೬೮. ಬಾಲರೋಗನಿದಾನಮ್

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ಬಾಲರೋಗಾಣಾಂ ದುಷ್ಟಸ್ತನ್ಯೇನ ಸಮ್ಭವಾತ್ತದನನ್ತರಂ ತಾನಾಹ– ವಾತದುಷ್ಟಮಿತ್ಯಾದಿ| ವಾತಗದಾತುರ ಇತಿ ವಕ್ಷ್ಯಮಾಣಕ್ಷಾಮಸ್ವರಾದಿಯುಕ್ತಃ| ತೃಷ್ಣಾಲುರಿತಿ ತೃಷ್ಣಾವಾನ್| ಲಾಲಾಲುರಿತಿ ಲಾಲಾಸ್ರಾವಯುಕ್ತಃ| ಛರ್ದನ ಇತಿ ಸ್ತನ್ಯವಾನ್ತಿಕರಃ||೧-೩||–

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ದುಷ್ಟಸ್ತನ್ಯಪಾನಸಮ್ಭವಾತ್ ಸ್ತ್ರೀರೋಗಾನನ್ತರಂ ಬಾಲರೋಗಮಾಹ– ವಾತದುಷ್ಟಮಿತಿ| ಸುಗಮಮ್| ಪಿತ್ತದುಷ್ಟಮಾಹ– ಸ್ವಿನ್ನ ಇತ್ಯಾದಿ| ತೃಷ್ಣಾಲುಃ ತೃಷ್ಣಾವಾನ್| ಕಫದುಷ್ಟಮಾಹ– ಕಫದುಷ್ಟಮಿತಿ| ಲಾಲಾಲುಃ ಲಾಲಾವಾನ್, ತಥಾ ಶ್ಲೇಷ್ಮರೋಗಯುಕ್ತಃ, ನಿದ್ರಯಾ ಪೀಡಿತಃ, ಜಡಃ ಅಪವಿದ್ಧಾಙ್ಗಃ, ಶೂನವಕ್ತ್ರಾಕ್ಷಃ ಸಶೋಫಮುಖನಯನಃ, ಛರ್ದನ ಇತಿ ಸ್ತನ್ಯವಾನ್ತಿಕರಃ||೧-೩||–

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ಶಿಶೋರ್ವಕ್ತುಮಕ್ಷಮಸ್ಯಾನ್ತರ್ಗತವೇದನಾಜ್ಞಾನೋಪಾಯಮಾಹ– ಶಿಶೋರಿತ್ಯಾದಿ| ತೀವ್ರಾಂ ರುಜಂ ಬಹುರೋದನಾತ್, ಅತೀವ್ರಾಮಲ್ಪರೋದನಾತ್ ಲಕ್ಷಯೇತ್||೪-೭||

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ಶಿಶೋರ್ವಕ್ತುಮಕ್ಷಮಸ್ಯಾನ್ತರ್ಗತವೇದನಾಜ್ಞಾನೋಪಾಯಮಾಹ– ಶಿಶೋರಿತ್ಯಾದಿ| ಅತಿರೋದನೇನ ಕಿಞ್ಚಿದ್ರೋದನೇನ ಚ ರುಜಂ ಪೀಡಾಂ ವಿದ್ಯಾದಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಸ ಶಿಶುರ್ಯಂ ದೇಹದೇಶಂ ಭೃಶಮತ್ಯರ್ಥಂ ಸ್ಪೃಶೇತ್, ಯತ್ರ ಚ ದೇಹದೇಶೇ ಸ್ಪರ್ಶನಾಕ್ಷಮಃ ಸ್ಯಾತ್ಸ್ಪರ್ಶಂ ನ ಸಹತೇ, ತತ್ರ ದೇಹದೇಶೇ ವೇದನಾಂ ಜಾನೀಯಾತ್, ಅಕ್ಷಿನಿಮೀಲನಾತ್ ನೇತ್ರಯೋಃ ಸಙ್ಕೋಚನಾಚ್ಛಿರಸಿ ಪೀಡಾಂ ವಿದ್ಯಾತ್, ಜಿಹ್ವೌಷ್ಠದಶನಾದಿಭಿರ್ಬಾಲಸ್ಯ ಹೃದಿ ಪೀಡಾಂ ವಿದ್ಯಾತ್, ವಿಬನ್ಧಾದಿಭಿರಾಧ್ಮಾನಾದಿಭಿಶ್ಚ ಕೋಷ್ಠೇ ರುಜಂ ವಿದ್ಯಾತ್, ಬಸ್ತೌ ಗುಹ್ಯೇ ಚ ವಿಣ್ಮೂತ್ರಯೋಃ ಸಙ್ಗೇನ ತಥಾ ತ್ರಾಸೇನ ದಿಗೀಕ್ಷಣೇನ ಚ ಬಾಲಸ್ಯ ರುಜಂ ವಿದ್ಯಾತ್||೪-೭||

