Adhikarana ਗਲਗਣ੍ਡਸ੍ਯ ਸਾਮਾਨ੍ਯਲਕ੍ਸਣਮ੍ (੧) · Śloka ੧
ਅਥ ਗਲਗਣ੍ਡ-ਗਣ੍ਡਮਾਲਾਪਚੀ-ਗ੍ਰਨ੍ਥ੍ਯਰ੍ਬੁਦਨਿਦਾਨਮ੍ |
ਨਿਬਦ੍ਧਃ ਸ਼੍ਵਯਥੁਰ੍ਯਸ੍ਯ ਮੁਸ੍ਕਵਲ੍ਲਮ੍ਬਤੇ ਗਲੇ |
ਮਹਾਨ੍ ਵਾ ਯਦਿ ਵਾ ਹ੍ਰਸ੍ਵੋ ਗਲਗਣ੍ਡਂ ਤਮਾਦਿਸ਼ੇਤ੍ ||੧||
(ਸੁ. ਨਿ. ਅ. ੧੧) |
View original
अथ गलगण्ड-गण्डमालापची-ग्रन्थ्यर्बुदनिदानम् |
निबद्धः श्वयथुर्यस्य मुष्कवल्लम्बते गले |
महान् वा यदि वा ह्रस्वो गलगण्डं तमादिशेत् ||१||
(सु. नि. अ. ११) |
Hide commentary
ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)
ਵਦ੍ਧਿਯੁਕ੍ਤਮੁਸ੍ਕਸਮਾਨਲਿਙ੍ਗਤ੍ਵਾਤ੍ਤਦਨਨ੍ਤਰਂ ਗਲਗਣ੍ਡਨਿਦਾਨਮ੍| ਤਸ੍ਯ ਸਾਮਾਨ੍ਯਲਿਙ੍ਗਮਾਹ– ਨਿਬਦ੍ਧਃ ਸ਼੍ਵਯਥੁਰਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਨਿਬਦ੍ਧੋਨੁਬਨ੍ਧਵਾਨ੍| ਮੁਸ੍ਕਵਦਣ੍ਡਵਤ੍| ਭੋਜੇਪ੍ਯੁਕ੍ਤਮ੍– “ਮਹਾਨ੍ਤਂ ਸ਼ੋਥਮਲ੍ਪਂ ਵਾ ਹਨੁਮਨ੍ਯਾਗਲਾਸ਼੍ਰਯਮ੍| ਲਮ੍ਬਨ੍ਤਂ ਮੁਸ੍ਕਵਦ੍ਦਸ੍ਟ੍ਵਾ ਗਲਗਣ੍ਡਂ ਵਿਨਿਰ੍ਦਿਸ਼ੇਤ੍||” ਇਤਿ||੧||
ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)
ਵਦ੍ਧਿਯੁਕ੍ਤਮੁਸ੍ਕਸਾਧਰ੍ਮ੍ਯਾਤ੍ਤਦਨਨ੍ਤਰਂ ਗਲਗਣ੍ਡਨਿਦਾਨਮ੍| ਤਸ੍ਯ ਸਾਮਾਨ੍ਯਲਿਙ੍ਗਮਾਹ– ਨਿਬਦ੍ਧ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਨਿਬਦ੍ਧੋਨੁਬਨ੍ਧਵਾਨ੍, ਮੁਸ੍ਕਵਤ੍ ਅਣ੍ਡਵਤ੍| ਯਦੁਕ੍ਤਂ ਭੋਜੇਨ– “ਮਹਾਨ੍ਤਂ ਸ਼ੋਥਮਲ੍ਪਂ ਵਾ ਹਨੁਮਨ੍ਯਾਗਲਾਸ਼੍ਰਯਮ੍| ਲਮ੍ਬਨ੍ਤਂ ਮੁਸ੍ਕਵਦ੍ਦਸ੍ਟ੍ਵਾ ਗਲਗਣ੍ਡਂ ਵਿਨਿਰ੍ਦਿਸ਼ੇਤ੍||” ਇਤਿ||੧||
Adhikarana ਗਲਗਣ੍ਡਸਮ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਿਃ (੨) · Śloka ੨
ਵਾਤਃ ਕਫਸ਼੍ਚਾਪਿ ਗਲੇ ਪ੍ਰਦੁਸ੍ਟੋ ਮਨ੍ਯੇ ਚ ਸਂਸ਼੍ਰਿਤ੍ਯ ਤਥੈਵ ਮੇਦਃ |
ਕੁਰ੍ਵਨ੍ਤਿ ਗਣ੍ਡਂ ਕ੍ਰਮਸ਼ਃ ਸ੍ਵਲਿਙ੍ਗੈਃ ਸਮਨ੍ਵਿਤਂ ਤਂ ਗਲਗਣ੍ਡਮਾਹੁਃ ||੨||
(ਸੁ. ਨਿ. ਅ. ੧੧) |
View original
वातः कफश्चापि गले प्रदुष्टो मन्ये च संश्रित्य तथैव मेदः |
कुर्वन्ति गण्डं क्रमशः स्वलिङ्गैः समन्वितं तं गलगण्डमाहुः ||२||
(सु. नि. अ. ११) |
Hide commentary
ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)
ਤਸ੍ਯ ਸਮ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਿਮਾਹ– ਵਾਤ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਵਾਤਕਫਮੇਦਾਂਸਿ ਪਥਕ੍ ਗਲਗਣ੍ਡਕਾਰਣਾਨਿ, ਤੇਨ ਤ੍ਰਯ ਏਵ ਗਲਗਣ੍ਡਾਃ; ਪੈਤ੍ਤਿਕਸ੍ਤੁ ਨ ਭਵਤ੍ਯੇਵ, ਵ੍ਯਾਧਿਸ੍ਵਭਾਵਾਤ੍; ਚਾਤੁਰ੍ਥਕਜ੍ਵਰਵਤ੍| ਚਾਤੁਰ੍ਥਕੇ ਹਿ ਵਚਨਮ੍– “ਚਾਤੁਰ੍ਥਕੋ ਦਰ੍ਸ਼ਯਤਿ ਪ੍ਰਭਾਵਂ ਦ੍ਵਿਵਿਧਂ ਜ੍ਵਰਃ| ਜਙ੍ਘਾਭ੍ਯਾਂ ਸ਼੍ਲੈਸ੍ਮਿਕਃ ਪੂਰ੍ਵਂ ਸ਼ਿਰਸ੍ਤੋਨਿਲਸਮ੍ਭਵਃ||” (ਚ. ਚਿ. ਅ. ੩) ਇਤਿ| ਕ੍ਰਮਸ਼ ਇਤ੍ਯਨੇਨ ਸ਼ਨੈਰੇਵ ਵਰ੍ਧਨਂ ਦਰ੍ਸ਼ਯਤਿ| ਸ੍ਵਲਿਙ੍ਗੈਃ ਸਮਨ੍ਵਿਤਮਿਤਿ “ਨਿਬਦ੍ਧਃ ਸ਼੍ਵਯਥੁਃ” ਇਤ੍ਯਾਦਿਨਾ ਉਕ੍ਤਗਲਗਣ੍ਡਲਿਙ੍ਗੈਰਨ੍ਵਿਤਮ੍||੨||
ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)
ਤਸ੍ਯ ਸਮ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਿਮਾਹ– ਵਾਤ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਵਾਤਕਫਮੇਦਾਂਸਿ ਪਥਗ੍ਗਲਗਣ੍ਡਕਾਰਣਾਨਿ, ਤੇਨ ਤ੍ਰਯ ਏਵ ਗਲਗਣ੍ਡਾਃ ਪੈਤ੍ਤਿਕਸ੍ਤੁ ਨ ਭਵਤ੍ਯੇਵ, ਵ੍ਯਾਧਿਸ੍ਵਭਾਵਾਤ੍| ਮਨ੍ਯੇ ਉਭੇ ਕਣ੍ਠਸਨ੍ਧੌ| ਕ੍ਰਮਸ਼ ਇਤਿ ਸ਼ਨੈਰ੍ਵਦ੍ਧਿਰ੍ਦਰ੍ਸ਼ਿਤਾ| ਸ੍ਵਲਿਙ੍ਗੈਃ ਸਮਨ੍ਵਿਤਮਿਤਿ ਵਾਤਕਫਮੇਦੋਲਕ੍ਸਣੈਃ ਸਮਨ੍ਵਿਤਮਿਤਿ||੨||
Adhikarana ਵਾਤਜਗਲਗਣ੍ਡਲਕ੍ਸਣਮ੍ (੩) · Śloka ੪
ਤੋਦਾਨ੍ਵਿਤਃ ਕਸ੍ਣਸਿਰਾਵਨਦ੍ਧਃ ਸ਼੍ਯਾਵੋਰੁਣੋ ਵਾ ਪਵਨਾਤ੍ਮਕਸ੍ਤੁ |
ਪਾਰੁਸ੍ਯਯੁਕ੍ਤਸ਼੍ਚਿਰਵਦ੍ਧ੍ਯਪਾਕੋ ਯਦਚ੍ਛਯਾ ਪਾਕਮਿਯਾਤ੍ਕਦਾਚਿਤ੍ ||੩||
ਵੈਰਸ੍ਯਮਾਸ੍ਯਸ੍ਯ ਚ ਤਸ੍ਯ ਜਨ੍ਤੋਰ੍ਭਵੇਤ੍ਤਥਾ ਤਾਲੁਗਲਪ੍ਰਸ਼ੋਸਃ |੪|
(ਸੁ. ਨਿ. ਅ. ੧੧) |
View original
तोदान्वितः कृष्णसिरावनद्धः श्यावोऽरुणो वा पवनात्मकस्तु |
पारुष्ययुक्तश्चिरवृद्ध्यपाको यदृच्छया पाकमियात्कदाचित् ||३||
वैरस्यमास्यस्य च तस्य जन्तोर्भवेत्तथा तालुगलप्रशोषः |४|
(सु. नि. अ. ११) |
Hide commentary
ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)
ਵਾਤਜਮਾਹ– ਤੋਦਾਨ੍ਵਿਤੇ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਚਿਰਵਦ੍ਧਿਰਿਤਿ ਵਿਕਾਰਪ੍ਰਭਾਵਾਤ੍ ਵਾਤਜੋਪਿ ਚਿਰੇਣ ਵਰ੍ਧਤੇ| ਯਦਚ੍ਛਯਾ ਪਾਕਮਿਯਾਦਿਤਿ ਕਾਰਣਾਪ੍ਰਤਿਨਿਯਮੇਨ ਕਦਾਚਿਤ੍ ਪਾਕਂ ਯਾਤਿ, ਕਾਰਣਾਪ੍ਰਤਿਨਿਯਮਸ਼੍ਚ ਬਾਹ੍ਯੋਭਿਪ੍ਰੇਤਃ, ਆਭ੍ਯਨ੍ਤਰਸ੍ਤੁ ਪਾਕਕਾਰਣਂ ਪਿਤ੍ਤਂ ਰਕ੍ਤਂ ਚ ਨਿਯਤਮੇਵ| ਕਦਾਚਿਦਿਤਿ ਨ ਸਰ੍ਵਕਾਲਮ੍| “ਯਦਚ੍ਛਯਾ ਚੈਵ ਭਵੇਤ੍ ਕਦਾਚਿਤ੍” ਇਤਿ ਪਾਠਾਨ੍ਤਰੇ ‘ਪਾਕ’ ਇਤਿ ਸ਼ੇਸਃ||੩||–
ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)
ਵਾਤਿਕਮਾਹ– ਤੋਦਾਨ੍ਵਿਤ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਤੋਦਃ ਪੀਡਾਵਿਸ਼ੇਸਃ, ਕਸ੍ਣਸਿਰਾਵਤਃ, ਪਾਰੁਸ੍ਯਯੁਕ੍ਤਃ ਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਨਕਰ੍ਕਸ਼ਃ| ਚਿਰਵਦ੍ਧਿਰਿਤਿ ਵ੍ਯਾਧਿਪ੍ਰਭਾਵਾਤ੍ ਵਾਤਜੋਪਿ ਚਿਰੇਣ ਵਰ੍ਧਤੇ| ਕਾਰਣਾਪ੍ਰਤਿਨਿਯਮੇਨ ਕਦਾਚਿਤ੍ ਪਾਕਂ ਗਚ੍ਛਤਿ| ਕਾਰਣਾਪ੍ਰਤਿਨਿਯਮਸ਼੍ਚ ਬਾਹ੍ਯੋਭਿਮਤਃ, ਆਭ੍ਯਨ੍ਤਰਂ ਤੁ ਪਾਕਕਾਰਣਂ ਪਿਤ੍ਤਂ ਰਕ੍ਤਂ ਚ ਨਿਯਤਮੇਵ| ਕਦਾਚਿਦਿਤਿ ਨ ਸਰ੍ਵਕਾਲਮ੍| ‘ਯਦਚ੍ਛਯਾ ਚੈਵ ਭਵੇਤ੍’ ਇਤਿ ਪਾਠਾਨ੍ਤਰਮ੍| ਤਤ੍ਰ ‘ਪਾਕ’ ਇਤਿ ਸ਼ੇਸਃ||੩||–
Adhikarana ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਜਗਲਗਣ੍ਡਲਕ੍ਸਣਮ੍ (੪-੫) · Śloka ੫
