೧೫. ಛರ್ದಿನಿದಾನಮ್

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ಛರ್ದ್ಯಾಮಪ್ಯರುಚೇರ್ಭಾವಾತ್ತಥಾಽರೋಚಕವತ್ಪಞ್ಚವಿಧತ್ವಾದರೋಚಕಾನನ್ತರಂ ಛರ್ದಿಃ, ತಸ್ಯಾ ನಿದಾನಂ ನಿರುಕ್ತಿಂ ಚಾಹ– ದುಷ್ಟೈರಿತ್ಯಾದಿ| ಬೀಭತ್ಸಾಲೋಚನಂ ವಿಕೃತಿದರ್ಶನಮ್; ಆದಿಗ್ರಹಣೇನಾನಿಷ್ಟಗನ್ಧಭಕ್ಷಣಾದೀನಾಂ ಗ್ರಹಣಮ್| ನಾರ್ಯಾಶ್ಚಾಪನ್ನಸತ್ತ್ವಾಯಾ ಇತಿ ಗರ್ಭಿಣ್ಯಾಃ, ತಸ್ಯಾ ಗರ್ಭೋತ್ಪೀಡನೇನ ವಾತವೈಗುಣ್ಯಾಚ್ಛರ್ದಿಃ| ಛಾದಯನ್ನಾನನಮಿತ್ಯಾದಿ ವೇಗೈರ್ಮುಖಂ ಛಾದಯನ್ ಪೂರಯನ್, ಅರ್ದಯನ್ ಪೀಡಯನ್, ಅಙ್ಗಭಞ್ಜನೈಃ ಅಙ್ಗಭೇದೈಃ| ಛಾದಯತಿ ಮುಖಮ್, ಅರ್ದಯತಿ ಚಾಙ್ಗಾನೀತಿ ಛರ್ದಿಃ; ‘ಛದ ಅಪವಾರಣೇ’, ‘ಅರ್ದ ಹಿಂಸಾಯಾಂ’, ಅನಯೋಃ ಪೃಷೋದರಾದಿತ್ವೇನ ರೂಪಸಿದ್ಧಿಃ||೧-೪||

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ಛರ್ದ್ಯಾಮರುಚೇರ್ಭಾವಾದರೋಚಕಾನನ್ತರಂ ಛರ್ದಿರುಚ್ಯತೇ, ತಸ್ಯಾ ನಿದಾನಂ ನಿರುಕ್ತಿಂ ಚಾಹ– ದುಷ್ಟೈರಿತ್ಯಾದಿ| ಏತೈಃ ಕಾರಣೈರ್ವಕ್ಷ್ಯಮಾಣೈರ್ದುಷ್ಟೈರ್ದೋಷೈಃ ಛರ್ದಯಃ ಪಞ್ಚ ಭವನ್ತಿ| ವಾತಾದಿಭಿಸ್ತ್ರಯಃ, ತ್ರಿದೋಷೇಣೈಕಾ, ಬೀಭತ್ಸಾದಿಭಿರೇಕಾ, ಏವಂ ಪಞ್ಚ| ಬೀಭತ್ಸಂ ವಿಕೃತದರ್ಶನಮ್, ಆದಿಶಬ್ದೇನಾನಿಷ್ಟಗನ್ಧಭಕ್ಷಣಾದೀನಾಂ ಗ್ರಹಣಮ್| ನಿದಾನಪೂರ್ವಾಂ ಸಮ್ಪ್ರಾಪ್ತಿಮಾಹ-ಅತೀತ್ಯಾದಿ| ನಾರ್ಯಾಶ್ಚಾಪನ್ನಸತ್ತ್ವಾಯಾ ಇತಿ ಗುರ್ವಿಣ್ಯಾಃ, ತಸ್ಯಾ ಗರ್ಭೋತ್ಪೀಡನೇನ ವಾತವೈಗುಣ್ಯಾಚ್ಛರ್ದಿಃ| ಬೀಭತ್ಸೈರ್ಹೇತುಭಿಶ್ಚಾನ್ಯೈರಿತಿ ಪೂಯಾಮೇಧ್ಯಾದಿದರ್ಶನಗನ್ಧಾಸ್ವಾದನೈರ್ಘೃಣಾಕಾರಿಭಿಃ| ಛಾದಯನ್ನಾನನಮಿತಿ ದೋಷವೇಗೇನ ಮುಖಂ ಪೂರಯನ್, ಅರ್ದಯನ್ ಅಙ್ಗಭಞ್ಜನೈರಙ್ಗಭೇದೈಃ; ಛಾದಯತಿ ಮುಖಮರ್ದಯತಿ ಚ ಅಙ್ಗಾನಿ ಸ ಛರ್ದಿರಿತಿ ನಿರುಚ್ಯತೇ, ವೇಗೈರ್ಮುಖಂ ಪ್ರತಿ ಪ್ರಧಾವಿತೋ ದೋಷ ಉದಾನೋ ವಾಯುಃ ಛರ್ದಿಂ ಕುರ್ಯಾದಿತ್ಯರ್ಥಃ||೧-೪||

