Adhikarana ఛర్ద్యా నిదానం నిరుక్తిశ్చ (౧-౪) · Śloka ౪
అథ ఛర్దినిదానం |
దుష్టైర్దోషైః పృథక్ సర్వైర్బీభత్సాలోచనాదిభిః |
ఛర్దయః పంచ విజ్ఞేయాస్తాసాం లక్షణముచ్యతే ||1||
అతిద్రవైరతిస్నిగ్ధైరహృద్యైర్లవణైరతి |
అకాలే చాతిమాత్రైశ్చ తథాऽసాత్మ్యైశ్చ భోజనైః ||2||
శ్రమాద్భయాత్తథోద్వేగాదజీర్ణాత్ క్రిమిదోషతః |
నార్యాశ్చాపన్నసత్త్వాయాస్తథాऽతిద్రుతమశ్నతః ||3||
బీభత్సైర్హేతుభిశ్చాన్యైర్ద్రుతముత్క్లేశితో బలాత్ |
ఛాదయన్నాననం వేగైరర్దయేన్నంగభంజనైః |
అత్యంతమపరీతస్య చ్ఛర్దేర్వై సంభవో ధ్రువం |
నిరుచ్యతే ఛర్దిరితి దోషో వక్త్రం ప్రధావితః ||4||
(సు. ఉ. తం. అ. 49) |
View original
अथ छर्दिनिदानम् |
दुष्टैर्दोषैः पृथक् सर्वैर्बीभत्सालोचनादिभिः |
छर्दयः पञ्च विज्ञेयास्तासां लक्षणमुच्यते ||१||
अतिद्रवैरतिस्निग्धैरहृद्यैर्लवणैरति |
अकाले चातिमात्रैश्च तथाऽसात्म्यैश्च भोजनैः ||२||
श्रमाद्भयात्तथोद्वेगादजीर्णात् क्रिमिदोषतः |
नार्याश्चापन्नसत्त्वायास्तथाऽतिद्रुतमश्नतः ||३||
बीभत्सैर्हेतुभिश्चान्यैर्द्रुतमुत्क्लेशितो बलात् |
छादयन्नाननं वेगैरर्दयेन्नङ्गभञ्जनैः |
अत्यन्तमपरीतस्य च्छर्देर्वै सम्भवो ध्रुवम् |
निरुच्यते छर्दिरिति दोषो वक्त्रं प्रधावितः ||४||
(सु. उ. तं. अ. ४९) |
Hide commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
ఛర్ద్యామప్యరుచేర్భావాత్తథాऽరోచకవత్పంచవిధత్వాదరోచకానంతరం ఛర్దిః, తస్యా నిదానం నిరుక్తిం చాహ– దుష్టైరిత్యాది| బీభత్సాలోచనం వికృతిదర్శనం; ఆదిగ్రహణేనానిష్టగంధభక్షణాదీనాం గ్రహణం| నార్యాశ్చాపన్నసత్త్వాయా ఇతి గర్భిణ్యాః, తస్యా గర్భోత్పీడనేన వాతవైగుణ్యాచ్ఛర్దిః| ఛాదయన్నాననమిత్యాది వేగైర్ముఖం ఛాదయన్ పూరయన్, అర్దయన్ పీడయన్, అంగభంజనైః అంగభేదైః| ఛాదయతి ముఖం, అర్దయతి చాంగానీతి ఛర్దిః; ‘ఛద అపవారణే’, ‘అర్ద హింసాయాం’, అనయోః పృషోదరాదిత్వేన రూపసిద్ధిః||1-4||
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
ఛర్ద్యామరుచేర్భావాదరోచకానంతరం ఛర్దిరుచ్యతే, తస్యా నిదానం నిరుక్తిం చాహ– దుష్టైరిత్యాది| ఏతైః కారణైర్వక్ష్యమాణైర్దుష్టైర్దోషైః ఛర్దయః పంచ భవంతి| వాతాదిభిస్త్రయః, త్రిదోషేణైకా, బీభత్సాదిభిరేకా, ఏవం పంచ| బీభత్సం వికృతదర్శనం, ఆదిశబ్దేనానిష్టగంధభక్షణాదీనాం గ్రహణం| నిదానపూర్వాం సంప్రాప్తిమాహ-అతీత్యాది| నార్యాశ్చాపన్నసత్త్వాయా ఇతి గుర్విణ్యాః, తస్యా గర్భోత్పీడనేన వాతవైగుణ్యాచ్ఛర్దిః| బీభత్సైర్హేతుభిశ్చాన్యైరితి పూయామేధ్యాదిదర్శనగంధాస్వాదనైర్ఘృణాకారిభిః| ఛాదయన్నాననమితి దోషవేగేన ముఖం పూరయన్, అర్దయన్ అంగభంజనైరంగభేదైః; ఛాదయతి ముఖమర్దయతి చ అంగాని స ఛర్దిరితి నిరుచ్యతే, వేగైర్ముఖం ప్రతి ప్రధావితో దోష ఉదానో వాయుః ఛర్దిం కుర్యాదిత్యర్థః||1-4||
