Adhikarana വാതദൂഷിത-പിത്തദൂഷിത-കഫദൂഷിത-ദ്വന്ദ്വദുഷ്ട-ത്രിദോഷദുഷ്ടസ്തന്യപാനജന്യബാലരോഗലക്ഷണമ് (൧-൩) · Śloka ൪
അഥ ബാലരോഗനിദാനമ് |
വാതദുഷ്ടം ശിശുഃ സ്തന്യം പിബന് വാതഗദാതുരഃ |
ക്ഷാമസ്വരഃ കൃശാങ്ഗഃ സ്യാദ്ബദ്ധവിണ്മൂത്രമാരുതഃ ||൧||
സ്വിന്നോ ഭിന്നമലോ ബാലഃ കാമലാപിത്തരോഗവാന് |
തൃഷ്ണാലുരുഷ്ണസര്വാങ്ഗഃ പിത്തദുഷ്ടം പയഃ പിബന് ||൨||
കഫദുഷ്ടം പിബന് ക്ഷീരം ലാലാലുഃ ശ്ലേഷ്മരോഗവാന് |
നിദ്രാന്വിതോ ജഡഃ ശൂനവക്ത്രാക്ഷശ്ഛര്ദനഃ ശിശുഃ ||൩||
ദ്വന്ദ്വജേ ദ്വന്ദ്വജം രൂപം സര്വജേ സര്വലക്ഷണമ് |൪|
View original
अथ बालरोगनिदानम् |
वातदुष्टं शिशुः स्तन्यं पिबन् वातगदातुरः |
क्षामस्वरः कृशाङ्गः स्याद्बद्धविण्मूत्रमारुतः ||१||
स्विन्नो भिन्नमलो बालः कामलापित्तरोगवान् |
तृष्णालुरुष्णसर्वाङ्गः पित्तदुष्टं पयः पिबन् ||२||
कफदुष्टं पिबन् क्षीरं लालालुः श्लेष्मरोगवान् |
निद्रान्वितो जडः शूनवक्त्राक्षश्छर्दनः शिशुः ||३||
द्वन्द्वजे द्वन्द्वजं रूपं सर्वजे सर्वलक्षणम् |४|
Hide commentary
മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)
ബാലരോഗാണാം ദുഷ്ടസ്തന്യേന സമ്ഭവാത്തദനന്തരം താനാഹ– വാതദുഷ്ടമിത്യാദി| വാതഗദാതുര ഇതി വക്ഷ്യമാണക്ഷാമസ്വരാദിയുക്തഃ| തൃഷ്ണാലുരിതി തൃഷ്ണാവാന്| ലാലാലുരിതി ലാലാസ്രാവയുക്തഃ| ഛര്ദന ഇതി സ്തന്യവാന്തികരഃ||൧-൩||–
ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)
ദുഷ്ടസ്തന്യപാനസമ്ഭവാത് സ്ത്രീരോഗാനന്തരം ബാലരോഗമാഹ– വാതദുഷ്ടമിതി| സുഗമമ്| പിത്തദുഷ്ടമാഹ– സ്വിന്ന ഇത്യാദി| തൃഷ്ണാലുഃ തൃഷ്ണാവാന്| കഫദുഷ്ടമാഹ– കഫദുഷ്ടമിതി| ലാലാലുഃ ലാലാവാന്, തഥാ ശ്ലേഷ്മരോഗയുക്തഃ, നിദ്രയാ പീഡിതഃ, ജഡഃ അപവിദ്ധാങ്ഗഃ, ശൂനവക്ത്രാക്ഷഃ സശോഫമുഖനയനഃ, ഛര്ദന ഇതി സ്തന്യവാന്തികരഃ||൧-൩||–
Adhikarana ശിശോര്വക്തുമക്ഷമസ്യാന്തര്ഗതവേദനാജ്ഞാനോപായാഃ (൪-൭) · Śloka ൭
ശിശോസ്തീവ്രാമതീവ്രാം ച രോദനാല്ലക്ഷയേദ്രുജമ് ||൪||
സ യം സ്പൃശേദ്ഭൃശം ദേശം യത്ര ച സ്പര്ശനാക്ഷമഃ |
തത്ര വിദ്യാദ്രുജം മൂര്ധ്നി രുജം ചാക്ഷിനിമീലനാത് ||൫||
ഹൃദി ജിഹ്വൌഷ്ഠദശനശ്വാസമുഷ്ടിനിപീഡനൈഃ |
കോഷ്ഠേ വിബന്ധവമഥുസ്തനദംശാന്ത്രകൂജനൈഃ |
ആധ്മാനപൃഷ്ഠനമനജഠരോന്നമനൈരപി ||൬||
ബസ്തൌ ഗുഹ്യേ ച വിണ്മൂത്രസങ്ഗത്രാസദിഗീക്ഷണൈഃ |
സ്രോതാംസ്യങ്ഗാനി സന്ധീംശ്ച പശ്യേദ്യത്നാന്മുഹുര്മുഹുഃ ||൭||
View original
शिशोस्तीव्रामतीव्रां च रोदनाल्लक्षयेद्रुजम् ||४||
स यं स्पृशेद्भृशं देशं यत्र च स्पर्शनाक्षमः |
तत्र विद्याद्रुजं मूर्ध्नि रुजं चाक्षिनिमीलनात् ||५||
हृदि जिह्वौष्ठदशनश्वासमुष्टिनिपीडनैः |
कोष्ठे विबन्धवमथुस्तनदंशान्त्रकूजनैः |
आध्मानपृष्ठनमनजठरोन्नमनैरपि ||६||
बस्तौ गुह्ये च विण्मूत्रसङ्गत्रासदिगीक्षणैः |
