Skip to content

38. galagaṇḍagaṇḍamālāpacīgranthyarbudanidānam

Adhikarana galagaṇḍasya sāmānyalakṣaṇam (1) · Śloka 1

atha galagaṇḍa-gaṇḍamālāpacī-granthyarbudanidānam | nibaddhaḥ śvayathuryasya muṣkavallambatē galē | mahān vā yadi vā hrasvō galagaṇḍaṁ tamādiśēt ||1|| (su. ni. a. 11) |

View original

अथ गलगण्ड-गण्डमालापची-ग्रन्थ्यर्बुदनिदानम् | निबद्धः श्वयथुर्यस्य मुष्कवल्लम्बते गले | महान् वा यदि वा ह्रस्वो गलगण्डं तमादिशेत् ||१|| (सु. नि. अ. ११) |

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)

vr̥ddhiyuktamuṣkasamānaliṅgatvāttadanantaraṁ galagaṇḍanidānam| tasya sāmānyaliṅgamāha– nibaddhaḥ śvayathurityādi| nibaddhō'nubandhavān| muṣkavadaṇḍavat| bhōjē'pyuktam– “mahāntaṁ śōthamalpaṁ vā hanumanyāgalāśrayam| lambantaṁ muṣkavaddr̥ṣṭvā galagaṇḍaṁ vinirdiśēt||” iti||1||

ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)

vr̥ddhiyuktamuṣkasādharmyāttadanantaraṁ galagaṇḍanidānam| tasya sāmānyaliṅgamāha– nibaddha ityādi| nibaddhō'nubandhavān, muṣkavat aṇḍavat| yaduktaṁ bhōjēna– “mahāntaṁ śōthamalpaṁ vā hanumanyāgalāśrayam| lambantaṁ muṣkavaddr̥ṣṭvā galagaṇḍaṁ vinirdiśēt||” iti||1||

Adhikarana galagaṇḍasamprāptiḥ (2) · Śloka 2

vātaḥ kaphaścāpi galē praduṣṭō manyē ca saṁśritya tathaiva mēdaḥ | kurvanti gaṇḍaṁ kramaśaḥ svaliṅgaiḥ samanvitaṁ taṁ galagaṇḍamāhuḥ ||2|| (su. ni. a. 11) |

View original

वातः कफश्चापि गले प्रदुष्टो मन्ये च संश्रित्य तथैव मेदः | कुर्वन्ति गण्डं क्रमशः स्वलिङ्गैः समन्वितं तं गलगण्डमाहुः ||२|| (सु. नि. अ. ११) |

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)

tasya samprāptimāha– vāta ityādi| vātakaphamēdāṁsi pr̥thak galagaṇḍakāraṇāni, tēna traya ēva galagaṇḍāḥ; paittikastu na bhavatyēva, vyādhisvabhāvāt; cāturthakajvaravat| cāturthakē hi vacanam– “cāturthakō darśayati prabhāvaṁ dvividhaṁ jvaraḥ| jaṅghābhyāṁ ślaiṣmikaḥ pūrvaṁ śirastō'nilasambhavaḥ||” (ca. ci. a. 3) iti| kramaśa ityanēna śanairēva vardhanaṁ darśayati| svaliṅgaiḥ samanvitamiti “nibaddhaḥ śvayathuḥ” ityādinā uktagalagaṇḍaliṅgairanvitam||2||

ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)

tasya samprāptimāha– vāta ityādi| vātakaphamēdāṁsi pr̥thaggalagaṇḍakāraṇāni, tēna traya ēva galagaṇḍāḥ paittikastu na bhavatyēva, vyādhisvabhāvāt| manyē ubhē kaṇṭhasandhau| kramaśa iti śanairvr̥ddhirdarśitā| svaliṅgaiḥ samanvitamiti vātakaphamēdōlakṣaṇaiḥ samanvitamiti||2||

Adhikarana vātajagalagaṇḍalakṣaṇam (3) · Śloka 4

tōdānvitaḥ kr̥ṣṇasirāvanaddhaḥ śyāvō'ruṇō vā pavanātmakastu | pāruṣyayuktaściravr̥ddhyapākō yadr̥cchayā pākamiyātkadācit ||3|| vairasyamāsyasya ca tasya jantōrbhavēttathā tālugalapraśōṣaḥ |4| (su. ni. a. 11) |

View original

तोदान्वितः कृष्णसिरावनद्धः श्यावोऽरुणो वा पवनात्मकस्तु | पारुष्ययुक्तश्चिरवृद्ध्यपाको यदृच्छया पाकमियात्कदाचित् ||३|| वैरस्यमास्यस्य च तस्य जन्तोर्भवेत्तथा तालुगलप्रशोषः |४| (सु. नि. अ. ११) |

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)

vātajamāha– tōdānvitē ityādi| ciravr̥ddhiriti vikāraprabhāvāt vātajō'pi cirēṇa vardhatē| yadr̥cchayā pākamiyāditi kāraṇāpratiniyamēna kadācit pākaṁ yāti, kāraṇāpratiniyamaśca bāhyō'bhiprētaḥ, ābhyantarastu pākakāraṇaṁ pittaṁ raktaṁ ca niyatamēva| kadāciditi na sarvakālam| “yadr̥cchayā caiva bhavēt kadācit” iti pāṭhāntarē ‘pāka’ iti śēṣaḥ||3||–

ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)

vātikamāha– tōdānvita ityādi| tōdaḥ pīḍāviśēṣaḥ, kr̥ṣṇasirāvr̥taḥ, pāruṣyayuktaḥ sparśanakarkaśaḥ| ciravr̥ddhiriti vyādhiprabhāvāt vātajō'pi cirēṇa vardhatē| kāraṇāpratiniyamēna kadācit pākaṁ gacchati| kāraṇāpratiniyamaśca bāhyō'bhimataḥ, ābhyantaraṁ tu pākakāraṇaṁ pittaṁ raktaṁ ca niyatamēva| kadāciditi na sarvakālam| ‘yadr̥cchayā caiva bhavēt’ iti pāṭhāntaram| tatra ‘pāka’ iti śēṣaḥ||3||–