Adhikarana ఛర్దిపూర్వరూపం (౫) · Śloka ౫
హృల్లాసోద్గారరోధౌ చ ప్రసేకో లవణస్తనుః |
ద్వేషోऽన్నపానే చ భృశం వమీనాం పూర్వలక్షణం ||5||
(సు. ఉ. తం. అ. 49) |
View original
हृल्लासोद्गाररोधौ च प्रसेको लवणस्तनुः |
द्वेषोऽन्नपाने च भृशं वमीनां पूर्वलक्षणम् ||५||
(सु. उ. तं. अ. ४९) |
Hide commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
పూర్వరూపమాహ– హృల్లాసేత్యాది| ఉద్గారరోధ ఉద్గారాప్రవృత్తిః| ప్రసేకో ముఖప్రసేకః, తస్య లవణత్వం ప్రభావాత్, ఆమాశయోత్క్లేశభవత్వేన కఫవిదాహాద్వా; తనురఘనోऽల్పో వా||5||
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
తస్యాః పూర్వరూపమాహ– హృదిత్యాది| ఛర్దీనామిదం పూర్వరూపం| ఉద్గారరోధ ఉద్గారాప్రవృత్తిః, ప్రసేకో ముఖప్రసేకః ఉదకస్రావః, తస్య లవణత్వం ప్రభావాదామాశయోత్క్లేశభవత్వేన కఫవిదాహాద్వా, తనుః అఘనః అల్పో వా||5||
Adhikarana వాతజచ్ఛర్దిలక్షణం (౬) · Śloka ౬
హృత్పార్శ్వపీడాముఖశోషశీర్షనాభ్యర్తికాసస్వరభేదతోదైః |
ఉద్గారశబ్దప్రబలం సఫేనం విచ్ఛిన్నకృష్ణం తనుకం కషాయం |
కృచ్ఛ్రేణ చాల్పం మహతా చ వేగేనార్తోऽనిలాచ్ఛర్దయతీహ దుఃఖం ||6||
(చ. చి. అ. 23) |
View original
हृत्पार्श्वपीडामुखशोषशीर्षनाभ्यर्तिकासस्वरभेदतोदैः |
उद्गारशब्दप्रबलं सफेनं विच्छिन्नकृष्णं तनुकं कषायम् |
कृच्छ्रेण चाल्पं महता च वेगेनार्तोऽनिलाच्छर्दयतीह दुःखम् ||६||
(च. चि. अ. २३) |
Hide commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
వాతజాయా లక్షణమాహ– హృత్పార్శ్వేత్యాది| శీర్షనాభ్యర్తిః మస్తకే నాభౌ చ శూలం; తోదైరిత్యనంతరం ‘యుక్త’ ఇతి శేషః, ఉపలక్షణే వా తృతీయా| ఆర్తో నరశ్ఛర్దయతీతి యోజ్యం| కింభూతం ఛర్దయతీత్యాహ– ఉద్గారేత్యాది| ఉద్గారశబ్దాభ్యాం ప్రబలముద్గారశబ్దప్రబలం| విచ్ఛిన్నం సాంతరవేగమల్పద్రవం వా, వాతస్య స్వతో ద్రవత్వాభావాత్| తనుకమఘనం| కషాయం కషాయరసం, కషాయస్య వాతకృతత్వాత్||6||
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
వాతజామాహ– హృదిత్యాది| శీర్షనాభ్యర్తిరితి మస్తకే నాభౌ చ శూలం| తోదైరిత్యనంతరం ‘యుక్త’ ఇతి శేషః, ఉపలక్షణే వా తృతీయా| వాతాన్నరశ్ఛర్దయతీతి యోజ్యం| కింభూతం ఛర్దయతీత్యాహ– ఉద్గారశబ్దాభ్యాం ప్రబలముద్గారశబ్దప్రబలం| విచ్ఛిన్నం విరలవేగం అల్పద్రవం వా, వాతస్య ద్రవత్వాభావాత్| తనుకమఘనం| కషాయం కషాయరసం, కషాయరసస్య వాతకృతత్వాత్| కృచ్ఛ్రేణ కష్టేన, అల్పం స్తోకం, మహతా వేగేన||6||