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ಪೂರ್ವರೂಪಮಾಹ– ಹೃಲ್ಲಾಸೇತ್ಯಾದಿ| ಉದ್ಗಾರರೋಧ ಉದ್ಗಾರಾಪ್ರವೃತ್ತಿಃ| ಪ್ರಸೇಕೋ ಮುಖಪ್ರಸೇಕಃ, ತಸ್ಯ ಲವಣತ್ವಂ ಪ್ರಭಾವಾತ್, ಆಮಾಶಯೋತ್ಕ್ಲೇಶಭವತ್ವೇನ ಕಫವಿದಾಹಾದ್ವಾ; ತನುರಘನೋಽಲ್ಪೋ ವಾ||೫||

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ತಸ್ಯಾಃ ಪೂರ್ವರೂಪಮಾಹ– ಹೃದಿತ್ಯಾದಿ| ಛರ್ದೀನಾಮಿದಂ ಪೂರ್ವರೂಪಮ್| ಉದ್ಗಾರರೋಧ ಉದ್ಗಾರಾಪ್ರವೃತ್ತಿಃ, ಪ್ರಸೇಕೋ ಮುಖಪ್ರಸೇಕಃ ಉದಕಸ್ರಾವಃ, ತಸ್ಯ ಲವಣತ್ವಂ ಪ್ರಭಾವಾದಾಮಾಶಯೋತ್ಕ್ಲೇಶಭವತ್ವೇನ ಕಫವಿದಾಹಾದ್ವಾ, ತನುಃ ಅಘನಃ ಅಲ್ಪೋ ವಾ||೫||

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ವಾತಜಾಯಾ ಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ಹೃತ್ಪಾರ್ಶ್ವೇತ್ಯಾದಿ| ಶೀರ್ಷನಾಭ್ಯರ್ತಿಃ ಮಸ್ತಕೇ ನಾಭೌ ಚ ಶೂಲಂ; ತೋದೈರಿತ್ಯನನ್ತರಂ ‘ಯುಕ್ತ’ ಇತಿ ಶೇಷಃ, ಉಪಲಕ್ಷಣೇ ವಾ ತೃತೀಯಾ| ಆರ್ತೋ ನರಶ್ಛರ್ದಯತೀತಿ ಯೋಜ್ಯಮ್| ಕಿಮ್ಭೂತಂ ಛರ್ದಯತೀತ್ಯಾಹ– ಉದ್ಗಾರೇತ್ಯಾದಿ| ಉದ್ಗಾರಶಬ್ದಾಭ್ಯಾಂ ಪ್ರಬಲಮುದ್ಗಾರಶಬ್ದಪ್ರಬಲಮ್| ವಿಚ್ಛಿನ್ನಂ ಸಾನ್ತರವೇಗಮಲ್ಪದ್ರವಂ ವಾ, ವಾತಸ್ಯ ಸ್ವತೋ ದ್ರವತ್ವಾಭಾವಾತ್| ತನುಕಮಘನಮ್| ಕಷಾಯಂ ಕಷಾಯರಸಂ, ಕಷಾಯಸ್ಯ ವಾತಕೃತತ್ವಾತ್||೬||