ਸ੍ਥਿਰਃ ਸਵਰ੍ਣੋ ਗੁਰੁਰੁਗ੍ਰਕਣ੍ਡੂਃ ਸ਼ੀਤੋ ਮਹਾਂਸ਼੍ਚਾਪਿ ਕਫਾਤ੍ਮਕਸ੍ਤੁ ||੪||
ਚਿਰਾਭਿਵਦ੍ਧਿਂ ਭਜਤੇ ਚਿਰਾਦ੍ਵਾ ਪ੍ਰਪਚ੍ਯਤੇ ਮਨ੍ਦਰੁਜਃ ਕਦਾਚਿਤ੍ |
ਮਾਧੁਰ੍ਯਮਾਸ੍ਯਸ੍ਯ ਚ ਤਸ੍ਯ ਜਨ੍ਤੋਰ੍ਭਵੇਤ੍ਤਥਾ ਤਾਲੁਗਲਪ੍ਰਲੇਪਃ ||੫||
(ਸੁ. ਨਿ. ਅ. ੧੧) |
View original
स्थिरः सवर्णो गुरुरुग्रकण्डूः शीतो महांश्चापि कफात्मकस्तु ||४||
चिराभिवृद्धिं भजते चिराद्वा प्रपच्यते मन्दरुजः कदाचित् |
माधुर्यमास्यस्य च तस्य जन्तोर्भवेत्तथा तालुगलप्रलेपः ||५||
(सु. नि. अ. ११) |
Hide commentary
ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)
ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਜਮਾਹ– ਸ੍ਥਿਰ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਸਵਰ੍ਣ ਇਤਿ ਪ੍ਰਕਤਿਸਮਵਰ੍ਣਃ||੪-੫||
ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)
ਸ਼੍ਲੈਸ੍ਮਿਕਮਾਹ– ਸ੍ਥਿਰ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਸ੍ਥਿਰੋ ਨਿਸ਼੍ਚਲਃ, ਸਵਰ੍ਣਃ ਪ੍ਰਕਤਿਵਰ੍ਣਃ, ਮਹਾਨ੍ ਸ੍ਥੂਲਃ| ਮਨ੍ਦਰੁਜ ਇਤ੍ਯਾਦਿ ਕਦਾਚਿਦ੍ਯਦਾ ਪ੍ਰਪਚ੍ਯਤੇ ਤਦਾ ਮਨ੍ਦਰੁਜ ਏਵ ਪ੍ਰਪਚ੍ਯਤੇ, ਪਾਕਕਾਲੇ ਪੀਡਾ ਨ ਭਵਤੀਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਪ੍ਰਲੇਪ ਇਤਿ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਣਾ ਲਿਪ੍ਤ ਇਵ||੪-੫||
Adhikarana ਮੇਦੋਜਗਲਗਣ੍ਡਲਕ੍ਸਣਮ੍ (੬) · Śloka ੭
ਸ੍ਨਿਗ੍ਧੋ ਗੁਰੁਃ ਪਾਣ੍ਡੁਰਨਿਸ੍ਟਗਨ੍ਧੋ ਮੇਦੋਭਵਃ ਕਣ੍ਡੁਯੁਤੋਲ੍ਪਰੁਕ੍ ਚ |
ਪ੍ਰਲਮ੍ਬਤੇਲਾਬੁਵਦਲ੍ਪਮੂਲੋ ਦੇਹਾਨੁਰੂਪਕ੍ਸਯਵਦ੍ਧਿਯੁਕ੍ਤਃ ||੬||
ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਾਸ੍ਯਤਾ ਤਸ੍ਯ ਭਵੇਚ੍ਚ ਜਨ੍ਤੋਰ੍ਗਲੇਨੁਸ਼ਬ੍ਦਂ ਕੁਰੁਤੇ ਚ ਨਿਤ੍ਯਮ੍ |੭|
(ਸੁ. ਨਿ. ਅ. ੧੧) |
View original
स्निग्धो गुरुः पाण्डुरनिष्टगन्धो मेदोभवः कण्डुयुतोऽल्परुक् च |
प्रलम्बतेऽलाबुवदल्पमूलो देहानुरूपक्षयवृद्धियुक्तः ||६||
स्निग्धास्यता तस्य भवेच्च जन्तोर्गलेऽनुशब्दं कुरुते च नित्यम् |७|
(सु. नि. अ. ११) |
Hide commentary
ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)
ਮੇਦੋਜਮਾਹ– ਸ੍ਨਿਗ੍ਧ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਦੇਹਾਨੁਰੂਪਕ੍ਸਯਵਦ੍ਧਿਯੁਕ੍ਤ ਇਤਿ ਦੇਹਕ੍ਸਯੇ ਕ੍ਸਯਂ, ਦੇਹਵਦ੍ਧੌ ਚ ਵਦ੍ਧਿਂ ਯਾਤੀਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਗਲੇਨੁਸ਼ਬ੍ਦਮਿਤਿ ਅਨੁਨਾਦਂ ਕਰੋਤਿ| ‘ਗਲੇ ਤੁ ਸ਼ਬ੍ਦਮ੍’ ਇਤਿ ਪਾਠਾਨ੍ਤਰਂ ਸੁਗਮਮ੍||੬||–
ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)
ਮੇਦੋਜਮਾਹ– ਸ੍ਨਿਗ੍ਧ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਨਿਸ੍ਟਗਨ੍ਧੋ, ਅਲਾਬੁਵਤ੍ ਤੁਮ੍ਬੀਫਲਵਤ੍, ਅਲ੍ਪਮੂਲਸ੍ਤਨੁਮੂਲਃ| ਦੇਹਾਨੁਰੂਪਕ੍ਸਯਵਦ੍ਧਿਃ– ਦੇਹਕ੍ਸਯੇ ਕ੍ਸਯਂ ਕਾਰ੍ਸ਼੍ਯਂ, ਦੇਹਵਦ੍ਧੌ ਵਦ੍ਧਿਂ, ਯਾਤੀਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਗਲੇਨੁਸ਼ਬ੍ਦਮਿਤਿ ਅਨੁਨਾਦਂ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਬ੍ਦਂ ਕਰੋਤਿ; “ਗਲੇਨ ਸ਼ਬ੍ਦਮ੍” ਇਤਿ ਪਾਠਾਨ੍ਤਰਂ ਸੁਗਮਮ੍||੬||–
Adhikarana ਗਲਗਣ੍ਡਸ੍ਯਾਸਾਧ੍ਯਲਕ੍ਸਣਮ੍ (੭) · Śloka ੮
ਕਚ੍ਛ੍ਰਾਚ੍ਛ੍ਵਸਨ੍ਤਂ ਮਦੁਸਰ੍ਵਗਾਤ੍ਰਂ ਸਂਵਤ੍ਸਰਾਤੀਤਮਰੋਚਕਾਰ੍ਤਮ੍ ||੭||
ਕ੍ਸੀਣਂ ਚ ਵੈਦ੍ਯੋ ਗਲਗਣ੍ਡਯੁਕ੍ਤਂ ਭਿਨ੍ਨਸ੍ਵਰਂ ਚਾਪਿ ਵਿਵਰ੍ਜਯੇਚ੍ਚ |੮|
(ਸੁ. ਨਿ. ਅ. ੧੧) |
View original
कृच्छ्राच्छ्वसन्तं मृदुसर्वगात्रं संवत्सरातीतमरोचकार्तम् ||७||
क्षीणं च वैद्यो गलगण्डयुक्तं भिन्नस्वरं चापि विवर्जयेच्च |८|
(सु. नि. अ. ११) |
Hide commentary
ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)
ਅਸਾਧ੍ਯਤਾਮਾਹ– ਕਚ੍ਛ੍ਰਾਚ੍ਛ੍ਵਸਨ੍ਤਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਕਚ੍ਛ੍ਰਾਚ੍ਛ੍ਵਸਨ੍ਤਂ ਦੁਃਖੇਨ ਸ਼੍ਵਾਸਵਿਮੋਕ੍ਸਕਾਰਿਣਮ੍| ਭਿਨ੍ਨਸ੍ਵਰਂ ਸ੍ਵਰਭੇਦਵਨ੍ਤਮ੍||੭||–
ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)
ਅਸਾਧ੍ਯਮਾਹ– ਕਚ੍ਛ੍ਰਾਦਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਦੁਃਖੇਨ ਸ਼੍ਵਾਸਵਿਮੋਕ੍ਸਕਾਰਕਂ, ਮਦੁਸਰ੍ਵਗਾਤ੍ਰਂ ਸ਼ਿਥਿਲਸਰ੍ਵਗਾਤ੍ਰਮ੍, ਅਤਿਕ੍ਰਾਨ੍ਤਵਤ੍ਸਰਂ, ਭਿਨ੍ਨਸ੍ਵਰਂ ਸ੍ਵਰਭੇਦਵਨ੍ਤਮ੍||੭||–
Adhikarana ਗਣ੍ਡਮਾਲਾਲਕ੍ਸਣਮ੍ (੮) · Śloka ੯
ਕਰ੍ਕਨ੍ਧੁਕੋਲਾਮਲਕਪ੍ਰਮਾਣੈਃ ਕਕ੍ਸਾਂਸਮਨ੍ਯਾਗਲਵਙ੍ਕ੍ਸਣੇਸੁ ||੮||
ਮੇਦਃਕਫਾਭ੍ਯਾਂ ਚਿਰਮਨ੍ਦਪਾਕੈਃ ਸ੍ਯਾਦ੍ਗਣ੍ਡਮਾਲਾ ਬਹੁਭਿਸ਼੍ਚ ਗਣ੍ਡੈਃ |੯|
(ਸੁ. ਨਿ. ਅ. ੧੧) |
View original
कर्कन्धुकोलामलकप्रमाणैः कक्षांसमन्यागलवङ्क्षणेषु ||८||
मेदःकफाभ्यां चिरमन्दपाकैः स्याद्गण्डमाला बहुभिश्च गण्डैः |९|
(सु. नि. अ. ११) |
Hide commentary
ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)