स्रोतांस्यङ्गानि सन्धींश्च पश्येद्यत्नान्मुहुर्मुहुः ||७||
Hide commentary
മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)
ശിശോര്വക്തുമക്ഷമസ്യാന്തര്ഗതവേദനാജ്ഞാനോപായമാഹ– ശിശോരിത്യാദി| തീവ്രാം രുജം ബഹുരോദനാത്, അതീവ്രാമല്പരോദനാത് ലക്ഷയേത്||൪-൭||
ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)
ശിശോര്വക്തുമക്ഷമസ്യാന്തര്ഗതവേദനാജ്ഞാനോപായമാഹ– ശിശോരിത്യാദി| അതിരോദനേന കിഞ്ചിദ്രോദനേന ച രുജം പീഡാം വിദ്യാദിത്യര്ഥഃ| സ ശിശുര്യം ദേഹദേശം ഭൃശമത്യര്ഥം സ്പൃശേത്, യത്ര ച ദേഹദേശേ സ്പര്ശനാക്ഷമഃ സ്യാത്സ്പര്ശം ന സഹതേ, തത്ര ദേഹദേശേ വേദനാം ജാനീയാത്, അക്ഷിനിമീലനാത് നേത്രയോഃ സങ്കോചനാച്ഛിരസി പീഡാം വിദ്യാത്, ജിഹ്വൌഷ്ഠദശനാദിഭിര്ബാലസ്യ ഹൃദി പീഡാം വിദ്യാത്, വിബന്ധാദിഭിരാധ്മാനാദിഭിശ്ച കോഷ്ഠേ രുജം വിദ്യാത്, ബസ്തൌ ഗുഹ്യേ ച വിണ്മൂത്രയോഃ സങ്ഗേന തഥാ ത്രാസേന ദിഗീക്ഷണേന ച ബാലസ്യ രുജം വിദ്യാത്||൪-൭||
Adhikarana കുകൂണകലക്ഷണമ് (൮-൯) · Śloka ൯
കുകൂണകഃ ക്ഷീരദോഷാച്ഛിശൂനാമേവ വര്ത്മനി |
ജായതേ തേന തന്നേത്രം കണ്ഡൂരം ച സ്രവേന്മുഹുഃ ||൮||
ശിശുഃ കുര്യാല്ലലാടാക്ഷികൂടനാസാവഘര്ഷണമ് |
ശക്തോ നാര്കപ്രഭാം ദ്രഷ്ടും ന വര്ത്മോന്മീലനക്ഷമഃ ||൯||
View original
कुकूणकः क्षीरदोषाच्छिशूनामेव वर्त्मनि |
जायते तेन तन्नेत्रं कण्डूरं च स्रवेन्मुहुः ||८||
शिशुः कुर्याल्ललाटाक्षिकूटनासावघर्षणम् |
शक्तो नार्कप्रभां द्रष्टुं न वर्त्मोन्मीलनक्षमः ||९||
Hide commentary
മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)
ബാലാനാമേവ ദുഷ്ടസ്തന്യപാനാദ്വര്ത്മരോഗമാഹ– കുകൂണക ഇത്യാദി| കുകൂണകഃ ‘കോഥ’ ഇതി ഖ്യാതഃ| സ്രവേന്മുഹുരിതി പിച്ചിടസ്രുതിയുക്തം ഭവതീത്യര്ഥഃ| ന വര്ത്മോന്മീലനക്ഷമ ഇതി ന വര്ത്മചാലനപടുഃ||൮-൯||
ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)
ബാലാനാമേവ ദുഷ്ടസ്തന്യപാനാദ്വര്ത്മരോഗമാഹ– കുകൂണക ഇത്യാദി| ക്ഷീരദോഷാത്കുകൂണകോ നാമ രോഗഃ ശിശൂനാമേവ വര്ത്മനി ജായതേ, ന മഹതാം പുംസാമ്| തഥാ ച വാഗ്ഭടഃ– “കുകൂണകഃ ശിശോരേവ ദന്തോത്പത്തിനിമിത്തജഃ|” ഇതി| കുത്സിതേ കൂണിതേ നിമീലിതേ നേത്രേ യസ്മാദ്രോഗാദസൌ കൂകൂണകഃ, ലോകേ കോഥയ ഇത്യാഖ്യാതഃ| തേന കുകൂണകേന നേത്രം കണ്ഡൂയുക്തം ജായതേ| തഥാ തന്നയനം സ്രവേന്മുഹുരിതി പിച്ഛലസ്രുതിയുക്തം ഭവതീത്യര്ഥഃ| ലലാടാദിമര്ദനം കുര്യാത്| ന വര്ത്മോന്മീലനക്ഷമ ഇതി ന വര്ത്മചാലനപടുഃ||൮-൯||
Adhikarana പാരിഗര്ഭികലക്ഷണമ് (൧൦-൧൧) · Śloka ൧൧
മാതുഃ കുമാരോ ഗര്ഭിണ്യാഃ സ്തന്യം പ്രായഃ പിബന്നപി |
കാസാഗ്നിസാദവമഥുതന്ദ്രാകാര്ശ്യാരുചിഭ്രമൈഃ ||൧൦||
യുജ്യതേ കോഷ്ഠവൃദ്ധ്യാ ച തമാഹുഃ പാരിഗര്ഭികമ് |
രോഗം പരിഭവാഖ്യം ച യുഞ്ജ്യാത്തത്രാഗ്നിദീപനമ് ||൧൧||
