വം ഗച്ഛതി| സസ്വന ഇതി ‘ഹിക്’ ഇതി ശബ്ദവാന്| ഊര്ധ്വഗമനമേവ വിശിനഷ്ടി– യകൃദിത്യാദി| അത്ര പ്ലിഹേതി ഹ്രസ്വേകാരശ്ഛന്ദോനുരോധാത്| മുഖാദിതി ല്യബ്ലോപേ കര്മണി പഞ്ചമീ, തേന യകൃത്പ്ലീഹാന്ത്രാണി മുഖമാനീയ, ആക്ഷിപന് നിഃസാരയന്നിവേത്യര്ഥഃ| സ ഇതി വായുഃ| ‘ഹിനസ്ത്യസൂന്’ ഇതി ഹിക്കേതി നിരുക്തിഃ പൃഷോദരാദിനാ രൂപസിദ്ധിഃ| ‘ഹിഗിതി കൃത്വാ കായതി ശബ്ദായതേ ഇതി ഹിക്കാ’ ശാബ്ദികാഃ||൩||

ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)

സമ്പ്രാപ്തിമാഹ– മുഹുര്മുഹുരിത്യാദി| വായുരിതി, സോദാനഃ പ്രാണോ വായുഃ സസ്വനഃ ശബ്ദവാന്, മുഹുര്വാരംവാരമ്, ഉദേതി ഊര്ധ്വം ഗച്ഛതി, ഊര്ധ്വഗതത്വാത്| യകൃത്പ്ലീഹാന്ത്രാണി മുഖാദിവേത്യത്ര മുഖശബ്ദേന പ്രാണോദകാന്നവാഹീനി സ്രോതാംസി ഭണ്യന്തേ; ഉക്തം ച തന്ത്രാന്തരേ– “പ്രാണോദകാന്നവാഹീനി സ്രോതാംസി വികൃതോऽനിലഃ| ഹിക്കാഃ കരോതി സംരുധ്യ താസാം ലിങ്ഗം പൃഥക്ഛൃണു” ഇതി| ഹിക്കാശബ്ദോऽത്ര ദ്വിരാവര്തയിതവ്യഃ; തേന ഹിക്കേതി ഹിക്കാസ്വരൂപകഥനം സ്യാത്, സ ഘോഷവാനിത്യാദിനാ ഹിക്കാനിരുക്തികഥനമിതി| സസ്വന ഇത്യനേന ഗതത്വാത് സ ഘോഷവാനിത്യഭിധാനം നിരുക്തിപ്രദര്ശനാര്ഥമ്| സ ഇതി വായുഃ, ഹിനസ്ത്യസൂനിതി ഹിക്കേതി പൃഷോദരാദിത്വാത്സാധുഃ| ഹിഗിതി കൃത്വാ കായതി ശബ്ദായതേ ഇതി ഹിക്കേതി ശാബ്ദികാഃ||൩||

മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)

താസാം ഭേദം സമ്പ്രാപ്തിം ചാഹ– അന്നജാമിത്യാദി| യമലൈവ ചരകേ വ്യപേതേതി നാമ്നാ പഠിതാ, അന്നപാനേ വ്യപേതേ പരിണതേ ജായതേ ഇത്യതോ ഹേതോഃ; അസ്യാം ചാനുക്തമപി യമലവേഗത്വം സുശ്രുതദര്ശനാദ്വിജ്ഞേയമ്| അന്നജായാഃ സാധ്യത്വേന പ്രാശസ്ത്യാത് പൂര്വമഭിധാനമ്||൪||

ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)

താസാം ഭേദം സമ്പ്രാപ്തിം ചാഹ– അന്നജാമിത്യാദി| അന്നജേത്യാദീനി താസാം നാമാനി||൪||

മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)

പൂര്വരൂപമാഹ– കണ്ഠോരസോരിത്യാദി| വദനസ്യ കഷായതാ വാതാത്, നതു കഫാന്മാധുര്യം, വ്യാധിപ്രഭാവാത്||൫||

ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)

പൂര്വരൂപമാഹ– കണ്ഠ ഇത്യാദി| വദനസ്യ കഷായതാ വാതാത്, ന തു കഫാന്മാധുര്യം; വ്യാധിപ്രഭാവാത്| കുക്ഷേരുദരസ്യ, ആടോപഃ പൂര്ണത്വമിവ||൫||

മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)

അന്നജായാ ലക്ഷണമാഹ– പാനാന്നൈരിത്യാദി| ഹിക്കയതി ഹിക്കാം കരോതി||൬||

ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)

അന്നജാലക്ഷണമാഹ– പാനാന്നൈരിത്യാദി| ശീതൈരിതി ശേഷഃ| അതിസംയുക്തൈരിതി ഉപര്യുപര്യത്യുപയുക്തൈഃ| സഹസാ പീഡിതോऽനിലോ ഹൃദിസ്ഥഃ പ്രാണോ വായുരൂര്ധ്വഗതത്വാദ്ധിക്കയതി ഹിക്കാം കരോതി, സാ ഹിക്കാ അന്നജേതി കഥ്യതേ||൬||

മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)

യമലാമാഹ– ചിരേണേത്യാദി| കമ്പയന്തീ ശിരോഗ്രീവമിത്യുപലക്ഷണം, തേന ചരകക്തപ്രലാപമൂര്ഛാവമിതൃഷ്ണാവൈചിത്ത്യജൃമ്ഭാവിപ്ലുതാക്ഷത്വമുഖശോഷാ ബോധ്യാ ഇതി ഗയദാസഃ||൭||

ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)

യമലാമാഹ– ചിരേണേത്യാദി| യാ ഹിക്കാ യമലൈര്വേഗൈര്യുഗ്മൈരുപക്രമൈഃ ശിരോഗ്രീവം കമ്പയതി ചരകലേന പ്രവര്തതേ താം നാമതോ യമലാമാഹുഃ||൭||

മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)

ക്ഷുദ്രാമാഹ– പ്രകൃഷ്ടേത്യാദി| പ്രകൃഷ്ടകാലൈശ്ചിരേണ| ജത്രു കണ്ഠോരസോഃ സന്ധിരിതി ജേജ്ജടഃ; ജത്രു ഗ്രീവാമൂലം, തദ്ഗ്രഹണേനൈവ ഹൃദയക്ലോമകണ്ഠഗ്രഹണമിതി ഗയദാസഃ||൮||

ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)

ക്ഷുദ്രാമാഹ– വികൃഷ്ടകാലൈരിത്യാദി| വികൃഷ്ടകാലൈരചരകലൈഃ മന്ദവേഗൈഃ| ജത്രുഃ കക്ഷോരസോഃ സന്ധിരിതി ജേജ്ജടഃ, ജത്രുമൂലഗ്രഹണേന ഹൃദയക്ലോമകണ്ഠസ്യ ഗ്രഹണമിതി ഗയദാസഃ| ഇയം നാമതഃ ക്ഷുദ്രികാ||൮||

മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)

ഗമ്ഭീരാമാഹ– നാഭീത്യാദി| നാഭിപ്രവൃത്തേതി നാഭിതഃ പ്രഭൃതി സഞ്ജാതാ, അത ഏവാസ്യാ ഗമ്ഭീരത്വമ്| അനേകോപദ്രവവതീ തൃഷ്ണാജ്വരാദിയുക്താ||൯||

ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)

ഗമ്ഭീരാമാഹ– നാഭീത്യാദി| യ ഹിക്കാ നാഭിപ്രവൃത്തേതി നാഭിതഃ പ്രവൃത്താ സഞ്ജാതാ, അത ഏവാസ്യാ ഗമ്ഭീരത്വമ്| അനേകോപദ്രവവതീ തൃഷ്ണാജ്വരാദിയുക്താ| സേയം നാമതോ ഗമ്ഭീരാ||൯||

മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)

മഹതീമാഹ– മര്മാണീത്യാദി| മര്മാണീതി പ്രധാനാനി ബസ്തിഹൃദയശിരാംസി, ഇയം നാമതോ മഹാഹിക്കാ||൧൦||

ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)

മഹതീമാഹ– മര്മാണീത്യാദി| മര്മാണീതി പ്രധാനാനി ബസ്തിഹൃദയശിരാംസി, ||൧൦||

മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)

അവസ്ഥായാമസാധ്യത്വമാഹ– ആയമ്യത ഇത്യാദി| ആയമ്യതേ വിസ്താര്യത ഇവ| ദൃഷ്ടിശ്ചോര്ധ്വം ‘ഭവതി’ ഇതി ശേഷഃ| നാമ്യതേ ആകുഞ്ച്യതേ ദേഹ ഇതി സമ്ബന്ധ ഇതി ജേജ്ജടഗയദാസൌ| ‘താമ്യതി’ ഇതി പാഠാന്തരേ മുഹ്യതി ഹിക്കീ| ക്ഷൌതി ഛിക്കതി| തൌ ദ്വാവിതി ആയമ്യത ഇത്യാദിനാ നിത്യമിത്യന്തേനൈകാവസ്ഥോ ഹിക്കീ, ക്ഷീണേത്യാദിനാऽതിമാത്രാന്തേനാപരഃ; സാധ്യാനാമപി മധ്യേ ഏവംവിധൌ വര്ജയേദിത്യര്ഥഃ| ഗമ്ഭീരാമഹത്യോഃ സ്വഭാവാദേവാസാധ്യത്വമിതി തദ്യുക്തൌ ഹിക്കമാനാവന്ത്യൌ ശേഷപഠിതാവസാധ്യൌ; പാഠാന്തരാണി വ്യാഖ്യാവിശേഷാശ്ച വിസ്തരഭയാന്ന ലിഖിതാഃ| ആസാം യാ സേതി ആസാം സാധ്യഹിക്കാനാം മധ്യേ യാऽതിസഞ്ചിതദോഷാദേര്ഭവതി സാ ഹന്തീതി യോജ്യമ്; അഥവാ ആസാമിതി പഞ്ചവിധാനാമേവ| തേന മഹതീപ്രഭൃതീനാം സ്വരൂപേണ യദസാധ്യത്വമുക്തം തത് പ്രായികമ്| യദാഹ ജതൂകര്ണഃ– “ ആദ്യാ ദുഃസാധ്യാ യമികാ മോഹതൃഷ്ണാവതഃ സദ്യഃപ്രാണഹൃത്|” ഇതി| യമികേത്യാദി| യമികാ ചേത്യനേന ചകാരാത് ക്ഷുദ്രാ അന്നജാ വാ യാ സാധ്യത്വേനോക്താ സാ യമലൈര്വേഗൈര്ജായമാനാ ഹന്തീതി യോജ്യമ്| സൈവാക്ഷീണാദേഃ സാധ്യാ ഭവതീത്യാഹ– അക്ഷീണ ഇത്യാദി| അക്ഷീണോ ബലവാന്| അദീനഃ പ്രസന്നമനാഃ| അന്യേ തു അന്നജാം യമലാമിത്യാദിസുശ്രുതഗ്രന്ഥപഠിതാം യമലാം യമികാശബ്ദേന വ്യാചക്ഷതേ| തന്ന, യമികാ ച പ്രലാപാര്തീത്യാദിശ്ലോകശ്ചരകേ പഠിതഃ, അത്ര യമലാ യമികാനാമ്നാ ന പഠിതൈവ ഹിക്കേതി| യമികാശബ്ദേനൈവാര്ഥഗത്യാ വ്യപേതോച്യതേതി ചേത്, ന, തര്ഹി വ്യപേതാ ച പ്രലാപാര്തീത്യേവമഭിദധ്യാത്||൧൧-൧൪||

ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)

അവസ്ഥായാമസാധ്യലക്ഷണമാഹ– ആയമ്യത ഇത്യാദി| ആയമ്യതേ വിസ്താര്യത ഇവ ദേഹഃ| ദൃഷ്ടിശ്ചോര്ധ്വം ‘ഭവതി’ ഇതി ശേഷഃ| നാമ്യതേ ആകുഞ്ചതേ ദേഹ ഇതി സമ്ബന്ധ ഇതി ജേജ്ജടഗയദാസൌ| ‘താമ്യതേ’ ഇതി പാഠാന്തരം, തത്ര മുഹ്യതീത്യര്ഥഃ| യശ്ച ക്ഷീണോऽന്നദ്വേഷീ, അതിക്ഷൌതി ഛിക്കതി താം ഹിക്കാം വര്ജയേത്, ദ്വൌ ചാന്ത്യൌ വര്ജയേത്| അന്ത്യാവിതി ഗമ്ഭീരാ മഹതീ ചേതി| സാധ്യാനാമപ്യവസ്ഥാവിശേഷേണാസാധ്യത്വമാഹ– അതിസഞ്ചിതദോഷസ്യേത്യാദി| ആസാം സാധ്യാനാം മധ്യേ യാ ഹിക്കാ അതിസഞ്ചിതദോഷാദേര്ഭവതി സാ നരം ഹന്തീതി ബോദ്ധവ്യമ്| മഹതീപ്രഭൃതീനാം തു സ്വരൂപേണൈവാസാധ്യത്വമുക്തം തത്പ്രായികമിതി| പുനരവസ്ഥാവിശേഷേണാസാധ്യത്വമാഹ– യമികേത്യാദി| അത്രാന്നജാ ക്ഷുദ്രാ ച സാധ്യൈവ, യമലവേഗവതോऽസാധ്യേത്യുച്യതേ; ന തു യമലാ, ചരകോക്തത്വാത്| അക്ഷീണോ ബലവാന്, അദീനഃ പ്രസന്നമനാഃ, സ്ഥിരാണി ധാത്വിന്ദ്രിയാണി യസ്യ സ തഥാ; അന്യഥാ ഏതദ്വിപരീത ഇതി||൧൧-൧൪||

മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)

ശ്വാസാനാഹ– മഹോര്ധ്വേത്യാദി| ഏകോ വിശേഷത ഇതി ശ്വാസത്വേനൈക ഏവ സന് വിശേഷം ഹേതുലിങ്ഗഭേദം പ്രാപ്യ പഞ്ചധാ ഭിദ്യതേ, പഞ്ചസു ശ്വാസത്വം വേഗവദൂര്ധ്വവാതത്വം; യദുക്തമന്യൈഃ– “ശ്വാസസ്തു ഭസ്ത്രികാധ്മാനസമവാതോര്ധ്വഗാമിതാ|” ഇതി| സങ്ഖ്യേയനിര്ദേശാദേവ പഞ്ചപ്രകാരത്വേ സിദ്ധേ പഞ്ചവചനം തമകഭേദസ്യ പ്രതമകസ്യ പൃഥക്ത്വസങ്ഖ്യാനിരാസാര്ഥമ്||൧൫||

ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)