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ವಾತಜಾಮಾಹ– ಹೃದಿತ್ಯಾದಿ| ಶೀರ್ಷನಾಭ್ಯರ್ತಿರಿತಿ ಮಸ್ತಕೇ ನಾಭೌ ಚ ಶೂಲಮ್| ತೋದೈರಿತ್ಯನನ್ತರಂ ‘ಯುಕ್ತ’ ಇತಿ ಶೇಷಃ, ಉಪಲಕ್ಷಣೇ ವಾ ತೃತೀಯಾ| ವಾತಾನ್ನರಶ್ಛರ್ದಯತೀತಿ ಯೋಜ್ಯಮ್| ಕಿಮ್ಭೂತಂ ಛರ್ದಯತೀತ್ಯಾಹ– ಉದ್ಗಾರಶಬ್ದಾಭ್ಯಾಂ ಪ್ರಬಲಮುದ್ಗಾರಶಬ್ದಪ್ರಬಲಮ್| ವಿಚ್ಛಿನ್ನಂ ವಿರಲವೇಗಂ ಅಲ್ಪದ್ರವಂ ವಾ, ವಾತಸ್ಯ ದ್ರವತ್ವಾಭಾವಾತ್| ತನುಕಮಘನಮ್| ಕಷಾಯಂ ಕಷಾಯರಸಂ, ಕಷಾಯರಸಸ್ಯ ವಾತಕೃತತ್ವಾತ್| ಕೃಚ್ಛ್ರೇಣ ಕಷ್ಟೇನ, ಅಲ್ಪಂ ಸ್ತೋಕಂ, ಮಹತಾ ವೇಗೇನ||೬||

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ಪಿತ್ತಜಾಮಾಹ– ಮೂರ್ಛೇತ್ಯಾದಿ| ತಮೋಽನ್ಧಕಾರದರ್ಶನಮಿವ| ಧ್ರೂಮ್ರಂ ಕೃಷ್ಣಲೋಹಿತವರ್ಣಮ್||೭||

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ಪಿತ್ತಜಾಮಾಹ– ಮೂರ್ಛೇತ್ಯಾದಿ| ಮೂರ್ಧ್ನಿ ಶಿರಸಿ ತಾಲ್ವಕ್ಷ್ಣೋಶ್ಚ ಸನ್ತಾಪವಾನ್| ತಮೋಽನ್ಧಕಾರದರ್ಶನಮಿವ, ಭ್ರಮಶ್ಚಕ್ರಾರೂಢಸ್ಯೇವ, ಪದಾರ್ಥಸ್ಯ ಅನ್ಯಥಾಜ್ಞಾನಂ ವಾ, ತೈರಾರ್ತಃ| ಕೀದೃಶಂ ವಮೇದಿತ್ಯಾಹ– ಪೀತಮಿತ್ಯಾದಿ| ಭೃಶೋಷ್ಣಮತ್ಯುಷ್ಣಂ, ಹರಿತಂ ಶಾಕವರ್ಣಂ, ಧೂಮ್ರಂ ಕೃಷ್ಣಲೋಹಿತವರ್ಣಂ, ಪಿತ್ತೇನೇತಿ ಯೋಜ್ಯಮ್||೭||

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ಕಫಜಾಮಾಹ– ತನ್ದ್ರೇತ್ಯಾದಿ| ಆಸ್ಯಮಾಧುರ್ಯಂ ಮುಖಸ್ಯ ಮಧುರರಸತ್ವಮ್| ಸನ್ತೋಷ ಇತಿ ಸನ್ತೋಷ ಇವ ಸನ್ತೋಷಃ, ಅನ್ನಾನಭಿಲಾಷ ಇತ್ಯರ್ಥಃ; ತೃಪ್ತೋ ಹಿ ನಾನ್ನಮಭಿಲಷತಿ| ಅರುಚಿರಭ್ಯವಹಾರಾಸಾಮರ್ಥ್ಯಮ್| ಸ್ವಾದು ಮಧುರಮ್| ವಿಶುದ್ಧಮತಿಶುಭ್ರಂ, ಸುಶ್ರುತೇ “ಶುಕ್ಲಂ ಹಿಮಂ ಸಾನ್ದ್ರಕಫಂ ಕಫೇನ|” (ಸು. ಉ. ತಂ. ಅ. ೪೯) ಇತಿ ಪಾಠಾತ್||೮||