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ಬಾಲಾನಾಮೇವ ದುಷ್ಟಸ್ತನ್ಯಪಾನಾದ್ವರ್ತ್ಮರೋಗಮಾಹ– ಕುಕೂಣಕ ಇತ್ಯಾದಿ| ಕುಕೂಣಕಃ ‘ಕೋಥ’ ಇತಿ ಖ್ಯಾತಃ| ಸ್ರವೇನ್ಮುಹುರಿತಿ ಪಿಚ್ಚಿಟಸ್ರುತಿಯುಕ್ತಂ ಭವತೀತ್ಯರ್ಥಃ| ನ ವರ್ತ್ಮೋನ್ಮೀಲನಕ್ಷಮ ಇತಿ ನ ವರ್ತ್ಮಚಾಲನಪಟುಃ||೮-೯||

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ಬಾಲಾನಾಮೇವ ದುಷ್ಟಸ್ತನ್ಯಪಾನಾದ್ವರ್ತ್ಮರೋಗಮಾಹ– ಕುಕೂಣಕ ಇತ್ಯಾದಿ| ಕ್ಷೀರದೋಷಾತ್ಕುಕೂಣಕೋ ನಾಮ ರೋಗಃ ಶಿಶೂನಾಮೇವ ವರ್ತ್ಮನಿ ಜಾಯತೇ, ನ ಮಹತಾಂ ಪುಂಸಾಮ್| ತಥಾ ಚ ವಾಗ್ಭಟಃ– “ಕುಕೂಣಕಃ ಶಿಶೋರೇವ ದನ್ತೋತ್ಪತ್ತಿನಿಮಿತ್ತಜಃ|” ಇತಿ| ಕುತ್ಸಿತೇ ಕೂಣಿತೇ ನಿಮೀಲಿತೇ ನೇತ್ರೇ ಯಸ್ಮಾದ್ರೋಗಾದಸೌ ಕೂಕೂಣಕಃ, ಲೋಕೇ ಕೋಥಯ ಇತ್ಯಾಖ್ಯಾತಃ| ತೇನ ಕುಕೂಣಕೇನ ನೇತ್ರಂ ಕಣ್ಡೂಯುಕ್ತಂ ಜಾಯತೇ| ತಥಾ ತನ್ನಯನಂ ಸ್ರವೇನ್ಮುಹುರಿತಿ ಪಿಚ್ಛಲಸ್ರುತಿಯುಕ್ತಂ ಭವತೀತ್ಯರ್ಥಃ| ಲಲಾಟಾದಿಮರ್ದನಂ ಕುರ್ಯಾತ್| ನ ವರ್ತ್ಮೋನ್ಮೀಲನಕ್ಷಮ ಇತಿ ನ ವರ್ತ್ಮಚಾಲನಪಟುಃ||೮-೯||