Adhikarana పిత్తజచ్ఛర్దిలక్షణం (౭) · Śloka ౭
మూర్ఛాపిపాసాముఖశోషమూర్ధతాల్వక్షిసంతాపతమోభ్రమార్తః |
పీతం భృశోష్ణం హరితం సతిక్తం ధూమ్రం చ పిత్తేన వమేత్ సదాహం ||7||
(చ. చి. అ. 23) |
View original
मूर्छापिपासामुखशोषमूर्धताल्वक्षिसन्तापतमोभ्रमार्तः |
पीतं भृशोष्णं हरितं सतिक्तं धूम्रं च पित्तेन वमेत् सदाहम् ||७||
(च. चि. अ. २३) |
Hide commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
పిత్తజామాహ– మూర్ఛేత్యాది| తమోऽంధకారదర్శనమివ| ధ్రూమ్రం కృష్ణలోహితవర్ణం||7||
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
పిత్తజామాహ– మూర్ఛేత్యాది| మూర్ధ్ని శిరసి తాల్వక్ష్ణోశ్చ సంతాపవాన్| తమోऽంధకారదర్శనమివ, భ్రమశ్చక్రారూఢస్యేవ, పదార్థస్య అన్యథాజ్ఞానం వా, తైరార్తః| కీదృశం వమేదిత్యాహ– పీతమిత్యాది| భృశోష్ణమత్యుష్ణం, హరితం శాకవర్ణం, ధూమ్రం కృష్ణలోహితవర్ణం, పిత్తేనేతి యోజ్యం||7||
Adhikarana కఫజచ్ఛర్దిలక్షణం (౮) · Śloka ౮
తంద్రాస్యమాధుర్యకఫప్రసేకసంతోషనిద్రారుచిగౌరవార్తః |
స్నిగ్ధం ఘనం స్వాదు కఫాద్విశుద్ధం సరోమహర్షోऽల్పరుజం వమేత్తు ||8||
(చ. చి. అ. 23) |
View original
तन्द्रास्यमाधुर्यकफप्रसेकसन्तोषनिद्रारुचिगौरवार्तः |
स्निग्धं घनं स्वादु कफाद्विशुद्धं सरोमहर्षोऽल्परुजं वमेत्तु ||८||
(च. चि. अ. २३) |
Hide commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
కఫజామాహ– తంద్రేత్యాది| ఆస్యమాధుర్యం ముఖస్య మధురరసత్వం| సంతోష ఇతి సంతోష ఇవ సంతోషః, అన్నానభిలాష ఇత్యర్థః; తృప్తో హి నాన్నమభిలషతి| అరుచిరభ్యవహారాసామర్థ్యం| స్వాదు మధురం| విశుద్ధమతిశుభ్రం, సుశ్రుతే “శుక్లం హిమం సాంద్రకఫం కఫేన|” (సు. ఉ. తం. అ. 49) ఇతి పాఠాత్||8||
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
కఫజామాహ– తంద్రేత్యాది| ఏతైరుపద్రవైరార్తః స్నిగ్ధాదికం వమేత్| ఆస్యమాధుర్యం ముఖస్య మధురరసత్వం| సంతోష ఇవ సంతోషః అన్నానభిలాష ఇత్యర్థః, తృప్తో హి నాన్నమభిలషతి| అరుచిరభ్యవహారాసామర్థ్యం| స్వాదు మధురం| విశుద్ధమితి విశుద్ధం కేవలం కఫం; యదుక్తం సుశ్రుతే– “శుక్లం హిమం సాంద్రకఫం కఫేన|” ఇతి| అల్పరుజమితి కఫస్య ద్రవరూపత్వాత్ ముఖేన నిఃసరణమిత్యర్థః||8||
Adhikarana త్రిదోషజచ్ఛర్దిలక్షణం (౯) · Śloka ౯
శూలావిపాకారుచిదాహతృష్ణాశ్వాసప్రమోహప్రబలా ప్రసక్తం |
ఛర్దిస్త్రిదోషాల్లవణామ్లనీలసాంద్రోష్ణరక్తం వమతాం నృణాం స్యాత్ ||9||
(చ. చి. అ. 23) |
View original