View original
मातुः कुमारो गर्भिण्याः स्तन्यं प्रायः पिबन्नपि |
कासाग्निसादवमथुतन्द्राकार्श्यारुचिभ्रमैः ||१०||
युज्यते कोष्ठवृद्ध्या च तमाहुः पारिगर्भिकम् |
रोगं परिभवाख्यं च युञ्ज्यात्तत्राग्निदीपनम् ||११||
Hide commentary
മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)
പാരിഗര്ഭികമാഹ– മാതുരിത്യാദി| പിബന്നപീതി അപിശബ്ദാദപിബന്നപി| തമാഹുഃ പാരിഗര്ഭികമിതി പാരിഗര്ഭികോऽഹിണ്ഡീതി ഖ്യാതഃ; തസ്യൈവ പരിഭവാഖ്യ ഇതി നാമാന്തരം, ബാലം പരിഭവതീതി പരിഭവഃ, സ ഏവ ആഖ്യാ യസ്യ തമ്| ഉപശയേനാപി തജ്ജ്ഞാനമാഹ– യുഞ്ജ്യാദിത്യാദി||൧൦-൧൧||
ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)
പാരിഗര്ഭികമാഹ– മാതുരിത്യാദി| കുമാരോ ഗര്ഭിണ്യാ മാതുഃ പ്രായോ വായോര്ബാഹുല്യേന സ്തന്യം പിബന്നപീതി അപിശബ്ദേന അപിബന്നപി കാസാദിഭിസ്തഥാ കോഷ്ഠവൃദ്ധ്യാ യുജ്യതേ യുക്തോ ഭവതി| തദാഹുഃ പാരിഗര്ഭികം അഹിണ്ഡീതി ലോകേ ഖ്യാതം, തസ്യൈവ നാമാന്തരം പരിഭവാഖ്യമിതി| ഉപശയേനാപി തസ്യ ജ്ഞാനമാഹ– യുഞ്ജ്യാത്തത്രാഗ്നിദീപനമിത്യാദി||൧൦-൧൧||
Adhikarana താലുകണ്ടകലക്ഷണമ് (൧൨-൧൩) · Śloka ൧൩
താലുമാംസേ കഫഃ ക്രുദ്ധഃ കുരുതേ താലുകണ്ടകമ് |
തേന താലുപ്രദേശസ്യ നിമ്നതാ മൂര്ധ്നി ജായതേ ||൧൨||
താലുപാതഃ സ്തനദ്വേഷഃ കൃച്ഛ്രാത് പാനം ശകൃദ്ദ്രവമ് |
തൃഡക്ഷികണ്ഠാസ്യരുജാ ഗ്രീവാദുര്ധരതാ വമിഃ ||൧൩||
View original
तालुमांसे कफः क्रुद्धः कुरुते तालुकण्टकम् |
तेन तालुप्रदेशस्य निम्नता मूर्ध्नि जायते ||१२||
तालुपातः स्तनद्वेषः कृच्छ्रात् पानं शकृद्द्रवम् |
तृडक्षिकण्ठास्यरुजा ग्रीवादुर्धरता वमिः ||१३||
Hide commentary
മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)
താലുകണ്ടകമാഹ– താലുമാംസ ഇത്യാദി| അസ്യൈവ ലക്ഷണം താലുപാത ഇത്യാദി| താലുപാത ഇത്യഭ്യന്തരേ താലുനോऽധഃപാതഃ| കൃച്ഛ്രാത് പാനമിത്യത്ര ‘സ്തന്യസ്യ’ ഇതി ശേഷഃ| ശകൃദ്ദ്രവം ഭിന്നപുരീഷതാ| ഗ്രീവാദുര്ധരതാ ഗ്രീവായാ ദുഃഖേന ധാരണമ്| വമിഃ സ്തന്യസ്യ വാന്തിഃ||൧൨-൧൩||
ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)
താലുകണ്ടകമാഹ– താലുമാംസ ഇത്യാദി| കണ്ടകാകാരത്വേന താലുകണ്ടകഃ, നിമ്നതാ ഗര്താകാരതാ| താലുപാതമാഹ– താലുപാത ഇത്യാദി| താലുപാതാഖ്യോ രോഗഃ, താലുനഃ പതനം സ്രംസോ യത്ര രോഗേ സ തഥാ| കൃച്ഛ്രാത്പാനമിത്യത്ര സ്തന്യസ്യേതി ശേഷഃ| ശകൃദ്ദ്രവം ഭിന്നപുരീഷതാ, ഗ്രീവാദുര്ധരതാ ഗ്രീവായാ ദുഃഖേന ധാരണം, വമിഃ സ്തന്യസ്യ വാന്തിഃ||൧൨-൧൩||
Adhikarana മഹാപദ്മനാമ്നോ വിസര്പസ്യ ലക്ഷണമ് (൧൪) · Śloka ൧൫
വിസര്പസ്തു ശിശോഃ പ്രാണനാശനോ ബസ്തിശീര്ഷജഃ |
പദ്മവര്ണോ മഹാപദ്മനാമാ ദോഷത്രയോദ്ഭവഃ ||൧൪||
ശങ്ഖാഭ്യാം ഹൃദയം യാതി ഹൃദയാദ്വാ ഗുദം വ്രജേത് |൧൫|