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ಪಾರಿಗರ್ಭಿಕಮಾಹ– ಮಾತುರಿತ್ಯಾದಿ| ಪಿಬನ್ನಪೀತಿ ಅಪಿಶಬ್ದಾದಪಿಬನ್ನಪಿ| ತಮಾಹುಃ ಪಾರಿಗರ್ಭಿಕಮಿತಿ ಪಾರಿಗರ್ಭಿಕೋಽಹಿಣ್ಡೀತಿ ಖ್ಯಾತಃ; ತಸ್ಯೈವ ಪರಿಭವಾಖ್ಯ ಇತಿ ನಾಮಾನ್ತರಂ, ಬಾಲಂ ಪರಿಭವತೀತಿ ಪರಿಭವಃ, ಸ ಏವ ಆಖ್ಯಾ ಯಸ್ಯ ತಮ್| ಉಪಶಯೇನಾಪಿ ತಜ್ಜ್ಞಾನಮಾಹ– ಯುಞ್ಜ್ಯಾದಿತ್ಯಾದಿ||೧೦-೧೧||

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ಪಾರಿಗರ್ಭಿಕಮಾಹ– ಮಾತುರಿತ್ಯಾದಿ| ಕುಮಾರೋ ಗರ್ಭಿಣ್ಯಾ ಮಾತುಃ ಪ್ರಾಯೋ ವಾಯೋರ್ಬಾಹುಲ್ಯೇನ ಸ್ತನ್ಯಂ ಪಿಬನ್ನಪೀತಿ ಅಪಿಶಬ್ದೇನ ಅಪಿಬನ್ನಪಿ ಕಾಸಾದಿಭಿಸ್ತಥಾ ಕೋಷ್ಠವೃದ್ಧ್ಯಾ ಯುಜ್ಯತೇ ಯುಕ್ತೋ ಭವತಿ| ತದಾಹುಃ ಪಾರಿಗರ್ಭಿಕಂ ಅಹಿಣ್ಡೀತಿ ಲೋಕೇ ಖ್ಯಾತಂ, ತಸ್ಯೈವ ನಾಮಾನ್ತರಂ ಪರಿಭವಾಖ್ಯಮಿತಿ| ಉಪಶಯೇನಾಪಿ ತಸ್ಯ ಜ್ಞಾನಮಾಹ– ಯುಞ್ಜ್ಯಾತ್ತತ್ರಾಗ್ನಿದೀಪನಮಿತ್ಯಾದಿ||೧೦-೧೧||

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ತಾಲುಕಣ್ಟಕಮಾಹ– ತಾಲುಮಾಂಸ ಇತ್ಯಾದಿ| ಅಸ್ಯೈವ ಲಕ್ಷಣಂ ತಾಲುಪಾತ ಇತ್ಯಾದಿ| ತಾಲುಪಾತ ಇತ್ಯಭ್ಯನ್ತರೇ ತಾಲುನೋಽಧಃಪಾತಃ| ಕೃಚ್ಛ್ರಾತ್ ಪಾನಮಿತ್ಯತ್ರ ‘ಸ್ತನ್ಯಸ್ಯ’ ಇತಿ ಶೇಷಃ| ಶಕೃದ್ದ್ರವಂ ಭಿನ್ನಪುರೀಷತಾ| ಗ್ರೀವಾದುರ್ಧರತಾ ಗ್ರೀವಾಯಾ ದುಃಖೇನ ಧಾರಣಮ್| ವಮಿಃ ಸ್ತನ್ಯಸ್ಯ ವಾನ್ತಿಃ||೧೨-೧೩||