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ಕಫಜಾಮಾಹ– ತನ್ದ್ರೇತ್ಯಾದಿ| ಏತೈರುಪದ್ರವೈರಾರ್ತಃ ಸ್ನಿಗ್ಧಾದಿಕಂ ವಮೇತ್| ಆಸ್ಯಮಾಧುರ್ಯಂ ಮುಖಸ್ಯ ಮಧುರರಸತ್ವಮ್| ಸನ್ತೋಷ ಇವ ಸನ್ತೋಷಃ ಅನ್ನಾನಭಿಲಾಷ ಇತ್ಯರ್ಥಃ, ತೃಪ್ತೋ ಹಿ ನಾನ್ನಮಭಿಲಷತಿ| ಅರುಚಿರಭ್ಯವಹಾರಾಸಾಮರ್ಥ್ಯಮ್| ಸ್ವಾದು ಮಧುರಮ್| ವಿಶುದ್ಧಮಿತಿ ವಿಶುದ್ಧಂ ಕೇವಲಂ ಕಫಂ; ಯದುಕ್ತಂ ಸುಶ್ರುತೇ– “ಶುಕ್ಲಂ ಹಿಮಂ ಸಾನ್ದ್ರಕಫಂ ಕಫೇನ|” ಇತಿ| ಅಲ್ಪರುಜಮಿತಿ ಕಫಸ್ಯ ದ್ರವರೂಪತ್ವಾತ್ ಮುಖೇನ ನಿಃಸರಣಮಿತ್ಯರ್ಥಃ||೮||

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ತ್ರಿದೋಷಜಾಮಾಹ– ಶೂಲೇತ್ಯಾದಿ| ಶೂಲಾದಿಭಿಃ ಪ್ರಮೋಹಾನ್ತೈಃ ಪ್ರಬಲಾ ಶೂಲಾದಿಪ್ರಬಲಾ| ಪ್ರಸಕ್ತಂ ನಿರನ್ತರಮ್| ತ್ರಿದೋಷಾದಿತ್ಯತ್ರ ‘ತ್ರಿದೋಷಾ’ ಇತಿ ಪಾಠಾನ್ತರೇ ತ್ರಿದೋಷಜೇತ್ಯರ್ಥಃ||೯||

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ತ್ರಿದೋಷಜಾಮಾಹ– ಶೂಲೇತ್ಯಾದಿ| ತ್ರಿದೋಷಾತ್ ಯಾ ಛರ್ದಿಃ ತಯಾ ವಮತಾಂ ನೃಣಾಮಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಶೂಲಾದಿಭಿಃ ಪ್ರಮೋಹಾನ್ತೈಃ ಪ್ರಬಲಾ, ಪ್ರಸಕ್ತಂ ನಿರನ್ತರಂ, ತ್ರಿದೋಷಾದಿತ್ಯತ್ರ ‘ತ್ರಿದೋಷಾ’ ಇತಿ ಪಾಠಸ್ತತ್ರ ತ್ರಿದೋಷಜೇತ್ಯರ್ಥಃ||೯||

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ಅಸಾಧ್ಯಾಮಾಹ– ವಿಡಿತ್ಯಾದಿ| ಉತ್ಸನ್ನದೋಷಸ್ಯ ಉದ್ಗತದೋಷಸ್ಯ | ದೋಷಮಿತಿ ಪಿತ್ತಂ ಕಫಂ ವಾ, ಸ್ವೇದಾದಿಕಾನ್ ವಾ ತದ್ದುಷ್ಟಾನ್ ಧಾತುಮಲಾನ್| ತದಿತಿ ಯಸ್ಮಾದ್ವಿಡಾದಿವಾಹಿಸ್ರೋತೋದುಷ್ಟಿಸ್ತತೋ ಹೇತೋರ್ವಿಣ್ಮೂತ್ರಯೋಃ ಸಮಗನ್ಧವರ್ಣಂ ಛರ್ದಯತೀತಿ ಯೋಜ್ಯಮ್| ಇಯಂ ತು ಛರ್ದಿರ್ವಿಕೃತಿವಿಷಮಸಮವಾಯಾರಬ್ಧಾ ತ್ರಿದೋಷಜೇತಿ ಕೇಚಿತ್, ಅನ್ಯೇ ತ್ವಾಹುಃ– ಸರ್ವಾ ಏವ ಛರ್ದಯಃ ಪ್ರಬಲಾ ಏವಂವಿಧಾಃ ಸತ್ಯೋಽಸಾಧ್ಯಾಃ ಸ್ಯುರಿತಿ||೧೦-೧೧||