View original
विसर्पस्तु शिशोः प्राणनाशनो बस्तिशीर्षजः |
पद्मवर्णो महापद्मनामा दोषत्रयोद्भवः ||१४||
शङ्खाभ्यां हृदयं याति हृदयाद्वा गुदं व्रजेत् |१५|
Hide commentary
മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)
മഹാപദ്മനാമാനം വിസര്പമാഹ– വിസര്പസ്ത്വിത്യാദി| ബസ്തിശീര്ഷജ ഇതി ബസ്തിജഃ ശീര്ഷജശ്ച, ശീര്ഷം ശിരഃ| പദ്മവര്ണ ഇതി ലോഹിതപദ്മവര്ണഃ| ശങ്ഖാഭ്യാം ഹൃദയം യാതീതി ശീര്ഷജഃ| പദ്മപത്രതുല്യവര്ണതാം മുഖതാലുനി ബഹിര്ദേശേ വേതി വദന്തി| ഹൃദയാദ്ഗുദം യാതീതി ബസ്തിജഃ; ഊര്ധ്വം ഹൃദയം ഗത്വാ ഗുദം യാതീത്യര്ഥഃ| അത്ര പദ്മസവര്ണതാ ബസ്തിദേശേ ഗുദേ ച| വാശബ്ദശ്ചാത്ര വ്യവസ്ഥിതവികല്പവചനഃ||൧൪||–
ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)
മഹാപദ്മനാമാനം വിസര്പമാഹ– വിസര്പ ഇത്യാദി| ബസ്തിശീര്ഷജ ഇതി ബസ്തിജഃ, ശീര്ഷജശ്ച, ശീര്ഷ ശിരഃ, തത്ര ജാതഃ| പദ്മവര്ണ ഇതി ലോഹിതപദ്മവര്ണതുല്യഃ| ശങ്ഖാഭ്യാം ഹൃദയം യാതീതി ശീര്ഷജഃ| അത്ര പദ്മവര്ണതാ ബസ്തിദേശേ ഗുദേ ച| വാശബ്ദോऽത്ര വ്യവസ്ഥിതവികല്പവചനഃ| ഹൃദയാദ്ഗുദം യാതീതി ബസ്തിജഃ, ഊര്ധ്വം ഹൃദയം ഗത്വാ ഗുദേ യാതീത്യര്ഥഃ||൧൪||–
Adhikarana ബാലരോഗേ കതിചിത് ക്ഷുദ്രരോഗാണാം കഥനമ് (൧൫) · Śloka ൧൫
ക്ഷുദ്രരോഗേ ച കഥിതേ ത്വജഗല്ല്യഹിപൂതനേ ||൧൫||
View original
क्षुद्ररोगे च कथिते त्वजगल्ल्यहिपूतने ||१५||
Hide commentary
മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)
അന്യൌ ദ്വൌ വികാരൌ ബാലാനാം ഭവതസ്താവാഹ– ക്ഷുദ്രേത്യാദി| ‘സ്നിഗ്ധാഃ സവര്ണാഃ’ ഇത്യാദിനാऽജഗല്ലികാ, ‘കണ്ഡൂയനാത്’ ഇത്യാദിനാऽഹിപൂതനാ||൧൫||
ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)
അന്യൌ ദ്വൌ വികാരൌ ബാലാനാം ഭവതസ്താവാഹ– ക്ഷുദ്രേത്യാദി| ‘സ്നിഗ്ധാഃ സവര്ണാഃ’ ഇത്യാദിനാऽജഗല്ലികാ| ‘കണ്ഡൂയനാത്തതഃ ക്ഷിപ്തമ്’ ഇത്യാദിനാऽഹിപൂതനമ്||൧൫||
Adhikarana ബാലരോഗേ കായചികിത്സോക്തജ്വരാദിരോഗാണാം നിര്ദേശഃ (൧൬) · Śloka ൧൬
ജ്വരാദ്യാ വ്യാധയഃ സര്വേ മഹതാം യേ പുരേരിതാഃ |
ബാലദേഹേऽപി തേ തദ്വദ്വിജ്ഞേയാഃ കുശലൈഃ സദാ ||൧൬||
View original
ज्वराद्या व्याधयः सर्वे महतां ये पुरेरिताः |
बालदेहेऽपि ते तद्वद्विज्ञेयाः कुशलैः सदा ||१६||
Hide commentary
മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)
അന്യേऽപി വികാരാ ബാലാനാം സമ്ഭവന്തീത്യതിദേശേന താനാഹ– ജ്വരാദ്യാ ഇത്യാദി| പുരേരിതാ ഇതി പൂര്വോക്താഃ| തേ തദ്വദിതി തേ ജ്വരാദയസ്താദൃശാ ജ്ഞേയാഃ| കുശലൈരിതി വിജ്ഞൈഃ||൧൬||
ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)
അന്യേ വികാരാ ബാലാനാം ഭവന്തി, താനതിദേശേനാഹ– ജ്വരാദ്യാ ഇത്യാദി| തേ തദ്വത് തേ ജ്വരാദയസ്താദൃശാ ജ്ഞേയാ ഇത്യര്ഥഃ||൧൬||