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ತಾಲುಕಣ್ಟಕಮಾಹ– ತಾಲುಮಾಂಸ ಇತ್ಯಾದಿ| ಕಣ್ಟಕಾಕಾರತ್ವೇನ ತಾಲುಕಣ್ಟಕಃ, ನಿಮ್ನತಾ ಗರ್ತಾಕಾರತಾ| ತಾಲುಪಾತಮಾಹ– ತಾಲುಪಾತ ಇತ್ಯಾದಿ| ತಾಲುಪಾತಾಖ್ಯೋ ರೋಗಃ, ತಾಲುನಃ ಪತನಂ ಸ್ರಂಸೋ ಯತ್ರ ರೋಗೇ ಸ ತಥಾ| ಕೃಚ್ಛ್ರಾತ್ಪಾನಮಿತ್ಯತ್ರ ಸ್ತನ್ಯಸ್ಯೇತಿ ಶೇಷಃ| ಶಕೃದ್ದ್ರವಂ ಭಿನ್ನಪುರೀಷತಾ, ಗ್ರೀವಾದುರ್ಧರತಾ ಗ್ರೀವಾಯಾ ದುಃಖೇನ ಧಾರಣಂ, ವಮಿಃ ಸ್ತನ್ಯಸ್ಯ ವಾನ್ತಿಃ||೧೨-೧೩||

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ಮಹಾಪದ್ಮನಾಮಾನಂ ವಿಸರ್ಪಮಾಹ– ವಿಸರ್ಪಸ್ತ್ವಿತ್ಯಾದಿ| ಬಸ್ತಿಶೀರ್ಷಜ ಇತಿ ಬಸ್ತಿಜಃ ಶೀರ್ಷಜಶ್ಚ, ಶೀರ್ಷಂ ಶಿರಃ| ಪದ್ಮವರ್ಣ ಇತಿ ಲೋಹಿತಪದ್ಮವರ್ಣಃ| ಶಙ್ಖಾಭ್ಯಾಂ ಹೃದಯಂ ಯಾತೀತಿ ಶೀರ್ಷಜಃ| ಪದ್ಮಪತ್ರತುಲ್ಯವರ್ಣತಾಂ ಮುಖತಾಲುನಿ ಬಹಿರ್ದೇಶೇ ವೇತಿ ವದನ್ತಿ| ಹೃದಯಾದ್ಗುದಂ ಯಾತೀತಿ ಬಸ್ತಿಜಃ; ಊರ್ಧ್ವಂ ಹೃದಯಂ ಗತ್ವಾ ಗುದಂ ಯಾತೀತ್ಯರ್ಥಃ| ಅತ್ರ ಪದ್ಮಸವರ್ಣತಾ ಬಸ್ತಿದೇಶೇ ಗುದೇ ಚ| ವಾಶಬ್ದಶ್ಚಾತ್ರ ವ್ಯವಸ್ಥಿತವಿಕಲ್ಪವಚನಃ||೧೪||–

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ಮಹಾಪದ್ಮನಾಮಾನಂ ವಿಸರ್ಪಮಾಹ– ವಿಸರ್ಪ ಇತ್ಯಾದಿ| ಬಸ್ತಿಶೀರ್ಷಜ ಇತಿ ಬಸ್ತಿಜಃ, ಶೀರ್ಷಜಶ್ಚ, ಶೀರ್ಷ ಶಿರಃ, ತತ್ರ ಜಾತಃ| ಪದ್ಮವರ್ಣ ಇತಿ ಲೋಹಿತಪದ್ಮವರ್ಣತುಲ್ಯಃ| ಶಙ್ಖಾಭ್ಯಾಂ ಹೃದಯಂ ಯಾತೀತಿ ಶೀರ್ಷಜಃ| ಅತ್ರ ಪದ್ಮವರ್ಣತಾ ಬಸ್ತಿದೇಶೇ ಗುದೇ ಚ| ವಾಶಬ್ದೋಽತ್ರ ವ್ಯವಸ್ಥಿತವಿಕಲ್ಪವಚನಃ| ಹೃದಯಾದ್ಗುದಂ ಯಾತೀತಿ ಬಸ್ತಿಜಃ, ಊರ್ಧ್ವಂ ಹೃದಯಂ ಗತ್ವಾ ಗುದೇ ಯಾತೀತ್ಯರ್ಥಃ||೧೪||–