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ಅಸಾಧ್ಯಾಮಾಹ– ವಿಡಿತ್ಯಾದಿ| ಉತ್ಪನ್ನದೋಷಸ್ಯ ಉದ್ಗತದೋಷಸ್ಯ ಪಿತ್ತಂ ಕಫಂ ವಾ, ವಾಯುಃ ಕೋಷ್ಠಾದುದ್ಧೂಯ ಊರ್ಧ್ವಂ ನೀತ್ವೇತಿ| ಸ್ವೇದಾದಿಕಾನ್ ದೋಷಾನ್ ಧಾತುಮಲಾನ್ ವಾ ಸ್ವಸ್ಥಾನಾತ್ ಸಞ್ಚಾಲ್ಯ ಊರ್ಧ್ವಮೇತ್ಯಾಗಚ್ಛತಿ| ತದಿತಿ ಯಸ್ಮಾದ್ವಿಡಾದಿವಾಹಿಸ್ರೋತೋದುಷ್ಟಿಸ್ತತೋ ವಿಣ್ಮೂತ್ರಯೋಃ ಸಮಗನ್ಧವರ್ಣಂ ಛರ್ದಯತೀತಿ ಯೋಜ್ಯಮ್| ಇಯಂ ತು ಛರ್ದಿಸ್ತ್ರಿದೋಷಜೇತ್ಯೇಕೇ| ಅನ್ಯೇ ತು ಸರ್ವಾ ಏವ ಛರ್ದಯಃ ಪ್ರಬಲಾಃ ಏವಂವಿಧಾಃ ಸತ್ಯಃ ಅಸಾಧ್ಯಾ ಇತ್ಯರ್ಥಃ||೧೦-೧೧||

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ಆಗನ್ತುಜಾಮಾಹ– ಬೀಭತ್ಸಜೇತ್ಯಾದಿ| ದೌರ್ಹೃದಜಾ ದೌರ್ಹೃದಾಲಾಭಜಾ, ಆಮಜಾ ಅಜೀರ್ಣಜಾ, ಅಸಾತ್ಮ್ಯಜಾ ಅಸಾತ್ಮ್ಯಭಕ್ಷಣಾದಿಸಮ್ಭೂತಾ, ಕ್ರಿಮಿಜಾ ಕೋಷ್ಠಕ್ರಿಮಿಸಮ್ಭವಾ; ಬೀಭತ್ಸಜೇತ್ಯಾದಿನಾ ಕ್ರಿಮಿಜಾನ್ತೇನೈಕತ್ವೇನೈವ ಗಣನೀಯಾ, ಆಗನ್ತುಜತ್ವಸಾಮಾನ್ಯಾತ್| ಸಾ ಪಞ್ಚಮೀತಿ ತ್ರಿದೋಷಜಾಪೇಕ್ಷಯಾ ಸಾಮಾನ್ಯೇನಾಗನ್ತುಜೈವ, ಆಗನ್ತುಜ್ವರವತ್; ಯದಿ ತು ಬೀಭತ್ಸಜಾಪೇಕ್ಷಯಾ ಕ್ರಿಮಿಜಾ ಪಞ್ಚಮೀತಿ ಗಣ್ಯತೇ, ತದಾ ತಾಂ ಚ ವಿಭಾವಯೇತ್| ದೋಷೋಚ್ಛ್ರಯೇಣೈವೇತ್ಯನೇನ ಕ್ರಿಮಿಜಾಯಾ ಏವ ದೋಷಸಮ್ಬನ್ಧಃ ಸ್ಯಾತ್, ತತಶ್ಚ ಬೀಭತ್ಸಜಾದೀನಾಂ ಚಿಕಿತ್ಸೋಪಯೋಗಿದೋಷಸಮ್ಬನ್ಧೋ ನ ಲಭ್ಯತೇ| ಅನ್ಯೇ ತು ತದ್ದೋಷಪರಿಹಾರಾರ್ಥಂ’ ‘ಸಾ ಪಞ್ಚಮೀ ತಾಶ್ಚ’ ಇತಿ ಬಹುವಚನಾನ್ತಂ ಪಠನ್ತಿ, ಏವಂ ಸತ್ಯನ್ತರ್ಗಣನಯಾ ನ ಪ್ರಯೋಜನಮಿತ್ಯನ್ತರ್ಗಣನಾಂ ನಾದ್ರಿಯನ್ತೇ| ಕಥಮತ್ರ ದೋಷೋಚ್ಛ್ರಯೋ ವಿಭಾವನೀಯ ಇತ್ಯಾಹ– ಯಥೋಕ್ತಮಾದಾವಿತಿ| ಆದೌ ವಾತಾದಿಲಕ್ಷಣೇ ಇತ್ಯರ್ಥಃ||೧೨||