शूलाविपाकारुचिदाहतृष्णाश्वासप्रमोहप्रबला प्रसक्तम् |
छर्दिस्त्रिदोषाल्लवणाम्लनीलसान्द्रोष्णरक्तं वमतां नृणां स्यात् ||९||
(च. चि. अ. २३) |
Hide commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
త్రిదోషజామాహ– శూలేత్యాది| శూలాదిభిః ప్రమోహాంతైః ప్రబలా శూలాదిప్రబలా| ప్రసక్తం నిరంతరం| త్రిదోషాదిత్యత్ర ‘త్రిదోషా’ ఇతి పాఠాంతరే త్రిదోషజేత్యర్థః||9||
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
త్రిదోషజామాహ– శూలేత్యాది| త్రిదోషాత్ యా ఛర్దిః తయా వమతాం నృణామిత్యర్థః| శూలాదిభిః ప్రమోహాంతైః ప్రబలా, ప్రసక్తం నిరంతరం, త్రిదోషాదిత్యత్ర ‘త్రిదోషా’ ఇతి పాఠస్తత్ర త్రిదోషజేత్యర్థః||9||
Adhikarana త్రిదోషజచ్ఛర్ద్యా అసాధ్యలక్షణం (౧౦-౧౧) · Śloka ౧౧
విట్స్వేదమూత్రాంబువహాని వాయుః స్రోతాంసి సంరుధ్య యదోర్ధ్వమేతి |
ఉత్సన్నదోషస్య సమాచితం తం దోషం సముద్ధూయ నరస్య కోష్ఠాత్ ||10||
విణ్మూత్రయోస్తత్సమగంధవర్ణం తృట్శ్వాసహిక్కార్తియుతం ప్రసక్తం |
ప్రచ్ఛర్దయేద్దుష్టమిహాతివేగాత్తయాऽర్దితశ్చాశు వినాశమేతి ||11||
(చ. చి. అ. 23) |
View original
विट्स्वेदमूत्राम्बुवहानि वायुः स्रोतांसि संरुध्य यदोर्ध्वमेति |
उत्सन्नदोषस्य समाचितं तं दोषं समुद्धूय नरस्य कोष्ठात् ||१०||
विण्मूत्रयोस्तत्समगन्धवर्णं तृट्श्वासहिक्कार्तियुतं प्रसक्तम् |
प्रच्छर्दयेद्दुष्टमिहातिवेगात्तयाऽर्दितश्चाशु विनाशमेति ||११||
(च. चि. अ. २३) |
Hide commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
అసాధ్యామాహ– విడిత్యాది| ఉత్సన్నదోషస్య ఉద్గతదోషస్య | దోషమితి పిత్తం కఫం వా, స్వేదాదికాన్ వా తద్దుష్టాన్ ధాతుమలాన్| తదితి యస్మాద్విడాదివాహిస్రోతోదుష్టిస్తతో హేతోర్విణ్మూత్రయోః సమగంధవర్ణం ఛర్దయతీతి యోజ్యం| ఇయం తు ఛర్దిర్వికృతివిషమసమవాయారబ్ధా త్రిదోషజేతి కేచిత్, అన్యే త్వాహుః– సర్వా ఏవ ఛర్దయః ప్రబలా ఏవంవిధాః సత్యోऽసాధ్యాః స్యురితి||10-11||
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
అసాధ్యామాహ– విడిత్యాది| ఉత్పన్నదోషస్య ఉద్గతదోషస్య పిత్తం కఫం వా, వాయుః కోష్ఠాదుద్ధూయ ఊర్ధ్వం నీత్వేతి| స్వేదాదికాన్ దోషాన్ ధాతుమలాన్ వా స్వస్థానాత్ సంచాల్య ఊర్ధ్వమేత్యాగచ్ఛతి| తదితి యస్మాద్విడాదివాహిస్రోతోదుష్టిస్తతో విణ్మూత్రయోః సమగంధవర్ణం ఛర్దయతీతి యోజ్యం| ఇయం తు ఛర్దిస్త్రిదోషజేత్యేకే| అన్యే తు సర్వా ఏవ ఛర్దయః ప్రబలాః ఏవంవిధాః సత్యః అసాధ్యా ఇత్యర్థః||10-11||
Adhikarana ఆగంతుచ్ఛర్దిలక్షణం (౧౨) · Śloka ౧౨
బీభత్సజా దౌర్హృదజాऽऽమజా చ హ్యసాత్మజా చ క్రిమిజా చ యా హి |