ਸ੍ਥਾਨਤੁਲ੍ਯਤਯਾ ਗਣ੍ਡਮਾਲਾਮਿਹੈਵਾਹ– ਕਰ੍ਕਨ੍ਧੁਕੋਲਾਮਲਕਪ੍ਰਮਾਣੈਰਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਕਰ੍ਕਨ੍ਧੁਃ ਸ਼ਗਾਲਕੋਲਿਃ, ਕੋਲਂ ਬਹਦ੍ਬਦਰਮ੍| ਮੇਦਃਕਫਾਭ੍ਯਾਮਿਤਿ ਮੇਦੋ ਦੂਸ੍ਯਂ, ਕਫੋ ਦੋਸੋਤ੍ਰਾਰਮ੍ਭਕਃ, ਮੇਦਃਕਫੌ ਪ੍ਰਾਧਾਨ੍ਯੇਨੋਕ੍ਤੌ; ਤੇਨ ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਸਮ੍ਬਨ੍ਧੋਪ੍ਯਤ੍ਰ ਦ੍ਰਸ੍ਟਵ੍ਯਃ| ਯਦਾਹ ਭੋਜਃ– “ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਕਫਾ ਵਦ੍ਧਾ ਮੇਦਸ਼੍ਚਾਪਿ ਸਮਾਚਿਤਮ੍| ਜਙ੍ਘਯੋਃ ਕਣ੍ਡਰਾਃ ਪ੍ਰਾਪ੍ਯ ਮਤ੍ਸ੍ਯਾਣ੍ਡਸਦਸ਼ਾਨ੍ ਬਹੂਨ੍|| ਕੁਰ੍ਵਨ੍ਤਿ ਗ੍ਰਨ੍ਥਿਤਾਂਸ੍ਤੇਭ੍ਯਃ ਪੁਨਃ ਪ੍ਰਕੁਪਿਤੋਨਿਲਃ| ਤਾਨ੍ ਦੋਸਾਨੂਰ੍ਧ੍ਵਗੋ ਵਕ੍ਸਃਕਕ੍ਸਮਨ੍ਯਾਗਲਾਸ਼੍ਰਿਤਃ|| ਨਾਨਾਪ੍ਰਕਾਰਾਨ੍ ਕੁਰੁਤੇ ਗ੍ਰਨ੍ਥੀਨ੍ ਸਾ ਤ੍ਵਪਚੀ ਮਤਾ| ਤਾਂ ਤੁ ਮਾਲਾਕਤਿਂ ਵਿਦ੍ਯਾਤ੍ ਕਣ੍ਠਹਦ੍ਧਨੁਸਨ੍ਧਿਸੁ|| ਗਣ੍ਡਮਾਲਾਂ ਵਿਜਾਨੀਯਾਦਪਚੀਤੁਲ੍ਯਲਕ੍ਸਣਾਮ੍|” ਇਤਿ| ਸ੍ਯਾਦ੍ਗਣ੍ਡਮਾਲੇਤਿ ਮਾਲਾਤੁਲ੍ਯਗਣ੍ਡਯੋਗਾਤ੍ ਗਣ੍ਡਮਾਲਾ| ਗਲਮਾਤ੍ਰ ਏਵ ਗਣ੍ਡਮਾਲਾ ਚਰਕੇ ਪਠਿਤਾ| ਯਥਾ– “ਮੇਦਃਕਫਾਚ੍ਛੋਣਿਤਸਞ੍ਚਯੋਤ੍ਥੋ ਗਲਸ੍ਯ ਮਧ੍ਯੇ ਗਲਗਣ੍ਡ ਏਕਃ ਸ੍ਯਾਦ੍ਗਣ੍ਡਮਾਲਾ ਬਹੁਭਿਸ਼੍ਚ ਗਣ੍ਡੈਃ” (ਚ. ਚਿ. ਅ. ੧੨) ਇਤਿ||੮||–
ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)
ਸ੍ਥਾਨਤੁਲ੍ਯਤਯਾ ਗਣ੍ਡਮਾਲਾਮਿਹੈਵਾਹ– ਕਰ੍ਕਨ੍ਧ੍ਵਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਕਰ੍ਕਨ੍ਧੁਰ੍ਲਘੁਬਦਰਂ, ਕੋਲਂ ਬਹਦ੍ਬਦਰਮ੍| ਅਂਸੌ ਬਾਹੁਮੂਲੇ, ਮਨ੍ਯਾ ਸ਼ਿਰੋਧਃ, ਵਙ੍ਕ੍ਸਣਂ ਜਾਨੂਰੁਸਨ੍ਧਿਃ| ਮੇਦਃਕਫਾਭ੍ਯਾਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਮੇਦੋ ਦੂਸ੍ਯਂ, ਕਫੋ ਦੋਸੋਤ੍ਰਾਰਮ੍ਭਕਃ, ਮੇਦਃਕਫੌ ਚ ਪ੍ਰਾਧਾਨ੍ਯੇਨੋਕ੍ਤੌ, ਤੇਨ ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਸਞ੍ਚਯੋਪ੍ਯਤ੍ਰ ਦ੍ਰਸ੍ਟਵ੍ਯਃ| ਯਦਾਹ ਭੋਜਃ– “ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਕਫਾ ਵਦ੍ਧਾ ਮੇਦਸ਼੍ਚਾਪਿ ਸਮਾਚਿਤਮ੍| ਜਙ੍ਘਯੋਃ ਕਣ੍ਡਰਾਃ ਪ੍ਰਾਪ੍ਯ ਮਤ੍ਸ੍ਯਾਣ੍ਡਸਦਸ਼ਾਨ੍ਬਹੂਨ੍|| ਕੁਰ੍ਵਨ੍ਤਿ ਗ੍ਰਨ੍ਥਿਤਾਂਸ੍ਤੇਭ੍ਯਃ ਪੁਨਃ ਪ੍ਰਕੁਪਿਤੋਨਿਲਃ| ਤਾਨ੍ਦੋਸਾਨੂਰ੍ਧ੍ਵਗੋ ਵਕ੍ਸਃਕਕ੍ਸਮਨ੍ਯਾਗਲਾਸ਼੍ਰਿਤਃ| ਨਾਨਾਪ੍ਰਕਾਰਾਨ੍ਕੁਰੁਤੇ ਗ੍ਰਨ੍ਥੀਨ੍ ਸਾ ਤ੍ਵਪਚੀ ਮਤਾ| ਵ੍ਯਾਮਿਸ਼੍ਰਦੋਸਸਞ੍ਜਾਤਾ ਕਚ੍ਛ੍ਰਸਾਧ੍ਯਾ ਪ੍ਰਕੀਰ੍ਤਿਤਾ|| ਤਾਸਾਂ ਵਾਤੋਤ੍ਤਰਾ ਰੂਕ੍ਸਾ ਵਾਤਵੇਦਨਯਾਨ੍ਵਿਤਾ| ਕ੍ਸਿਪ੍ਰਪਾਕਸਮੁਤ੍ਥਾਨਾ ਦਾਹਯੁਕ੍ਤਾ ਚ ਪੈਤ੍ਤਿਕੀ|| ਗੂਢਪਾਕਾ ਚ ਕਠਿਨਾ ਕਫਾਤ੍ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਾਲ੍ਪਰੁਕ੍ਕਰਾ| ਮੇਦੋਵਿਕਾਰਾ ਸ਼੍ਲੈਸ੍ਮਿਕੀ ਚ ਵਿਸ਼ੇਸਾਦਤਿਮਾਰ੍ਦਵਾ|| ਅਪਚੀ ਕਣ੍ਠਮਨ੍ਯਾਸੁ ਕਕ੍ਸਵਙ੍ਕ੍ਸਣਸਨ੍ਧਿਸੁ| ਤਾਂ ਤੁ ਮਾਲਾਕਤਿਸਮਾਂ ਕਣ੍ਠਹਦ੍ਦਨ੍ਤਸਨ੍ਧਿਸੁ| ਕਣ੍ਠਮਾਲਾਂ ਵਿਜਾਨੀਯਾਦਪਚੀਤੁਲ੍ਯਲਕ੍ਸਣਮ੍||” ਇਤਿ| ਸ੍ਯਾਦ੍ਗਣ੍ਡਮਾਲੇਤਿ ਮਾਲਾਤੁਲ੍ਯਗਣ੍ਡਾਸ਼੍ਰਯਾ ਗਣ੍ਡਮਾਲਾ| ਗਲਮਾਤ੍ਰ ਏਵ ਚਰਕੇ ਗਣ੍ਡਮਾਲਾ ਪਠਿਤਾ, ਯਥਾ– “ਮੇਦਃਕਫਾਚ੍ਛੋਣਿਤਸਞ੍ਚਯੋਤ੍ਥੋ ਗਲਸ੍ਯ ਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵੇ ਗਲਗਣ੍ਡ ਏਕਃ| ਸ੍ਯਾਦ੍ਗਣ੍ਡਮਾਲਾ ਬਹੁਭਿਸ਼੍ਚ ਗਣ੍ਡੈਃ” ਇਤਿ||੮||–
Adhikarana ਅਪਚੀਲਕ੍ਸਣਮ੍ (੯-੧੦) · Śloka ੧੦
ਤੇ ਗ੍ਰਨ੍ਥਯਃ ਕੇਚਿਦਵਾਪ੍ਤਪਾਕਾਃ ਸ੍ਰਵਨ੍ਤਿ ਨਸ਼੍ਯਨ੍ਤਿ ਭਵਨ੍ਤਿ ਚਾਨ੍ਯੇ ||੯||
ਕਾਲਾਨੁਬਨ੍ਧਂ ਚਿਰਮਾਦਧਾਤਿ ਸੈਵਾਪਚੀਤਿ ਪ੍ਰਵਦਨ੍ਤਿ ਤਜ੍ਜ੍ਞਾਃ |
ਸਾਧ੍ਯਾਃ ਸ੍ਮਤਾਃ ਪੀਨਸਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵਸ਼ੂਲਕਾਸਜ੍ਵਰਚ੍ਛਰ੍ਦਿਯੁਤਾਸ੍ਤ੍ਵਸਾਧ੍ਯਾਃ ||੧੦||
View original
ते ग्रन्थयः केचिदवाप्तपाकाः स्रवन्ति नश्यन्ति भवन्ति चान्ये ||९||
कालानुबन्धं चिरमादधाति सैवापचीति प्रवदन्ति तज्ज्ञाः |
साध्याः स्मृताः पीनसपार्श्वशूलकासज्वरच्छर्दियुतास्त्वसाध्याः ||१०||
Hide commentary
ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)
ਗਣ੍ਡਮਾਲਾਤੁਲ੍ਯਤਯਾ ਅਪਚੀਮਾਹ– ਤੇ ਗ੍ਰਨ੍ਥਯ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਤੇ ਇਤਿ ਗਣ੍ਡਮਾਲਾਰਮ੍ਭਕਦੋਸਦੂਸ੍ਯਕਤਾ ਯੇ ਗ੍ਰਨ੍ਥਯਸ੍ਤ ਏਵੇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਕਾਲਾਨੁਬਨ੍ਧਂ ਚਿਰਮਿਤਿ ਚਰਕਲਾਨੁਬਨ੍ਧਮ੍| ਸੈਵਾਪਚੀਤਿ ਤਾਦਸ਼ੀ ਅਮਾਲਾਰੂਪਾ ਅਪਚੀ ਭਣ੍ਯਤੇ| ਸੈਵਾਪਚੀਤਿ ਇਤਿਸ਼ਬ੍ਦੇਨਾਭਿਹਿਤਤ੍ਵਾਤ੍ ਪ੍ਰਵਦਨ੍ਤੀਤਿ ਕ੍ਰਿਯਾਯੋਗੇਪਿ ਨ ਦ੍ਵਿਤੀਯਾ| ਅਪਚੀਨਿਰੁਕ੍ਤਿਸ਼੍ਚਾਪਰਾਪਰੋਪਚੀਯਮਾਨਤਯਾ| ਅਤ ਏਵ “ਚਯਪ੍ਰਕਰ੍ਸਾਦਪਚੀਂ ਵਦਨ੍ਤਿ|” (ਸੁ. ਨਿ. ਅ. ੧੧) ਇਤਿ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤਃ| ਚਯਪ੍ਰਕਰ੍ਸਸ਼੍ਚਾਪਰਾਪਰਭਵਨੇਨੈਵ, ਸਾਧੁਤ੍ਵਂ ਚ ਨੈਰੁਕ੍ਤ੍ਯੇਨ ਵਿਧਿਨਾ| ਯਦੁਕ੍ਤਮ੍– “ਵਰ੍ਣਾਗਮੋ ਵਰ੍ਣਵਿਪਰ੍ਯਯਸ਼੍ਚ ਦ੍ਵੌ ਚਾਪਰੌ ਵਰ੍ਣਵਿਕਾਰਨਾਸ਼ੌ| ਧਾਤੋਸ੍ਤਦਰ੍ਥਾਤਿਸ਼ਯੇਨ ਯੋਗਸ੍ਤਦੁਚ੍ਯਤੇ ਪਞ੍ਚਵਿਧਂ ਨਿਰੁਕ੍ਤਮ੍||” ਇਤਿ| ਅਤ ਏਵੋਕ੍ਤਮ੍– ਨਸ਼੍ਯਨ੍ਤਿ ਭਵਨ੍ਤਿ ਚਾਨ੍ਯ ਇਤਿ| ਸਾਧ੍ਯਾਃ ਸ੍ਮਤਾ ਇਤਿ ਛੇਦਃ| ਪੀਨਸਾਦਿਭਿਰੁਪਦ੍ਰਵੈਰਸਾਧ੍ਯਾਃ| ਅਯਂ ਤੁ ਗ੍ਰਨ੍ਥਿਃ ਚਰਕੇ ਗਣ੍ਡਮਾਲਾਯਾਮਸ੍ਤਿ; ਸਙ੍ਗ੍ਰਹਕਾਰੇਣ ਤੁ ਗਣ੍ਡਮਾਲਯਾ ਸਹ ਤੁਲ੍ਯਤ੍ਵਾਦਪਚ੍ਯਾ ਅਪਚ੍ਯਾਮੇਵ ਗ੍ਰਨ੍ਥਿਃ ਪਠਿਤਃ||੯-੧੦||
ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)
ਗਣ੍ਡਮਾਲਾਤੁਲ੍ਯਤਯਾਪਚੀਮਾਹ– ਤ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਗਣ੍ਡਮਾਲਾਰਮ੍ਭਕਦੋਸਦੂਸ੍ਯਕਤਾ ਯੇ ਗ੍ਰਨ੍ਥਯਸ੍ਤ ਏਵੇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਅਵਾਪ੍ਤਪਾਕਾਃ ਲਬ੍ਧਪਾਕਾਃ, ਕਾਲਾਨੁਬਨ੍ਧਮਿਤਿ ਚਰਕਲਸਮ੍ਬਨ੍ਧਮ੍| ਸੈਵਾਪਚੀਤਿ ਤਾਦਸ਼ੀ ਆਮਲਕਰੂਪਾ ਅਪਚੀ ਭਣ੍ਯਤੇ| ਸੈਵਾਪਚੀਤਿ– ਇਤਿਸ਼ਬ੍ਦੇਨਾਭਿਹਿਤਤ੍ਵਾਤ੍ਪ੍ਰਵਦਨ੍ਤੀਤ੍ਯਾਦਿਕ੍ਰਿਯਾਯੋਗੇਪਿ ਨ ਦ੍ਵਿਤੀਯਾ| ਤਸ੍ਯ ਸਾਧ੍ਯਤ੍ਵਮਾਹ– ਸਾਧ੍ਯੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਸਾਧ੍ਯਾਃ ਸ੍ਮਤਾ ਇਤਿ ਪੂਰ੍ਵਗ੍ਰਨ੍ਥੇਨ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧਃ, ‘ਸ੍ਰਵਨ੍ਤਿ ਨਸ਼੍ਯਨ੍ਤਿ ਭਵਨ੍ਤਿ ਚਾਨ੍ਯੇ’ ਇਤ੍ਯਾਦਿਪੀਨਸਾਦਿਭਿਰੁਪਦ੍ਰਵੈਰ੍ਯੁਤਾ ਅਸਾਧ੍ਯਾਃ||੯-੧੦||
