௧௫. சர்திநிதாநம்

மதுகோஶ வ்யாக்யா (விஜயரக்ஷித, ஶ்ரீகண்டதத்த கத)

சர்த்யாமப்யருசேர்பாவாத்ததாऽரோசகவத்பஞ்சவிதத்வாதரோசகாநந்தரஂ சர்திஃ, தஸ்யா நிதாநஂ நிருக்திஂ சாஹ– துஷ்டைரித்யாதி| பீபத்ஸாலோசநஂ விகதிதர்ஶநம்; ஆதிக்ரஹணேநாநிஷ்டகந்தபக்ஷணாதீநாஂ க்ரஹணம்| நார்யாஶ்சாபந்நஸத்த்வாயா இதி கர்பிண்யாஃ, தஸ்யா கர்போத்பீடநேந வாதவைகுண்யாச்சர்திஃ| சாதயந்நாநநமித்யாதி வேகைர்முகஂ சாதயந் பூரயந், அர்தயந் பீடயந், அங்கபஞ்ஜநைஃ அங்கபேதைஃ| சாதயதி முகம், அர்தயதி சாங்காநீதி சர்திஃ; ‘சத அபவாரணே’, ‘அர்த ஹிஂஸாயாஂ’, அநயோஃ பஷோதராதித்வேந ரூபஸித்திஃ||௧-௪||

ஆதங்கதர்பண வ்யாக்யா (வாசஸ்பதி வைத்ய கத)

சர்த்யாமருசேர்பாவாதரோசகாநந்தரஂ சர்திருச்யதே, தஸ்யா நிதாநஂ நிருக்திஂ சாஹ– துஷ்டைரித்யாதி| ஏதைஃ காரணைர்வக்ஷ்யமாணைர்துஷ்டைர்தோஷைஃ சர்தயஃ பஞ்ச பவந்தி| வாதாதிபிஸ்த்ரயஃ, த்ரிதோஷேணைகா, பீபத்ஸாதிபிரேகா, ஏவஂ பஞ்ச| பீபத்ஸஂ விகததர்ஶநம், ஆதிஶப்தேநாநிஷ்டகந்தபக்ஷணாதீநாஂ க்ரஹணம்| நிதாநபூர்வாஂ ஸம்ப்ராப்திமாஹ-அதீத்யாதி| நார்யாஶ்சாபந்நஸத்த்வாயா இதி குர்விண்யாஃ, தஸ்யா கர்போத்பீடநேந வாதவைகுண்யாச்சர்திஃ| பீபத்ஸைர்ஹேதுபிஶ்சாந்யைரிதி பூயாமேத்யாதிதர்ஶநகந்தாஸ்வாதநைர்கணாகாரிபிஃ| சாதயந்நாநநமிதி தோஷவேகேந முகஂ பூரயந், அர்தயந் அங்கபஞ்ஜநைரங்கபேதைஃ; சாதயதி முகமர்தயதி ச அங்காநி ஸ சர்திரிதி நிருச்யதே, வேகைர்முகஂ ப்ரதி ப்ரதாவிதோ தோஷ உதாநோ வாயுஃ சர்திஂ குர்யாதித்யர்தஃ||௧-௪||

மதுகோஶ வ்யாக்யா (விஜயரக்ஷித, ஶ்ரீகண்டதத்த கத)

பூர்வரூபமாஹ– ஹல்லாஸேத்யாதி| உத்காரரோத உத்காராப்ரவத்திஃ| ப்ரஸேகோ முகப்ரஸேகஃ, தஸ்ய லவணத்வஂ ப்ரபாவாத், ஆமாஶயோத்க்லேஶபவத்வேந கபவிதாஹாத்வா; தநுரகநோऽல்போ வா||௫||

ஆதங்கதர்பண வ்யாக்யா (வாசஸ்பதி வைத்ய கத)