సా పంచమీ తాం చ విభావయేచ్చ దోషోచ్ఛ్రయేణైవ యథోక్తమాదౌ ||12||
(సు. ఉ. తం. అ. 49) |
View original
बीभत्सजा दौर्हृदजाऽऽमजा च ह्यसात्मजा च क्रिमिजा च या हि |
सा पञ्चमी तां च विभावयेच्च दोषोच्छ्रयेणैव यथोक्तमादौ ||१२||
(सु. उ. तं. अ. ४९) |
Hide commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
ఆగంతుజామాహ– బీభత్సజేత్యాది| దౌర్హృదజా దౌర్హృదాలాభజా, ఆమజా అజీర్ణజా, అసాత్మ్యజా అసాత్మ్యభక్షణాదిసంభూతా, క్రిమిజా కోష్ఠక్రిమిసంభవా; బీభత్సజేత్యాదినా క్రిమిజాంతేనైకత్వేనైవ గణనీయా, ఆగంతుజత్వసామాన్యాత్| సా పంచమీతి త్రిదోషజాపేక్షయా సామాన్యేనాగంతుజైవ, ఆగంతుజ్వరవత్; యది తు బీభత్సజాపేక్షయా క్రిమిజా పంచమీతి గణ్యతే, తదా తాం చ విభావయేత్| దోషోచ్ఛ్రయేణైవేత్యనేన క్రిమిజాయా ఏవ దోషసంబంధః స్యాత్, తతశ్చ బీభత్సజాదీనాం చికిత్సోపయోగిదోషసంబంధో న లభ్యతే| అన్యే తు తద్దోషపరిహారార్థం’ ‘సా పంచమీ తాశ్చ’ ఇతి బహువచనాంతం పఠంతి, ఏవం సత్యంతర్గణనయా న ప్రయోజనమిత్యంతర్గణనాం నాద్రియంతే| కథమత్ర దోషోచ్ఛ్రయో విభావనీయ ఇత్యాహ– యథోక్తమాదావితి| ఆదౌ వాతాదిలక్షణే ఇత్యర్థః||12||
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
ఆగంతుజామాహ– బీభత్సజేత్యాది| బీభత్సజా పూయామేధ్యాదిదర్శనగంధస్వాదజా, ఆపన్నసత్త్వాయా స్త్రియా దౌర్హృదాలాభజా, ఆమజా అజీర్ణజా, అసాత్మ్యజా అసాత్మ్యభోజనజా, క్రిమిజా కోష్ఠక్రిమిసంభవా, బీభత్సజేత్యాదినా క్రిమిజాంతా ఏకైవ గణనీయా| ఏవం సర్వాభిరేకైవాగంతుజత్వసామాన్యాత్, ఆగంతుజ్వరవత్| పంచమీతి త్రిదోషజాపేక్షయా| ఆగంతుజాం దోషోచ్ఛ్రయేణైవ జానీయాత్| యథోక్తమాదావితి యథా వాతాదిలక్షణేన ఆదావితి పూర్వోక్తేన||12||
Adhikarana క్రిమిజచ్ఛర్దిలక్షణం (౧౩) · Śloka ౧౩
శూలహృల్లాసబహులా క్రిమిజా చ విశేషతః |
క్రిమిహృద్రోగతుల్యేన లక్షణేన చ లక్షితా ||13||
(సు. ఉ. తం. అ. 49) |
View original
शूलहृल्लासबहुला क्रिमिजा च विशेषतः |
क्रिमिहृद्रोगतुल्येन लक्षणेन च लक्षिता ||१३||
(सु. उ. तं. अ. ४९) |
Hide commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
క్రిమిజాయా లక్షణమాహ– శూలేత్యాది| క్రిమిహృద్రోగతుల్యేన లక్షణేన లక్షితేతి క్రిమిహృద్రోగే క్రిమిలక్షణాత్ యత్ పీడాదికం తదస్యాం భవతీత్యర్థః||13||
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
క్రిమిజాయా విశేషలక్షణమాహ– శూలేత్యాది| కృమిజాయా అయం విశేషః– హృచ్ఛూలహృల్లాసాధికా క్రిమిజహృద్రోగతుల్యలక్షణేన చ లక్షితేతి; యథా– “ఉత్క్లేదః ష్ఠీవనం తోదః శూలం హృల్లాసకస్తమః| అరుచిః శ్యావనేత్రత్వం శోషశ్చ క్రిమిజే భవేత్|” ఇతి||13||