Adhikarana ഗ്രഹജുഷ്ടാനാം സാമാന്യലക്ഷണമ് (൧൭-൧൯) · Śloka ൨൦
ക്ഷണാദുദ്വിജതേ ബാലഃ ക്ഷണാത്ത്രസ്യതി രോദിതി |
നഖൈര്ദന്തൈര്ദാരയതി ധാത്രീമാത്മാനമേവ വാ ||൧൭||
ഊര്ധ്വം നിരീക്ഷതേ ദന്താന് ഖാദേത് കൂജതി ജൃമ്ഭതേ |
ഭ്രുവൌ ക്ഷിപതി ദന്തൌഷ്ഠം ഫേനം വമതി ചാസകൃത് ||൧൮||
ക്ഷാമോऽതി നിശി ജാഗര്തി ശൂനാക്ഷോ ഭിന്നവിട്സ്വരഃ |
മാംസശോണിതഗന്ധിശ്ച ന ചാശ്നാതി യഥാ പുരാ ||൧൯||
സാമാന്യം ഗ്രഹജുഷ്ടാനാം ലക്ഷണം സമുദാഹൃതമ് |൨൦|
View original
क्षणादुद्विजते बालः क्षणात्त्रस्यति रोदिति |
नखैर्दन्तैर्दारयति धात्रीमात्मानमेव वा ||१७||
ऊर्ध्वं निरीक्षते दन्तान् खादेत् कूजति जृम्भते |
भ्रुवौ क्षिपति दन्तौष्ठं फेनं वमति चासकृत् ||१८||
क्षामोऽति निशि जागर्ति शूनाक्षो भिन्नविट्स्वरः |
मांसशोणितगन्धिश्च न चाश्नाति यथा पुरा ||१९||
सामान्यं ग्रहजुष्टानां लक्षणं समुदाहृतम् |२०|
Hide commentary
മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)
പ്രായേണ ശൌചഭ്രംശാദിനാ സ്കന്ദഗ്രഹാദയോ നവ ബാലേഷ്വാവേശം കുര്വന്ത്യതസ്തത്പരിജ്ഞാനായ സാമാന്യലക്ഷണമാഹ– ക്ഷണാദുദ്വിജതേ ബാല ഇത്യാദി| ഏതേ ഗ്രഹാഃ പൂജാര്ഥം ബാലാന് ഹിംസന്തി| യദുക്തം സുശ്രുതേ– “ധാത്രീമാത്രോഃ പ്രാക് പ്രദിഷ്ടാപചാരാച്ഛൌചഭ്രഷ്ടാന് മങ്ഗലാചാരഹീനാന്| ത്രസ്താന് ഹൃഷ്ടാംസ്തര്ജിതാന് ക്രന്ദിതാന് വാ പൂജാഹേതോര്ഹിംസ്യുരേതേ കുമാരാന്||” (സു. ഉ. തം. അ. ൨൭) ഇതി| ഉദ്വിജത ഇത്യുദ്വിഗ്നോ ഭവതി; ഉദ്വിഗ്നോ വിഹ്വലഃ, ന തു ബിഭേതീത്യര്ഥഃ, ത്രസ്യതീത്യനേന പൌനരുക്ത്യപ്രസങ്ഗാത്| കൂജത്യാര്തനാദം കരോതി| ഭ്രുവൌ ക്ഷിപതീതി ഭ്രൂഭങ്ഗം രചയതി| ദന്തൌഷ്ഠമിത്യത്ര ക്ഷിപതീതി സമ്ബധ്യതേ| ക്ഷിപതി ഖാദതി, ധാതൂനാമനേകാര്ഥത്വാത്| ഭിന്നവിട്സ്വര ഇതി ഭിന്നവിട് ഭിന്നശകൃത്, ഭിന്നസ്വരഃ സ്വരഭേദവാന്| മാംസശോണിതഗന്ധിരിതി വിസ്രഗന്ധിഃ| ന ചാശ്നാതി യഥാ പുരേതി പൂര്വവന്ന ഭക്ഷയതീത്യര്ഥഃ||൧൭-൧൯||–
ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)
പ്രായേണ ശൌചഭ്രംശാദിനാ സ്കന്ദഗ്രഹാദയോ നവ ബാലേഷ്വാവിശന്തി, തത്പരിജ്ഞാനാര്ഥം സാമാന്യലക്ഷണം വിശേഷലക്ഷണം ച വ്യാചഷ്ടേ| തത്ര സാമാന്യലക്ഷണമാഹ– ക്ഷണാദിത്യാദി| ഏതേ ഗ്രഹാഃ പൂജാഹേതോര്ബാലാന്ഹിംസന്തി| യദുക്തം ചരകേ– “ധാത്രീമാത്രോഃ പ്രാക്പ്രദിഷ്ടാപചാരാച്ഛൌചഭ്രഷ്ടാന്മങ്ഗലാചാരഹീനാന്| ക്ലിഷ്ടാംസ്താംസ്താംസ്തര്ജിതാംസ്താഡിതാംശ്ച പൂജാഹേതോര്ഹിംസ്യുരേതേ കുമാരാന്||” ഇതി| ഉദ്വിജത ഇതി ഉദ്വിഗ്നോ വിഹ്വലോ ഭവതി; ന തു ബിഭേതീത്യയമസ്യാര്ഥഃ, ത്രസ്യതീത്യസ്യോപാത്തത്വാത്| കൂജതീതി അവ്യക്തനാദം കരോതി, ഭ്രുവൌ ക്ഷിപതി ഭ്രൂഭങ്ഗം രചയതി, ദന്തൌഷ്ഠമിത്യത്ര ക്ഷിപതീതി സമ്ബധ്യതേ| ക്ഷിപതി ഖാദതി, ധാതൂനാമനേകാര്ഥത്വാത്| ഭിന്നവിഡിത്യാദി| ഭിന്നവിട് ഭിന്നമലഃ, ഭിന്നസ്വരഃ സ്വരഭേദവാന്| മാംസശോണിതഗന്ധിരിതി വിസ്രഗന്ധിഃ| ന ചാശ്നാതീതി പൂര്വവന്ന ഭക്ഷയതീത്യര്ഥഃ| ഏതത്സര്വം ഗ്രഹാണാം സാമാന്യലക്ഷണമ്||൧൭-൧൯||–