தஸ்யாஃ பூர்வரூபமாஹ– ஹதித்யாதி| சர்தீநாமிதஂ பூர்வரூபம்| உத்காரரோத உத்காராப்ரவத்திஃ, ப்ரஸேகோ முகப்ரஸேகஃ உதகஸ்ராவஃ, தஸ்ய லவணத்வஂ ப்ரபாவாதாமாஶயோத்க்லேஶபவத்வேந கபவிதாஹாத்வா, தநுஃ அகநஃ அல்போ வா||௫||

மதுகோஶ வ்யாக்யா (விஜயரக்ஷித, ஶ்ரீகண்டதத்த கத)

வாதஜாயா லக்ஷணமாஹ– ஹத்பார்ஶ்வேத்யாதி| ஶீர்ஷநாப்யர்திஃ மஸ்தகே நாபௌ ச ஶூலஂ; தோதைரித்யநந்தரஂ ‘யுக்த’ இதி ஶேஷஃ, உபலக்ஷணே வா ததீயா| ஆர்தோ நரஶ்சர்தயதீதி யோஜ்யம்| கிம்பூதஂ சர்தயதீத்யாஹ– உத்காரேத்யாதி| உத்காரஶப்தாப்யாஂ ப்ரபலமுத்காரஶப்தப்ரபலம்| விச்சிந்நஂ ஸாந்தரவேகமல்பத்ரவஂ வா, வாதஸ்ய ஸ்வதோ த்ரவத்வாபாவாத்| தநுகமகநம்| கஷாயஂ கஷாயரஸஂ, கஷாயஸ்ய வாதகதத்வாத்||௬||

ஆதங்கதர்பண வ்யாக்யா (வாசஸ்பதி வைத்ய கத)

வாதஜாமாஹ– ஹதித்யாதி| ஶீர்ஷநாப்யர்திரிதி மஸ்தகே நாபௌ ச ஶூலம்| தோதைரித்யநந்தரஂ ‘யுக்த’ இதி ஶேஷஃ, உபலக்ஷணே வா ததீயா| வாதாந்நரஶ்சர்தயதீதி யோஜ்யம்| கிம்பூதஂ சர்தயதீத்யாஹ– உத்காரஶப்தாப்யாஂ ப்ரபலமுத்காரஶப்தப்ரபலம்| விச்சிந்நஂ விரலவேகஂ அல்பத்ரவஂ வா, வாதஸ்ய த்ரவத்வாபாவாத்| தநுகமகநம்| கஷாயஂ கஷாயரஸஂ, கஷாயரஸஸ்ய வாதகதத்வாத்| கச்ச்ரேண கஷ்டேந, அல்பஂ ஸ்தோகஂ, மஹதா வேகேந||௬||

மதுகோஶ வ்யாக்யா (விஜயரக்ஷித, ஶ்ரீகண்டதத்த கத)

பித்தஜாமாஹ– மூர்சேத்யாதி| தமோऽந்தகாரதர்ஶநமிவ| த்ரூம்ரஂ கஷ்ணலோஹிதவர்ணம்||௭||

ஆதங்கதர்பண வ்யாக்யா (வாசஸ்பதி வைத்ய கத)

பித்தஜாமாஹ– மூர்சேத்யாதி| மூர்த்நி ஶிரஸி தால்வக்ஷ்ணோஶ்ச ஸந்தாபவாந்| தமோऽந்தகாரதர்ஶநமிவ, ப்ரமஶ்சக்ராரூடஸ்யேவ, பதார்தஸ்ய அந்யதாஜ்ஞாநஂ வா, தைரார்தஃ| கீதஶஂ வமேதித்யாஹ– பீதமித்யாதி| பஶோஷ்ணமத்யுஷ்ணஂ, ஹரிதஂ ஶாகவர்ணஂ, தூம்ரஂ கஷ்ணலோஹிதவர்ணஂ, பித்தேநேதி யோஜ்யம்||௭||

மதுகோஶ வ்யாக்யா (விஜயரக்ஷித, ஶ்ரீகண்டதத்த கத)