Adhikarana అసాధ్యచ్ఛర్దిలక్షణం (౧౪) · Śloka ౧౪
క్షీణస్య యా ఛర్దిరతిప్రసక్తా సోపద్రవా శోణితపూయయుక్తా |
సచంద్రికాం తాం ప్రవదేదసాధ్యాం సాధ్యాం చికిత్సేన్నిరుపద్రవాం చ ||14||
(చ. చి. అ. 23) |
View original
क्षीणस्य या छर्दिरतिप्रसक्ता सोपद्रवा शोणितपूययुक्ता |
सचन्द्रिकां तां प्रवदेदसाध्यां साध्यां चिकित्सेन्निरुपद्रवां च ||१४||
(च. चि. अ. २३) |
Hide commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
అసాధ్యలక్షణమాహ– క్షీణస్యేత్యాది| సచంద్రికామితి మేదఃప్రభృతిధాతూనాం స్నేహః ప్రవర్తమానో మయూరపిచ్ఛచంద్రికావత్ ప్రతిభాతి| నిరుపద్రవామితి కాసాద్యుపద్రవరహితాం| తదుక్తం– “కాసః శ్వాసో జ్వరో హిక్కా తృష్ణా వైచిత్త్యమేవ చ| హృద్రోగస్తమకశ్చైవ జ్ఞేయాశ్ఛర్దేరుపద్రవాః||” ఇతి||14||
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
అసాధ్యాం సాధ్యాం చాహ– అతిప్రసక్తా అతిశయేన నిరంతరా, సోపద్రవా వక్ష్యమాణోపద్రవయుక్తా| సచంద్రికమితి| మేదఃప్రభృతిధాతూనాం స్నేహః ప్రవర్తమానో మయూరపిచ్ఛచంద్రికావత్ప్రతిభాతి| ఇత్థం పంచవిధామపి ఛర్దిమసాధ్యాం ప్రవదేత్ వర్జయేదిత్యర్థః| నిరుపద్రవాం కాసాద్యుపద్రవరహితాం సాధ్యాం చికిత్సేత్ ‘భిషక్’ ఇతి శేషః||14||
Adhikarana ఛర్ద్యా ఉపద్రవాః (౧౫) · Śloka ౧౫
తాల్వోష్ఠకంఠాస్యవిశోషదాహసంతాపమోహభ్రమవిప్రలాపాః |
పూర్వాణి రూపాణి భవంతి తాసాముత్పత్తికాలే తు విశేషతో హి |
కాసః శ్వాసో జ్వరో హిక్కా తృష్ణా వైచిత్త్యమేవ చ |
హృద్రోగస్తమకశ్చైవ జ్ఞేయాశ్ఛర్దేరుపద్రవాః ||15||
View original
ताल्वोष्ठकण्ठास्यविशोषदाहसन्तापमोहभ्रमविप्रलापाः |
पूर्वाणि रूपाणि भवन्ति तासामुत्पत्तिकाले तु विशेषतो हि |
कासः श्वासो ज्वरो हिक्का तृष्णा वैचित्त्यमेव च |
हृद्रोगस्तमकश्चैव ज्ञेयाश्छर्देरुपद्रवाः ||१५||
Hide commentary
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
తస్యా ఉపద్రవమాహ– కాస ఇత్యాది| వైచిత్త్యం విమతచిత్తతా||15||
Adhikarana పుష్పికా · Śloka ౧౫
ఇతి శ్రీమాధవకరవిరచితే మాధవనిదానే ఛర్దినిదానం సమాప్తం ||15||
View original
इति श्रीमाधवकरविरचिते माधवनिदाने छर्दिनिदानं समाप्तम् ||१५||
Hide commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
ఇతి శ్రీవిజయరక్షితకృతాయాం మధుకోశవ్యాఖ్యాయాం ఛర్దినిదానం సమాప్తం||15||
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
ఇతి శ్రీవాచస్పతివైద్యవిరచితాయాం మాధవనిదానటీకాయామాతంకదర్పణాఖ్యాయాం ఛర్దినిదానం||15||