Adhikarana ślēṣmajagalagaṇḍalakṣaṇam (4-5) · Śloka 5

sthiraḥ savarṇō gururugrakaṇḍūḥ śītō mahāṁścāpi kaphātmakastu ||4|| cirābhivr̥ddhiṁ bhajatē cirādvā prapacyatē mandarujaḥ kadācit | mādhuryamāsyasya ca tasya jantōrbhavēttathā tālugalapralēpaḥ ||5|| (su. ni. a. 11) |

View original

स्थिरः सवर्णो गुरुरुग्रकण्डूः शीतो महांश्चापि कफात्मकस्तु ||४|| चिराभिवृद्धिं भजते चिराद्वा प्रपच्यते मन्दरुजः कदाचित् | माधुर्यमास्यस्य च तस्य जन्तोर्भवेत्तथा तालुगलप्रलेपः ||५|| (सु. नि. अ. ११) |

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)

ślēṣmajamāha– sthira ityādi| savarṇa iti prakr̥tisamavarṇaḥ||4-5||

ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)

ślaiṣmikamāha– sthira ityādi| sthirō niścalaḥ, savarṇaḥ prakr̥tivarṇaḥ, mahān sthūlaḥ| mandaruja ityādi kadācidyadā prapacyatē tadā mandaruja ēva prapacyatē, pākakālē pīḍā na bhavatītyarthaḥ| pralēpa iti ślēṣmaṇā lipta iva||4-5||

Adhikarana mēdōjagalagaṇḍalakṣaṇam (6) · Śloka 7

snigdhō guruḥ pāṇḍuraniṣṭagandhō mēdōbhavaḥ kaṇḍuyutō'lparuk ca | pralambatē'lābuvadalpamūlō dēhānurūpakṣayavr̥ddhiyuktaḥ ||6|| snigdhāsyatā tasya bhavēcca jantōrgalē'nuśabdaṁ kurutē ca nityam |7| (su. ni. a. 11) |

View original

स्निग्धो गुरुः पाण्डुरनिष्टगन्धो मेदोभवः कण्डुयुतोऽल्परुक् च | प्रलम्बतेऽलाबुवदल्पमूलो देहानुरूपक्षयवृद्धियुक्तः ||६|| स्निग्धास्यता तस्य भवेच्च जन्तोर्गलेऽनुशब्दं कुरुते च नित्यम् |७| (सु. नि. अ. ११) |

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)

mēdōjamāha– snigdha ityādi| dēhānurūpakṣayavr̥ddhiyukta iti dēhakṣayē kṣayaṁ, dēhavr̥ddhau ca vr̥ddhiṁ yātītyarthaḥ| galē'nuśabdamiti anunādaṁ karōti| ‘galē tu śabdam’ iti pāṭhāntaraṁ sugamam||6||–

ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)

mēdōjamāha– snigdha ityādi| aniṣṭagandhō, alābuvat tumbīphalavat, alpamūlastanumūlaḥ| dēhānurūpakṣayavr̥ddhiḥ– dēhakṣayē kṣayaṁ kārśyaṁ, dēhavr̥ddhau vr̥ddhiṁ, yātītyarthaḥ| galē'nuśabdamiti anunādaṁ pratiśabdaṁ karōti; “galēna śabdam” iti pāṭhāntaraṁ sugamam||6||–

Adhikarana galagaṇḍasyāsādhyalakṣaṇam (7) · Śloka 8

kr̥cchrācchvasantaṁ mr̥dusarvagātraṁ saṁvatsarātītamarōcakārtam ||7|| kṣīṇaṁ ca vaidyō galagaṇḍayuktaṁ bhinnasvaraṁ cāpi vivarjayēcca |8| (su. ni. a. 11) |

View original

कृच्छ्राच्छ्वसन्तं मृदुसर्वगात्रं संवत्सरातीतमरोचकार्तम् ||७|| क्षीणं च वैद्यो गलगण्डयुक्तं भिन्नस्वरं चापि विवर्जयेच्च |८| (सु. नि. अ. ११) |

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)

asādhyatāmāha– kr̥cchrācchvasantamityādi| kr̥cchrācchvasantaṁ duḥkhēna śvāsavimōkṣakāriṇam| bhinnasvaraṁ svarabhēdavantam||7||–

ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)

asādhyamāha– kr̥cchrādityādi| duḥkhēna śvāsavimōkṣakārakaṁ, mr̥dusarvagātraṁ śithilasarvagātram, atikrāntavatsaraṁ, bhinnasvaraṁ svarabhēdavantam||7||–

Adhikarana gaṇḍamālālakṣaṇam (8) · Śloka 9

karkandhukōlāmalakapramāṇaiḥ kakṣāṁsamanyāgalavaṅkṣaṇēṣu ||8|| mēdaḥkaphābhyāṁ ciramandapākaiḥ syādgaṇḍamālā bahubhiśca gaṇḍaiḥ |9| (su. ni. a. 11) |

View original

कर्कन्धुकोलामलकप्रमाणैः कक्षांसमन्यागलवङ्क्षणेषु ||८|| मेदःकफाभ्यां चिरमन्दपाकैः स्याद्गण्डमाला बहुभिश्च गण्डैः |९| (सु. नि. अ. ११) |