Adhikarana ਗ੍ਰਨ੍ਥੇਰ੍ਲਕ੍ਸਣਮ੍ (੧੧) · Śloka ੧੧
ਵਾਤਾਦਯੋ ਮਾਂਸਮਸਕ੍ ਪ੍ਰਦੁਸ੍ਟਾਃ ਸਨ੍ਦੂਸ੍ਯ ਮੇਦਸ਼੍ਚ ਤਥਾ ਸਿਰਾਸ਼੍ਚ |
ਵਤ੍ਤੋਨ੍ਨਤਂ ਵਿਗ੍ਰਥਿਤਂ ਚ ਸ਼ੋਥਂ ਕੁਰ੍ਵਨ੍ਤ੍ਯਤੋ ਗ੍ਰਨ੍ਥਿਰਿਤਿ ਪ੍ਰਦਿਸ੍ਟਃ ||੧੧||
(ਸੁ. ਨਿ. ਅ. ੧੧) |
View original
वातादयो मांसमसृक् प्रदुष्टाः सन्दूष्य मेदश्च तथा सिराश्च |
वृत्तोन्नतं विग्रथितं च शोथं कुर्वन्त्यतो ग्रन्थिरिति प्रदिष्टः ||११||
(सु. नि. अ. ११) |
Hide commentary
ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)
ਅਨਨ੍ਤਰਮਪਚੀਗੁਡਕਤੁਲ੍ਯਤਯਾ ਗ੍ਰਨ੍ਥਿਮਾਹ– ਵਾਤਾਦਯ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਕਫਾਃ ਪ੍ਰਤ੍ਯੇਕਂ ਦੁਸ੍ਟਾਃ; ਦੁਸ੍ਟਿਸ਼੍ਚਾਤ੍ਰ ਵਦ੍ਧਿਰੇਵ ਨ ਕ੍ਸਯਃ, ਕ੍ਸੀਣਾਨਾਂ ਵਿਕਾਰਕਰਣਾਕ੍ਸਮਤ੍ਵਾਤ੍| ਯਦ੍ਯੇਵਂ ਤਰ੍ਹਿ ਕਥਂ ਵਾਤਾਦਿਕ੍ਸਯੇ ਮਨ੍ਦਚੇਸ੍ਟਾਦਯਃ? ਉਚ੍ਯਤੇ– ਤਤ੍ਕ੍ਸਯੇ ਵਿਰੋਧਿਦੋਸਕੋਪਾਤ੍; ਯਥਾ– ਮਧੁਰਸ੍ਨਿਗ੍ਧਾਦਿਭਿਰ੍ਵਾਤੇ ਕ੍ਸੀਣੇ ਤਤ੍ਸਮਾਨਤ੍ਵਾਤ੍ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਾ ਪ੍ਰਕੁਪ੍ਯਤਿ| ਵਚਨਂ ਹਿ– “ਵਦ੍ਧਿਸ਼੍ਚਾਪਿ ਵਿਰੋਧਿਨਾਮ੍|” ਇਤਿ| ਸਨ੍ਦੂਸ੍ਯ ਮੇਦਸ਼੍ਚ ਮਾਂਸਮਸਕ੍ ਸਿਰਾਸ਼੍ਚੇਤ੍ਯਨੇਨ ਮੇਦੋਜਃ ਕਫਸਮ੍ਬਨ੍ਧਾਦ੍ਯੋ ਭਵਤਿ ਤਥਾ ਸਿਰਾਜੋਪਿ ਵਾਯੁਨਾ ਸਿਰਾਦੁਸ੍ਟ੍ਯਾ ਯੋ ਜਨ੍ਯਤੇ ਸ ਉਚ੍ਯਤੇ| ਏਵਂ ਪਞ੍ਚ ਗ੍ਰਨ੍ਥਯਃ| ਤਥੇਤਿ ਸਨ੍ਦੂਸ੍ਯ| ਮਾਂਸਮਸਗਿਤਿ ਅਤ੍ਰਾਸਜਃ ਕ੍ਰਮੋਲ੍ਲਙ੍ਘਨੇਨ ਪਾਠੋਪ੍ਰਾਧਾਨ੍ਯਪ੍ਰਤਿਪਾਦਨਾਰ੍ਥਃ, ਵਿਸਰ੍ਪੇ ਤੁ ਸ਼ੋਣਿਤਮੇਵ ਪ੍ਰਧਾਨਮ੍| ਅਤ ਏਵ ਕ੍ਵਚਿਤ੍ ਚਕਾਰਮਪ੍ਰਾਧਾਨ੍ਯਸੂਚਕਂ ਨਿਵੇਸ਼੍ਯ ‘ਅਸਕ੍ ਚ’ ਇਤਿ ਪਾਠਃ| ਚਰਕੇ ਤੁ ਗ੍ਰਨ੍ਥਿਃ ਵਾਤਕਫਜ ਏਵ ਗ੍ਰਨ੍ਥਿਵਿਸਰ੍ਪਸ਼ਬ੍ਦੇਨੋਕ੍ਤਃ| ਵਤ੍ਤੋਨ੍ਨਤਮਿਤਿ ਵਤ੍ਤਂ ਵਰ੍ਤੁਲਮ੍, ਉਨ੍ਨਤਮ੍ ਉਚ੍ਛੂਨਮ੍| ਵਿਗ੍ਰਥਿਤਂ ਕਠਿਨਂ, ਕਕਖਟਂ ਵਾ; ਵਿਗ੍ਰਥਿਤਤ੍ਵਾਦੇਵ ਗ੍ਰਨ੍ਥਿਰਿਤਿ ਸਞ੍ਜ੍ਞਾ||੧੧||
ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)
ਅਪਚੀਗਣ੍ਡਕਰੂਪਤਯਾ ਗ੍ਰਨ੍ਥਿਕਾਮਾਹ– ਵਾਤਾਦਯੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਵਾਤਾਦਯੋ ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਕਫਾਃ, ਪ੍ਰਤ੍ਯੇਕਂ ਦੁਸ੍ਟਾਃ ਮਾਂਸਮਸਕ੍ ਸਨ੍ਦੂਸ੍ਯ ਸ਼ੋਫਂ ਕੁਰ੍ਵਨ੍ਤੀਤਿ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧਃ| ਏਤੇਨ ਤ੍ਰਯੋ ਗ੍ਰਨ੍ਥਯ ਉਕ੍ਤਾਃ, ਦੁਸ੍ਟਿਸ਼੍ਚਾਤ੍ਰ ਵਦ੍ਧਿਰੇਵ, ਨ ਕ੍ਸਯਃ, ਕ੍ਸੀਣਾਨਾਂ ਵਿਕਾਰਕਰਣਾਕ੍ਸਮਤ੍ਵਾਤ੍, ਸਨ੍ਦੂਸ੍ਯ ਮੇਦਸ਼੍ਚ ਤਥਾ ਸਿਰਾਸ਼੍ਚੇਤ੍ਯਨੇਨ ਮੇਦੋਜਃ ਸਿਰਾਜਸ਼੍ਚੈਵਂ ਦ੍ਵੌ, ਸਨ੍ਦੂਸ੍ਯ ਮਾਂਸਮਸਗਿਤ੍ਯਤ੍ਰਾਸਜਃ ਕ੍ਰਮੋਲ੍ਲਙ੍ਘਨੇਨ ਪਾਠੋਪ੍ਰਾਧਾਨ੍ਯਪ੍ਰਤਿਪਾਦਨਾਰ੍ਥਂ, ਵਤ੍ਤਂ ਵਰ੍ਤੁਲਮ੍, ਉਨ੍ਨਤਂ ਉਚ੍ਛੂਨਂ, ਵਿਗ੍ਰਥਿਤਂ ਵਿਚ੍ਛਿਦ੍ਯ ਗ੍ਰਥਿਤਮ੍, ਅਤੋ ਵਿਗ੍ਰਥਿਤਤ੍ਵਾਦੇਵ ਗ੍ਰਨ੍ਥਿਸਞ੍ਜ੍ਞਾ||੧੧||
Adhikarana ਵਾਤਜਗ੍ਰਨ੍ਥਿਲਕ੍ਸਣਮ੍ (੧੨) · Śloka ੧੨
ਆਯਮ੍ਯਤੇ ਵਸ਼੍ਚ੍ਯਤਿ ਤੁਦ੍ਯਤੇ ਚ ਪ੍ਰਤ੍ਯਸ੍ਯਤੇ ਮਥ੍ਯਤਿ ਭਿਦ੍ਯਤੇ ਚ |
ਕਸ੍ਣੋ ਮਦੁਰ੍ਬਸ੍ਤਿਰਿਵਾਤਤਸ਼੍ਚ ਭਿਨ੍ਨਃ ਸ੍ਰਵੇਚ੍ਚਾਨਿਲਜੋਸ੍ਰਮਚ੍ਛਮ੍ ||੧੨||
(ਸੁ. ਨਿ. ਅ. ੧੧) |
View original
आयम्यते वृश्च्यति तुद्यते च प्रत्यस्यते मथ्यति भिद्यते च |
कृष्णो मृदुर्बस्तिरिवाततश्च भिन्नः स्रवेच्चानिलजोऽस्रमच्छम् ||१२||
(सु. नि. अ. ११) |
Hide commentary
ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)
ਅਨਿਲਗ੍ਰਨ੍ਥਿਮਾਹ– ਆਯਮ੍ਯਤ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਆਯਮ੍ਯਤੇ ਆਕਸ੍ਯ ਦੀਰ੍ਘੀਕ੍ਰਿਯਤੇ| ਵਸ਼੍ਚ੍ਯਤੀਤਿ ਛਿਨਤ੍ਤੀਵ, ਅਤ੍ਰ ਦਿਵਾਦੇਰਾਕਤਿਗਣਤ੍ਵਾਤ੍ ‘ਸ਼੍ਯਨ੍’ ਪ੍ਰਤ੍ਯਯਃ| ਪ੍ਰਤ੍ਯਸ੍ਯਤੇ ਕ੍ਸਿਪ੍ਯਤੇ| ਮਥ੍ਯਤਿ ਆਲੋਡਯਤੀਵ, ਅਤ੍ਰਾਪਿ ਪੂਰ੍ਵਵਤ੍ ਸਮਾਧਾਨਮ੍| ਭਿਦ੍ਯਤੇ ਵਿਦੀਰ੍ਯਤ ਇਵ| ਅਸ੍ਰਂ ਸ੍ਰਾਵਮ੍||੧੨||
ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)
ਵਾਤਿਕਮਾਹ– ਆਯਮ੍ਯਤ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਆਕਸ੍ਯ ਦੀਰ੍ਘੀਕ੍ਰਿਯਤ ਇਵ, ਵਸ਼੍ਚ੍ਯਤਿ ਛਿਨਤ੍ਤੀਵ, ਤੁਦ੍ਯਤੇ ਸ਼ੂਲੇਨੇਵ, ਪ੍ਰਤ੍ਯਸ੍ਯਤੇ ਕ੍ਸਿਪ੍ਯਤੇ, ਮਥ੍ਯਤਿ ਆਲੋਡਯਤੀਵ, ਭਿਦ੍ਯਤੇ ਵਿਦਾਰ੍ਯਤ ਇਵ||੧੨||
Adhikarana ਪਿਤ੍ਤਜਗ੍ਰਨ੍ਥਿਲਕ੍ਸਣਮ੍ (੧੩) · Śloka ੧੩
ਦਨ੍ਦਹ੍ਯਤੇ ਧੂਪ੍ਯਤਿ ਵਸ਼੍ਚ੍ਯਤੇ ਚ ਪਾਪਚ੍ਯਤੇ ਪ੍ਰਜ੍ਵਲਤੀਵ ਚਾਪਿ |
ਰਕ੍ਤਃ ਸਪੀਤੋਪ੍ਯਥਵਾਪਿ ਪਿਤ੍ਤਾਦ੍ਭਿਨ੍ਨਃ ਸ੍ਰਵੇਦੁਸ੍ਣਮਤੀਵ ਚਾਸ੍ਰਮ੍ ||੧੩||
(ਸੁ. ਨਿ. ਅ. ੧੧) |
View original
दन्दह्यते धूप्यति वृश्च्यते च पापच्यते प्रज्वलतीव चापि |
रक्तः सपीतोऽप्यथवाऽपि पित्ताद्भिन्नः स्रवेदुष्णमतीव चास्रम् ||१३||
(सु. नि. अ. ११) |
Hide commentary
ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)
ਪਿਤ੍ਤਗ੍ਰਨ੍ਥਿਮਾਹ– ਦਨ੍ਦਹ੍ਯਤ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਦਨ੍ਦਹ੍ਯਤੇ ਅਤ੍ਯਰ੍ਥਂ ਦਹ੍ਯਤੇ ਅਗ੍ਨਿਨੇਵ| ਪਾਪਚ੍ਯਤੇ ਭਸ਼ਂ ਪਚ੍ਯਤ ਇਵ ਕ੍ਸਾਰੇਣ, ਕਿਂਵਾ ਉਤ੍ਕ੍ਵਥ੍ਯਤ ਇਵ| ਪ੍ਰਜ੍ਵਲਤੀਵ ਜ੍ਵਲਨ੍ ਭਸ੍ਮੀਭਵਤੀਵ||੧੩||
ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)
ਪੈਤ੍ਤਿਕਮਾਹ– ਦਨ੍ਦਹ੍ਯਤ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਗ੍ਨਿਨਾ ਦਹ੍ਯਤ ਏਵ, ਧੂਪ੍ਯਤਿ ਧੂਮਾਯਤ ਇਵ, ਚੂਸ੍ਯਤੇ ਸ਼ਙ੍ਗੇਣੇਵ, ਪਾਪਚ੍ਯਤੇ ਭਸ਼ਂ ਪਚ੍ਯਤ ਇਵ ਕ੍ਸਾਰੇਣ, ਕਿਂਵਾ ਉਤ੍ਕ੍ਵਥ੍ਯਤ ਇਵ| ਜ੍ਵਲਤੀਵ ਜ੍ਵਲਨੇਨੇਵ ਭਸ੍ਮੀਭਵਤਿ, ਵਰ੍ਣੇਨ ਰਕ੍ਤਃ ਅਥਵਾ ਪੀਤਃ, ਭਿਨ੍ਨਃ ਸਨ੍ ਅਤੀਵਾਤਿਸ਼ਯੇਨ ਦੁਸ੍ਟਂ ਰਕ੍ਤਂ ਸ੍ਰਵਤਿ||੧੩||