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ಅನ್ಯೌ ದ್ವೌ ವಿಕಾರೌ ಬಾಲಾನಾಂ ಭವತಸ್ತಾವಾಹ– ಕ್ಷುದ್ರೇತ್ಯಾದಿ| ‘ಸ್ನಿಗ್ಧಾಃ ಸವರ್ಣಾಃ’ ಇತ್ಯಾದಿನಾಽಜಗಲ್ಲಿಕಾ, ‘ಕಣ್ಡೂಯನಾತ್’ ಇತ್ಯಾದಿನಾಽಹಿಪೂತನಾ||೧೫||

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ಅನ್ಯೌ ದ್ವೌ ವಿಕಾರೌ ಬಾಲಾನಾಂ ಭವತಸ್ತಾವಾಹ– ಕ್ಷುದ್ರೇತ್ಯಾದಿ| ‘ಸ್ನಿಗ್ಧಾಃ ಸವರ್ಣಾಃ’ ಇತ್ಯಾದಿನಾಽಜಗಲ್ಲಿಕಾ| ‘ಕಣ್ಡೂಯನಾತ್ತತಃ ಕ್ಷಿಪ್ತಮ್’ ಇತ್ಯಾದಿನಾಽಹಿಪೂತನಮ್||೧೫||

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ಅನ್ಯೇಽಪಿ ವಿಕಾರಾ ಬಾಲಾನಾಂ ಸಮ್ಭವನ್ತೀತ್ಯತಿದೇಶೇನ ತಾನಾಹ– ಜ್ವರಾದ್ಯಾ ಇತ್ಯಾದಿ| ಪುರೇರಿತಾ ಇತಿ ಪೂರ್ವೋಕ್ತಾಃ| ತೇ ತದ್ವದಿತಿ ತೇ ಜ್ವರಾದಯಸ್ತಾದೃಶಾ ಜ್ಞೇಯಾಃ| ಕುಶಲೈರಿತಿ ವಿಜ್ಞೈಃ||೧೬||

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ಅನ್ಯೇ ವಿಕಾರಾ ಬಾಲಾನಾಂ ಭವನ್ತಿ, ತಾನತಿದೇಶೇನಾಹ– ಜ್ವರಾದ್ಯಾ ಇತ್ಯಾದಿ| ತೇ ತದ್ವತ್ ತೇ ಜ್ವರಾದಯಸ್ತಾದೃಶಾ ಜ್ಞೇಯಾ ಇತ್ಯರ್ಥಃ||೧೬||

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ಪ್ರಾಯೇಣ ಶೌಚಭ್ರಂಶಾದಿನಾ ಸ್ಕನ್ದಗ್ರಹಾದಯೋ ನವ ಬಾಲೇಷ್ವಾವೇಶಂ ಕುರ್ವನ್ತ್ಯತಸ್ತತ್ಪರಿಜ್ಞಾನಾಯ ಸಾಮಾನ್ಯಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ಕ್ಷಣಾದುದ್ವಿಜತೇ ಬಾಲ ಇತ್ಯಾದಿ| ಏತೇ ಗ್ರಹಾಃ ಪೂಜಾರ್ಥಂ ಬಾಲಾನ್ ಹಿಂಸನ್ತಿ| ಯದುಕ್ತಂ ಸುಶ್ರುತೇ– “ಧಾತ್ರೀಮಾತ್ರೋಃ ಪ್ರಾಕ್ ಪ್ರದಿಷ್ಟಾಪಚಾರಾಚ್ಛೌಚಭ್ರಷ್ಟಾನ್ ಮಙ್ಗಲಾಚಾರಹೀನಾನ್| ತ್ರಸ್ತಾನ್ ಹೃಷ್ಟಾಂಸ್ತರ್ಜಿತಾನ್ ಕ್ರನ್ದಿತಾನ್ ವಾ ಪೂಜಾಹೇತೋರ್ಹಿಂಸ್ಯುರೇತೇ ಕುಮಾರಾನ್||” (ಸು. ಉ. ತಂ. ಅ. ೨೭) ಇತಿ| ಉದ್ವಿಜತ ಇತ್ಯುದ್ವಿಗ್ನೋ ಭವತಿ; ಉದ್ವಿಗ್ನೋ ವಿಹ್ವಲಃ, ನ ತು ಬಿಭೇತೀತ್ಯರ್ಥಃ, ತ್ರಸ್ಯತೀತ್ಯನೇನ ಪೌನರುಕ್ತ್ಯಪ್ರಸಙ್ಗಾತ್| ಕೂಜತ್ಯಾರ್ತನಾದಂ ಕರೋತಿ| ಭ್ರುವೌ ಕ್ಷಿಪತೀತಿ ಭ್ರೂಭಙ್ಗಂ ರಚಯತಿ| ದನ್ತೌಷ್ಠಮಿತ್ಯತ್ರ ಕ್ಷಿಪತೀತಿ ಸಮ್ಬಧ್ಯತೇ| ಕ್ಷಿಪತಿ ಖಾದತಿ, ಧಾತೂನಾಮನೇಕಾರ್ಥತ್ವಾತ್| ಭಿನ್ನವಿಟ್ಸ್ವರ ಇತಿ ಭಿನ್ನವಿಟ್ ಭಿನ್ನಶಕೃತ್, ಭಿನ್ನಸ್ವರಃ ಸ್ವರಭೇದವಾನ್| ಮಾಂಸಶೋಣಿತಗನ್ಧಿರಿತಿ ವಿಸ್ರಗನ್ಧಿಃ| ನ ಚಾಶ್ನಾತಿ ಯಥಾ ಪುರೇತಿ ಪೂರ್ವವನ್ನ ಭಕ್ಷಯತೀತ್ಯರ್ಥಃ||೧೭-೧೯||–