கபஜாமாஹ– தந்த்ரேத்யாதி| ஆஸ்யமாதுர்யஂ முகஸ்ய மதுரரஸத்வம்| ஸந்தோஷ இதி ஸந்தோஷ இவ ஸந்தோஷஃ, அந்நாநபிலாஷ இத்யர்தஃ; தப்தோ ஹி நாந்நமபிலஷதி| அருசிரப்யவஹாராஸாமர்த்யம்| ஸ்வாது மதுரம்| விஶுத்தமதிஶுப்ரஂ, ஸுஶ்ருதே “ஶுக்லஂ ஹிமஂ ஸாந்த்ரகபஂ கபேந|” (ஸு. உ. தஂ. அ. ௪௯) இதி பாடாத்||௮||

ஆதங்கதர்பண வ்யாக்யா (வாசஸ்பதி வைத்ய கத)

கபஜாமாஹ– தந்த்ரேத்யாதி| ஏதைருபத்ரவைரார்தஃ ஸ்நிக்தாதிகஂ வமேத்| ஆஸ்யமாதுர்யஂ முகஸ்ய மதுரரஸத்வம்| ஸந்தோஷ இவ ஸந்தோஷஃ அந்நாநபிலாஷ இத்யர்தஃ, தப்தோ ஹி நாந்நமபிலஷதி| அருசிரப்யவஹாராஸாமர்த்யம்| ஸ்வாது மதுரம்| விஶுத்தமிதி விஶுத்தஂ கேவலஂ கபஂ; யதுக்தஂ ஸுஶ்ருதே– “ஶுக்லஂ ஹிமஂ ஸாந்த்ரகபஂ கபேந|” இதி| அல்பருஜமிதி கபஸ்ய த்ரவரூபத்வாத் முகேந நிஃஸரணமித்யர்தஃ||௮||

மதுகோஶ வ்யாக்யா (விஜயரக்ஷித, ஶ்ரீகண்டதத்த கத)

த்ரிதோஷஜாமாஹ– ஶூலேத்யாதி| ஶூலாதிபிஃ ப்ரமோஹாந்தைஃ ப்ரபலா ஶூலாதிப்ரபலா| ப்ரஸக்தஂ நிரந்தரம்| த்ரிதோஷாதித்யத்ர ‘த்ரிதோஷா’ இதி பாடாந்தரே த்ரிதோஷஜேத்யர்தஃ||௯||

ஆதங்கதர்பண வ்யாக்யா (வாசஸ்பதி வைத்ய கத)

த்ரிதோஷஜாமாஹ– ஶூலேத்யாதி| த்ரிதோஷாத் யா சர்திஃ தயா வமதாஂ நணாமித்யர்தஃ| ஶூலாதிபிஃ ப்ரமோஹாந்தைஃ ப்ரபலா, ப்ரஸக்தஂ நிரந்தரஂ, த்ரிதோஷாதித்யத்ர ‘த்ரிதோஷா’ இதி பாடஸ்தத்ர த்ரிதோஷஜேத்யர்தஃ||௯||

மதுகோஶ வ்யாக்யா (விஜயரக்ஷித, ஶ்ரீகண்டதத்த கத)

அஸாத்யாமாஹ– விடித்யாதி| உத்ஸந்நதோஷஸ்ய உத்கததோஷஸ்ய | தோஷமிதி பித்தஂ கபஂ வா, ஸ்வேதாதிகாந் வா தத்துஷ்டாந் தாதுமலாந்| ததிதி யஸ்மாத்விடாதிவாஹிஸ்ரோதோதுஷ்டிஸ்ததோ ஹேதோர்விண்மூத்ரயோஃ ஸமகந்தவர்ணஂ சர்தயதீதி யோஜ்யம்| இயஂ து சர்திர்விகதிவிஷமஸமவாயாரப்தா த்ரிதோஷஜேதி கேசித், அந்யே த்வாஹுஃ– ஸர்வா ஏவ சர்தயஃ ப்ரபலா ஏவஂவிதாஃ ஸத்யோऽஸாத்யாஃ ஸ்யுரிதி||௧௦-௧௧||

ஆதங்கதர்பண வ்யாக்யா (வாசஸ்பதி வைத்ய கத)

