૧૨. હિક્કાશ્વાસનિદાનમ્

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

સમાનનિદાનત્વાત્ કાસાનન્તરં હિક્કાશ્વાસૌ| નનુ, એતેષાં પ્રાયસ્તુલ્યનિદાનચિકિત્સિતત્વેનૈકાધિકારે કથમનભિધાનમ્? ઉચ્યતે– યદ્યપિ કાસશ્વાસહિક્કાનાં નિદાનં સમાનં, તથાપિ કાસસ્ય દોષભેદાદ્ભેદઃ; યથા– વાતિકઃ, પૈત્તિકઃ, શ્લૈષ્મિક ઇત્યાદિ; હિક્કાશ્વાસૌ તુ કફવાતાત્મકાવેવ; યદાહ દૃઢબલઃ– “કફવાતાત્મકાવેતૌ પિત્તસ્થાનસમુદ્ભવૌ|” (ચ. ચિ. અ. ૧૭) ઇતિ| સુશ્રુતોઽપ્યાહ– “વાયુઃ કફેનાનુગતઃ પઞ્ચ હિક્કાઃ કરોતિ હિ|” (સુ. ઉ. તં. અ. ૫૧) ઇતિ| ભેદસ્ત્વનયોઃ સમ્પ્રાપ્તિભેદાદ્વેગક્રિયાદિના ચ, નતુ કાસવદ્દોષભેદેન; શ્વાસકાસાભ્યાં હિક્કાયાઃ સ્વનતોઽપિ ભેદઃ| પિત્તસ્થાનસમુદ્ભવાવિતિ વિશેષણં સુશ્રુતમતે ક્ષુદ્રાં ન પ્રાપ્નોતિ, સા હિ ‘જત્રુમૂલાત્ પ્રધાવિતા’ ઇતિ પઠ્યતે; ચરકમતે તુ વ્યપેતાં ન પ્રાપ્નોતિ, સાઽપિ ‘જત્રુમૂલાદસન્તતા’ ઇતિ પઠ્યતે; તસ્માત્ પિત્તસ્થાનસમુદ્ભવાવિતિ વિશેષણં છત્રિણો ગચ્છન્તીતિ ન્યાયેન બોધ્યમ્| શીતશબ્દઃ પાનાદિભિસ્ત્રિભિઃ સમ્બધ્યતે| રજો ધૂલિઃ, સા ચ ધૂમવન્નાસાદિપ્રવેશાત્ કારણમ્| વ્યાયામકર્મ ધનુરાકર્ષણાદિવ્યાપારઃ, વેગાઘાતો મલાદિવેગવિધારણમ્, અપતર્પણમનશનાદિ| કાસશ્ચોક્તોઽપ્યેકનિદાનત્વપ્રતિપાદનાર્થં પુનરભિહિત ઇતિ||૧-૨||

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

સમાનનિદાનત્વાત્કાસનિદાનાનન્તરં હિક્કાશ્વાસાવાહ– વિદાહીત્યાદિ| વિદાહીનિ યાન્ત્રિકેક્ષુરસમદ્યમરિચાદીનિ વિદહનશીલાનિ, ગુરૂણિ ગુણતઃ પાકતશ્ચ, વિષ્ટમ્ભીનિ ચણકાદીનિ, અભિષ્યન્દીનિ આભિમુખ્યેન સ્યન્દિતું શીલં યેષાં તાન્યભિષ્યન્દનશીલાનિ ફાણિતમાષમત્સ્યક્ષીરાદીનિ| શીતશબ્દઃ પાનાદિભિસ્ત્રિભિઃ સમ્બધ્યતે; રજો ધૂલિઃ, સા ચ ધૂમવત્ નાસાદિપ્રવેશાત્ કારણમ્| વ્યાયામકર્મ ધનુરાકર્ષણાદિવ્યાપારઃ, વેગાઘાતો મલાદિવેગધારણમ્, અપતર્પણમનશનાદિ| ત્રયાણામેકકારણત્વેન કથં ભેદઃ? ઉચ્યતે– દોષજન્યભેદાદ્ભેદઃ| કાસો વાતિકઃ, પૈત્તિકઃ, શ્લૈષ્મિકશ્ચ; હિક્કાશ્વાસૌ તુ કફવાતાત્મકાવેવ| યદુક્તં દૃઢબલેન– “કફવાતાત્મકાવેતૌ પિત્તસ્થાનસમુદ્ભવૌ” ઇતિ| સુશ્રુતેઽપિ– “વાયુઃ કફેનાનુગતઃ પઞ્ચ હિક્કાઃ કરોતિ હિ” ઇતિ||૧||૨||

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

હિક્કાનાં સ્વરૂપં નિરુક્તિં ચાહ– મુહુર્મુહુરિત્યાદિ| વાયુરત્ર સોદાનઃ પ્રાણ ઇત્યાહુઃ| ઉદેતિ ઊર્ધ્વં ગચ્છતિ| સસ્વન ઇતિ ‘હિક્’ ઇતિ શબ્દવાન્| ઊર્ધ્વગમનમેવ વિશિનષ્ટિ– યકૃદિત્યાદિ| અત્ર પ્લિહેતિ હ્રસ્વેકારશ્છન્દોનુરોધાત્| મુખાદિતિ લ્યબ્લોપે કર્મણિ પઞ્ચમી, તેન યકૃત્પ્લીહાન્ત્રાણિ મુખમાનીય, આક્ષિપન્ નિઃસારયન્નિવેત્યર્થઃ| સ ઇતિ વાયુઃ| ‘હિનસ્ત્યસૂન્’ ઇતિ હિક્કેતિ નિરુક્તિઃ પૃષોદરાદિના રૂપસિદ્ધિઃ| ‘હિગિતિ કૃત્વા કાયતિ શબ્દાયતે ઇતિ હિક્કા’ શાબ્દિકાઃ||૩||