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ಪ್ರಾಯೇಣ ಶೌಚಭ್ರಂಶಾದಿನಾ ಸ್ಕನ್ದಗ್ರಹಾದಯೋ ನವ ಬಾಲೇಷ್ವಾವಿಶನ್ತಿ, ತತ್ಪರಿಜ್ಞಾನಾರ್ಥಂ ಸಾಮಾನ್ಯಲಕ್ಷಣಂ ವಿಶೇಷಲಕ್ಷಣಂ ಚ ವ್ಯಾಚಷ್ಟೇ| ತತ್ರ ಸಾಮಾನ್ಯಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ಕ್ಷಣಾದಿತ್ಯಾದಿ| ಏತೇ ಗ್ರಹಾಃ ಪೂಜಾಹೇತೋರ್ಬಾಲಾನ್ಹಿಂಸನ್ತಿ| ಯದುಕ್ತಂ ಚರಕೇ– “ಧಾತ್ರೀಮಾತ್ರೋಃ ಪ್ರಾಕ್ಪ್ರದಿಷ್ಟಾಪಚಾರಾಚ್ಛೌಚಭ್ರಷ್ಟಾನ್ಮಙ್ಗಲಾಚಾರಹೀನಾನ್| ಕ್ಲಿಷ್ಟಾಂಸ್ತಾಂಸ್ತಾಂಸ್ತರ್ಜಿತಾಂಸ್ತಾಡಿತಾಂಶ್ಚ ಪೂಜಾಹೇತೋರ್ಹಿಂಸ್ಯುರೇತೇ ಕುಮಾರಾನ್||” ಇತಿ| ಉದ್ವಿಜತ ಇತಿ ಉದ್ವಿಗ್ನೋ ವಿಹ್ವಲೋ ಭವತಿ; ನ ತು ಬಿಭೇತೀತ್ಯಯಮಸ್ಯಾರ್ಥಃ, ತ್ರಸ್ಯತೀತ್ಯಸ್ಯೋಪಾತ್ತತ್ವಾತ್| ಕೂಜತೀತಿ ಅವ್ಯಕ್ತನಾದಂ ಕರೋತಿ, ಭ್ರುವೌ ಕ್ಷಿಪತಿ ಭ್ರೂಭಙ್ಗಂ ರಚಯತಿ, ದನ್ತೌಷ್ಠಮಿತ್ಯತ್ರ ಕ್ಷಿಪತೀತಿ ಸಮ್ಬಧ್ಯತೇ| ಕ್ಷಿಪತಿ ಖಾದತಿ, ಧಾತೂನಾಮನೇಕಾರ್ಥತ್ವಾತ್| ಭಿನ್ನವಿಡಿತ್ಯಾದಿ| ಭಿನ್ನವಿಟ್ ಭಿನ್ನಮಲಃ, ಭಿನ್ನಸ್ವರಃ ಸ್ವರಭೇದವಾನ್| ಮಾಂಸಶೋಣಿತಗನ್ಧಿರಿತಿ ವಿಸ್ರಗನ್ಧಿಃ| ನ ಚಾಶ್ನಾತೀತಿ ಪೂರ್ವವನ್ನ ಭಕ್ಷಯತೀತ್ಯರ್ಥಃ| ಏತತ್ಸರ್ವಂ ಗ್ರಹಾಣಾಂ ಸಾಮಾನ್ಯಲಕ್ಷಣಮ್||೧೭-೧೯||–