அஸாத்யாமாஹ– விடித்யாதி| உத்பந்நதோஷஸ்ய உத்கததோஷஸ்ய பித்தஂ கபஂ வா, வாயுஃ கோஷ்டாதுத்தூய ஊர்த்வஂ நீத்வேதி| ஸ்வேதாதிகாந் தோஷாந் தாதுமலாந் வா ஸ்வஸ்தாநாத் ஸஞ்சால்ய ஊர்த்வமேத்யாகச்சதி| ததிதி யஸ்மாத்விடாதிவாஹிஸ்ரோதோதுஷ்டிஸ்ததோ விண்மூத்ரயோஃ ஸமகந்தவர்ணஂ சர்தயதீதி யோஜ்யம்| இயஂ து சர்திஸ்த்ரிதோஷஜேத்யேகே| அந்யே து ஸர்வா ஏவ சர்தயஃ ப்ரபலாஃ ஏவஂவிதாஃ ஸத்யஃ அஸாத்யா இத்யர்தஃ||௧௦-௧௧||

மதுகோஶ வ்யாக்யா (விஜயரக்ஷித, ஶ்ரீகண்டதத்த கத)

ஆகந்துஜாமாஹ– பீபத்ஸஜேத்யாதி| தௌர்ஹதஜா தௌர்ஹதாலாபஜா, ஆமஜா அஜீர்ணஜா, அஸாத்ம்யஜா அஸாத்ம்யபக்ஷணாதிஸம்பூதா, க்ரிமிஜா கோஷ்டக்ரிமிஸம்பவா; பீபத்ஸஜேத்யாதிநா க்ரிமிஜாந்தேநைகத்வேநைவ கணநீயா, ஆகந்துஜத்வஸாமாந்யாத்| ஸா பஞ்சமீதி த்ரிதோஷஜாபேக்ஷயா ஸாமாந்யேநாகந்துஜைவ, ஆகந்துஜ்வரவத்; யதி து பீபத்ஸஜாபேக்ஷயா க்ரிமிஜா பஞ்சமீதி கண்யதே, ததா தாஂ ச விபாவயேத்| தோஷோச்ச்ரயேணைவேத்யநேந க்ரிமிஜாயா ஏவ தோஷஸம்பந்தஃ ஸ்யாத், ததஶ்ச பீபத்ஸஜாதீநாஂ சிகித்ஸோபயோகிதோஷஸம்பந்தோ ந லப்யதே| அந்யே து தத்தோஷபரிஹாரார்தஂ’ ‘ஸா பஞ்சமீ தாஶ்ச’ இதி பஹுவசநாந்தஂ படந்தி, ஏவஂ ஸத்யந்தர்கணநயா ந ப்ரயோஜநமித்யந்தர்கணநாஂ நாத்ரியந்தே| கதமத்ர தோஷோச்ச்ரயோ விபாவநீய இத்யாஹ– யதோக்தமாதாவிதி| ஆதௌ வாதாதிலக்ஷணே இத்யர்தஃ||௧௨||

ஆதங்கதர்பண வ்யாக்யா (வாசஸ்பதி வைத்ய கத)

ஆகந்துஜாமாஹ– பீபத்ஸஜேத்யாதி| பீபத்ஸஜா பூயாமேத்யாதிதர்ஶநகந்தஸ்வாதஜா, ஆபந்நஸத்த்வாயா ஸ்த்ரியா தௌர்ஹதாலாபஜா, ஆமஜா அஜீர்ணஜா, அஸாத்ம்யஜா அஸாத்ம்யபோஜநஜா, க்ரிமிஜா கோஷ்டக்ரிமிஸம்பவா, பீபத்ஸஜேத்யாதிநா க்ரிமிஜாந்தா ஏகைவ கணநீயா| ஏவஂ ஸர்வாபிரேகைவாகந்துஜத்வஸாமாந்யாத், ஆகந்துஜ்வரவத்| பஞ்சமீதி த்ரிதோஷஜாபேக்ஷயா| ஆகந்துஜாஂ தோஷோச்ச்ரயேணைவ ஜாநீயாத்| யதோக்தமாதாவிதி யதா வாதாதிலக்ஷணேந ஆதாவிதி பூர்வோக்தேந||௧௨||