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

સમ્પ્રાપ્તિમાહ– મુહુર્મુહુરિત્યાદિ| વાયુરિતિ, સોદાનઃ પ્રાણો વાયુઃ સસ્વનઃ શબ્દવાન્, મુહુર્વારંવારમ્, ઉદેતિ ઊર્ધ્વં ગચ્છતિ, ઊર્ધ્વગતત્વાત્| યકૃત્પ્લીહાન્ત્રાણિ મુખાદિવેત્યત્ર મુખશબ્દેન પ્રાણોદકાન્નવાહીનિ સ્રોતાંસિ ભણ્યન્તે; ઉક્તં ચ તન્ત્રાન્તરે– “પ્રાણોદકાન્નવાહીનિ સ્રોતાંસિ વિકૃતોઽનિલઃ| હિક્કાઃ કરોતિ સંરુધ્ય તાસાં લિઙ્ગં પૃથક્છૃણુ” ઇતિ| હિક્કાશબ્દોઽત્ર દ્વિરાવર્તયિતવ્યઃ; તેન હિક્કેતિ હિક્કાસ્વરૂપકથનં સ્યાત્, સ ઘોષવાનિત્યાદિના હિક્કાનિરુક્તિકથનમિતિ| સસ્વન ઇત્યનેન ગતત્વાત્ સ ઘોષવાનિત્યભિધાનં નિરુક્તિપ્રદર્શનાર્થમ્| સ ઇતિ વાયુઃ, હિનસ્ત્યસૂનિતિ હિક્કેતિ પૃષોદરાદિત્વાત્સાધુઃ| હિગિતિ કૃત્વા કાયતિ શબ્દાયતે ઇતિ હિક્કેતિ શાબ્દિકાઃ||૩||

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

તાસાં ભેદં સમ્પ્રાપ્તિં ચાહ– અન્નજામિત્યાદિ| યમલૈવ ચરકે વ્યપેતેતિ નામ્ના પઠિતા, અન્નપાને વ્યપેતે પરિણતે જાયતે ઇત્યતો હેતોઃ; અસ્યાં ચાનુક્તમપિ યમલવેગત્વં સુશ્રુતદર્શનાદ્વિજ્ઞેયમ્| અન્નજાયાઃ સાધ્યત્વેન પ્રાશસ્ત્યાત્ પૂર્વમભિધાનમ્||૪||

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

તાસાં ભેદં સમ્પ્રાપ્તિં ચાહ– અન્નજામિત્યાદિ| અન્નજેત્યાદીનિ તાસાં નામાનિ||૪||

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

પૂર્વરૂપમાહ– કણ્ઠોરસોરિત્યાદિ| વદનસ્ય કષાયતા વાતાત્, નતુ કફાન્માધુર્યં, વ્યાધિપ્રભાવાત્||૫||

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

પૂર્વરૂપમાહ– કણ્ઠ ઇત્યાદિ| વદનસ્ય કષાયતા વાતાત્, ન તુ કફાન્માધુર્યં; વ્યાધિપ્રભાવાત્| કુક્ષેરુદરસ્ય, આટોપઃ પૂર્ણત્વમિવ||૫||

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

અન્નજાયા લક્ષણમાહ– પાનાન્નૈરિત્યાદિ| હિક્કયતિ હિક્કાં કરોતિ||૬||

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

અન્નજાલક્ષણમાહ– પાનાન્નૈરિત્યાદિ| શીતૈરિતિ શેષઃ| અતિસંયુક્તૈરિતિ ઉપર્યુપર્યત્યુપયુક્તૈઃ| સહસા પીડિતોઽનિલો હૃદિસ્થઃ પ્રાણો વાયુરૂર્ધ્વગતત્વાદ્ધિક્કયતિ હિક્કાં કરોતિ, સા હિક્કા અન્નજેતિ કથ્યતે||૬||

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

યમલામાહ– ચિરેણેત્યાદિ| કમ્પયન્તી શિરોગ્રીવમિત્યુપલક્ષણં, તેન ચરકક્તપ્રલાપમૂર્છાવમિતૃષ્ણાવૈચિત્ત્યજૃમ્ભાવિપ્લુતાક્ષત્વમુખશોષા બોધ્યા ઇતિ ગયદાસઃ||૭||

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

યમલામાહ– ચિરેણેત્યાદિ| યા હિક્કા યમલૈર્વેગૈર્યુગ્મૈરુપક્રમૈઃ શિરોગ્રીવં કમ્પયતિ ચરકલેન પ્રવર્તતે તાં નામતો યમલામાહુઃ||૭||