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)

sthānatulyatayā gaṇḍamālāmihaivāha– karkandhukōlāmalakapramāṇairityādi| karkandhuḥ śr̥gālakōliḥ, kōlaṁ br̥hadbadaram| mēdaḥkaphābhyāmiti mēdō dūṣyaṁ, kaphō dōṣō'trārambhakaḥ, mēdaḥkaphau prādhānyēnōktau; tēna vātapittasambandhō'pyatra draṣṭavyaḥ| yadāha bhōjaḥ– “vātapittakaphā vr̥ddhā mēdaścāpi samācitam| jaṅghayōḥ kaṇḍarāḥ prāpya matsyāṇḍasadr̥śān bahūn|| kurvanti granthitāṁstēbhyaḥ punaḥ prakupitō'nilaḥ| tān dōṣānūrdhvagō vakṣaḥkakṣamanyāgalāśritaḥ|| nānāprakārān kurutē granthīn sā tvapacī matā| tāṁ tu mālākr̥tiṁ vidyāt kaṇṭhahr̥ddhanusandhiṣu|| gaṇḍamālāṁ vijānīyādapacītulyalakṣaṇām|” iti| syādgaṇḍamālēti mālātulyagaṇḍayōgāt gaṇḍamālā| galamātra ēva gaṇḍamālā carakē paṭhitā| yathā– “mēdaḥkaphācchōṇitasañcayōtthō galasya madhyē galagaṇḍa ēkaḥ syādgaṇḍamālā bahubhiśca gaṇḍaiḥ” (ca. ci. a. 12) iti||8||–

ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)

sthānatulyatayā gaṇḍamālāmihaivāha– karkandhvityādi| karkandhurlaghubadaraṁ, kōlaṁ br̥hadbadaram| aṁsau bāhumūlē, manyā śirōdhaḥ, vaṅkṣaṇaṁ jānūrusandhiḥ| mēdaḥkaphābhyāmityādi| mēdō dūṣyaṁ, kaphō dōṣō'trārambhakaḥ, mēdaḥkaphau ca prādhānyēnōktau, tēna vātapittasañcayō'pyatra draṣṭavyaḥ| yadāha bhōjaḥ– “vātapittakaphā vr̥ddhā mēdaścāpi samācitam| jaṅghayōḥ kaṇḍarāḥ prāpya matsyāṇḍasadr̥śānbahūn|| kurvanti granthitāṁstēbhyaḥ punaḥ prakupitō'nilaḥ| tāndōṣānūrdhvagō vakṣaḥkakṣamanyāgalāśritaḥ| nānāprakārānkurutē granthīn sā tvapacī matā| vyāmiśradōṣasañjātā kr̥cchrasādhyā prakīrtitā|| tāsāṁ vātōttarā rūkṣā vātavēdanayā'nvitā| kṣiprapākasamutthānā dāhayuktā ca paittikī|| gūḍhapākā ca kaṭhinā kaphāt snigdhā'lparukkarā| mēdōvikārā ślaiṣmikī ca viśēṣādatimārdavā|| apacī kaṇṭhamanyāsu kakṣavaṅkṣaṇasandhiṣu| tāṁ tu mālākr̥tisamāṁ kaṇṭhahr̥ddantasandhiṣu| kaṇṭhamālāṁ vijānīyādapacītulyalakṣaṇam||” iti| syādgaṇḍamālēti mālātulyagaṇḍāśrayā gaṇḍamālā| galamātra ēva carakē gaṇḍamālā paṭhitā, yathā– “mēdaḥkaphācchōṇitasañcayōtthō galasya pārśvē galagaṇḍa ēkaḥ| syādgaṇḍamālā bahubhiśca gaṇḍaiḥ” iti||8||–

Adhikarana apacīlakṣaṇam (9-10) · Śloka 10

tē granthayaḥ kēcidavāptapākāḥ sravanti naśyanti bhavanti cānyē ||9|| kālānubandhaṁ ciramādadhāti saivāpacīti pravadanti tajjñāḥ | sādhyāḥ smr̥tāḥ pīnasapārśvaśūlakāsajvaracchardiyutāstvasādhyāḥ ||10||

View original

ते ग्रन्थयः केचिदवाप्तपाकाः स्रवन्ति नश्यन्ति भवन्ति चान्ये ||९|| कालानुबन्धं चिरमादधाति सैवापचीति प्रवदन्ति तज्ज्ञाः | साध्याः स्मृताः पीनसपार्श्वशूलकासज्वरच्छर्दियुतास्त्वसाध्याः ||१०||

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)

gaṇḍamālātulyatayā apacīmāha– tē granthaya ityādi| tē iti gaṇḍamālārambhakadōṣadūṣyakr̥tā yē granthayasta ēvētyarthaḥ| kālānubandhaṁ ciramiti carakalānubandham| saivāpacīti tādr̥śī amālārūpā apacī bhaṇyatē| saivāpacīti itiśabdēnābhihitatvāt pravadantīti kriyāyōgē'pi na dvitīyā| apacīniruktiścāparāparōpacīyamānatayā| ata ēva “cayaprakarṣādapacīṁ vadanti|” (su. ni. a. 11) iti suśrutaḥ| cayaprakarṣaścāparāparabhavanēnaiva, sādhutvaṁ ca nairuktyēna vidhinā| yaduktam– “varṇāgamō varṇaviparyayaśca dvau cāparau varṇavikāranāśau| dhātōstadarthātiśayēna yōgastaducyatē pañcavidhaṁ niruktam||” iti| ata ēvōktam– naśyanti bhavanti cānya iti| sādhyāḥ smr̥tā iti chēdaḥ| pīnasādibhirupadravairasādhyāḥ| ayaṁ tu granthiḥ carakē gaṇḍamālāyāmasti; saṅgrahakārēṇa tu gaṇḍamālayā saha tulyatvādapacyā apacyāmēva granthiḥ paṭhitaḥ||9-10||

ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)

gaṇḍamālātulyatayā'pacīmāha– ta ityādi| gaṇḍamālārambhakadōṣadūṣyakr̥tā yē granthayasta ēvētyarthaḥ| avāptapākāḥ labdhapākāḥ, kālānubandhamiti carakalasambandham| saivāpacīti tādr̥śī āmalakarūpā apacī bhaṇyatē| saivāpacīti– itiśabdēnābhihitatvātpravadantītyādikriyāyōgē'pi na dvitīyā| tasya sādhyatvamāha– sādhyētyādi| sādhyāḥ smr̥tā iti pūrvagranthēna sambandhaḥ, ‘sravanti naśyanti bhavanti cānyē’ ityādipīnasādibhirupadravairyutā asādhyāḥ||9-10||