ഹിക്കാശ്വാസയോരേകഹേതുത്വാദ്ധിക്കാനന്തരം ശ്വാസമാഹ– മഹേത്യാദി| സ മഹാവ്യാധിഃ ശ്വാസത്വേന ഏക ഏവ സന് വിശേഷഹേതുലിങ്ഗഭേദം പ്രാപ്യ മഹോര്ധ്വാദിഭേദൈഃ പഞ്ചധാ ഭിദ്യതേ| പഞ്ചസ്വപി ശ്വാസത്വം വേഗവദൂര്ധ്വവാതത്വമ്| ഉക്തം ച തന്ത്രാന്തരേ– “ശ്വാസസ്തു ഭസ്ത്രികാധ്മാനസമവാതോര്ധ്വഗാമിതാ” ഇതി| സങ്ഖ്യേയനിര്ദേശാദേവ പഞ്ചപ്രകാരകേ സിദ്ധേ പഞ്ചവചനം തമകഭേദസ്യ പ്രതമകസ്യാധിക സങ്ഖ്യാനിഷേധാര്ഥമ്| തന്ത്രാന്തരേ പഞ്ചാനാമപി ദോഷോത്കടത്വമുക്തമ്– “വാതേന ക്ഷുദ്രകഃ, ശ്ലേഷ്മഭൂയിഷ്ഠസ്തമകഃ സ്മൃതഃ| ഛിന്നഃ പിത്തപ്രധാനഃ സ്യാദന്യൌ മാരുതകോപജൌ” ഇതി||൧൫||

മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)

സമ്പ്രാപ്തിമാഹ– യദേത്യാദി| സ്രോതാംസീതി ഹിക്കാനിര്ദിഷ്ടപ്രാണോദാനവഹാനി | കഫഃ പൂര്വം പ്രധാനം യസ്യ സ തഥാ| തേനൈവ കഫേന രുദ്ധഃ വിമാര്ഗഗതിര്വിമാര്ഗഗത്വേന വിഷ്വഗ്വ്രജതി വിഷ്വഗഞ്ചതീതി വിഷ്വക് സര്വത ഇത്യര്ഥഃ||൧൬-൧൭||

ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)

തസ്യ പൂര്വരൂപമാഹ– പ്രാഗ്രൂപമിത്യാദി| ശൂലമുദരേ, ആധ്മാനമാടോപഃ, ആനാഹഃ ആമം ശകൃദ്വാ വിഗുണാനിലേന വിബദ്ധമ് (അയഥാവത്പ്രവൃത്തമ്)| ശങ്ഖനിസ്തോദഃ ശങ്ഖയോര്വ്യഥാ|| തസ്യ സമ്പ്രാപ്തിമാഹ– യദേത്യാദി| യദാ കഫപൂര്വകഃ കഫപ്രധാനോ വായുഃ, തേനൈവ കഫേന സംരുദ്ധഗതിഃ വിമാര്ഗഗഃ, പ്രാണോദകാന്നവാഹീനി സ്രോതാംസി സംരുധ്യ, വിഷ്വഗ്വ്രജതി സര്വത്ര പ്രസരതി, തദാ ശ്വാസാന് കരോതി||൧൬-൧൭||

മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)

മഹാശ്വാസലക്ഷണമാഹ– ഉദ്ധൂയമാനേത്യാദി| ഉദ്ധൂയമാനവാത ഇതി ഉത് ഊര്ധ്വം ധൂയമാനോ നീയമാനോ വാതോ യസ്യ സ തഥാ| ശബ്ദവത് സശബ്ദം യഥാ ഭവതി| ഉച്ചൈര്ദീര്ഘമ്| സംരുദ്ധോ മത്തര്ഷഭ ഇവേതി സ്വരവിശേഷജ്ഞാപനാര്ഥമയം ദൃഷ്ടാന്തഃ| ജ്ഞാനം ശാസ്ത്രം, വിജ്ഞാനം തദര്ഥനിശ്ചയഃ| വിഭ്രാന്തലോചനഃ ചഞ്ചലനേത്രഃ| വിവൃതേ സ്തബ്ധേ അക്ഷ്യാനനേ യസ്യ സ തഥാ; നേത്രസ്യ വിഭ്രാന്തസ്തബ്ധത്വേ കാലഭേദാദിതി ജേജ്ജടഃ| വിശീര്ണവാക് വക്തുമക്ഷമഃ, മന്ദവചനോ വാ| ദീനഃ ക്ലാന്തമനാഃ; ഹീനമിതി പാഠാന്തരമയുക്തം, ദൂരാദ്വിജ്ഞായതേ ഭൃശമിത്യനുപപത്തേരിത്യാഹുഃ||൧൮-൨൦||

ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)