Adhikarana ਕਫਜਗ੍ਰਨ੍ਥਿਲਕ੍ਸਣਮ੍ (੧੪) · Śloka ੧੪
ਸ਼ੀਤੋਵਿਵਰ੍ਣੋਲ੍ਪਰੁਜੋਤਿਕਣ੍ਡੁਃ ਪਾਸਾਣਵਤ੍ ਸਂਹਨਨੋਪਪਨ੍ਨਃ |
ਚਿਰਾਭਿਵਦ੍ਧਸ਼੍ਚ ਕਫਪ੍ਰਕੋਪਾਦ੍ਭਿਨ੍ਨਃ ਸ੍ਰਵੇਚ੍ਛੁਕ੍ਲਘਨਂ ਚ ਪੂਯਮ੍ ||੧੪||
(ਸੁ. ਨਿ. ਅ. ੧੧) |
View original
शीतोऽविवर्णोऽल्परुजोऽतिकण्डुः पाषाणवत् संहननोपपन्नः |
चिराभिवृद्धश्च कफप्रकोपाद्भिन्नः स्रवेच्छुक्लघनं च पूयम् ||१४||
(सु. नि. अ. ११) |
Hide commentary
ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)
ਕਫਗ੍ਰਨ੍ਥਿਮਾਹ– ਸ਼ੀਤ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਵਿਵਰ੍ਣਃ ਪ੍ਰਕਤਿਵਰ੍ਣਃ, ਈਸਦ੍ਵਿਵਰ੍ਣ ਇਤਿ ਕਸ਼੍ਚਿਤ੍| ਪਾਸਾਣਵਤ੍ ਸਂਹਨਨੋਪਪਨ੍ਨ ਇਤਿ ਪਾਸਾਣਵਤ੍ ਕਠਿਨ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ; ਕਿਂਵਾ ਪਾਸਾਣਵਤ੍ ਭਵਤਿ, ਸਂਹਨਨੋਪਪਨ੍ਨ ਇਤਿ ਸਂਹਤਾਨ੍ਵਿਤੋ ਮਹਾਨਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ||੧੪||
ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)
ਸ਼੍ਲੈਸ੍ਮਿਕਮਾਹ– ਸ਼ੀਤ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਵਿਵਰ੍ਣਃ ਪ੍ਰਕਤਿਵਰ੍ਣਃ, ਪਾਸਾਣਵਤ੍ ਸਙ੍ਘਾਤਾਨ੍ਵਿਤੋ ਮਹਾਨਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਭਿਨ੍ਨਃ ਸਨ੍ ਸ਼ੁਕ੍ਲਂ ਘਨਂ ਪੂਯਂ ਸ੍ਰਵੇਤ੍ ਚ||੧੪||
Adhikarana ਮੇਦੋਜਗ੍ਰਨ੍ਥਿਲਕ੍ਸਣਮ੍ (੧੫) · Śloka ੧੫
ਸ਼ਰੀਰਵਦ੍ਧਿਕ੍ਸਯਵਦ੍ਧਿਹਾਨਿਃ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧੋ ਮਹਾਨ੍ ਕਣ੍ਡੁਯੁਤੋਰੁਜਸ਼੍ਚ |
ਮੇਦਃਕਤੋ ਗਚ੍ਛਤਿ ਚਾਤ੍ਰ ਭਿਨ੍ਨੇ ਪਿਣ੍ਯਾਕਸਰ੍ਪਿਃਪ੍ਰਤਿਮਂ ਤੁ ਮੇਦਃ ||੧੫||
(ਸੁ. ਨਿ. ਅ. ੧੧) |
View original
शरीरवृद्धिक्षयवृद्धिहानिः स्निग्धो महान् कण्डुयुतोऽरुजश्च |
मेदःकृतो गच्छति चात्र भिन्ने पिण्याकसर्पिःप्रतिमं तु मेदः ||१५||
(सु. नि. अ. ११) |
Hide commentary
ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)
ਮੇਦੋਜਗ੍ਰਨ੍ਥਿਮਾਹ– ਸ਼ਰੀਰੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਸ਼ਰੀਰਵਦ੍ਧਿਕ੍ਸਯਵਦ੍ਧਿਹਾਨਿਰਿਤਿ ਸ਼ਰੀਰਵਦ੍ਧਿਕ੍ਸਯਾਭ੍ਯਾਂ ਯਥਾਕ੍ਰਮਂ ਵਦ੍ਧਿਹਾਨੀ ਯਸ੍ਯ ਸ ਤਥਾ| ਮੇਦੋਜੇਸ੍ਵੇਵਂ ਯੁਕ੍ਤਿਃ ਧਾਤੁਸ੍ਵਭਾਵਾਤ੍ ਚਿਰਸ੍ਥਾਯਿਤ੍ਵਾਦ੍ਵਾ| ਗਚ੍ਛਤਿ ਚਾਤ੍ਰ ਭਿਨ੍ਨੇ ਪਿਣ੍ਯਾਕਸਰ੍ਪਿਃਪ੍ਰਤਿਮਂ ਤੁ ਮੇਦ ਇਤਿ ਭਿਨ੍ਨੇ ਸਤਿ ਪਿਣ੍ਯਾਕਸ੍ਤਿਲਕਲ੍ਕਃ, ਸਰ੍ਪਿਰਤ੍ਰ ਸ੍ਤ੍ਯਾਨਂ, ਤਤ੍ਸਦਸ਼ਂ ਮੇਦਃ ਸ੍ਰਵਤਿ| ਭੋਜੇਨ ਤੁ ਮੇਦੋਗ੍ਰਨ੍ਥੇਃ ਸਮ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਿਃ ਪਠ੍ਯਤੇ| ਯਥਾ– “ਮੇਦੋ ਵਾਯੁਰ੍ਯਦਾ ਮਾਂਸੇ ਨਿਕ੍ਸਿਪੇਦਥਵਾ ਤ੍ਵਚਿ| ਤਤ੍ਰ ਮੇਦੋਭਵਗ੍ਰਨ੍ਥਿਃ ਸ਼੍ਯਾਵੋ ਭਵਤਿ ਪਾਣ੍ਡੁਰਃ|| ਕਸ਼ਃ ਕਸ਼ੇ, ਮਹਾਨ੍ ਸ੍ਥੂਲੇ, ਗ੍ਰਨ੍ਥਿਰ੍ਭਿਨ੍ਨਸ਼੍ਚ ਪੀਡਿਤਃ| ਤਿਲਕਲ੍ਕਨਿਭਃ ਸ੍ਰਾਵੋ ਘਤਵਚ੍ਚਾਸ੍ਯ ਜਾਯਤੇ||” ਇਤਿ||੧੫||
ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)
ਮੇਦੋਜਮਾਹ– ਸ਼ਰੀਰਵਦ੍ਧਿਕ੍ਸਯਾਭ੍ਯਾਂ ਯਥਾਕ੍ਰਮਂ ਵਦ੍ਧਿਹਾਨੀ ਯਸ੍ਯ ਸ ਤਥਾ| ਭਿਨ੍ਨੇ ਸਤਿ ਪਿਣ੍ਯਾਕਸਰ੍ਪਿਃਸਦਸ਼ਂ ਮੇਦੋ ਗਚ੍ਛਤਿ ਸ੍ਰਵਤੀਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਪਿਣ੍ਯਾਕਸ੍ਤਿਲਕਲ੍ਕਃ, ਸਰ੍ਪਿਰਤ੍ਰ ਸ੍ਤ੍ਯਾਨਮ੍, ਤਤ੍ਸਦਸ਼ਂ ਮੇਦੋ ਗਚ੍ਛਤਿ| ਉਕ੍ਤਞ੍ਚ ਭੋਜੇ– “ਮੇਦੋ ਵਾਯੁਰ੍ਯਦਾ ਮਾਂਸੇ ਨਿਕ੍ਸਿਪੇਦਥ ਵਾ ਤ੍ਵਚਿ| ਤਤ੍ਰ ਮੇਦੋਭਵੋ ਗ੍ਰਨ੍ਥਿਃ ਸ਼੍ਯਾਵੋ ਭਵਤਿ ਪਾਣ੍ਡੁਰਃ|| ਕਸ਼ਃ ਕਸ਼ੇ ਮਹਾਨ੍ ਸ੍ਥੂਲੇ ਗ੍ਰਨ੍ਥਿਸ਼੍ਛਿਨ੍ਨਸ਼੍ਚ ਪੀਡਿਤਃ| ਤਿਲਕਲ੍ਕਨਿਭਃ ਸ੍ਰਾਵੋ ਘਤਵਚ੍ਚਾਸ੍ਯ ਜਾਯਤੇ||” ਇਤਿ||੧੫||
Adhikarana ਸਿਰਾਜਗ੍ਰਨ੍ਥੇਃ ਸਮ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਿਃ ਲਕ੍ਸਣਂ ਚ (੧੬-੧੭) · Śloka ੧੭
ਵ੍ਯਾਯਾਮਜਾਤੈਰਬਲਸ੍ਯ ਤੈਸ੍ਤੈਰਾਕ੍ਸਿਪ੍ਯ ਵਾਯੁਸ੍ਤੁ ਸਿਰਾਪ੍ਰਤਾਨਮ੍ |
ਸਙ੍ਕੁਚ੍ਯ ਸਮ੍ਪਿਣ੍ਡ੍ਯ ਵਿਸ਼ੋਸ੍ਯ ਚਾਪਿ ਗ੍ਰਨ੍ਥਿਂ ਕਰੋਤ੍ਯੁਨ੍ਨਤਮਾਸ਼ੁ ਵਤ੍ਤਮ੍ ||੧੬||
ਗ੍ਰਨ੍ਥਿਃ ਸਿਰਾਜਃ ਸ ਤੁ ਕਚ੍ਛ੍ਰਸਾਧ੍ਯੋ ਭਵੇਦ੍ਯਦਿ ਸ੍ਯਾਤ੍ ਸਰੁਜਸ਼੍ਚਲਸ਼੍ਚ |
ਸ ਚਾਰੁਜ ਸ਼੍ਚਾਪ੍ਯਚਲੋ ਮਹਾਂਸ਼੍ਚ ਮਰ੍ਮੋਤ੍ਥਿਤਸ਼੍ਚਾਪਿ ਵਿਵਰ੍ਜਨੀਯਃ ||੧੭||
(ਸੁ. ਨਿ. ਅ. ੧੧) |
View original
व्यायामजातैरबलस्य तैस्तैराक्षिप्य वायुस्तु सिराप्रतानम् |
सङ्कुच्य सम्पिण्ड्य विशोष्य चापि ग्रन्थिं करोत्युन्नतमाशु वृत्तम् ||१६||
ग्रन्थिः सिराजः स तु कृच्छ्रसाध्यो भवेद्यदि स्यात् सरुजश्चलश्च |
स चारुज श्चाप्यचलो महांश्च मर्मोत्थितश्चापि विवर्जनीयः ||१७||
(सु. नि. अ. ११) |
Hide commentary
ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)
ਸਿਰਾਜਗ੍ਰਨ੍ਥੇਃ ਸਮ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਿਮਾਹ– ਵ੍ਯਾਯਾਮਜਾਤੈਰਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਸਙ੍ਕੁਚ੍ਯੇਤਿ ਅਨ੍ਤਰ੍ਭਾਵਿਤੋਤ੍ਰ ਣ੍ਯਰ੍ਥਃ, ਤੇਨ ਸਙ੍ਕੋਚ੍ਯੇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਸਮ੍ਪਿਣ੍ਡ੍ਯੇਤਿ ਸਂਹਤੀਕਤ੍ਯ| ਉਨ੍ਨਤਮਾਸ਼ੁ ਵਤ੍ਤਮਿਤਿ ਅਸ੍ਯ ਸਾਮਾਨ੍ਯਲਕ੍ਸਣੇਨੈਵ ਸਿਦ੍ਧੇ ਪੁਨਸ੍ਤਦੁਕ੍ਤਿਰਤਿਸ਼ਯਾਰ੍ਥਮ੍| ਸ ਚ ਸਿਰਾਜੋ ਗ੍ਰਨ੍ਥਿਰ੍ਯਦਿ ਸਰੁਜਸ਼੍ਚਲਸ਼੍ਚ ਸ੍ਯਾਤ੍ਤਦਾ ਕਚ੍ਛ੍ਰਸਾਧ੍ਯਃ| ਸ ਚਾਰੁਜਸ਼੍ਚਾਪੀਤ੍ਯਾਦਿਨਾ ਨ ਸਾਧ੍ਯਃ| ਸ ਚੇਤਿ ਚਕਾਰੇਣਾਰੁਜਤ੍ਵਾਦਿਧਰ੍ਮਯੋਗਾਦਪਰੇਪਿ ਗ੍ਰਨ੍ਥਯੋਸਾਧ੍ਯਾ ਇਤਿ ਸੂਚਯਤਿ| ਯਦੁਕ੍ਤਂ ਭੋਜੇ– “ਪਞ੍ਚੈਤਾਨਰੁਜੋ ਗ੍ਰਨ੍ਥੀਨ੍ ਮਰ੍ਮਜਾਨਚਲਾਂਸ੍ਤ੍ਯਜੇਤ੍| ਕਪੋਲਗਲਮਨ੍ਯਾਸੁ ਦੁਸ਼੍ਚਿਕਿਤ੍ਸ੍ਯਾਸ਼੍ਚ ਸਨ੍ਧਿਸੁ||” ਇਤਿ| ਅਨ੍ਯੇ ਤੁ ਮਾਂਸਾਸਗ੍ਭ੍ਯਾਂ ਸਸ੍ਠਂ ਗ੍ਰਨ੍ਥਿਂ ਵਦਨ੍ਤ ਏਵਂ ਪਠਨ੍ਤਿ– “ ਮਾਂਸਾਸਜਂ ਚਾਰ੍ਬੁਦਲਕ੍ਸਣੇਨ ਤੁਲ੍ਯਂ ਹਿ ਦਸ੍ਟਂ ਤ੍ਵਥ ਲਕ੍ਸਣਜ੍ਞੈਃ|” ਇਤਿ ਕਿਨ੍ਤ੍ਵਨਾਰ੍ਸੋਯਂ ਪਾਠਃ, ਭੋਜਾਦਿਸਮਾਨਤਨ੍ਤ੍ਰੇਸ੍ਵਦਸ੍ਟਤ੍ਵਾਤ੍||੧੬-੧੭||
ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)
ਸਿਰਾਜਗ੍ਰਨ੍ਥੇਃ ਸਮ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਿਮਾਹ– ਵ੍ਯਾਯਾਮੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਤੈਸ੍ਤੈਰਿਤਿ ਬਲਵਦ੍ਵਿਗ੍ਰਹਾਦਿਭਿਃ ਸਿਰਾਪ੍ਰਤਾਨਂ ਸਿਰਾਭ੍ਯੋ ਨਿਰ੍ਗਤਂ ਸੂਕ੍ਸ੍ਮਸਿਰਾਜਾਲਮ੍| ਸਙ੍ਕੁਚ੍ਯੇਤਿ ਅਨ੍ਤਰ੍ਭਾਵਿਤੋਤ੍ਰ ਣ੍ਯਰ੍ਥਃ, ਤੇਨ ਸਙ੍ਕੋਚ੍ਯੇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਸਮ੍ਪੀਡ੍ਯ ਸਂਹਤੀਕਤ੍ਯ, ਉਨ੍ਨਤਮੁਚ੍ਚਂ, ਵਤ੍ਤਂ ਵਰ੍ਤੁਲਮ੍| ਸ ਤੁ ਸਿਰਾਜੋ ਗ੍ਰਨ੍ਥਿਃ ਯਦਿ ਸਰੁਜਸ਼੍ਚਲਃ ਸ੍ਯਾਤ੍ਤਦਾ ਕਚ੍ਛ੍ਰਸਾਧ੍ਯਃ| ਤਸ੍ਯਾਸਾਧ੍ਯਤ੍ਵਮਾਹ– ਸ ਇਤਿ| ਚਕਾਰੇਣਾਰੁਜਾਦਿਧਰ੍ਮਯੋਗਾਦ੍ ਅਪਰੇਪਿ ਗ੍ਰਨ੍ਥਯਃ ਅਸਾਧ੍ਯਾ ਇਤਿ ਸੂਚਯਨ੍ਤਿ| ਯਦੁਕ੍ਤਂ ਭੋਜੇਨ– “ਪਞ੍ਚੈਤਾਨਰੁਜੋ ਗ੍ਰਨ੍ਥੀਨ੍ਮਰ੍ਮਜਾਂਸ਼੍ਚ ਚਲਾਂਸ੍ਤ੍ਯਜੇਤ੍| ਕਪੋਲਗਲਮਨ੍ਯਾਸੁ ਦੁਸ਼੍ਚਿਕਿਤ੍ਸ੍ਯਾਸ਼੍ਚ ਸਨ੍ਧਿਸੁ||” ਇਤਿ||੧੬-੧੭||
Adhikarana ਅਰ੍ਬੁਦਸਮ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਿਃ (੧੮-੧੯) · Śloka ੨੦
ਗਾਤ੍ਰਪ੍ਰਦੇਸ਼ੇ ਕ੍ਵਚਿਦੇਵ ਦੋਸਾਃ ਸਮ੍ਮੂਰ੍ਛਿਤਾ ਮਾਂਸਮਸਕ੍ ਪ੍ਰਦੂਸ੍ਯ |
ਵਤ੍ਤਂ ਸ੍ਥਿਰਂ ਮਨ੍ਦਰੁਜਂ ਮਹਾਨ੍ਤਮਨਲ੍ਪਮੂਲਂ ਚਿਰਵਦ੍ਧ੍ਯਪਾਕਮ੍ ||੧੮||
ਕੁਰ੍ਵਨ੍ਤਿ ਮਾਂਸੋਚ੍ਛ੍ਰਯਮਤ੍ਯਗਾਧਂ ਤਦਰ੍ਬੁਦਂ ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਵਿਦੋ ਵਦਨ੍ਤਿ |
ਵਾਤੇਨ ਪਿਤ੍ਤੇਨ ਕਫੇਨ ਚਾਪਿ ਰਕ੍ਤੇਨ ਮਾਂਸੇਨ ਚ ਮੇਦਸਾ ਵਾ ||੧੯||
ਤਜ੍ਜਾਯਤੇ ਤਸ੍ਯ ਚ ਲਕ੍ਸਣਾਨਿ ਗ੍ਰਨ੍ਥੇਃ ਸਮਾਨਾਨਿ ਤਦਾ ਭਵਨ੍ਤਿ |੨੦|
(ਸੁ. ਨਿ. ਅ. ੧੧) |
View original
गात्रप्रदेशे क्वचिदेव दोषाः सम्मूर्छिता मांसमसृक् प्रदूष्य |
वृत्तं स्थिरं मन्दरुजं महान्तमनल्पमूलं चिरवृद्ध्यपाकम् ||१८||
कुर्वन्ति मांसोच्छ्रयमत्यगाधं तदर्बुदं शास्त्रविदो वदन्ति |
वातेन पित्तेन कफेन चापि रक्तेन मांसेन च मेदसा वा ||१९||
तज्जायते तस्य च लक्षणानि ग्रन्थेः समानानि तदा भवन्ति |२०|
(सु. नि. अ. ११) |
Hide commentary
ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)
ਮਾਂਸਸ਼ੋਣਿਤਦੂਸ੍ਯਸਾਮ੍ਯਾਦਰ੍ਬੁਦਾਭਿਧਾਨਮ੍| ਤਸ੍ਯ ਸਮ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਿਮਾਹ– ਗਾਤ੍ਰਪ੍ਰਦੇਸ਼ੇ ਕ੍ਵਚਿਦਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਕ੍ਵਚਿਦੇਵੇਤ੍ਯਨੇਨਾਨਿਯਤਦੇਸ਼ੇ, ਨ ਪੁਨਰਪਚੀਵਨ੍ਨਿਯਤਦੇਸ਼ੇ| “ਸਮ੍ਮੂਰ੍ਛਿਤਾ” ਇਤਿ ਪਾਠਾਨ੍ਤਰੇ ਸਮ੍ਮੂਰ੍ਛਿਤਾ ਵਦ੍ਧਾਃ, ਦੂਸ੍ਯਸਂਸਸ੍ਟਾ ਇਤਿ ਕਾਰ੍ਤਿਕਃ| ਮਾਂਸਮਸਕ੍ ਪ੍ਰਦੂਸ੍ਯੇਤਿ ਸਰ੍ਵਾਰ੍ਬੁਦਸਾਧਾਰਣਂ ਦੂਸ੍ਯਂ, ਮਾਂਸਾਰ੍ਬੁਦਮੇਦੋਰ੍ਬੁਦਯੋਸ੍ਤੁ ਵਿਸ਼ੇਸੇਣ ਮਾਂਸਦੁਸ੍ਟਿਃ; ਮਾਂਸਾਰ੍ਬੁਦਮੇਦੋਰ੍ਬੁਦਯੋਰਪਿ ਤਦ੍ਦੂਸਕੋ ਦੋਸੋਸ੍ਤਿ, ਤੇਨ ਤਤ੍ਰਾਪਿ ਦੋਸਕਰ੍ਤਤਯਾ ਸਮ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਿਰਿਯਂ ਭਵਤਿ| ਮਾਂਸੋਚ੍ਛ੍ਰਯਮਿਤਿ ਮਾਂਸੋਚ੍ਛ੍ਰਯਤਯਾ ਪ੍ਰਤੀਯਮਾਨਮ੍| ਮੇਦੋਜੇਪਿ ਮਾਂਸਮੁਦ੍ਗਤਂ ਭਵਤਿ| ਅਤ੍ਯਗਾਧਮਿਤਿ ਦੂਰਾਨੁਪ੍ਰਵਿਸ੍ਟਮ੍; ਅਤ ਏਵਾਨਲ੍ਪਮੂਲਮਿਤ੍ਯੁਕ੍ਤਮ੍| ਵਾਤਾਦਿਭਿਸ੍ਤਦਰ੍ਬੁਦਂ ਜਾਯਤੇ ਭਵਤਿ, ਤੇਨ ਸਡਰ੍ਬੁਦਾਨਿ ਭਵਨ੍ਤਿ| ਗ੍ਰਨ੍ਥੇਃ ਸਮਾਨਾਨੀਤਿ ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਕਫਮੇਦੋਗ੍ਰਨ੍ਥਿਭਿਰ੍ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਕਫਮੇਦੋਰ੍ਬੁਦਾਨਾਂ ਲਕ੍ਸਣਾਨਿ ਸਮਾਨਾਨਿ, ਸ਼ੋਣਿਤਜਮਾਂਸਜਯੋਸ੍ਤੁ ਲਕ੍ਸਣਂ ਪਥਕ੍ ਵਕ੍ਸ੍ਯਤਿ||੧੮-੧੯||–
ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)
ਅਥਾਰ੍ਬੁਦਾਨ੍ਯਾਹ| ਤਸ੍ਯ ਸਮ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਿਮਾਹ– ਗਾਤ੍ਰੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਕ੍ਵਚਿਦੇਵੇਤਿ ਅਨਿਯਤਦੇਸ਼ੇ ਨ ਪੁਨਰਪਚੀਵਤ੍ ਨਿਯਤਪ੍ਰਦੇਸ਼ੇ| ਸਮ੍ਮੂਰ੍ਛਿਤਾ ਇਤਿ ਪਾਠਾਨ੍ਤਰੇ ਵਦ੍ਧਾਃ| ਮਾਂਸਮਸਕ੍ ਪ੍ਰਦੂਸ੍ਯੇਤਿ ਸਰ੍ਵਾਰ੍ਬੁਦੇਸੁ ਸਾਧਾਰਣਂ ਦੂਸ੍ਯਂ, ਮਾਂਸਾਰ੍ਬੁਦਮੇਦੋਰ੍ਬੁਦਯੋਸ਼੍ਚ ਵਿਸ਼ੇਸੇਣ ਮਾਂਸਮੇਦੋਦੁਸ੍ਟਿਃ, ਵਤ੍ਤਂ ਵਰ੍ਤੁਲਂ, ਮਦੁਂ ਮਦੁਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਂ, ਮਾਂਸਮੇਦਆਸ਼੍ਰਯਤ੍ਵਾਤ੍| ਅਤ੍ਯਗਾਧਂ ਦੂਰਾਨੁਪ੍ਰਵਿਸ੍ਟਮ੍, ਅਤ ਏਵਾਨਲ੍ਪਮੂਲਮਿਤ੍ਯੁਕ੍ਤਮ੍| ਤਸ੍ਯ ਸਙ੍ਖ੍ਯਾਮਾਹ– ਵਾਤੇਨੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਵਾਤਾਦਿਭਿਸ੍ਤਦਰ੍ਬੁਦਂ ਜਾਯਤੇ ਭਵਤਿ; ਤੇਨ ਸਡਰ੍ਬੁਦਾਨਿ ਭਵਨ੍ਤਿ| ਗ੍ਰਨ੍ਥੇਃ ਸਮਾਨਾਨੀਤਿ ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਕਫਮੇਦੋਜਗ੍ਰਨ੍ਥਿਭਿਰ੍ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਕਫਮੇਦੋਜਾਰ੍ਬੁਦਾਨਾਂ ਲਕ੍ਸਣਾਨਿ ਸਮਾਨਾਨਿ| ਸ਼ੋਣਿਤਜਮਾਂਸਜਯੋਸ੍ਤੁ ਲਕ੍ਸਣਂ ਪਥਕ੍ਪਠ੍ਯਤੇ||੧੮-੧੯||–
Adhikarana ਰਕ੍ਤਾਰ੍ਬੁਦਲਕ੍ਸਣਮ੍ (੨੦-੨੧) · Śloka ੨੧