Adhikarana granthērlakṣaṇam (11) · Śloka 11

vātādayō māṁsamasr̥k praduṣṭāḥ sandūṣya mēdaśca tathā sirāśca | vr̥ttōnnataṁ vigrathitaṁ ca śōthaṁ kurvantyatō granthiriti pradiṣṭaḥ ||11|| (su. ni. a. 11) |

View original

वातादयो मांसमसृक् प्रदुष्टाः सन्दूष्य मेदश्च तथा सिराश्च | वृत्तोन्नतं विग्रथितं च शोथं कुर्वन्त्यतो ग्रन्थिरिति प्रदिष्टः ||११|| (सु. नि. अ. ११) |

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)

anantaramapacīguḍakatulyatayā granthimāha– vātādaya ityādi| vātapittakaphāḥ pratyēkaṁ duṣṭāḥ; duṣṭiścātra vr̥ddhirēva na kṣayaḥ, kṣīṇānāṁ vikārakaraṇākṣamatvāt| yadyēvaṁ tarhi kathaṁ vātādikṣayē mandacēṣṭādayaḥ? ucyatē– tatkṣayē virōdhidōṣakōpāt; yathā– madhurasnigdhādibhirvātē kṣīṇē tatsamānatvāt ślēṣmā prakupyati| vacanaṁ hi– “vr̥ddhiścāpi virōdhinām|” iti| sandūṣya mēdaśca māṁsamasr̥k sirāścētyanēna mēdōjaḥ kaphasambandhādyō bhavati tathā sirājō'pi vāyunā sirāduṣṭyā yō janyatē sa ucyatē| ēvaṁ pañca granthayaḥ| tathēti sandūṣya| māṁsamasr̥giti atrāsr̥jaḥ kramōllaṅghanēna pāṭhō'prādhānyapratipādanārthaḥ, visarpē tu śōṇitamēva pradhānam| ata ēva kvacit cakāramaprādhānyasūcakaṁ nivēśya ‘asr̥k ca’ iti pāṭhaḥ| carakē tu granthiḥ vātakaphaja ēva granthivisarpaśabdēnōktaḥ| vr̥ttōnnatamiti vr̥ttaṁ vartulam, unnatam ucchūnam| vigrathitaṁ kaṭhinaṁ, kakakhaṭaṁ vā; vigrathitatvādēva granthiriti sañjñā||11||

ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)

apacīgaṇḍakarūpatayā granthikāmāha– vātādayētyādi| vātādayō vātapittakaphāḥ, pratyēkaṁ duṣṭāḥ māṁsamasr̥k sandūṣya śōphaṁ kurvantīti sambandhaḥ| ētēna trayō granthaya uktāḥ, duṣṭiścātra vr̥ddhirēva, na kṣayaḥ, kṣīṇānāṁ vikārakaraṇākṣamatvāt, sandūṣya mēdaśca tathā sirāścētyanēna mēdōjaḥ sirājaścaivaṁ dvau, sandūṣya māṁsamasr̥gityatrāsr̥jaḥ kramōllaṅghanēna pāṭhō'prādhānyapratipādanārthaṁ, vr̥ttaṁ vartulam, unnataṁ ucchūnaṁ, vigrathitaṁ vicchidya grathitam, atō vigrathitatvādēva granthisañjñā||11||

Adhikarana vātajagranthilakṣaṇam (12) · Śloka 12

āyamyatē vr̥ścyati tudyatē ca pratyasyatē mathyati bhidyatē ca | kr̥ṣṇō mr̥durbastirivātataśca bhinnaḥ sravēccānilajō'sramaccham ||12|| (su. ni. a. 11) |

View original

आयम्यते वृश्च्यति तुद्यते च प्रत्यस्यते मथ्यति भिद्यते च | कृष्णो मृदुर्बस्तिरिवाततश्च भिन्नः स्रवेच्चानिलजोऽस्रमच्छम् ||१२|| (सु. नि. अ. ११) |

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)

anilagranthimāha– āyamyata ityādi| āyamyatē ākr̥ṣya dīrghīkriyatē| vr̥ścyatīti chinattīva, atra divādērākr̥tigaṇatvāt ‘śyan’ pratyayaḥ| pratyasyatē kṣipyatē| mathyati ālōḍayatīva, atrāpi pūrvavat samādhānam| bhidyatē vidīryata iva| asraṁ srāvam||12||

ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)

vātikamāha– āyamyata ityādi| ākr̥ṣya dīrghīkriyata iva, vr̥ścyati chinattīva, tudyatē śūlēnēva, pratyasyatē kṣipyatē, mathyati ālōḍayatīva, bhidyatē vidāryata iva||12||

Adhikarana pittajagranthilakṣaṇam (13) · Śloka 13

dandahyatē dhūpyati vr̥ścyatē ca pāpacyatē prajvalatīva cāpi | raktaḥ sapītō'pyathavā'pi pittādbhinnaḥ sravēduṣṇamatīva cāsram ||13|| (su. ni. a. 11) |

View original

दन्दह्यते धूप्यति वृश्च्यते च पापच्यते प्रज्वलतीव चापि | रक्तः सपीतोऽप्यथवाऽपि पित्ताद्भिन्नः स्रवेदुष्णमतीव चास्रम् ||१३|| (सु. नि. अ. ११) |

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)

pittagranthimāha– dandahyata ityādi| dandahyatē atyarthaṁ dahyatē agninēva| pāpacyatē bhr̥śaṁ pacyata iva kṣārēṇa, kiṁvā utkvathyata iva| prajvalatīva jvalan bhasmībhavatīva||13||

ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)

paittikamāha– dandahyata ityādi| agninā dahyata ēva, dhūpyati dhūmāyata iva, cūṣyatē śr̥ṅgēṇēva, pāpacyatē bhr̥śaṁ pacyata iva kṣārēṇa, kiṁvā utkvathyata iva| jvalatīva jvalanēnēva bhasmībhavati, varṇēna raktaḥ athavā pītaḥ, bhinnaḥ san atīvātiśayēna duṣṭaṁ raktaṁ sravati||13||

Adhikarana kaphajagranthilakṣaṇam (14) · Śloka 14

śītō'vivarṇō'lparujō'tikaṇḍuḥ pāṣāṇavat saṁhananōpapannaḥ | cirābhivr̥ddhaśca kaphaprakōpādbhinnaḥ sravēcchuklaghanaṁ ca pūyam ||14|| (su. ni. a. 11) |

View original

शीतोऽविवर्णोऽल्परुजोऽतिकण्डुः पाषाणवत् संहननोपपन्नः | चिराभिवृद्धश्च कफप्रकोपाद्भिन्नः स्रवेच्छुक्लघनं च पूयम् ||१४|| (सु. नि. अ. ११) |

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)

kaphagranthimāha– śīta ityādi| avivarṇaḥ prakr̥tivarṇaḥ, īṣadvivarṇa iti kaścit| pāṣāṇavat saṁhananōpapanna iti pāṣāṇavat kaṭhina ityarthaḥ; kiṁvā pāṣāṇavat bhavati, saṁhananōpapanna iti saṁhatānvitō mahānityarthaḥ||14||

ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)

ślaiṣmikamāha– śīta ityādi| avivarṇaḥ prakr̥tivarṇaḥ, pāṣāṇavat saṅghātānvitō mahānityarthaḥ| bhinnaḥ san śuklaṁ ghanaṁ pūyaṁ sravēt ca||14||

Adhikarana mēdōjagranthilakṣaṇam (15) · Śloka 15

śarīravr̥ddhikṣayavr̥ddhihāniḥ snigdhō mahān kaṇḍuyutō'rujaśca | mēdaḥkr̥tō gacchati cātra bhinnē piṇyākasarpiḥpratimaṁ tu mēdaḥ ||15|| (su. ni. a. 11) |

View original

शरीरवृद्धिक्षयवृद्धिहानिः स्निग्धो महान् कण्डुयुतोऽरुजश्च | मेदःकृतो गच्छति चात्र भिन्ने पिण्याकसर्पिःप्रतिमं तु मेदः ||१५|| (सु. नि. अ. ११) |

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)

mēdōjagranthimāha– śarīrētyādi| śarīravr̥ddhikṣayavr̥ddhihāniriti śarīravr̥ddhikṣayābhyāṁ yathākramaṁ vr̥ddhihānī yasya sa tathā| mēdōjēṣvēvaṁ yuktiḥ dhātusvabhāvāt cirasthāyitvādvā| gacchati cātra bhinnē piṇyākasarpiḥpratimaṁ tu mēda iti bhinnē sati piṇyākastilakalkaḥ, sarpiratra styānaṁ, tatsadr̥śaṁ mēdaḥ sravati| bhōjēna tu mēdōgranthēḥ samprāptiḥ paṭhyatē| yathā– “mēdō vāyuryadā māṁsē nikṣipēdathavā tvaci| tatra mēdōbhavagranthiḥ śyāvō bhavati pāṇḍuraḥ|| kr̥śaḥ kr̥śē, mahān sthūlē, granthirbhinnaśca pīḍitaḥ| tilakalkanibhaḥ srāvō ghr̥tavaccāsya jāyatē||” iti||15||

ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)

mēdōjamāha– śarīravr̥ddhikṣayābhyāṁ yathākramaṁ vr̥ddhihānī yasya sa tathā| bhinnē sati piṇyākasarpiḥsadr̥śaṁ mēdō gacchati sravatītyarthaḥ| piṇyākastilakalkaḥ, sarpiratra styānam, tatsadr̥śaṁ mēdō gacchati| uktañca bhōjē– “mēdō vāyuryadā māṁsē nikṣipēdatha vā tvaci| tatra mēdōbhavō granthiḥ śyāvō bhavati pāṇḍuraḥ|| kr̥śaḥ kr̥śē mahān sthūlē granthiśchinnaśca pīḍitaḥ| tilakalkanibhaḥ srāvō ghr̥tavaccāsya jāyatē||” iti||15||

Adhikarana sirājagranthēḥ samprāptiḥ lakṣaṇaṁ ca (16-17) · Śloka 17

vyāyāmajātairabalasya taistairākṣipya vāyustu sirāpratānam | saṅkucya sampiṇḍya viśōṣya cāpi granthiṁ karōtyunnatamāśu vr̥ttam ||16|| granthiḥ sirājaḥ sa tu kr̥cchrasādhyō bhavēdyadi syāt sarujaścalaśca | sa cāruja ścāpyacalō mahāṁśca marmōtthitaścāpi vivarjanīyaḥ ||17|| (su. ni. a. 11) |

View original

व्यायामजातैरबलस्य तैस्तैराक्षिप्य वायुस्तु सिराप्रतानम् | सङ्कुच्य सम्पिण्ड्य विशोष्य चापि ग्रन्थिं करोत्युन्नतमाशु वृत्तम् ||१६|| ग्रन्थिः सिराजः स तु कृच्छ्रसाध्यो भवेद्यदि स्यात् सरुजश्चलश्च | स चारुज श्चाप्यचलो महांश्च मर्मोत्थितश्चापि विवर्जनीयः ||१७|| (सु. नि. अ. ११) |