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

ક્ષુદ્રામાહ– પ્રકૃષ્ટેત્યાદિ| પ્રકૃષ્ટકાલૈશ્ચિરેણ| જત્રુ કણ્ઠોરસોઃ સન્ધિરિતિ જેજ્જટઃ; જત્રુ ગ્રીવામૂલં, તદ્ગ્રહણેનૈવ હૃદયક્લોમકણ્ઠગ્રહણમિતિ ગયદાસઃ||૮||

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

ક્ષુદ્રામાહ– વિકૃષ્ટકાલૈરિત્યાદિ| વિકૃષ્ટકાલૈરચરકલૈઃ મન્દવેગૈઃ| જત્રુઃ કક્ષોરસોઃ સન્ધિરિતિ જેજ્જટઃ, જત્રુમૂલગ્રહણેન હૃદયક્લોમકણ્ઠસ્ય ગ્રહણમિતિ ગયદાસઃ| ઇયં નામતઃ ક્ષુદ્રિકા||૮||

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

ગમ્ભીરામાહ– નાભીત્યાદિ| નાભિપ્રવૃત્તેતિ નાભિતઃ પ્રભૃતિ સઞ્જાતા, અત એવાસ્યા ગમ્ભીરત્વમ્| અનેકોપદ્રવવતી તૃષ્ણાજ્વરાદિયુક્તા||૯||

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

ગમ્ભીરામાહ– નાભીત્યાદિ| ય હિક્કા નાભિપ્રવૃત્તેતિ નાભિતઃ પ્રવૃત્તા સઞ્જાતા, અત એવાસ્યા ગમ્ભીરત્વમ્| અનેકોપદ્રવવતી તૃષ્ણાજ્વરાદિયુક્તા| સેયં નામતો ગમ્ભીરા||૯||

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

મહતીમાહ– મર્માણીત્યાદિ| મર્માણીતિ પ્રધાનાનિ બસ્તિહૃદયશિરાંસિ, ઇયં નામતો મહાહિક્કા||૧૦||

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

મહતીમાહ– મર્માણીત્યાદિ| મર્માણીતિ પ્રધાનાનિ બસ્તિહૃદયશિરાંસિ, ||૧૦||

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

અવસ્થાયામસાધ્યત્વમાહ– આયમ્યત ઇત્યાદિ| આયમ્યતે વિસ્તાર્યત ઇવ| દૃષ્ટિશ્ચોર્ધ્વં ‘ભવતિ’ ઇતિ શેષઃ| નામ્યતે આકુઞ્ચ્યતે દેહ ઇતિ સમ્બન્ધ ઇતિ જેજ્જટગયદાસૌ| ‘તામ્યતિ’ ઇતિ પાઠાન્તરે મુહ્યતિ હિક્કી| ક્ષૌતિ છિક્કતિ| તૌ દ્વાવિતિ આયમ્યત ઇત્યાદિના નિત્યમિત્યન્તેનૈકાવસ્થો હિક્કી, ક્ષીણેત્યાદિનાઽતિમાત્રાન્તેનાપરઃ; સાધ્યાનામપિ મધ્યે એવંવિધૌ વર્જયેદિત્યર્થઃ| ગમ્ભીરામહત્યોઃ સ્વભાવાદેવાસાધ્યત્વમિતિ તદ્યુક્તૌ હિક્કમાનાવન્ત્યૌ શેષપઠિતાવસાધ્યૌ; પાઠાન્તરાણિ વ્યાખ્યાવિશેષાશ્ચ વિસ્તરભયાન્ન લિખિતાઃ| આસાં યા સેતિ આસાં સાધ્યહિક્કાનાં મધ્યે યાઽતિસઞ્ચિતદોષાદેર્ભવતિ સા હન્તીતિ યોજ્યમ્; અથવા આસામિતિ પઞ્ચવિધાનામેવ| તેન મહતીપ્રભૃતીનાં સ્વરૂપેણ યદસાધ્યત્વમુક્તં તત્ પ્રાયિકમ્| યદાહ જતૂકર્ણઃ– “ આદ્યા દુઃસાધ્યા યમિકા મોહતૃષ્ણાવતઃ સદ્યઃપ્રાણહૃત્|” ઇતિ| યમિકેત્યાદિ| યમિકા ચેત્યનેન ચકારાત્ ક્ષુદ્રા અન્નજા વા યા સાધ્યત્વેનોક્તા સા યમલૈર્વેગૈર્જાયમાના હન્તીતિ યોજ્યમ્| સૈવાક્ષીણાદેઃ સાધ્યા ભવતીત્યાહ– અક્ષીણ ઇત્યાદિ| અક્ષીણો બલવાન્| અદીનઃ પ્રસન્નમનાઃ| અન્યે તુ અન્નજાં યમલામિત્યાદિસુશ્રુતગ્રન્થપઠિતાં યમલાં યમિકાશબ્દેન વ્યાચક્ષતે| તન્ન, યમિકા ચ પ્રલાપાર્તીત્યાદિશ્લોકશ્ચરકે પઠિતઃ, અત્ર યમલા યમિકાનામ્ના ન પઠિતૈવ હિક્કેતિ| યમિકાશબ્દેનૈવાર્થગત્યા વ્યપેતોચ્યતેતિ ચેત્, ન, તર્હિ વ્યપેતા ચ પ્રલાપાર્તીત્યેવમભિદધ્યાત્||૧૧-૧૪||