Adhikarana സ്കന്ദഗ്രഹഗൃഹീതലക്ഷണമ് (൨൦-൨൧) · Śloka ൨൨
ഏകനേത്രസ്യ ഗാത്രസ്യ സ്രാവഃ സ്പന്ദനകമ്പനമ് ||൨൦||
ഊര്ധ്വം ദൃഷ്ട്യാ നിരീക്ഷേത വക്രാസ്യോ രക്തഗന്ധികഃ |
ദന്താന് ഖാദതി വിത്രസ്തഃ സ്തന്യം നൈവാഭിനന്ദതി ||൨൧||
സ്കന്ദഗ്രഹഗൃഹീതാനാം രോദനം ചാല്പമേവ ച |൨൨|
View original
एकनेत्रस्य गात्रस्य स्रावः स्पन्दनकम्पनम् ||२०||
ऊर्ध्वं दृष्ट्या निरीक्षेत वक्रास्यो रक्तगन्धिकः |
दन्तान् खादति वित्रस्तः स्तन्यं नैवाभिनन्दति ||२१||
स्कन्दग्रहगृहीतानां रोदनं चाल्पमेव च |२२|
Hide commentary
മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)
സാമാന്യലിങ്ഗമഭിധായ വിശേഷഗ്രഹലിങ്ഗമാഹ– ഏകനേത്രസ്യേത്യാദി| ഏകനേത്രസ്യ വാമസ്യ ദക്ഷിണസ്യ വാ സ്രാവോऽശ്രുസ്രുതിഃ പ്രഭാവാത്; ഗാത്രസ്യ സ്രാവോ ഘര്മയുക്തഗാത്രതേത്യര്ഥഃ| സ്പന്ദനകമ്പനമിതി സ്പന്ദനം മനാക് ചലനം, കമ്പനം മഹതാ വേഗേന വേപനം; സ്പന്ദനം കമ്പനം വാ ഭവതീത്യര്ഥഃ| വക്രാസ്യോ വക്രമുഖഃ| രക്തഗന്ധിക ഇത്യേതത് സാമാന്യലക്ഷണലബ്ധമപ്യതിശയാര്ഥമുക്തമ്; ഏവമന്യത്രാപി സാമാന്യലക്ഷണേ പുനരുക്തേ വ്യാഖ്യേയമ്||൨൦-൨൧||–
ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)
വിശേഷലിങ്ഗം തത്ര സ്കന്ദഗ്രഹഗൃഹീതലക്ഷണമാഹ– ഏകേത്യാദി| സ്കന്ദോऽത്ര സ്കന്ദവിനോദാര്ഥം രുദ്രേണ സൃഷ്ടോ ഗ്രഹഃ, ന പുനര്ഭഗവാന് കാര്തികേയഃ| ഏകനേത്രസ്യ വാമസ്യ ദക്ഷിണസ്യ വാ സ്രാവോऽശ്രുസ്രുതിര്ഭവതി പ്രഭാവാത്, ഗാത്രസ്യ സ്രാവോ ഘര്മയുക്തഗാത്രതേത്യര്ഥഃ, സ്പന്ദനം കമ്പനമിതി| സ്പന്ദനം മനാക് ചലനം, കമ്പനം മഹതാ വേഗേന വേപനം വാ ഭവതീത്യര്ഥഃ| വക്രാസ്യ ഇതി വക്രമുഖഃ| രക്തഗന്ധിക ഇത്യേതേന സാമാന്യലക്ഷണലബ്ധമപ്യതിശയാര്ഥമുക്തമ്||൨൦-൨൧||–
Adhikarana സ്കന്ദാപസ്മാരലക്ഷണമ് (൨൨) · Śloka ൨൨
നഷ്ടസഞ്ജ്ഞോ വമേത് ഫേനം സഞ്ജ്ഞാവാനതിരോദിതി |
പൂയശോണിതഗന്ധിത്വം സ്കന്ദാപസ്മാരലക്ഷണമ് ||൨൨||
View original
नष्टसञ्ज्ञो वमेत् फेनं सञ्ज्ञावानतिरोदिति |
पूयशोणितगन्धित्वं स्कन्दापस्मारलक्षणम् ||२२||
Hide commentary
മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)
സ്കന്ദാപസ്മാരലക്ഷണമാഹ– നഷ്ടേത്യാദി| നഷ്ടസഞ്ജ്ഞോ മൂര്ഛിതഃ സന് ഫേനം വമതി, തഥാ സഞ്ജ്ഞാവാന് സന്നതിരോദിതി||൨൨||
ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)
സ്കന്ദാപസ്മാരലക്ഷണമാഹ– നഷ്ടേത്യാദി| നഷ്ടസഞ്ജ്ഞഃ സന് ഫേനം വമതി, സഞ്ജ്ഞാവാന് ജ്ഞാനവാന് അതിരോദിതി, നഷ്ടസഞ്ജ്ഞോ മൂര്ഛിതഃ||൨൨||
Adhikarana ശകുനിഗ്രഹഗൃഹീതലക്ഷണമ് (൨൩) · Śloka ൨൩