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)

sirājagranthēḥ samprāptimāha– vyāyāmajātairityādi| saṅkucyēti antarbhāvitō'tra ṇyarthaḥ, tēna saṅkōcyētyarthaḥ| sampiṇḍyēti saṁhatīkr̥tya| unnatamāśu vr̥ttamiti asya sāmānyalakṣaṇēnaiva siddhē punastaduktiratiśayārtham| sa ca sirājō granthiryadi sarujaścalaśca syāttadā kr̥cchrasādhyaḥ| sa cārujaścāpītyādinā na sādhyaḥ| sa cēti cakārēṇārujatvādidharmayōgādaparē'pi granthayō'sādhyā iti sūcayati| yaduktaṁ bhōjē– “pañcaitānarujō granthīn marmajānacalāṁstyajēt| kapōlagalamanyāsu duścikitsyāśca sandhiṣu||” iti| anyē tu māṁsāsr̥gbhyāṁ ṣaṣṭhaṁ granthiṁ vadanta ēvaṁ paṭhanti– “ māṁsāsr̥jaṁ cārbudalakṣaṇēna tulyaṁ hi dr̥ṣṭaṁ tvatha lakṣaṇajñaiḥ|” iti kintvanārṣō'yaṁ pāṭhaḥ, bhōjādisamānatantrēṣvadr̥ṣṭatvāt||16-17||

ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)

sirājagranthēḥ samprāptimāha– vyāyāmētyādi| taistairiti balavadvigrahādibhiḥ sirāpratānaṁ sirābhyō nirgataṁ sūkṣmasirājālam| saṅkucyēti antarbhāvitō'tra ṇyarthaḥ, tēna saṅkōcyētyarthaḥ| sampīḍya saṁhatīkr̥tya, unnatamuccaṁ, vr̥ttaṁ vartulam| sa tu sirājō granthiḥ yadi sarujaścalaḥ syāttadā kr̥cchrasādhyaḥ| tasyāsādhyatvamāha– sa iti| cakārēṇārujādidharmayōgād aparē'pi granthayaḥ asādhyā iti sūcayanti| yaduktaṁ bhōjēna– “pañcaitānarujō granthīnmarmajāṁśca calāṁstyajēt| kapōlagalamanyāsu duścikitsyāśca sandhiṣu||” iti||16-17||

Adhikarana arbudasamprāptiḥ (18-19) · Śloka 20

gātrapradēśē kvacidēva dōṣāḥ sammūrchitā māṁsamasr̥k pradūṣya | vr̥ttaṁ sthiraṁ mandarujaṁ mahāntamanalpamūlaṁ ciravr̥ddhyapākam ||18|| kurvanti māṁsōcchrayamatyagādhaṁ tadarbudaṁ śāstravidō vadanti | vātēna pittēna kaphēna cāpi raktēna māṁsēna ca mēdasā vā ||19|| tajjāyatē tasya ca lakṣaṇāni granthēḥ samānāni tadā bhavanti |20| (su. ni. a. 11) |

View original

गात्रप्रदेशे क्वचिदेव दोषाः सम्मूर्छिता मांसमसृक् प्रदूष्य | वृत्तं स्थिरं मन्दरुजं महान्तमनल्पमूलं चिरवृद्ध्यपाकम् ||१८|| कुर्वन्ति मांसोच्छ्रयमत्यगाधं तदर्बुदं शास्त्रविदो वदन्ति | वातेन पित्तेन कफेन चापि रक्तेन मांसेन च मेदसा वा ||१९|| तज्जायते तस्य च लक्षणानि ग्रन्थेः समानानि तदा भवन्ति |२०| (सु. नि. अ. ११) |

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)

māṁsaśōṇitadūṣyasāmyādarbudābhidhānam| tasya samprāptimāha– gātrapradēśē kvacidityādi| kvacidēvētyanēnāniyatadēśē, na punarapacīvanniyatadēśē| “sammūrchitā” iti pāṭhāntarē sammūrchitā vr̥ddhāḥ, dūṣyasaṁsr̥ṣṭā iti kārtikaḥ| māṁsamasr̥k pradūṣyēti sarvārbudasādhāraṇaṁ dūṣyaṁ, māṁsārbudamēdō'rbudayōstu viśēṣēṇa māṁsaduṣṭiḥ; māṁsārbudamēdō'rbudayōrapi taddūṣakō dōṣō'sti, tēna tatrāpi dōṣakartr̥tayā samprāptiriyaṁ bhavati| māṁsōcchrayamiti māṁsōcchrayatayā pratīyamānam| mēdōjē'pi māṁsamudgataṁ bhavati| atyagādhamiti dūrānupraviṣṭam; ata ēvānalpamūlamityuktam| vātādibhistadarbudaṁ jāyatē bhavati, tēna ṣaḍarbudāni bhavanti| granthēḥ samānānīti vātapittakaphamēdōgranthibhirvātapittakaphamēdō'rbudānāṁ lakṣaṇāni samānāni, śōṇitajamāṁsajayōstu lakṣaṇaṁ pr̥thak vakṣyati||18-19||–

ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)

athārbudānyāha| tasya samprāptimāha– gātrētyādi| kvacidēvēti aniyatadēśē na punarapacīvat niyatapradēśē| sammūrchitā iti pāṭhāntarē vr̥ddhāḥ| māṁsamasr̥k pradūṣyēti sarvārbudēṣu sādhāraṇaṁ dūṣyaṁ, māṁsārbudamēdō'rbudayōśca viśēṣēṇa māṁsamēdōduṣṭiḥ, vr̥ttaṁ vartulaṁ, mr̥duṁ mr̥dusparśaṁ, māṁsamēdaāśrayatvāt| atyagādhaṁ dūrānupraviṣṭam, ata ēvānalpamūlamityuktam| tasya saṅkhyāmāha– vātēnētyādi| vātādibhistadarbudaṁ jāyatē bhavati; tēna ṣaḍarbudāni bhavanti| granthēḥ samānānīti vātapittakaphamēdōjagranthibhirvātapittakaphamēdōjārbudānāṁ lakṣaṇāni samānāni| śōṇitajamāṁsajayōstu lakṣaṇaṁ pr̥thakpaṭhyatē||18-19||–