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

અવસ્થાયામસાધ્યલક્ષણમાહ– આયમ્યત ઇત્યાદિ| આયમ્યતે વિસ્તાર્યત ઇવ દેહઃ| દૃષ્ટિશ્ચોર્ધ્વં ‘ભવતિ’ ઇતિ શેષઃ| નામ્યતે આકુઞ્ચતે દેહ ઇતિ સમ્બન્ધ ઇતિ જેજ્જટગયદાસૌ| ‘તામ્યતે’ ઇતિ પાઠાન્તરં, તત્ર મુહ્યતીત્યર્થઃ| યશ્ચ ક્ષીણોઽન્નદ્વેષી, અતિક્ષૌતિ છિક્કતિ તાં હિક્કાં વર્જયેત્, દ્વૌ ચાન્ત્યૌ વર્જયેત્| અન્ત્યાવિતિ ગમ્ભીરા મહતી ચેતિ| સાધ્યાનામપ્યવસ્થાવિશેષેણાસાધ્યત્વમાહ– અતિસઞ્ચિતદોષસ્યેત્યાદિ| આસાં સાધ્યાનાં મધ્યે યા હિક્કા અતિસઞ્ચિતદોષાદેર્ભવતિ સા નરં હન્તીતિ બોદ્ધવ્યમ્| મહતીપ્રભૃતીનાં તુ સ્વરૂપેણૈવાસાધ્યત્વમુક્તં તત્પ્રાયિકમિતિ| પુનરવસ્થાવિશેષેણાસાધ્યત્વમાહ– યમિકેત્યાદિ| અત્રાન્નજા ક્ષુદ્રા ચ સાધ્યૈવ, યમલવેગવતોઽસાધ્યેત્યુચ્યતે; ન તુ યમલા, ચરકોક્તત્વાત્| અક્ષીણો બલવાન્, અદીનઃ પ્રસન્નમનાઃ, સ્થિરાણિ ધાત્વિન્દ્રિયાણિ યસ્ય સ તથા; અન્યથા એતદ્વિપરીત ઇતિ||૧૧-૧૪||

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

શ્વાસાનાહ– મહોર્ધ્વેત્યાદિ| એકો વિશેષત ઇતિ શ્વાસત્વેનૈક એવ સન્ વિશેષં હેતુલિઙ્ગભેદં પ્રાપ્ય પઞ્ચધા ભિદ્યતે, પઞ્ચસુ શ્વાસત્વં વેગવદૂર્ધ્વવાતત્વં; યદુક્તમન્યૈઃ– “શ્વાસસ્તુ ભસ્ત્રિકાધ્માનસમવાતોર્ધ્વગામિતા|” ઇતિ| સઙ્ખ્યેયનિર્દેશાદેવ પઞ્ચપ્રકારત્વે સિદ્ધે પઞ્ચવચનં તમકભેદસ્ય પ્રતમકસ્ય પૃથક્ત્વસઙ્ખ્યાનિરાસાર્થમ્||૧૫||

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

હિક્કાશ્વાસયોરેકહેતુત્વાદ્ધિક્કાનન્તરં શ્વાસમાહ– મહેત્યાદિ| સ મહાવ્યાધિઃ શ્વાસત્વેન એક એવ સન્ વિશેષહેતુલિઙ્ગભેદં પ્રાપ્ય મહોર્ધ્વાદિભેદૈઃ પઞ્ચધા ભિદ્યતે| પઞ્ચસ્વપિ શ્વાસત્વં વેગવદૂર્ધ્વવાતત્વમ્| ઉક્તં ચ તન્ત્રાન્તરે– “શ્વાસસ્તુ ભસ્ત્રિકાધ્માનસમવાતોર્ધ્વગામિતા” ઇતિ| સઙ્ખ્યેયનિર્દેશાદેવ પઞ્ચપ્રકારકે સિદ્ધે પઞ્ચવચનં તમકભેદસ્ય પ્રતમકસ્યાધિક સઙ્ખ્યાનિષેધાર્થમ્| તન્ત્રાન્તરે પઞ્ચાનામપિ દોષોત્કટત્વમુક્તમ્– “વાતેન ક્ષુદ્રકઃ, શ્લેષ્મભૂયિષ્ઠસ્તમકઃ સ્મૃતઃ| છિન્નઃ પિત્તપ્રધાનઃ સ્યાદન્યૌ મારુતકોપજૌ” ઇતિ||૧૫||

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

સમ્પ્રાપ્તિમાહ– યદેત્યાદિ| સ્રોતાંસીતિ હિક્કાનિર્દિષ્ટપ્રાણોદાનવહાનિ | કફઃ પૂર્વં પ્રધાનં યસ્ય સ તથા| તેનૈવ કફેન રુદ્ધઃ વિમાર્ગગતિર્વિમાર્ગગત્વેન વિષ્વગ્વ્રજતિ વિષ્વગઞ્ચતીતિ વિષ્વક્ સર્વત ઇત્યર્થઃ||૧૬-૧૭||