மதுகோஶ வ்யாக்யா (விஜயரக்ஷித, ஶ்ரீகண்டதத்த கத)

க்ரிமிஜாயா லக்ஷணமாஹ– ஶூலேத்யாதி| க்ரிமிஹத்ரோகதுல்யேந லக்ஷணேந லக்ஷிதேதி க்ரிமிஹத்ரோகே க்ரிமிலக்ஷணாத் யத் பீடாதிகஂ ததஸ்யாஂ பவதீத்யர்தஃ||௧௩||

ஆதங்கதர்பண வ்யாக்யா (வாசஸ்பதி வைத்ய கத)

க்ரிமிஜாயா விஶேஷலக்ஷணமாஹ– ஶூலேத்யாதி| கமிஜாயா அயஂ விஶேஷஃ– ஹச்சூலஹல்லாஸாதிகா க்ரிமிஜஹத்ரோகதுல்யலக்ஷணேந ச லக்ஷிதேதி; யதா– “உத்க்லேதஃ ஷ்டீவநஂ தோதஃ ஶூலஂ ஹல்லாஸகஸ்தமஃ| அருசிஃ ஶ்யாவநேத்ரத்வஂ ஶோஷஶ்ச க்ரிமிஜே பவேத்|” இதி||௧௩||

மதுகோஶ வ்யாக்யா (விஜயரக்ஷித, ஶ்ரீகண்டதத்த கத)

அஸாத்யலக்ஷணமாஹ– க்ஷீணஸ்யேத்யாதி| ஸசந்த்ரிகாமிதி மேதஃப்ரபதிதாதூநாஂ ஸ்நேஹஃ ப்ரவர்தமாநோ மயூரபிச்சசந்த்ரிகாவத் ப்ரதிபாதி| நிருபத்ரவாமிதி காஸாத்யுபத்ரவரஹிதாம்| ததுக்தம்– “காஸஃ ஶ்வாஸோ ஜ்வரோ ஹிக்கா தஷ்ணா வைசித்த்யமேவ ச| ஹத்ரோகஸ்தமகஶ்சைவ ஜ்ஞேயாஶ்சர்தேருபத்ரவாஃ||” இதி||௧௪||

ஆதங்கதர்பண வ்யாக்யா (வாசஸ்பதி வைத்ய கத)

அஸாத்யாஂ ஸாத்யாஂ சாஹ– அதிப்ரஸக்தா அதிஶயேந நிரந்தரா, ஸோபத்ரவா வக்ஷ்யமாணோபத்ரவயுக்தா| ஸசந்த்ரிகமிதி| மேதஃப்ரபதிதாதூநாஂ ஸ்நேஹஃ ப்ரவர்தமாநோ மயூரபிச்சசந்த்ரிகாவத்ப்ரதிபாதி| இத்தஂ பஞ்சவிதாமபி சர்திமஸாத்யாஂ ப்ரவதேத் வர்ஜயேதித்யர்தஃ| நிருபத்ரவாஂ காஸாத்யுபத்ரவரஹிதாஂ ஸாத்யாஂ சிகித்ஸேத் ‘பிஷக்’ இதி ஶேஷஃ||௧௪||

ஆதங்கதர்பண வ்யாக்யா (வாசஸ்பதி வைத்ய கத)

தஸ்யா உபத்ரவமாஹ– காஸ இத்யாதி| வைசித்த்யஂ விமதசித்ததா||௧௫||

மதுகோஶ வ்யாக்யா (விஜயரக்ஷித, ஶ்ரீகண்டதத்த கத)

இதி ஶ்ரீவிஜயரக்ஷிதகதாயாஂ மதுகோஶவ்யாக்யாயாஂ சர்திநிதாநஂ ஸமாப்தம்||௧௫||

ஆதங்கதர்பண வ்யாக்யா (வாசஸ்பதி வைத்ய கத)

இதி ஶ்ரீவாசஸ்பதிவைத்யவிரசிதாயாஂ மாதவநிதாநடீகாயாமாதங்கதர்பணாக்யாயாஂ சர்திநிதாநம்||௧௫||