Adhikarana raktārbudalakṣaṇam (20-21) · Śloka 21

dōṣaḥ praduṣṭō rudhiraṁ sirāśca saṅkucya sampiṇḍya tatastvapākam ||20|| sāsrāvamunnahyati māṁsapiṇḍaṁ māṁsāṅkurairācitamāśuvr̥ddham | karōtyajasraṁ rudhirapravr̥ttimasādhyamētadrudhirātmakaṁ tu ||21|| raktakṣayōpadravapīḍitatvāt pāṇḍurbhavēdarbudapīḍitastu | (su. ni. a. 11) |

View original

दोषः प्रदुष्टो रुधिरं सिराश्च सङ्कुच्य सम्पिण्ड्य ततस्त्वपाकम् ||२०|| सास्रावमुन्नह्यति मांसपिण्डं मांसाङ्कुरैराचितमाशुवृद्धम् | करोत्यजस्रं रुधिरप्रवृत्तिमसाध्यमेतद्रुधिरात्मकं तु ||२१|| रक्तक्षयोपद्रवपीडितत्वात् पाण्डुर्भवेदर्बुदपीडितस्तु | (सु. नि. अ. ११) |

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)

raktārbudamāha– dōṣaḥ praduṣṭa ityādi| saṅkucyēti antarbhāvitō'tra ṇyarthaḥ| apākamīṣatpākaṁ, tēna sāsrāvamityupapannaṁ bhavati| dōṣa unnahyati ucchritō bhavati| sāsrāvamīṣatsrāvam| māṁsapiṇḍamāśuvr̥ddhaṁ śīghravardhanaṁ, māṁsāṅkurairācitaṁ karōti, tathā ajasraṁ rudhirapravr̥ttimapi karōti; rudhiraṁ cātrādhiṣṭhānabhūtaṁ sirāgataṁ pravartatē na tu pākāt, īṣadēva srāvasya klēdarūpasyōktatvāt| kiṁvā unnahyatītyantarbhāvitaṇyarthaḥ, tēna māṁsapiṇḍamunnāhayati udgataṁ karōti| “dōṣāḥ praduṣṭā” iti pāṭhapakṣē “ sāsrāvamunnahya hi” iti pāṭhaḥ| unnahya unnāhya, antarbhāvitaṇyarthatvāt| hi pādapūraṇē||20-21||–

ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)

raktārbudamāha– dōṣa ityādi| saṅkucyēti antarbhāvitō'tra ṇyarthaḥ| apākamiti īṣatpākaṁ, tēna sāsrāvamityupapannaṁ bhavati| dōṣaḥ praduṣṭaḥ unnahyati ucchritō bhavati| ajasraṁ rudhirapravr̥ttimatirudhiraṁ cādhiṣṭhānabhūtaṁ pravartatē, na tu pākāt, īṣadēva srāvasya klēdarūpasyōktatvāt| suśrutōktaiḥ raktakṣayōpadravaiḥ pāṇḍuḥ syāt||20-21||–

Adhikarana māṁsārbudasya samprāptipūrvakaṁ lakṣaṇam (22-23) · Śloka 23

muṣṭiprahārādibhirarditē'ṅgē māṁsaṁ praduṣṭaṁ janayēddhi śōtham ||22|| avēdanaṁ snigdhamananyavarṇamapākamaśmōpamamapracālyam | praduṣṭamāṁsasya narasya gāḍhamētadbhavēnmāṁsaparāyaṇasya ||23|| māṁsārbudaṁ tvētadasādhyamuktaṁ... | (su. ni. a. 11) |

View original

मुष्टिप्रहारादिभिरर्दितेऽङ्गे मांसं प्रदुष्टं जनयेद्धि शोथम् ||२२|| अवेदनं स्निग्धमनन्यवर्णमपाकमश्मोपममप्रचाल्यम् | प्रदुष्टमांसस्य नरस्य गाढमेतद्भवेन्मांसपरायणस्य ||२३|| मांसार्बुदं त्वेतदसाध्यमुक्तं... | (सु. नि. अ. ११) |

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)

māṁsajanyasamprāptimāha– muṣṭiprahārādibhirityādi| aśmōpamaṁ pāṣāṇavat kaṭhinam| apracālyaṁ sthiram| yadyapi raktamāṁsārbudayō raktamāṁsayōrhētutvēnōktistathā'pi raktajē pittaṁ, māṁsajē vāyurārambhakaḥ, ēvamapi tābhyāṁ ghr̥tadugdhanyānēna vyapadēśaḥ| māṁsaparāyaṇasya māṁsāśanaśīlasya| tasya cātimātraṁ māṁsavr̥ddhiḥ, “māṁsaṁ māṁsēna vardhatē” ityabhidhānāt||22-23||–

ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)

māṁsajasya samprāptimāha– muṣṭītyādi| muṣṭiprahārādibhirarditē'ṅgapradēśē, ananyavarṇam, apākaṁ pākarahitam, aśmōpamaṁ pāṣāṇavatkaṭhinam, apracālyaṁ sthiram| yadyapi raktamāṁsārbudayōḥ raktamāṁsayōrhētutvēnōktiḥ, tathā'pi raktajē pittaṁ, māṁsajē vāyurārambhakaḥ, ēvamapi tābhyāṁ ghr̥tadugdhanyāyēna vyapadēśaḥ| māṁsaparāyaṇasya māṁsabhakṣaṇaśīlasya, tasya cātimātraṁ māṁsavr̥ddhiḥ “māṁsaṁ māṁsēna vardhatē” iti vacanāt| ētanmāṁsārbudamasādhyam||22-23||–

Adhikarana asādhyārbudam (24) · Śloka 24

...sādhyēṣvapīmāni tu varjayēcca | samprasrutaṁ marmaṇi yacca jātaṁ srōtaḥsu vā yacca bhavēdacālyam ||24|| (su. ni. a. 11) |

View original

...साध्येष्वपीमानि तु वर्जयेच्च | सम्प्रस्रुतं मर्मणि यच्च जातं स्रोतःसु वा यच्च भवेदचाल्यम् ||२४|| (सु. नि. अ. ११) |