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ಸಾಮಾನ್ಯಲಿಙ್ಗಮಭಿಧಾಯ ವಿಶೇಷಗ್ರಹಲಿಙ್ಗಮಾಹ– ಏಕನೇತ್ರಸ್ಯೇತ್ಯಾದಿ| ಏಕನೇತ್ರಸ್ಯ ವಾಮಸ್ಯ ದಕ್ಷಿಣಸ್ಯ ವಾ ಸ್ರಾವೋಽಶ್ರುಸ್ರುತಿಃ ಪ್ರಭಾವಾತ್; ಗಾತ್ರಸ್ಯ ಸ್ರಾವೋ ಘರ್ಮಯುಕ್ತಗಾತ್ರತೇತ್ಯರ್ಥಃ| ಸ್ಪನ್ದನಕಮ್ಪನಮಿತಿ ಸ್ಪನ್ದನಂ ಮನಾಕ್ ಚಲನಂ, ಕಮ್ಪನಂ ಮಹತಾ ವೇಗೇನ ವೇಪನಂ; ಸ್ಪನ್ದನಂ ಕಮ್ಪನಂ ವಾ ಭವತೀತ್ಯರ್ಥಃ| ವಕ್ರಾಸ್ಯೋ ವಕ್ರಮುಖಃ| ರಕ್ತಗನ್ಧಿಕ ಇತ್ಯೇತತ್ ಸಾಮಾನ್ಯಲಕ್ಷಣಲಬ್ಧಮಪ್ಯತಿಶಯಾರ್ಥಮುಕ್ತಮ್; ಏವಮನ್ಯತ್ರಾಪಿ ಸಾಮಾನ್ಯಲಕ್ಷಣೇ ಪುನರುಕ್ತೇ ವ್ಯಾಖ್ಯೇಯಮ್||೨೦-೨೧||–

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ವಿಶೇಷಲಿಙ್ಗಂ ತತ್ರ ಸ್ಕನ್ದಗ್ರಹಗೃಹೀತಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ಏಕೇತ್ಯಾದಿ| ಸ್ಕನ್ದೋಽತ್ರ ಸ್ಕನ್ದವಿನೋದಾರ್ಥಂ ರುದ್ರೇಣ ಸೃಷ್ಟೋ ಗ್ರಹಃ, ನ ಪುನರ್ಭಗವಾನ್ ಕಾರ್ತಿಕೇಯಃ| ಏಕನೇತ್ರಸ್ಯ ವಾಮಸ್ಯ ದಕ್ಷಿಣಸ್ಯ ವಾ ಸ್ರಾವೋಽಶ್ರುಸ್ರುತಿರ್ಭವತಿ ಪ್ರಭಾವಾತ್, ಗಾತ್ರಸ್ಯ ಸ್ರಾವೋ ಘರ್ಮಯುಕ್ತಗಾತ್ರತೇತ್ಯರ್ಥಃ, ಸ್ಪನ್ದನಂ ಕಮ್ಪನಮಿತಿ| ಸ್ಪನ್ದನಂ ಮನಾಕ್ ಚಲನಂ, ಕಮ್ಪನಂ ಮಹತಾ ವೇಗೇನ ವೇಪನಂ ವಾ ಭವತೀತ್ಯರ್ಥಃ| ವಕ್ರಾಸ್ಯ ಇತಿ ವಕ್ರಮುಖಃ| ರಕ್ತಗನ್ಧಿಕ ಇತ್ಯೇತೇನ ಸಾಮಾನ್ಯಲಕ್ಷಣಲಬ್ಧಮಪ್ಯತಿಶಯಾರ್ಥಮುಕ್ತಮ್||೨೦-೨೧||–