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

તસ્ય પૂર્વરૂપમાહ– પ્રાગ્રૂપમિત્યાદિ| શૂલમુદરે, આધ્માનમાટોપઃ, આનાહઃ આમં શકૃદ્વા વિગુણાનિલેન વિબદ્ધમ્ (અયથાવત્પ્રવૃત્તમ્)| શઙ્ખનિસ્તોદઃ શઙ્ખયોર્વ્યથા|| તસ્ય સમ્પ્રાપ્તિમાહ– યદેત્યાદિ| યદા કફપૂર્વકઃ કફપ્રધાનો વાયુઃ, તેનૈવ કફેન સંરુદ્ધગતિઃ વિમાર્ગગઃ, પ્રાણોદકાન્નવાહીનિ સ્રોતાંસિ સંરુધ્ય, વિષ્વગ્વ્રજતિ સર્વત્ર પ્રસરતિ, તદા શ્વાસાન્ કરોતિ||૧૬-૧૭||

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

મહાશ્વાસલક્ષણમાહ– ઉદ્ધૂયમાનેત્યાદિ| ઉદ્ધૂયમાનવાત ઇતિ ઉત્ ઊર્ધ્વં ધૂયમાનો નીયમાનો વાતો યસ્ય સ તથા| શબ્દવત્ સશબ્દં યથા ભવતિ| ઉચ્ચૈર્દીર્ઘમ્| સંરુદ્ધો મત્તર્ષભ ઇવેતિ સ્વરવિશેષજ્ઞાપનાર્થમયં દૃષ્ટાન્તઃ| જ્ઞાનં શાસ્ત્રં, વિજ્ઞાનં તદર્થનિશ્ચયઃ| વિભ્રાન્તલોચનઃ ચઞ્ચલનેત્રઃ| વિવૃતે સ્તબ્ધે અક્ષ્યાનને યસ્ય સ તથા; નેત્રસ્ય વિભ્રાન્તસ્તબ્ધત્વે કાલભેદાદિતિ જેજ્જટઃ| વિશીર્ણવાક્ વક્તુમક્ષમઃ, મન્દવચનો વા| દીનઃ ક્લાન્તમનાઃ; હીનમિતિ પાઠાન્તરમયુક્તં, દૂરાદ્વિજ્ઞાયતે ભૃશમિત્યનુપપત્તેરિત્યાહુઃ||૧૮-૨૦||

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

મહાશ્વાસલક્ષણમાહ– ઉદ્ધૂયમાનેત્યાદિ| ઉત્ ઊર્ધ્વં ધૂયમાનો વાતો યસ્ય સ તથા, શબ્દવત્ સશબ્દો યથા ભવતિ તથા, એવમુચ્ચૈઃ શ્વસિતિ, દુઃખિતો દુઃખયુક્તઃ, અનિશમનવરતમ્, ક ઇવ? સંરુદ્ધો મત્તર્ષભ ઇવ મત્તમહોક્ષ ઇવ, સ્વરવિશેષજ્ઞાપનાર્થમયં દૃષ્ટાન્તઃ| જ્ઞાનં શાસ્ત્રં, વિજ્ઞાનં તદર્થનિશ્ચયઃ| વિભ્રાન્તલોચનશ્ચઞ્ચલાક્ષઃ| વિવૃતે સ્તબ્ધે અક્ષિણી નયને આનનં ચ યસ્ય સ તથા| નેત્રસ્ય વિભ્રાન્તસ્તબ્ધત્વે કાલભેદાદિતિ જેજ્જટઃ| વિશીર્ણવાક્ વક્તુમક્ષમો મન્દવચનો વા| દીનઃ ક્લાન્તમનાઃ| અસ્ય ચ શ્વાસવતઃ શ્વસિતમત્યર્થં દૂરાદેવ શ્રૂયતે| અનેન મહાશ્વાસેનોપસૃષ્ટો યુક્તઃ શીઘ્રમેવ વિનશ્યતિ||૧૮-૨૦||

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

ઊર્ધ્વશ્વાસલક્ષણમાહ– ઊર્ધ્વમિત્યાદિના| ઊર્ધ્વમિતિ વિશેષપરં, સર્વશ્વાસાનાં તથાવિધત્વાત્| દીર્ઘમિતિ દીર્ઘકાલમ્| નચ પ્રત્યાહરત્યધ ઇતિ ન શ્વાસમધઃ કરોતિ દીર્ઘકાલમિત્યર્થઃ| શ્લેષ્માવૃતમુખસ્રોતા ઇતિ શ્લેષ્મણા આવૃતાનિ મુખં સ્રોતાંસિ ચ યસ્ય સ તથા| ક્રુદ્ધગન્ધવહાર્દિતઃ કુપિતવાતપીડિતઃ; સમસ્તપાઠે તુ શ્લેષ્માવૃતમુખસ્રોતસ્ત્વેન ક્રુદ્ધો યો ગન્ધવહસ્તેનાર્દિતઃ| વિપશ્યંસ્તુ ઇતસ્તત ઇતિ ઇતસ્તતો વિકૃતિં પશ્યન્| ‘ઊર્ધ્વં શ્વસિતિ યો દીર્ઘં ન ચ પ્રત્યાહરત્યધઃ’ ઇતિ યદુક્તં તત્ર હેતુમાહ– ઊર્ધ્વશ્વાસ ઇત્યાદિ| નિરુધ્યત ઇતિ હૃદય એવાતિસ્તમ્ભિતઃ| અથવા શ્વાસો વાતઃ સોઽધો ન વર્તતે| ઊર્ધ્વં શ્વાસ ઊર્ધ્વશ્વાસઃ| તામ્યતો ગ્લાયતો મુહ્યતશ્ચાસૂન્ પ્રાણાન્ હન્તિ, નાન્યથેતિ||૨૧-૨૩||