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ಆಗನ್ತುಜಾಮಾಹ– ಬೀಭತ್ಸಜೇತ್ಯಾದಿ| ಬೀಭತ್ಸಜಾ ಪೂಯಾಮೇಧ್ಯಾದಿದರ್ಶನಗನ್ಧಸ್ವಾದಜಾ, ಆಪನ್ನಸತ್ತ್ವಾಯಾ ಸ್ತ್ರಿಯಾ ದೌರ್ಹೃದಾಲಾಭಜಾ, ಆಮಜಾ ಅಜೀರ್ಣಜಾ, ಅಸಾತ್ಮ್ಯಜಾ ಅಸಾತ್ಮ್ಯಭೋಜನಜಾ, ಕ್ರಿಮಿಜಾ ಕೋಷ್ಠಕ್ರಿಮಿಸಮ್ಭವಾ, ಬೀಭತ್ಸಜೇತ್ಯಾದಿನಾ ಕ್ರಿಮಿಜಾನ್ತಾ ಏಕೈವ ಗಣನೀಯಾ| ಏವಂ ಸರ್ವಾಭಿರೇಕೈವಾಗನ್ತುಜತ್ವಸಾಮಾನ್ಯಾತ್, ಆಗನ್ತುಜ್ವರವತ್| ಪಞ್ಚಮೀತಿ ತ್ರಿದೋಷಜಾಪೇಕ್ಷಯಾ| ಆಗನ್ತುಜಾಂ ದೋಷೋಚ್ಛ್ರಯೇಣೈವ ಜಾನೀಯಾತ್| ಯಥೋಕ್ತಮಾದಾವಿತಿ ಯಥಾ ವಾತಾದಿಲಕ್ಷಣೇನ ಆದಾವಿತಿ ಪೂರ್ವೋಕ್ತೇನ||೧೨||

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ಕ್ರಿಮಿಜಾಯಾ ಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ಶೂಲೇತ್ಯಾದಿ| ಕ್ರಿಮಿಹೃದ್ರೋಗತುಲ್ಯೇನ ಲಕ್ಷಣೇನ ಲಕ್ಷಿತೇತಿ ಕ್ರಿಮಿಹೃದ್ರೋಗೇ ಕ್ರಿಮಿಲಕ್ಷಣಾತ್ ಯತ್ ಪೀಡಾದಿಕಂ ತದಸ್ಯಾಂ ಭವತೀತ್ಯರ್ಥಃ||೧೩||