മഹാശ്വാസലക്ഷണമാഹ– ഉദ്ധൂയമാനേത്യാദി| ഉത് ഊര്ധ്വം ധൂയമാനോ വാതോ യസ്യ സ തഥാ, ശബ്ദവത് സശബ്ദോ യഥാ ഭവതി തഥാ, ഏവമുച്ചൈഃ ശ്വസിതി, ദുഃഖിതോ ദുഃഖയുക്തഃ, അനിശമനവരതമ്, ക ഇവ? സംരുദ്ധോ മത്തര്ഷഭ ഇവ മത്തമഹോക്ഷ ഇവ, സ്വരവിശേഷജ്ഞാപനാര്ഥമയം ദൃഷ്ടാന്തഃ| ജ്ഞാനം ശാസ്ത്രം, വിജ്ഞാനം തദര്ഥനിശ്ചയഃ| വിഭ്രാന്തലോചനശ്ചഞ്ചലാക്ഷഃ| വിവൃതേ സ്തബ്ധേ അക്ഷിണീ നയനേ ആനനം ച യസ്യ സ തഥാ| നേത്രസ്യ വിഭ്രാന്തസ്തബ്ധത്വേ കാലഭേദാദിതി ജേജ്ജടഃ| വിശീര്ണവാക് വക്തുമക്ഷമോ മന്ദവചനോ വാ| ദീനഃ ക്ലാന്തമനാഃ| അസ്യ ച ശ്വാസവതഃ ശ്വസിതമത്യര്ഥം ദൂരാദേവ ശ്രൂയതേ| അനേന മഹാശ്വാസേനോപസൃഷ്ടോ യുക്തഃ ശീഘ്രമേവ വിനശ്യതി||൧൮-൨൦||

മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)

ഊര്ധ്വശ്വാസലക്ഷണമാഹ– ഊര്ധ്വമിത്യാദിനാ| ഊര്ധ്വമിതി വിശേഷപരം, സര്വശ്വാസാനാം തഥാവിധത്വാത്| ദീര്ഘമിതി ദീര്ഘകാലമ്| നച പ്രത്യാഹരത്യധ ഇതി ന ശ്വാസമധഃ കരോതി ദീര്ഘകാലമിത്യര്ഥഃ| ശ്ലേഷ്മാവൃതമുഖസ്രോതാ ഇതി ശ്ലേഷ്മണാ ആവൃതാനി മുഖം സ്രോതാംസി ച യസ്യ സ തഥാ| ക്രുദ്ധഗന്ധവഹാര്ദിതഃ കുപിതവാതപീഡിതഃ; സമസ്തപാഠേ തു ശ്ലേഷ്മാവൃതമുഖസ്രോതസ്ത്വേന ക്രുദ്ധോ യോ ഗന്ധവഹസ്തേനാര്ദിതഃ| വിപശ്യംസ്തു ഇതസ്തത ഇതി ഇതസ്തതോ വികൃതിം പശ്യന്| ‘ഊര്ധ്വം ശ്വസിതി യോ ദീര്ഘം ന ച പ്രത്യാഹരത്യധഃ’ ഇതി യദുക്തം തത്ര ഹേതുമാഹ– ഊര്ധ്വശ്വാസ ഇത്യാദി| നിരുധ്യത ഇതി ഹൃദയ ഏവാതിസ്തമ്ഭിതഃ| അഥവാ ശ്വാസോ വാതഃ സോऽധോ ന വര്തതേ| ഊര്ധ്വം ശ്വാസ ഊര്ധ്വശ്വാസഃ| താമ്യതോ ഗ്ലായതോ മുഹ്യതശ്ചാസൂന് പ്രാണാന് ഹന്തി, നാന്യഥേതി||൨൧-൨൩||

ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)

ഊര്ധ്വശ്വാസമാഹ– ഊര്ധ്വമിത്യാദി| ഊര്ധ്വശ്വാസേ പുമാന് ദീര്ഘകാലമൂര്ധ്വം ശ്വാസിതി, ന ച പ്രത്യാഹരത്യധ ഇതി ന ശ്വാസമധഃ കരോതി ദീര്ഘകാലമിത്യര്ഥഃ; സര്വശ്വാസാനാമൂര്ധ്വഗത്വാദത്രോര്ധ്വമിതി വിശേഷപരമ്| ശ്ലേഷ്മണാ ആവൃതം മുഖം സ്രോതാംസി ച യസ്യ സ തഥാ; അഥവാ ശ്ലേഷ്മാവൃതാനി മുഖസമ്ബന്ധീനി സ്രോതാംസി യസ്യ സ തഥാ| ക്രുദ്ധഗന്ധവഹാര്ദിതഃ കുപിതവാതപീഡിതഃ, അഥവാ ശ്ലേഷ്മാവൃതമുഖസ്രോതസ്ത്വേന ക്രുദ്ധോ യോ ഗന്ധവഹസ്തേനാര്ദിതഃ| ഊര്ധ്വം ദൃഷ്ടിര്ദര്ശനം യസ്യ സ ഊര്ധ്വദൃഷ്ടിഃ| വിപശ്യന്നിതസ്തതോ വികൃതം പശ്യന്, വിഭ്രാന്താക്ഷഃ പരിക്ഷിപ്തനേത്രഃ, പ്രമുഹ്യന് മോഹമുപഗച്ഛന്, ശുഷ്കാസ്യഃ ശുഷ്കമുഖഃ, അരതിഃ കസ്മിന്നപി വിഷയേ ന ചിരാവസ്ഥിതിഃ| ഊര്ധ്വം ശ്വസിതി ന ചാധഃ പ്രത്യാഹരതീതി യദുക്തം തത്ര ഹേതുമാഹ– ഊര്ധ്വേത്യാദി| നിരുധ്യത ഇതി ഹൃദയ ഏവ സ്തമ്ഭിതഃ സ്യാത്, അഥവാ ശ്വാസോ വാതഃ സോऽധോ ന പ്രവര്തതേ ഊര്ധ്വശ്വാസേ| താമ്യതോ ഗ്ലായതഃ; മുഹ്യതസ്തമസി മജ്ജത ഇവ, അഥവാ നിശ്ചേഷ്ടാവതഃ, തസ്യൈവംവിധപുരുഷസ്യ അസൂന് പ്രാണാന് ഹന്തി നാന്യഥേതി||൨൧-൨൩||

മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)

ഛിന്നശ്വാസലക്ഷണമാഹ– യസ്ത്വിത്യാദി| വിച്ഛിന്നം സവിച്ഛേദമ്| സര്വപ്രാണേന ന വാ ശ്വസിതി ശ്വാസം ന ലഭതേ| മര്മച്ഛേദരുഗര്ദിത ഇതി ഹൃദയച്ഛേദവേദനയാ പീഡിതഃ| ദഹ്യമാനേന ബസ്തിനോപലക്ഷിതഃ, ഏതേന വാതസ്യ പിത്താനുബന്ധോ ദര്ശിതഃ| വിപ്ലുതാക്ഷഃ ചഞ്ചലനേത്രോऽശ്രുപൂര്ണചക്ഷുര്വാ| രക്തൈകലോചനത്വം വ്യാധിപ്രഭാവാത്, ദോഷാത്തു ദ്വയോരപി സ്യാത്| വിചേതാ ഉദ്വിഗ്നചിത്തഃ| വിച്ഛിന്നോ വിമോക്ഷിതസന്ധിഃ, ‘പീഡിത’ ഇത്യന്യേ; ‘വിഹതഃ’ ഇതി പാഠാന്തരമ്||൨൪-൨൬||

ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)

അഥ ഛിന്നം ലക്ഷയതി– യ ഇത്യാദി| വിച്ഛിന്നമിവ വിച്ഛിന്നമന്തരാऽന്തരാ വിച്ഛിദ്യമാനമനുവര്തതേ സാന്തരായമിത്യര്ഥഃ| സര്വപ്രാണേന സമസ്തയാ ശക്ത്യാ, ദുഃഖാര്തഃ സന്, ന വാ ശ്വസിതി| മര്മച്ഛേദരുഗര്ദിത ഇതി മര്മാണി ഹൃദയബസ്തിശിരാംസി തേഷാം ഛേദനേനേവ പീഡിതഃ| ദഹ്യമാനേന ബസ്തിനോപലക്ഷിതഃ| ഏതേന വാതസ്യ പിത്താനുബന്ധോ ദര്ശിതഃ| വിപ്ലുതാക്ഷഃ ചലച്ചക്ഷുഃ അശ്രുപൂര്ണചക്ഷുര്വാ| രക്തൈകലോചനത്വം വ്യാധിദോഷാത്, അന്യഥാ ദ്വയോരപി സ്യാത്||൨൪-൨൬||

മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)

തമകശ്വാസലക്ഷണമാഹ– പ്രതിലോമമിത്യാദി| ശ്ലേഷ്മാണം സമുദീര്യ ചേത്യനേന സാമാന്യസമ്പ്രാപ്തിലബ്ധസ്യാപി ശ്ലേഷ്മണഃ പുനരഭിധാനാദിഹ വിശേഷേണ കാരണത്വം ബോധയതി| തേന രുദ്ധഃ കഫേനാവൃതഃ| ഘുര്ഘുരകം കണ്ഠേ ഘുര്ഘുരശബ്ദമ്| പ്രാണപ്രപീഡകം പ്രാണാധിഷ്ഠാനഹൃദയസ്യ പീഡകമ്| പ്രതാമ്യതി തമസി പ്രവിശതീവ| സന്നിരുധ്യതേ ‘നിശ്ചേഷ്ടോ ഭവതി’ ഇതി ചക്രഃ, ജേജ്ജടസ്തു സന്നിരുധ്യതേ ‘ശ്വാസഃ’ ഇതി | തസ്യൈവേതി ശ്ലേഷ്മണഃ| സുഖം സുഖമിവ| ഉദ്ധ്വംസതേ കണ്ഡൂയതേ| പാര്ശ്വേ ഇതി കര്മപദമ്, അവഗൃഹ്ണാതി പീഡയതി| ഉഷ്ണമഭിനന്ദതി വാതകഫാരബ്ധത്വാത്| ഉച്ഛ്രിതാക്ഷ ഉച്ഛൂനനേത്രഃ| ലലാടേനേത്യുപലക്ഷണേ തൃതീയാ| അവധമ്യതേ ഗജാരൂഢസ്യേവ സര്വഗാത്രം ചാല്യതേ||൨൭– ൩൪||

ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)

തമകലക്ഷണമാഹ– പ്രതീത്യാദി| യദി വായുഃ പ്രതിലോമം വൈപരീത്യേന സ്രോതാംസി പ്രതിപദ്യതേ പ്രാപ്നോതി, തദാ സ വായുഃ ശ്ലേഷ്മാണം സമുദീര്യം ഊര്ധ്വപ്രേരണയാ ഗ്രീവാം ശിരശ്ച സങ്ഗൃഹ്യ സമന്താത് ഗൃഹീത്വാ പീനസം കരോതി, പശ്ചാത്തേനൈവാവൃതഃ കണ്ഠേ ഘുരഘുരശബ്ദം കരോതി, പ്രാണപ്രപീഡകം പ്രാണാധിഷ്ഠാനഹൃദയപ്രപീഡകം ശ്വാസം കരോതി, തേന ശ്വാസവേഗേന പ്രതാമ്യതി തമസി പ്രവിശതീവേതി, സന്നിരുധ്യതേ നിശ്ചേഷ്ടോ ഭവതീതി ചരകഃ, ജേജ്ജടസ്തു സംരുധ്യതേ ‘ശ്വാസഃ’ ഇതി ശേഷഃ| മുച്യമാനേന കഫേനാതീവ ദുഃഖിതോ ഭവതി| തസ്യൈവ ശ്ലേഷ്മണോ വിമോക്ഷാന്തേ മുഹൂര്തം സുഖം പ്രാപ്നോതി | ഉദ്ധ്വംസതേ കണ്ഡൂയതേ| പാര്ശ്വേऽവഗൃഹ്ണാതി പീഡയതി പരം ശയാനസ്യ, ആസീനഃ സന് സുഖം ലഭതേ| ഉഷ്ണമഭിനന്ദതി വാതകഫാരബ്ധത്വാത്| ഉച്ഛ്രിതാക്ഷഃ ഉച്ഛൂനാക്ഷഃ, സ്വിദ്യതാ ലലാടേനോപലക്ഷിതഃ| അവധമ്യതേ ഗജാരൂഢസ്യേവാഖിലഗാത്രം ചാല്യതേ||൨൭-൩൪||

മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)

തമകസ്യൈവ പിത്താനുബന്ധത്വാജ്ജ്വരാദിയോഗേന പ്രതമകസഞ്ജ്ഞാമാഹ– ജ്വരേത്യാദി| ജ്വരമൂര്ഛാഭ്യാം പരീതോ ജ്വരമൂര്ഛാപരീതഃ; ജ്വരേണ മൂര്ഛാ ജ്വരമൂര്ഛേതി ജേജ്ജടഃ| ഏതസ്യൈവാപരകാരണം ലക്ഷണം ചാഹ– ഉദാവര്തേത്യാദി| ഉദാവര്തോ രോഗഃ, രജോ ധൂലിഃ, അജീര്ണമാമാദി, ക്ലിന്നം വിദഗ്ധം, കായേ വേഗാനാം നിരോധഃ കായനിരോധഃ; അഥവാ ക്ലിന്നകായോ വൃദ്ധനര ഇത്യാഹുഃ, നിരോധഃ വേഗനിരോധഃ, അഥവാ കുയോഗിനാം കുമ്ഭകാദിരൂപവാതനിരോധ ഇതി ജേജ്ജടഃ| തമസാ അന്ധകാരേണ, മാനസദോഷേണ വാ; അത്യര്ഥമിതി ഇതരകാരണാപേക്ഷയാ വിശേഷേണ; വാതകഫാരബ്ധോऽപി പിത്തസമ്ബന്ധാത് ശീതൈരുപശാമ്യതീത്യാഹുഃ| സന്തമകഃ പ്രതമക ഏവേതി| അന്യേ തു ഉദാവര്തേത്യാദിനാ പ്രതമകസ്യോപസര്ഗമാഹുരിതി ജേജ്ജടഃ||൩൫-൩൬||

ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)

തമകസ്യൈവ പിത്താനുബന്ധകത്വാജ്ജ്വരാദിയോഗേന പ്രതമകസഞ്ജ്ഞാമാഹ– ജ്വരേത്യാദി| ജ്വരമൂര്ഛാഭ്യാം പരീതോ ജ്വരമൂര്ഛാപരീതഃ, ജ്വരേണ വാ മൂര്ഛാ, ഇതി ജേജ്ജടഃ| ഏതസ്യൈവാപരലക്ഷണം കാരണം ചാഹ– ഉദാവര്തേത്യാദി| ഉദാവര്തോ രോഗവിശേഷഃ, രജോ ധൂലിഃ, അജീര്ണമാമാദി, ക്ലിന്നം വിദഗ്ധം, കായവേഗാനാം നിരോധഃ, ഏതൈര്ഹേതുഭിഃ ജനിതഃ; അന്യേ “ക്ലിന്നകായോ വൃദ്ധനരഃ” ഇത്യാഹുഃ, നിരോധോ വേഗനിരോധഃ| ജേജ്ജടസ്തു കുയോഗിനാം കുമ്ഭകാദിവാതനിരോധജഃ| തമസാ അന്ധകാരേണ, മാനസതമോഗുണാദിദോഷേണ വാ| അത്യര്ഥമിതി ഇതരകാരണാപേക്ഷയാ വിശേഷേണ വാതകഫാരബ്ധപിത്തസമ്ബന്ധാത്| ശീതൈരുപശാമ്യതീതി തമസ്യന്ധകാരേ മജ്ജത ഇവാസ്യ പുരുഷസ്യ തം പ്രതമകമാഹുഃ||൩൫-൩൬||

മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)

ക്ഷുദ്രശ്വാസമാഹ– രൂക്ഷേത്യാദി| രൂക്ഷമന്നപാനമ്| ക്ഷുദ്രോऽല്പനിദാനലിങ്ഗഃ| ഉദീരയന് ഊര്ധ്വം ഗച്ഛന്| ഇതരേ ഉര്ധ്വശ്വാസാദയഃ| സ സാധ്യ ഉക്ത ഇതി ഛേദഃ| സര്വേ മഹാശ്വാസാദയോऽവ്യക്തലക്ഷണാഃ സന്തഃ സാധ്യാ ഇതി യോജ്യമ്| ത്രയഃ ശ്വാസാ ന സിധ്യന്തി മഹോര്ധ്വച്ഛിന്നാഃ സമ്പൂര്ണലക്ഷണാഃ ||൩൭-൪൦||

ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)

ക്ഷുദ്രമാഹ– രൂക്ഷേത്യാദി| രൂക്ഷമന്നപാനമ്, ആയാസോ വ്യായാമഃ, തജ്ജനിതഃ| ക്ഷുദ്ര ഇതി ക്ഷുദ്രശ്വാസഃ, അല്പനിദാനലിങ്ഗത്വാത് ക്ഷുദ്രഃ| കോഷ്ഠേ വാതം പ്രകോപയത് ക്ഷുദ്രശ്വാസം കരോതി| സ ദുഃഖേന ക്ഷുദ്രശ്വാസഃ നാങ്ഗപ്രബാധകോ ഭവതി| കിന്തു സ ഗാത്രാണി ന ഹിനസ്തി മാരണാത്മകോ ന ഭവതി| ന ച ദുഃഖകാരീ യഥാ ഇതരേ ചത്വാരഃ| ഇന്ദ്രിയാണാം വ്യഥാം നാപാദയേത്| കാഞ്ചിദപി രുജം രോഗം നാപാദയേത്| സര്വേഷാം സാധ്യത്വമാഹ– സ ഇത്യാദി| സ ക്ഷുദ്രശ്വാസോ ബലിനഃ പുരുഷസ്യ സാധ്യഃ, സര്വേ മഹാശ്വാസാദയോऽവ്യക്തലക്ഷണാഃ സന്തഃ സാധ്യാ ഇതി യോജ്യമ്| സാധ്യാസാധ്യാനാഹ– ക്ഷുദ്ര ഇത്യാദി| തേഷാം ശ്വാസാനാം ക്ഷുദ്രഃ സാധ്യതമഃ, തമകോ യാപ്യഃ, മഹോര്ധ്വച്ഛിന്നാസ്ത്രയഃ സമ്പൂര്ണലക്ഷണാ അസാധ്യാഃ, ദുര്ബലസ്യ തമകോऽസാധ്യഃ||൩൭-൪൦||

മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)

ഉപേക്ഷണാസമ്യഗുപക്രമാഭ്യാം ഹിക്കാശ്വാസയോഃ ശീഘ്രാവശ്യമാരകത്വമാഹ– കാമമിത്യാദി| കാമമനുമതൌ, പ്രാണഹരാഃ സന്നിപാതജ്വരാദയഃ| ശേഷം സുബോധമിതി||൪൧||

ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)

ഹിക്കാശ്വാസയോഃ ശീഘ്രാവശ്യമാരകത്വമാഹ– കാമമിത്യാദി| കാമമിത്യനുമതൌ, പ്രാണഹരാഃ സന്നിപാതാദയോ രോഗാഃ ബഹവഃ സന്തി, തേ തഥാ പ്രാണഹരാ ന ഭവന്തി, യഥാ ശ്വാസശ്ച ഹിക്കാ ച ഏതൌ രോഗാവാശു ശീഘ്രം പ്രാണാന് ഹരതഃ||൪൧||

മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)

ഇതി ശ്രീവിജയരക്ഷിതകൃതായാം മധുകോശവ്യാഖ്യായാം ഹിക്കാശ്വാസനിദാനം സമാപ്തമ്||൧൨||

ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)

ഇതി ശ്രീവാചസ്പതിവൈദ്യവിരചിതായാം മാധവനിദാനടീകായാമാതങ്കദര്പണാഭിധായാം ശ്വാസനിദാനം സമാപ്തമ്||൧൨||