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)

sādhyēṣvapyasādhyaprakārānāha– sādhyēṣvapītyādi| samprasrutaṁ srāvayuktaṁ, srāvaścātrāpākitvē'pi tvagavadaraṇāt manāgavagantavyaḥ| srōtaḥsu nāsādiṣu| acālyaṁ sthiram||24||

ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)

sādhyēṣvapyasādhyaprakārānāha– sādhyēṣvityādi| sādhyēṣvapi imāni arbudāni varjayēt| samprasrutaṁ srāvayuktam| srāvaścātrāpākitvē'pi tvagdāraṇāt manāgavagantavyaḥ| srōtassu sirādiṣu, acālyaṁ sthiram||24||

Adhikarana adhyarbudalakṣaṇam (25) · Śloka 25

yajjāyatē'nyat khalu pūrvajātē jñēyaṁ tadaddhyarbudamarbudajñaiḥ | yaddvandvajātaṁ yugapat kramādvā dvirarbudaṁ tacca bhavēdasādhyam ||25|| (su. ni. a. 11) |

View original

यज्जायतेऽन्यत् खलु पूर्वजाते ज्ञेयं तदद्ध्यर्बुदमर्बुदज्ञैः | यद्द्वन्द्वजातं युगपत् क्रमाद्वा द्विरर्बुदं तच्च भवेदसाध्यम् ||२५|| (सु. नि. अ. ११) |

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)

adhyarbudamāha– yajjāyata ityādinā| adhikamarbudam adhyarbudam, ētaddvirarbudamēva| yaddvandvajātaṁ yugapat kramādvēti dvandvajātaṁ yugmēna jātaṁ, yugapadēkadā kramēṇa vā, taddvirarbudaṁ na sādhyam| tathāca bhōjaḥ– “arbudē tvarbudaṁ jātaṁ dvandvajaṁ cānujaṁ ca yat| dvirarbudamiti jñēyaṁ taccāsādhyaṁ vinirdiśēt||” iti||25||

ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)

adhyarbudamāha– yadityādi| adhikamarbudamadhyarbudaṁ, ētaddvirarbudamēva| yad dvandvajātaṁ yugapadēkadā kramēṇa vā tat dvirarbudaṁ na sādhyam| tathā ca bhōjaḥ– “arbudaṁ tvarbudē jātaṁ dvandvajaṁ cānujaṁ ca yat| dvirarbudamiti jñēyaṁ taccāsādhyaṁ vinirdiśēt||” iti||25||

Adhikarana arbudānāṁ pākābhāvē hētuḥ (26) · Śloka 26

na pākamāyānti kaphādhikatvānmēdōbahutvācca viśēṣatastu | dōṣasthiratvādgrathanācca tēṣāṁ sarvārbudānyēva nisargatastu ||26|| (su. ni. a. 11) |

View original

न पाकमायान्ति कफाधिकत्वान्मेदोबहुत्वाच्च विशेषतस्तु | दोषस्थिरत्वाद्ग्रथनाच्च तेषां सर्वार्बुदान्येव निसर्गतस्तु ||२६|| (सु. नि. अ. ११) |

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)

arbudānāṁ pākābhāvē hētumāha– na pākamāyāntītyādi| sarvārbudāni pittaraktajānyapi na pākamāyānti, kutaḥ ityata āha– kaphādhikatvānmēdōbahutvācca| nanu, apacyāmapi viśēṣataḥ kaphamēdasī adhikē, atha ca tasyāḥ pākō'styēva, ityata āha– dōṣasthiratvāditi| apacyāṁ kālāntarēṇa hi raktapittamadhikaṁ pākamārabhatē, taccēha dōṣasthiratvāt sadā sadr̥śadōṣatvāt grathitatvācca na pākārambhakam| anyē tu dōṣasthiratvāditi dōṣōcchrāyarūpaśōthakāṭhinyādityāhuḥ; tadaprayōjanakam, anyatra dōṣōcchrāyaśōthakāṭhinyē'pi pākadarśanāt| atha kutō yathōktahētusampadityāha– nisargatastviti| nisargatō vyādhisvabhāvāt| bhōjē'pyuktam– “na pacyatē sthiratvācca grathitatvāt svabhāvataḥ|” iti||26||

ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)

arbudānāṁ pākābhāvē hētumāha– nētyādi| sarvārbudāni pittaraktajānyapi na pākamāyānti, kuta ityāha– kaphādhikatvānmēdōbahutvācca| nanu, apacyāmapi kaphamēdasī adhikē, atha ca tasyāḥ pākaḥ kālatō'styēvētyāha– dōṣasthiratvāditi kālāntarēṇa hi raktapittamadhikaṁ pākamārabhatē| nanu, iha dōṣasthiratvāt sadr̥śadōṣatvāt granthitatvācca na pākārambhakatvam, atha kutō yathōktahētusampadityāha– nisargatastviti| nisargatō vyādhisvabhāvāt| bhōjē'pyuktam– “na pacyatē sthiratvācca grathitatvātsvabhāvataḥ” iti| tēṣāmarbudānāmiti||26||

Adhikarana puṣpikā · Śloka 38

iti śrīmādhavakaraviracitē mādhavanidānē galagaṇḍagaṇḍamālāpacīgranthyarbudanidānaṁ samāptam ||38||

View original

इति श्रीमाधवकरविरचिते माधवनिदाने गलगण्डगण्डमालापचीग्रन्थ्यर्बुदनिदानं समाप्तम् ||३८||

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)

iti śrīkaṇṭhadattaviracitāyāṁ madhukōśavyākhyāyāṁ galagaṇḍagaṇḍamālāpacīgranthyarbudanidānaṁ samāptam||38||

ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)

iti śrīvācaspativaidyaviracitāyāṁ mādhavanidānavyākhyāyāmātaṅkadarpaṇākhyāyāṁ galagaṇḍagaṇḍamālā'pacīgranthyarbudanidānam||38||