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

ઊર્ધ્વશ્વાસમાહ– ઊર્ધ્વમિત્યાદિ| ઊર્ધ્વશ્વાસે પુમાન્ દીર્ઘકાલમૂર્ધ્વં શ્વાસિતિ, ન ચ પ્રત્યાહરત્યધ ઇતિ ન શ્વાસમધઃ કરોતિ દીર્ઘકાલમિત્યર્થઃ; સર્વશ્વાસાનામૂર્ધ્વગત્વાદત્રોર્ધ્વમિતિ વિશેષપરમ્| શ્લેષ્મણા આવૃતં મુખં સ્રોતાંસિ ચ યસ્ય સ તથા; અથવા શ્લેષ્માવૃતાનિ મુખસમ્બન્ધીનિ સ્રોતાંસિ યસ્ય સ તથા| ક્રુદ્ધગન્ધવહાર્દિતઃ કુપિતવાતપીડિતઃ, અથવા શ્લેષ્માવૃતમુખસ્રોતસ્ત્વેન ક્રુદ્ધો યો ગન્ધવહસ્તેનાર્દિતઃ| ઊર્ધ્વં દૃષ્ટિર્દર્શનં યસ્ય સ ઊર્ધ્વદૃષ્ટિઃ| વિપશ્યન્નિતસ્તતો વિકૃતં પશ્યન્, વિભ્રાન્તાક્ષઃ પરિક્ષિપ્તનેત્રઃ, પ્રમુહ્યન્ મોહમુપગચ્છન્, શુષ્કાસ્યઃ શુષ્કમુખઃ, અરતિઃ કસ્મિન્નપિ વિષયે ન ચિરાવસ્થિતિઃ| ઊર્ધ્વં શ્વસિતિ ન ચાધઃ પ્રત્યાહરતીતિ યદુક્તં તત્ર હેતુમાહ– ઊર્ધ્વેત્યાદિ| નિરુધ્યત ઇતિ હૃદય એવ સ્તમ્ભિતઃ સ્યાત્, અથવા શ્વાસો વાતઃ સોઽધો ન પ્રવર્તતે ઊર્ધ્વશ્વાસે| તામ્યતો ગ્લાયતઃ; મુહ્યતસ્તમસિ મજ્જત ઇવ, અથવા નિશ્ચેષ્ટાવતઃ, તસ્યૈવંવિધપુરુષસ્ય અસૂન્ પ્રાણાન્ હન્તિ નાન્યથેતિ||૨૧-૨૩||

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

છિન્નશ્વાસલક્ષણમાહ– યસ્ત્વિત્યાદિ| વિચ્છિન્નં સવિચ્છેદમ્| સર્વપ્રાણેન ન વા શ્વસિતિ શ્વાસં ન લભતે| મર્મચ્છેદરુગર્દિત ઇતિ હૃદયચ્છેદવેદનયા પીડિતઃ| દહ્યમાનેન બસ્તિનોપલક્ષિતઃ, એતેન વાતસ્ય પિત્તાનુબન્ધો દર્શિતઃ| વિપ્લુતાક્ષઃ ચઞ્ચલનેત્રોઽશ્રુપૂર્ણચક્ષુર્વા| રક્તૈકલોચનત્વં વ્યાધિપ્રભાવાત્, દોષાત્તુ દ્વયોરપિ સ્યાત્| વિચેતા ઉદ્વિગ્નચિત્તઃ| વિચ્છિન્નો વિમોક્ષિતસન્ધિઃ, ‘પીડિત’ ઇત્યન્યે; ‘વિહતઃ’ ઇતિ પાઠાન્તરમ્||૨૪-૨૬||

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

અથ છિન્નં લક્ષયતિ– ય ઇત્યાદિ| વિચ્છિન્નમિવ વિચ્છિન્નમન્તરાઽન્તરા વિચ્છિદ્યમાનમનુવર્તતે સાન્તરાયમિત્યર્થઃ| સર્વપ્રાણેન સમસ્તયા શક્ત્યા, દુઃખાર્તઃ સન્, ન વા શ્વસિતિ| મર્મચ્છેદરુગર્દિત ઇતિ મર્માણિ હૃદયબસ્તિશિરાંસિ તેષાં છેદનેનેવ પીડિતઃ| દહ્યમાનેન બસ્તિનોપલક્ષિતઃ| એતેન વાતસ્ય પિત્તાનુબન્ધો દર્શિતઃ| વિપ્લુતાક્ષઃ ચલચ્ચક્ષુઃ અશ્રુપૂર્ણચક્ષુર્વા| રક્તૈકલોચનત્વં વ્યાધિદોષાત્, અન્યથા દ્વયોરપિ સ્યાત્||૨૪-૨૬||