ਦੋਸਃ ਪ੍ਰਦੁਸ੍ਟੋ ਰੁਧਿਰਂ ਸਿਰਾਸ਼੍ਚ ਸਙ੍ਕੁਚ੍ਯ ਸਮ੍ਪਿਣ੍ਡ੍ਯ ਤਤਸ੍ਤ੍ਵਪਾਕਮ੍ ||੨੦||
ਸਾਸ੍ਰਾਵਮੁਨ੍ਨਹ੍ਯਤਿ ਮਾਂਸਪਿਣ੍ਡਂ ਮਾਂਸਾਙ੍ਕੁਰੈਰਾਚਿਤਮਾਸ਼ੁਵਦ੍ਧਮ੍ |
ਕਰੋਤ੍ਯਜਸ੍ਰਂ ਰੁਧਿਰਪ੍ਰਵਤ੍ਤਿਮਸਾਧ੍ਯਮੇਤਦ੍ਰੁਧਿਰਾਤ੍ਮਕਂ ਤੁ ||੨੧||
ਰਕ੍ਤਕ੍ਸਯੋਪਦ੍ਰਵਪੀਡਿਤਤ੍ਵਾਤ੍ ਪਾਣ੍ਡੁਰ੍ਭਵੇਦਰ੍ਬੁਦਪੀਡਿਤਸ੍ਤੁ |
(ਸੁ. ਨਿ. ਅ. ੧੧) |
View original
दोषः प्रदुष्टो रुधिरं सिराश्च सङ्कुच्य सम्पिण्ड्य ततस्त्वपाकम् ||२०||
सास्रावमुन्नह्यति मांसपिण्डं मांसाङ्कुरैराचितमाशुवृद्धम् |
करोत्यजस्रं रुधिरप्रवृत्तिमसाध्यमेतद्रुधिरात्मकं तु ||२१||
रक्तक्षयोपद्रवपीडितत्वात् पाण्डुर्भवेदर्बुदपीडितस्तु |
(सु. नि. अ. ११) |
Hide commentary
ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)
ਰਕ੍ਤਾਰ੍ਬੁਦਮਾਹ– ਦੋਸਃ ਪ੍ਰਦੁਸ੍ਟ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਸਙ੍ਕੁਚ੍ਯੇਤਿ ਅਨ੍ਤਰ੍ਭਾਵਿਤੋਤ੍ਰ ਣ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਅਪਾਕਮੀਸਤ੍ਪਾਕਂ, ਤੇਨ ਸਾਸ੍ਰਾਵਮਿਤ੍ਯੁਪਪਨ੍ਨਂ ਭਵਤਿ| ਦੋਸ ਉਨ੍ਨਹ੍ਯਤਿ ਉਚ੍ਛ੍ਰਿਤੋ ਭਵਤਿ| ਸਾਸ੍ਰਾਵਮੀਸਤ੍ਸ੍ਰਾਵਮ੍| ਮਾਂਸਪਿਣ੍ਡਮਾਸ਼ੁਵਦ੍ਧਂ ਸ਼ੀਘ੍ਰਵਰ੍ਧਨਂ, ਮਾਂਸਾਙ੍ਕੁਰੈਰਾਚਿਤਂ ਕਰੋਤਿ, ਤਥਾ ਅਜਸ੍ਰਂ ਰੁਧਿਰਪ੍ਰਵਤ੍ਤਿਮਪਿ ਕਰੋਤਿ; ਰੁਧਿਰਂ ਚਾਤ੍ਰਾਧਿਸ੍ਠਾਨਭੂਤਂ ਸਿਰਾਗਤਂ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਤੇ ਨ ਤੁ ਪਾਕਾਤ੍, ਈਸਦੇਵ ਸ੍ਰਾਵਸ੍ਯ ਕ੍ਲੇਦਰੂਪਸ੍ਯੋਕ੍ਤਤ੍ਵਾਤ੍| ਕਿਂਵਾ ਉਨ੍ਨਹ੍ਯਤੀਤ੍ਯਨ੍ਤਰ੍ਭਾਵਿਤਣ੍ਯਰ੍ਥਃ, ਤੇਨ ਮਾਂਸਪਿਣ੍ਡਮੁਨ੍ਨਾਹਯਤਿ ਉਦ੍ਗਤਂ ਕਰੋਤਿ| “ਦੋਸਾਃ ਪ੍ਰਦੁਸ੍ਟਾ” ਇਤਿ ਪਾਠਪਕ੍ਸੇ “ ਸਾਸ੍ਰਾਵਮੁਨ੍ਨਹ੍ਯ ਹਿ” ਇਤਿ ਪਾਠਃ| ਉਨ੍ਨਹ੍ਯ ਉਨ੍ਨਾਹ੍ਯ, ਅਨ੍ਤਰ੍ਭਾਵਿਤਣ੍ਯਰ੍ਥਤ੍ਵਾਤ੍| ਹਿ ਪਾਦਪੂਰਣੇ||੨੦-੨੧||–
ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)
ਰਕ੍ਤਾਰ੍ਬੁਦਮਾਹ– ਦੋਸ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਸਙ੍ਕੁਚ੍ਯੇਤਿ ਅਨ੍ਤਰ੍ਭਾਵਿਤੋਤ੍ਰ ਣ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਅਪਾਕਮਿਤਿ ਈਸਤ੍ਪਾਕਂ, ਤੇਨ ਸਾਸ੍ਰਾਵਮਿਤ੍ਯੁਪਪਨ੍ਨਂ ਭਵਤਿ| ਦੋਸਃ ਪ੍ਰਦੁਸ੍ਟਃ ਉਨ੍ਨਹ੍ਯਤਿ ਉਚ੍ਛ੍ਰਿਤੋ ਭਵਤਿ| ਅਜਸ੍ਰਂ ਰੁਧਿਰਪ੍ਰਵਤ੍ਤਿਮਤਿਰੁਧਿਰਂ ਚਾਧਿਸ੍ਠਾਨਭੂਤਂ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਤੇ, ਨ ਤੁ ਪਾਕਾਤ੍, ਈਸਦੇਵ ਸ੍ਰਾਵਸ੍ਯ ਕ੍ਲੇਦਰੂਪਸ੍ਯੋਕ੍ਤਤ੍ਵਾਤ੍| ਸੁਸ਼੍ਰੁਤੋਕ੍ਤੈਃ ਰਕ੍ਤਕ੍ਸਯੋਪਦ੍ਰਵੈਃ ਪਾਣ੍ਡੁਃ ਸ੍ਯਾਤ੍||੨੦-੨੧||–
Adhikarana ਮਾਂਸਾਰ੍ਬੁਦਸ੍ਯ ਸਮ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਿਪੂਰ੍ਵਕਂ ਲਕ੍ਸਣਮ੍ (੨੨-੨੩) · Śloka ੨੩
ਮੁਸ੍ਟਿਪ੍ਰਹਾਰਾਦਿਭਿਰਰ੍ਦਿਤੇਙ੍ਗੇ ਮਾਂਸਂ ਪ੍ਰਦੁਸ੍ਟਂ ਜਨਯੇਦ੍ਧਿ ਸ਼ੋਥਮ੍ ||੨੨||
ਅਵੇਦਨਂ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਮਨਨ੍ਯਵਰ੍ਣਮਪਾਕਮਸ਼੍ਮੋਪਮਮਪ੍ਰਚਾਲ੍ਯਮ੍ |
ਪ੍ਰਦੁਸ੍ਟਮਾਂਸਸ੍ਯ ਨਰਸ੍ਯ ਗਾਢਮੇਤਦ੍ਭਵੇਨ੍ਮਾਂਸਪਰਾਯਣਸ੍ਯ ||੨੩||
ਮਾਂਸਾਰ੍ਬੁਦਂ ਤ੍ਵੇਤਦਸਾਧ੍ਯਮੁਕ੍ਤਂ... |
(ਸੁ. ਨਿ. ਅ. ੧੧) |
View original
मुष्टिप्रहारादिभिरर्दितेऽङ्गे मांसं प्रदुष्टं जनयेद्धि शोथम् ||२२||
अवेदनं स्निग्धमनन्यवर्णमपाकमश्मोपममप्रचाल्यम् |
प्रदुष्टमांसस्य नरस्य गाढमेतद्भवेन्मांसपरायणस्य ||२३||
मांसार्बुदं त्वेतदसाध्यमुक्तं... |
(सु. नि. अ. ११) |
Hide commentary
ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)
ਮਾਂਸਜਨ੍ਯਸਮ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਿਮਾਹ– ਮੁਸ੍ਟਿਪ੍ਰਹਾਰਾਦਿਭਿਰਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਸ਼੍ਮੋਪਮਂ ਪਾਸਾਣਵਤ੍ ਕਠਿਨਮ੍| ਅਪ੍ਰਚਾਲ੍ਯਂ ਸ੍ਥਿਰਮ੍| ਯਦ੍ਯਪਿ ਰਕ੍ਤਮਾਂਸਾਰ੍ਬੁਦਯੋ ਰਕ੍ਤਮਾਂਸਯੋਰ੍ਹੇਤੁਤ੍ਵੇਨੋਕ੍ਤਿਸ੍ਤਥਾਪਿ ਰਕ੍ਤਜੇ ਪਿਤ੍ਤਂ, ਮਾਂਸਜੇ ਵਾਯੁਰਾਰਮ੍ਭਕਃ, ਏਵਮਪਿ ਤਾਭ੍ਯਾਂ ਘਤਦੁਗ੍ਧਨ੍ਯਾਨੇਨ ਵ੍ਯਪਦੇਸ਼ਃ| ਮਾਂਸਪਰਾਯਣਸ੍ਯ ਮਾਂਸਾਸ਼ਨਸ਼ੀਲਸ੍ਯ| ਤਸ੍ਯ ਚਾਤਿਮਾਤ੍ਰਂ ਮਾਂਸਵਦ੍ਧਿਃ, “ਮਾਂਸਂ ਮਾਂਸੇਨ ਵਰ੍ਧਤੇ” ਇਤ੍ਯਭਿਧਾਨਾਤ੍||੨੨-੨੩||–
ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)
ਮਾਂਸਜਸ੍ਯ ਸਮ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਿਮਾਹ– ਮੁਸ੍ਟੀਤ੍ਯਾਦਿ| ਮੁਸ੍ਟਿਪ੍ਰਹਾਰਾਦਿਭਿਰਰ੍ਦਿਤੇਙ੍ਗਪ੍ਰਦੇਸ਼ੇ, ਅਨਨ੍ਯਵਰ੍ਣਮ੍, ਅਪਾਕਂ ਪਾਕਰਹਿਤਮ੍, ਅਸ਼੍ਮੋਪਮਂ ਪਾਸਾਣਵਤ੍ਕਠਿਨਮ੍, ਅਪ੍ਰਚਾਲ੍ਯਂ ਸ੍ਥਿਰਮ੍| ਯਦ੍ਯਪਿ ਰਕ੍ਤਮਾਂਸਾਰ੍ਬੁਦਯੋਃ ਰਕ੍ਤਮਾਂਸਯੋਰ੍ਹੇਤੁਤ੍ਵੇਨੋਕ੍ਤਿਃ, ਤਥਾਪਿ ਰਕ੍ਤਜੇ ਪਿਤ੍ਤਂ, ਮਾਂਸਜੇ ਵਾਯੁਰਾਰਮ੍ਭਕਃ, ਏਵਮਪਿ ਤਾਭ੍ਯਾਂ ਘਤਦੁਗ੍ਧਨ੍ਯਾਯੇਨ ਵ੍ਯਪਦੇਸ਼ਃ| ਮਾਂਸਪਰਾਯਣਸ੍ਯ ਮਾਂਸਭਕ੍ਸਣਸ਼ੀਲਸ੍ਯ, ਤਸ੍ਯ ਚਾਤਿਮਾਤ੍ਰਂ ਮਾਂਸਵਦ੍ਧਿਃ “ਮਾਂਸਂ ਮਾਂਸੇਨ ਵਰ੍ਧਤੇ” ਇਤਿ ਵਚਨਾਤ੍| ਏਤਨ੍ਮਾਂਸਾਰ੍ਬੁਦਮਸਾਧ੍ਯਮ੍||੨੨-੨੩||–
Adhikarana ਅਸਾਧ੍ਯਾਰ੍ਬੁਦਮ੍ (੨੪) · Śloka ੨੪
...ਸਾਧ੍ਯੇਸ੍ਵਪੀਮਾਨਿ ਤੁ ਵਰ੍ਜਯੇਚ੍ਚ |
ਸਮ੍ਪ੍ਰਸ੍ਰੁਤਂ ਮਰ੍ਮਣਿ ਯਚ੍ਚ ਜਾਤਂ ਸ੍ਰੋਤਃਸੁ ਵਾ ਯਚ੍ਚ ਭਵੇਦਚਾਲ੍ਯਮ੍ ||੨੪||
(ਸੁ. ਨਿ. ਅ. ੧੧) |
View original
...साध्येष्वपीमानि तु वर्जयेच्च |
सम्प्रस्रुतं मर्मणि यच्च जातं स्रोतःसु वा यच्च भवेदचाल्यम् ||२४||
(सु. नि. अ. ११) |
Hide commentary
ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)