സ്രസ്താങ്ഗോ ഭയചകിതോ വിഹങ്ഗഗന്ധിഃ സാസ്രാവവ്രണപരിപീഡിതഃ സമന്താത് |
സ്ഫോടൈശ്ച പ്രചിതതനുഃ സദാഹപാകൈര്വിജ്ഞേയോ ഭവതി ശിശുഃ ക്ഷതഃ ശകുന്യാ ||൨൩||
(സു. ഉ. തം. അ. ൨൭) |
View original
स्रस्ताङ्गो भयचकितो विहङ्गगन्धिः सास्रावव्रणपरिपीडितः समन्तात् |
स्फोटैश्च प्रचिततनुः सदाहपाकैर्विज्ञेयो भवति शिशुः क्षतः शकुन्या ||२३||
(सु. उ. तं. अ. २७) |
Hide commentary
മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)
ശകുനീലക്ഷണമാഹ– സ്രസ്താങ്ഗ ഇത്യാദി| സ്രസ്താങ്ഗ ഇതി അങ്ഗസ്രംസവദ്വ്യഥാവാന്| ഭയചകിത ഇതി ഭയഹേതുര്ഭയം ഭയാനകമുച്യതേ, തതശ്ചകിതഃ; അസതി ഭയഹേതൌ ത്രസ്യതീത്യര്ഥഃ| വിഹങ്ഗഗന്ധിരിതി വിഹങ്ഗസ്യേവ ഗന്ധോ യസ്യ സ തഥാ, ‘ഉപമാനാച്ച’ ഇതി സമാസാന്ത ‘ഇ’ പ്രത്യയഃ| വിഹങ്ഗശബ്ദേന ജലചരാ മാംസാദാശ്ച പക്ഷിണോ ഗൃഹ്യന്തേ, വിസ്രഗന്ധിത്വാത്| ഹിരണ്യാക്ഷേऽപ്യുക്തമ്– “സംസ്രാവദാഹപാകാദ്യൈശ്ചിതഃ സ്ഫോടൈര്ഭയാന്വിതഃ| സ്രസ്താങ്ഗോ വിസ്രഗന്ധിഃ സ്യാച്ഛകുന്യാ പീഡിതഃ ശിശുഃ||” ഇതി| സാസ്രാവവ്രണപരിപീഡിത ഇതി സ്ഫോടൈരേവ വിദീര്ണൈര്വ്രണരൂപമാപന്നൈഃ പരിപീഡിതഃ| സ്ഫോടൈശ്ച പ്രചിതതനുരിതി നവനവൈഃ സ്ഫോടൈര്വ്യാപ്തതനുഃ| ക്ഷത ഇത്യഭിഭൂതഃ||൨൩||
ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)
ശകുനീഗ്രഹലക്ഷണമാഹ– സ്രസ്തേത്യാദി| സ്രസ്താങ്ഗഃ അങ്ഗസ്രംസനവ്യഥാവാന്| ഭയചകിത ഇതി ഭയഹേതുര്ഭയം ഭയാനകമുച്യതേ, തതശ്ചകിതഃ അസതി ഭയഹേതൌ ത്രസ്യതീത്യര്ഥഃ| വിഹങ്ഗശബ്ദേന ജലചരാ മാംസാദാശ്ച പക്ഷിണോ ഗൃഹ്യന്തേ വിസ്രഗന്ധിത്വാത്| ഹിരണ്യാക്ഷേऽപ്യുക്തമ്– “സംസ്രാവദാഹപാകാദ്യൈശ്ചിതഃ സ്ഫോടൈര്ഭയാന്വിതഃ| സ്രസ്താങ്ഗോ വിസ്രഗന്ധിഃ സ്യാച്ഛകുന്യാ പീഡിതഃ ശിശുഃ||” ഇതി| സാസ്രാവവ്രണപരിപീഡിത ഇതി സ്ഫോടൈരേവ വിദീര്ണൈര്വ്രണരൂപതാമാപന്നൈഃ പരിപീഡിത ഇത്യര്ഥഃ| സ്ഫോടൈശ്ച പ്രചിതതനുരിതി നവനവൈഃ സ്ഫോടൈര്വ്യാപ്തതനുഃ| ക്ഷത ഇത്യഭിഭൂതഃ||൨൩||
Adhikarana രേവതീ-പൂതനാ-അന്ധപൂതനാ-ശീതപൂതനാ-മുഖമണ്ഡികാ-നൈഗമേയഗ്രഹഗൃഹീതലക്ഷണമ് (൨൪-൩൦) · Śloka ൩൦
വ്രണൈഃ സ്ഫോടൈശ്ചിതം ഗാത്രം പങ്കഗന്ധം സ്രവേദസൃക് |
ഭിന്നവര്ചാ ജ്വരീ ദാഹീ രേവതീഗ്രഹലക്ഷണമ് ||൨൪||
അതീസാരോ ജ്വരസ്തൃഷ്ണാ തിര്യക്പ്രേക്ഷണരോദനമ് |
നഷ്ടനിദ്രസ്തഥോദ്വിഗ്നോ ഗ്രസ്തഃ പൂതനയാ ശിശുഃ ||൨൫||
ഛര്ദിഃ കാസോ ജ്വരസ്തൃഷ്ണാ വസാഗന്ധോऽതിരോദനമ് |
സ്തന്യദ്വേഷോऽതിസാരശ്ച അന്ധപൂതനയാ ഭവേത് ||൨൬||
വേപതേ കാസതേ ക്ഷീണോ നേത്രരോഗോ വിഗന്ധിതാ |
ഛര്ദ്യതീസാരയുക്തശ്ച ശീതപൂതനയാ ശിശുഃ ||൨൭||
പ്രസന്നവര്ണവദനഃ സിരാഭിരഭിസംവൃതഃ |
മൂത്രഗന്ധീ ച ബഹ്വാശീ മുഖമണ്ഡികയാ ഭവേത് ||൨൮||
ഛര്ദിസ്പ(സ്യ)ന്ദനകണ്ഠാസ്യശോഷമൂര്ഛാവിഗന്ധിതാഃ |
ഊര്ധ്വം പശ്യേദ്ദശേദ്ദന്താന് നൈഗമേയഗ്രഹം വദേത് ||൨൯||
പ്രസ്തബ്ധാക്ഷഃ സ്തനദ്വേഷീ മുഹ്യതേ ചാനിശം മുഹുഃ |