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ಕ್ರಿಮಿಜಾಯಾ ವಿಶೇಷಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ಶೂಲೇತ್ಯಾದಿ| ಕೃಮಿಜಾಯಾ ಅಯಂ ವಿಶೇಷಃ– ಹೃಚ್ಛೂಲಹೃಲ್ಲಾಸಾಧಿಕಾ ಕ್ರಿಮಿಜಹೃದ್ರೋಗತುಲ್ಯಲಕ್ಷಣೇನ ಚ ಲಕ್ಷಿತೇತಿ; ಯಥಾ– “ಉತ್ಕ್ಲೇದಃ ಷ್ಠೀವನಂ ತೋದಃ ಶೂಲಂ ಹೃಲ್ಲಾಸಕಸ್ತಮಃ| ಅರುಚಿಃ ಶ್ಯಾವನೇತ್ರತ್ವಂ ಶೋಷಶ್ಚ ಕ್ರಿಮಿಜೇ ಭವೇತ್|” ಇತಿ||೧೩||

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ಅಸಾಧ್ಯಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ಕ್ಷೀಣಸ್ಯೇತ್ಯಾದಿ| ಸಚನ್ದ್ರಿಕಾಮಿತಿ ಮೇದಃಪ್ರಭೃತಿಧಾತೂನಾಂ ಸ್ನೇಹಃ ಪ್ರವರ್ತಮಾನೋ ಮಯೂರಪಿಚ್ಛಚನ್ದ್ರಿಕಾವತ್ ಪ್ರತಿಭಾತಿ| ನಿರುಪದ್ರವಾಮಿತಿ ಕಾಸಾದ್ಯುಪದ್ರವರಹಿತಾಮ್| ತದುಕ್ತಮ್– “ಕಾಸಃ ಶ್ವಾಸೋ ಜ್ವರೋ ಹಿಕ್ಕಾ ತೃಷ್ಣಾ ವೈಚಿತ್ತ್ಯಮೇವ ಚ| ಹೃದ್ರೋಗಸ್ತಮಕಶ್ಚೈವ ಜ್ಞೇಯಾಶ್ಛರ್ದೇರುಪದ್ರವಾಃ||” ಇತಿ||೧೪||

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ಅಸಾಧ್ಯಾಂ ಸಾಧ್ಯಾಂ ಚಾಹ– ಅತಿಪ್ರಸಕ್ತಾ ಅತಿಶಯೇನ ನಿರನ್ತರಾ, ಸೋಪದ್ರವಾ ವಕ್ಷ್ಯಮಾಣೋಪದ್ರವಯುಕ್ತಾ| ಸಚನ್ದ್ರಿಕಮಿತಿ| ಮೇದಃಪ್ರಭೃತಿಧಾತೂನಾಂ ಸ್ನೇಹಃ ಪ್ರವರ್ತಮಾನೋ ಮಯೂರಪಿಚ್ಛಚನ್ದ್ರಿಕಾವತ್ಪ್ರತಿಭಾತಿ| ಇತ್ಥಂ ಪಞ್ಚವಿಧಾಮಪಿ ಛರ್ದಿಮಸಾಧ್ಯಾಂ ಪ್ರವದೇತ್ ವರ್ಜಯೇದಿತ್ಯರ್ಥಃ| ನಿರುಪದ್ರವಾಂ ಕಾಸಾದ್ಯುಪದ್ರವರಹಿತಾಂ ಸಾಧ್ಯಾಂ ಚಿಕಿತ್ಸೇತ್ ‘ಭಿಷಕ್’ ಇತಿ ಶೇಷಃ||೧೪||

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ತಸ್ಯಾ ಉಪದ್ರವಮಾಹ– ಕಾಸ ಇತ್ಯಾದಿ| ವೈಚಿತ್ತ್ಯಂ ವಿಮತಚಿತ್ತತಾ||೧೫||

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ಇತಿ ಶ್ರೀವಿಜಯರಕ್ಷಿತಕೃತಾಯಾಂ ಮಧುಕೋಶವ್ಯಾಖ್ಯಾಯಾಂ ಛರ್ದಿನಿದಾನಂ ಸಮಾಪ್ತಮ್||೧೫||

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ಇತಿ ಶ್ರೀವಾಚಸ್ಪತಿವೈದ್ಯವಿರಚಿತಾಯಾಂ ಮಾಧವನಿದಾನಟೀಕಾಯಾಮಾತಙ್ಕದರ್ಪಣಾಖ್ಯಾಯಾಂ ಛರ್ದಿನಿದಾನಮ್||೧೫||