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

તમકશ્વાસલક્ષણમાહ– પ્રતિલોમમિત્યાદિ| શ્લેષ્માણં સમુદીર્ય ચેત્યનેન સામાન્યસમ્પ્રાપ્તિલબ્ધસ્યાપિ શ્લેષ્મણઃ પુનરભિધાનાદિહ વિશેષેણ કારણત્વં બોધયતિ| તેન રુદ્ધઃ કફેનાવૃતઃ| ઘુર્ઘુરકં કણ્ઠે ઘુર્ઘુરશબ્દમ્| પ્રાણપ્રપીડકં પ્રાણાધિષ્ઠાનહૃદયસ્ય પીડકમ્| પ્રતામ્યતિ તમસિ પ્રવિશતીવ| સન્નિરુધ્યતે ‘નિશ્ચેષ્ટો ભવતિ’ ઇતિ ચક્રઃ, જેજ્જટસ્તુ સન્નિરુધ્યતે ‘શ્વાસઃ’ ઇતિ | તસ્યૈવેતિ શ્લેષ્મણઃ| સુખં સુખમિવ| ઉદ્ધ્વંસતે કણ્ડૂયતે| પાર્શ્વે ઇતિ કર્મપદમ્, અવગૃહ્ણાતિ પીડયતિ| ઉષ્ણમભિનન્દતિ વાતકફારબ્ધત્વાત્| ઉચ્છ્રિતાક્ષ ઉચ્છૂનનેત્રઃ| લલાટેનેત્યુપલક્ષણે તૃતીયા| અવધમ્યતે ગજારૂઢસ્યેવ સર્વગાત્રં ચાલ્યતે||૨૭– ૩૪||

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

તમકલક્ષણમાહ– પ્રતીત્યાદિ| યદિ વાયુઃ પ્રતિલોમં વૈપરીત્યેન સ્રોતાંસિ પ્રતિપદ્યતે પ્રાપ્નોતિ, તદા સ વાયુઃ શ્લેષ્માણં સમુદીર્યં ઊર્ધ્વપ્રેરણયા ગ્રીવાં શિરશ્ચ સઙ્ગૃહ્ય સમન્તાત્ ગૃહીત્વા પીનસં કરોતિ, પશ્ચાત્તેનૈવાવૃતઃ કણ્ઠે ઘુરઘુરશબ્દં કરોતિ, પ્રાણપ્રપીડકં પ્રાણાધિષ્ઠાનહૃદયપ્રપીડકં શ્વાસં કરોતિ, તેન શ્વાસવેગેન પ્રતામ્યતિ તમસિ પ્રવિશતીવેતિ, સન્નિરુધ્યતે નિશ્ચેષ્ટો ભવતીતિ ચરકઃ, જેજ્જટસ્તુ સંરુધ્યતે ‘શ્વાસઃ’ ઇતિ શેષઃ| મુચ્યમાનેન કફેનાતીવ દુઃખિતો ભવતિ| તસ્યૈવ શ્લેષ્મણો વિમોક્ષાન્તે મુહૂર્તં સુખં પ્રાપ્નોતિ | ઉદ્ધ્વંસતે કણ્ડૂયતે| પાર્શ્વેઽવગૃહ્ણાતિ પીડયતિ પરં શયાનસ્ય, આસીનઃ સન્ સુખં લભતે| ઉષ્ણમભિનન્દતિ વાતકફારબ્ધત્વાત્| ઉચ્છ્રિતાક્ષઃ ઉચ્છૂનાક્ષઃ, સ્વિદ્યતા લલાટેનોપલક્ષિતઃ| અવધમ્યતે ગજારૂઢસ્યેવાખિલગાત્રં ચાલ્યતે||૨૭-૩૪||

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

તમકસ્યૈવ પિત્તાનુબન્ધત્વાજ્જ્વરાદિયોગેન પ્રતમકસઞ્જ્ઞામાહ– જ્વરેત્યાદિ| જ્વરમૂર્છાભ્યાં પરીતો જ્વરમૂર્છાપરીતઃ; જ્વરેણ મૂર્છા જ્વરમૂર્છેતિ જેજ્જટઃ| એતસ્યૈવાપરકારણં લક્ષણં ચાહ– ઉદાવર્તેત્યાદિ| ઉદાવર્તો રોગઃ, રજો ધૂલિઃ, અજીર્ણમામાદિ, ક્લિન્નં વિદગ્ધં, કાયે વેગાનાં નિરોધઃ કાયનિરોધઃ; અથવા ક્લિન્નકાયો વૃદ્ધનર ઇત્યાહુઃ, નિરોધઃ વેગનિરોધઃ, અથવા કુયોગિનાં કુમ્ભકાદિરૂપવાતનિરોધ ઇતિ જેજ્જટઃ| તમસા અન્ધકારેણ, માનસદોષેણ વા; અત્યર્થમિતિ ઇતરકારણાપેક્ષયા વિશેષેણ; વાતકફારબ્ધોઽપિ પિત્તસમ્બન્ધાત્ શીતૈરુપશામ્યતીત્યાહુઃ| સન્તમકઃ પ્રતમક એવેતિ| અન્યે તુ ઉદાવર્તેત્યાદિના પ્રતમકસ્યોપસર્ગમાહુરિતિ જેજ્જટઃ||૩૫-૩૬||