തം ബാലമചിരാദ്ധന്തി ഗ്രഹഃ സമ്പൂര്ണലക്ഷണഃ |
വിപരീതതമം സാധ്യം ചികിത്സേദചിരാര്ദിതമ് ||൩൦||
View original
व्रणैः स्फोटैश्चितं गात्रं पङ्कगन्धं स्रवेदसृक् |
भिन्नवर्चा ज्वरी दाही रेवतीग्रहलक्षणम् ||२४||
अतीसारो ज्वरस्तृष्णा तिर्यक्प्रेक्षणरोदनम् |
नष्टनिद्रस्तथोद्विग्नो ग्रस्तः पूतनया शिशुः ||२५||
छर्दिः कासो ज्वरस्तृष्णा वसागन्धोऽतिरोदनम् |
स्तन्यद्वेषोऽतिसारश्च अन्धपूतनया भवेत् ||२६||
वेपते कासते क्षीणो नेत्ररोगो विगन्धिता |
छर्द्यतीसारयुक्तश्च शीतपूतनया शिशुः ||२७||
प्रसन्नवर्णवदनः सिराभिरभिसंवृतः |
मूत्रगन्धी च बह्वाशी मुखमण्डिकया भवेत् ||२८||
छर्दिस्प(स्य)न्दनकण्ठास्यशोषमूर्छाविगन्धिताः |
ऊर्ध्वं पश्येद्दशेद्दन्तान् नैगमेयग्रहं वदेत् ||२९||
प्रस्तब्धाक्षः स्तनद्वेषी मुह्यते चानिशं मुहुः |
तं बालमचिराद्धन्ति ग्रहः सम्पूर्णलक्षणः |
विपरीततमं साध्यं चिकित्सेदचिरार्दितम् ||३०||
Hide commentary
മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)
രേവതീഗ്രഹലക്ഷണമാഹ– വ്രണൈരിത്യാദി| വ്രണൈഃ പുരാണൈഃ, സ്ഫോടൈരവിദീര്ണൈര്നൂതനൈഃ, ചിതം വ്യാപ്തമ്| ഗാത്രമിതി കര്തൃപദം, പങ്കഗന്ധം ശടിതകര്ദമഗന്ധം, സമാസവിധേരനിത്യത്വാദിപ്രത്യയോ ന ഭവതി| പൂതനാലക്ഷണമാഹ– അതീസാര ഇത്യാദി| ഗ്രസ്ത ഇതി ഗൃഹീത ഇത്യര്ഥഃ||൨൪-൩൦||
ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)
രേവതീഗ്രഹലക്ഷണമാഹ– വ്രണൈരിത്യാദി| വ്രണൈഃ പുരാണൈഃ, സ്ഫോടൈര്നവൈഃ, പങ്കഗന്ധം കര്ദമഗന്ധമസൃക് സ്രവേത്| പൂതനാഗ്രസ്തലക്ഷണമാഹ– അതീസാര ഇത്യാദി| തിര്യക് വാ ദക്ഷിണനേത്രപ്രാന്തസ്യാവലോകനമ്, ഉദ്വിഗ്നോ വ്യഗ്രചിത്തഃ, ഗ്രസ്തോ ഗൃഹീതഃ| അന്ധപൂതനയാ ഗ്രസ്തമാഹ– ഛര്ദിരിത്യാദി| വസായാ മാംസസ്നേഹസ്യ ഗന്ധവാന്| ശീതപൂതനാഗ്രസ്തലക്ഷണമാഹ– വേപത ഇത്യാദി| സുഗമമ്| മുഖമണ്ഡലികാഗ്രസ്തലക്ഷണമാഹ– പ്രസന്നേത്യാദി| ഉദ്ഗതസിരാഭിര്വ്യാപ്തസിരാഃ, മൂത്രഗന്ധീതി ബസ്തമൂത്രഗന്ധഃ, ബഹ്വാശീ ബഹുഭക്ഷണശീലഃ| നൈഗമേയഗ്രസ്തലക്ഷണമാഹ– ഛര്ദിരിത്യാദി| സ്യന്ദനം ലാലാസ്രാവഃ, അഥവാ ഘര്മാമ്ബുസ്രാവഃ| സാധ്യാസാധ്യലക്ഷണമാഹ– പ്രസ്തബ്ധാക്ഷ ഇത്യാദി||൨൪-൩൦||
Adhikarana പുഷ്പികാ · Śloka ൬൮
ഇതി ശ്രീമാധവകരവിരചിതേ മാധവനിദാനേ ബാലരോഗനിദാനം സമാപ്തമ് ||൬൮||
View original
इति श्रीमाधवकरविरचिते माधवनिदाने बालरोगनिदानं समाप्तम् ||६८||
Hide commentary
മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)
ഇതി ശ്രീകണ്ഠദത്തകൃതായാം മധുകോശവ്യാഖ്യായാം ബാലരോഗനിദാനം സമാപ്തമ്||൬൮||
ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)
ഇതി ശ്രീവാചസ്പതിവൈദ്യകൃതായാം മാധവനിദാനവ്യാഖ്യായാമാതങ്കദര്പണാഖ്യായാം ബാലരോഗനിദാനം സമാപ്തമ്||൬൮||