ਸਾਧ੍ਯੇਸ੍ਵਪ੍ਯਸਾਧ੍ਯਪ੍ਰਕਾਰਾਨਾਹ– ਸਾਧ੍ਯੇਸ੍ਵਪੀਤ੍ਯਾਦਿ| ਸਮ੍ਪ੍ਰਸ੍ਰੁਤਂ ਸ੍ਰਾਵਯੁਕ੍ਤਂ, ਸ੍ਰਾਵਸ਼੍ਚਾਤ੍ਰਾਪਾਕਿਤ੍ਵੇਪਿ ਤ੍ਵਗਵਦਰਣਾਤ੍ ਮਨਾਗਵਗਨ੍ਤਵ੍ਯਃ| ਸ੍ਰੋਤਃਸੁ ਨਾਸਾਦਿਸੁ| ਅਚਾਲ੍ਯਂ ਸ੍ਥਿਰਮ੍||੨੪||
ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)
ਸਾਧ੍ਯੇਸ੍ਵਪ੍ਯਸਾਧ੍ਯਪ੍ਰਕਾਰਾਨਾਹ– ਸਾਧ੍ਯੇਸ੍ਵਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਸਾਧ੍ਯੇਸ੍ਵਪਿ ਇਮਾਨਿ ਅਰ੍ਬੁਦਾਨਿ ਵਰ੍ਜਯੇਤ੍| ਸਮ੍ਪ੍ਰਸ੍ਰੁਤਂ ਸ੍ਰਾਵਯੁਕ੍ਤਮ੍| ਸ੍ਰਾਵਸ਼੍ਚਾਤ੍ਰਾਪਾਕਿਤ੍ਵੇਪਿ ਤ੍ਵਗ੍ਦਾਰਣਾਤ੍ ਮਨਾਗਵਗਨ੍ਤਵ੍ਯਃ| ਸ੍ਰੋਤਸ੍ਸੁ ਸਿਰਾਦਿਸੁ, ਅਚਾਲ੍ਯਂ ਸ੍ਥਿਰਮ੍||੨੪||
Adhikarana ਅਧ੍ਯਰ੍ਬੁਦਲਕ੍ਸਣਮ੍ (੨੫) · Śloka ੨੫
ਯਜ੍ਜਾਯਤੇਨ੍ਯਤ੍ ਖਲੁ ਪੂਰ੍ਵਜਾਤੇ ਜ੍ਞੇਯਂ ਤਦਦ੍ਧ੍ਯਰ੍ਬੁਦਮਰ੍ਬੁਦਜ੍ਞੈਃ |
ਯਦ੍ਦ੍ਵਨ੍ਦ੍ਵਜਾਤਂ ਯੁਗਪਤ੍ ਕ੍ਰਮਾਦ੍ਵਾ ਦ੍ਵਿਰਰ੍ਬੁਦਂ ਤਚ੍ਚ ਭਵੇਦਸਾਧ੍ਯਮ੍ ||੨੫||
(ਸੁ. ਨਿ. ਅ. ੧੧) |
View original
यज्जायतेऽन्यत् खलु पूर्वजाते ज्ञेयं तदद्ध्यर्बुदमर्बुदज्ञैः |
यद्द्वन्द्वजातं युगपत् क्रमाद्वा द्विरर्बुदं तच्च भवेदसाध्यम् ||२५||
(सु. नि. अ. ११) |
Hide commentary
ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)
ਅਧ੍ਯਰ੍ਬੁਦਮਾਹ– ਯਜ੍ਜਾਯਤ ਇਤ੍ਯਾਦਿਨਾ| ਅਧਿਕਮਰ੍ਬੁਦਮ੍ ਅਧ੍ਯਰ੍ਬੁਦਮ੍, ਏਤਦ੍ਦ੍ਵਿਰਰ੍ਬੁਦਮੇਵ| ਯਦ੍ਦ੍ਵਨ੍ਦ੍ਵਜਾਤਂ ਯੁਗਪਤ੍ ਕ੍ਰਮਾਦ੍ਵੇਤਿ ਦ੍ਵਨ੍ਦ੍ਵਜਾਤਂ ਯੁਗ੍ਮੇਨ ਜਾਤਂ, ਯੁਗਪਦੇਕਦਾ ਕ੍ਰਮੇਣ ਵਾ, ਤਦ੍ਦ੍ਵਿਰਰ੍ਬੁਦਂ ਨ ਸਾਧ੍ਯਮ੍| ਤਥਾਚ ਭੋਜਃ– “ਅਰ੍ਬੁਦੇ ਤ੍ਵਰ੍ਬੁਦਂ ਜਾਤਂ ਦ੍ਵਨ੍ਦ੍ਵਜਂ ਚਾਨੁਜਂ ਚ ਯਤ੍| ਦ੍ਵਿਰਰ੍ਬੁਦਮਿਤਿ ਜ੍ਞੇਯਂ ਤਚ੍ਚਾਸਾਧ੍ਯਂ ਵਿਨਿਰ੍ਦਿਸ਼ੇਤ੍||” ਇਤਿ||੨੫||
ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)
ਅਧ੍ਯਰ੍ਬੁਦਮਾਹ– ਯਦਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਧਿਕਮਰ੍ਬੁਦਮਧ੍ਯਰ੍ਬੁਦਂ, ਏਤਦ੍ਦ੍ਵਿਰਰ੍ਬੁਦਮੇਵ| ਯਦ੍ ਦ੍ਵਨ੍ਦ੍ਵਜਾਤਂ ਯੁਗਪਦੇਕਦਾ ਕ੍ਰਮੇਣ ਵਾ ਤਤ੍ ਦ੍ਵਿਰਰ੍ਬੁਦਂ ਨ ਸਾਧ੍ਯਮ੍| ਤਥਾ ਚ ਭੋਜਃ– “ਅਰ੍ਬੁਦਂ ਤ੍ਵਰ੍ਬੁਦੇ ਜਾਤਂ ਦ੍ਵਨ੍ਦ੍ਵਜਂ ਚਾਨੁਜਂ ਚ ਯਤ੍| ਦ੍ਵਿਰਰ੍ਬੁਦਮਿਤਿ ਜ੍ਞੇਯਂ ਤਚ੍ਚਾਸਾਧ੍ਯਂ ਵਿਨਿਰ੍ਦਿਸ਼ੇਤ੍||” ਇਤਿ||੨੫||
Adhikarana ਅਰ੍ਬੁਦਾਨਾਂ ਪਾਕਾਭਾਵੇ ਹੇਤੁਃ (੨੬) · Śloka ੨੬
ਨ ਪਾਕਮਾਯਾਨ੍ਤਿ ਕਫਾਧਿਕਤ੍ਵਾਨ੍ਮੇਦੋਬਹੁਤ੍ਵਾਚ੍ਚ ਵਿਸ਼ੇਸਤਸ੍ਤੁ |
ਦੋਸਸ੍ਥਿਰਤ੍ਵਾਦ੍ਗ੍ਰਥਨਾਚ੍ਚ ਤੇਸਾਂ ਸਰ੍ਵਾਰ੍ਬੁਦਾਨ੍ਯੇਵ ਨਿਸਰ੍ਗਤਸ੍ਤੁ ||੨੬||
(ਸੁ. ਨਿ. ਅ. ੧੧) |
View original
न पाकमायान्ति कफाधिकत्वान्मेदोबहुत्वाच्च विशेषतस्तु |
दोषस्थिरत्वाद्ग्रथनाच्च तेषां सर्वार्बुदान्येव निसर्गतस्तु ||२६||
(सु. नि. अ. ११) |
Hide commentary
ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)
ਅਰ੍ਬੁਦਾਨਾਂ ਪਾਕਾਭਾਵੇ ਹੇਤੁਮਾਹ– ਨ ਪਾਕਮਾਯਾਨ੍ਤੀਤ੍ਯਾਦਿ| ਸਰ੍ਵਾਰ੍ਬੁਦਾਨਿ ਪਿਤ੍ਤਰਕ੍ਤਜਾਨ੍ਯਪਿ ਨ ਪਾਕਮਾਯਾਨ੍ਤਿ, ਕੁਤਃ ਇਤ੍ਯਤ ਆਹ– ਕਫਾਧਿਕਤ੍ਵਾਨ੍ਮੇਦੋਬਹੁਤ੍ਵਾਚ੍ਚ| ਨਨੁ, ਅਪਚ੍ਯਾਮਪਿ ਵਿਸ਼ੇਸਤਃ ਕਫਮੇਦਸੀ ਅਧਿਕੇ, ਅਥ ਚ ਤਸ੍ਯਾਃ ਪਾਕੋਸ੍ਤ੍ਯੇਵ, ਇਤ੍ਯਤ ਆਹ– ਦੋਸਸ੍ਥਿਰਤ੍ਵਾਦਿਤਿ| ਅਪਚ੍ਯਾਂ ਕਾਲਾਨ੍ਤਰੇਣ ਹਿ ਰਕ੍ਤਪਿਤ੍ਤਮਧਿਕਂ ਪਾਕਮਾਰਭਤੇ, ਤਚ੍ਚੇਹ ਦੋਸਸ੍ਥਿਰਤ੍ਵਾਤ੍ ਸਦਾ ਸਦਸ਼ਦੋਸਤ੍ਵਾਤ੍ ਗ੍ਰਥਿਤਤ੍ਵਾਚ੍ਚ ਨ ਪਾਕਾਰਮ੍ਭਕਮ੍| ਅਨ੍ਯੇ ਤੁ ਦੋਸਸ੍ਥਿਰਤ੍ਵਾਦਿਤਿ ਦੋਸੋਚ੍ਛ੍ਰਾਯਰੂਪਸ਼ੋਥਕਾਠਿਨ੍ਯਾਦਿਤ੍ਯਾਹੁਃ; ਤਦਪ੍ਰਯੋਜਨਕਮ੍, ਅਨ੍ਯਤ੍ਰ ਦੋਸੋਚ੍ਛ੍ਰਾਯਸ਼ੋਥਕਾਠਿਨ੍ਯੇਪਿ ਪਾਕਦਰ੍ਸ਼ਨਾਤ੍| ਅਥ ਕੁਤੋ ਯਥੋਕ੍ਤਹੇਤੁਸਮ੍ਪਦਿਤ੍ਯਾਹ– ਨਿਸਰ੍ਗਤਸ੍ਤ੍ਵਿਤਿ| ਨਿਸਰ੍ਗਤੋ ਵ੍ਯਾਧਿਸ੍ਵਭਾਵਾਤ੍| ਭੋਜੇਪ੍ਯੁਕ੍ਤਮ੍– “ਨ ਪਚ੍ਯਤੇ ਸ੍ਥਿਰਤ੍ਵਾਚ੍ਚ ਗ੍ਰਥਿਤਤ੍ਵਾਤ੍ ਸ੍ਵਭਾਵਤਃ|” ਇਤਿ||੨੬||
ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)
ਅਰ੍ਬੁਦਾਨਾਂ ਪਾਕਾਭਾਵੇ ਹੇਤੁਮਾਹ– ਨੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਸਰ੍ਵਾਰ੍ਬੁਦਾਨਿ ਪਿਤ੍ਤਰਕ੍ਤਜਾਨ੍ਯਪਿ ਨ ਪਾਕਮਾਯਾਨ੍ਤਿ, ਕੁਤ ਇਤ੍ਯਾਹ– ਕਫਾਧਿਕਤ੍ਵਾਨ੍ਮੇਦੋਬਹੁਤ੍ਵਾਚ੍ਚ| ਨਨੁ, ਅਪਚ੍ਯਾਮਪਿ ਕਫਮੇਦਸੀ ਅਧਿਕੇ, ਅਥ ਚ ਤਸ੍ਯਾਃ ਪਾਕਃ ਕਾਲਤੋਸ੍ਤ੍ਯੇਵੇਤ੍ਯਾਹ– ਦੋਸਸ੍ਥਿਰਤ੍ਵਾਦਿਤਿ ਕਾਲਾਨ੍ਤਰੇਣ ਹਿ ਰਕ੍ਤਪਿਤ੍ਤਮਧਿਕਂ ਪਾਕਮਾਰਭਤੇ| ਨਨੁ, ਇਹ ਦੋਸਸ੍ਥਿਰਤ੍ਵਾਤ੍ ਸਦਸ਼ਦੋਸਤ੍ਵਾਤ੍ ਗ੍ਰਨ੍ਥਿਤਤ੍ਵਾਚ੍ਚ ਨ ਪਾਕਾਰਮ੍ਭਕਤ੍ਵਮ੍, ਅਥ ਕੁਤੋ ਯਥੋਕ੍ਤਹੇਤੁਸਮ੍ਪਦਿਤ੍ਯਾਹ– ਨਿਸਰ੍ਗਤਸ੍ਤ੍ਵਿਤਿ| ਨਿਸਰ੍ਗਤੋ ਵ੍ਯਾਧਿਸ੍ਵਭਾਵਾਤ੍| ਭੋਜੇਪ੍ਯੁਕ੍ਤਮ੍– “ਨ ਪਚ੍ਯਤੇ ਸ੍ਥਿਰਤ੍ਵਾਚ੍ਚ ਗ੍ਰਥਿਤਤ੍ਵਾਤ੍ਸ੍ਵਭਾਵਤਃ” ਇਤਿ| ਤੇਸਾਮਰ੍ਬੁਦਾਨਾਮਿਤਿ||੨੬||
Adhikarana ਪੁਸ੍ਪਿਕਾ · Śloka ੩੮
ਇਤਿ ਸ਼੍ਰੀਮਾਧਵਕਰਵਿਰਚਿਤੇ ਮਾਧਵਨਿਦਾਨੇ ਗਲਗਣ੍ਡਗਣ੍ਡਮਾਲਾਪਚੀਗ੍ਰਨ੍ਥ੍ਯਰ੍ਬੁਦਨਿਦਾਨਂ ਸਮਾਪ੍ਤਮ੍ ||੩੮||
View original
इति श्रीमाधवकरविरचिते माधवनिदाने गलगण्डगण्डमालापचीग्रन्थ्यर्बुदनिदानं समाप्तम् ||३८||
Hide commentary
ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)
ਇਤਿ ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤਵਿਰਚਿਤਾਯਾਂ ਮਧੁਕੋਸ਼ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਯਾਂ ਗਲਗਣ੍ਡਗਣ੍ਡਮਾਲਾਪਚੀਗ੍ਰਨ੍ਥ੍ਯਰ੍ਬੁਦਨਿਦਾਨਂ ਸਮਾਪ੍ਤਮ੍||੩੮||
ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)
ਇਤਿ ਸ਼੍ਰੀਵਾਚਸ੍ਪਤਿਵੈਦ੍ਯਵਿਰਚਿਤਾਯਾਂ ਮਾਧਵਨਿਦਾਨਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਯਾਮਾਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣਾਖ੍ਯਾਯਾਂ ਗਲਗਣ੍ਡਗਣ੍ਡਮਾਲਾਪਚੀਗ੍ਰਨ੍ਥ੍ਯਰ੍ਬੁਦਨਿਦਾਨਮ੍||੩੮||