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

તમકસ્યૈવ પિત્તાનુબન્ધકત્વાજ્જ્વરાદિયોગેન પ્રતમકસઞ્જ્ઞામાહ– જ્વરેત્યાદિ| જ્વરમૂર્છાભ્યાં પરીતો જ્વરમૂર્છાપરીતઃ, જ્વરેણ વા મૂર્છા, ઇતિ જેજ્જટઃ| એતસ્યૈવાપરલક્ષણં કારણં ચાહ– ઉદાવર્તેત્યાદિ| ઉદાવર્તો રોગવિશેષઃ, રજો ધૂલિઃ, અજીર્ણમામાદિ, ક્લિન્નં વિદગ્ધં, કાયવેગાનાં નિરોધઃ, એતૈર્હેતુભિઃ જનિતઃ; અન્યે “ક્લિન્નકાયો વૃદ્ધનરઃ” ઇત્યાહુઃ, નિરોધો વેગનિરોધઃ| જેજ્જટસ્તુ કુયોગિનાં કુમ્ભકાદિવાતનિરોધજઃ| તમસા અન્ધકારેણ, માનસતમોગુણાદિદોષેણ વા| અત્યર્થમિતિ ઇતરકારણાપેક્ષયા વિશેષેણ વાતકફારબ્ધપિત્તસમ્બન્ધાત્| શીતૈરુપશામ્યતીતિ તમસ્યન્ધકારે મજ્જત ઇવાસ્ય પુરુષસ્ય તં પ્રતમકમાહુઃ||૩૫-૩૬||

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

ક્ષુદ્રશ્વાસમાહ– રૂક્ષેત્યાદિ| રૂક્ષમન્નપાનમ્| ક્ષુદ્રોઽલ્પનિદાનલિઙ્ગઃ| ઉદીરયન્ ઊર્ધ્વં ગચ્છન્| ઇતરે ઉર્ધ્વશ્વાસાદયઃ| સ સાધ્ય ઉક્ત ઇતિ છેદઃ| સર્વે મહાશ્વાસાદયોઽવ્યક્તલક્ષણાઃ સન્તઃ સાધ્યા ઇતિ યોજ્યમ્| ત્રયઃ શ્વાસા ન સિધ્યન્તિ મહોર્ધ્વચ્છિન્નાઃ સમ્પૂર્ણલક્ષણાઃ ||૩૭-૪૦||

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

ક્ષુદ્રમાહ– રૂક્ષેત્યાદિ| રૂક્ષમન્નપાનમ્, આયાસો વ્યાયામઃ, તજ્જનિતઃ| ક્ષુદ્ર ઇતિ ક્ષુદ્રશ્વાસઃ, અલ્પનિદાનલિઙ્ગત્વાત્ ક્ષુદ્રઃ| કોષ્ઠે વાતં પ્રકોપયત્ ક્ષુદ્રશ્વાસં કરોતિ| સ દુઃખેન ક્ષુદ્રશ્વાસઃ નાઙ્ગપ્રબાધકો ભવતિ| કિન્તુ સ ગાત્રાણિ ન હિનસ્તિ મારણાત્મકો ન ભવતિ| ન ચ દુઃખકારી યથા ઇતરે ચત્વારઃ| ઇન્દ્રિયાણાં વ્યથાં નાપાદયેત્| કાઞ્ચિદપિ રુજં રોગં નાપાદયેત્| સર્વેષાં સાધ્યત્વમાહ– સ ઇત્યાદિ| સ ક્ષુદ્રશ્વાસો બલિનઃ પુરુષસ્ય સાધ્યઃ, સર્વે મહાશ્વાસાદયોઽવ્યક્તલક્ષણાઃ સન્તઃ સાધ્યા ઇતિ યોજ્યમ્| સાધ્યાસાધ્યાનાહ– ક્ષુદ્ર ઇત્યાદિ| તેષાં શ્વાસાનાં ક્ષુદ્રઃ સાધ્યતમઃ, તમકો યાપ્યઃ, મહોર્ધ્વચ્છિન્નાસ્ત્રયઃ સમ્પૂર્ણલક્ષણા અસાધ્યાઃ, દુર્બલસ્ય તમકોઽસાધ્યઃ||૩૭-૪૦||

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

ઉપેક્ષણાસમ્યગુપક્રમાભ્યાં હિક્કાશ્વાસયોઃ શીઘ્રાવશ્યમારકત્વમાહ– કામમિત્યાદિ| કામમનુમતૌ, પ્રાણહરાઃ સન્નિપાતજ્વરાદયઃ| શેષં સુબોધમિતિ||૪૧||

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

હિક્કાશ્વાસયોઃ શીઘ્રાવશ્યમારકત્વમાહ– કામમિત્યાદિ| કામમિત્યનુમતૌ, પ્રાણહરાઃ સન્નિપાતાદયો રોગાઃ બહવઃ સન્તિ, તે તથા પ્રાણહરા ન ભવન્તિ, યથા શ્વાસશ્ચ હિક્કા ચ એતૌ રોગાવાશુ શીઘ્રં પ્રાણાન્ હરતઃ||૪૧||

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

ઇતિ શ્રીવિજયરક્ષિતકૃતાયાં મધુકોશવ્યાખ્યાયાં હિક્કાશ્વાસનિદાનં સમાપ્તમ્||૧૨||

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

ઇતિ શ્રીવાચસ્પતિવૈદ્યવિરચિતાયાં માધવનિદાનટીકાયામાતઙ્કદર્પણાભિધાયાં શ્વાસનિદાનં સમાપ્તમ્||૧૨||