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ಸ್ಕನ್ದಾಪಸ್ಮಾರಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ನಷ್ಟೇತ್ಯಾದಿ| ನಷ್ಟಸಞ್ಜ್ಞೋ ಮೂರ್ಛಿತಃ ಸನ್ ಫೇನಂ ವಮತಿ, ತಥಾ ಸಞ್ಜ್ಞಾವಾನ್ ಸನ್ನತಿರೋದಿತಿ||೨೨||

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ಸ್ಕನ್ದಾಪಸ್ಮಾರಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ನಷ್ಟೇತ್ಯಾದಿ| ನಷ್ಟಸಞ್ಜ್ಞಃ ಸನ್ ಫೇನಂ ವಮತಿ, ಸಞ್ಜ್ಞಾವಾನ್ ಜ್ಞಾನವಾನ್ ಅತಿರೋದಿತಿ, ನಷ್ಟಸಞ್ಜ್ಞೋ ಮೂರ್ಛಿತಃ||೨೨||

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ಶಕುನೀಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ಸ್ರಸ್ತಾಙ್ಗ ಇತ್ಯಾದಿ| ಸ್ರಸ್ತಾಙ್ಗ ಇತಿ ಅಙ್ಗಸ್ರಂಸವದ್ವ್ಯಥಾವಾನ್| ಭಯಚಕಿತ ಇತಿ ಭಯಹೇತುರ್ಭಯಂ ಭಯಾನಕಮುಚ್ಯತೇ, ತತಶ್ಚಕಿತಃ; ಅಸತಿ ಭಯಹೇತೌ ತ್ರಸ್ಯತೀತ್ಯರ್ಥಃ| ವಿಹಙ್ಗಗನ್ಧಿರಿತಿ ವಿಹಙ್ಗಸ್ಯೇವ ಗನ್ಧೋ ಯಸ್ಯ ಸ ತಥಾ, ‘ಉಪಮಾನಾಚ್ಚ’ ಇತಿ ಸಮಾಸಾನ್ತ ‘ಇ’ ಪ್ರತ್ಯಯಃ| ವಿಹಙ್ಗಶಬ್ದೇನ ಜಲಚರಾ ಮಾಂಸಾದಾಶ್ಚ ಪಕ್ಷಿಣೋ ಗೃಹ್ಯನ್ತೇ, ವಿಸ್ರಗನ್ಧಿತ್ವಾತ್| ಹಿರಣ್ಯಾಕ್ಷೇಽಪ್ಯುಕ್ತಮ್– “ಸಂಸ್ರಾವದಾಹಪಾಕಾದ್ಯೈಶ್ಚಿತಃ ಸ್ಫೋಟೈರ್ಭಯಾನ್ವಿತಃ| ಸ್ರಸ್ತಾಙ್ಗೋ ವಿಸ್ರಗನ್ಧಿಃ ಸ್ಯಾಚ್ಛಕುನ್ಯಾ ಪೀಡಿತಃ ಶಿಶುಃ||” ಇತಿ| ಸಾಸ್ರಾವವ್ರಣಪರಿಪೀಡಿತ ಇತಿ ಸ್ಫೋಟೈರೇವ ವಿದೀರ್ಣೈರ್ವ್ರಣರೂಪಮಾಪನ್ನೈಃ ಪರಿಪೀಡಿತಃ| ಸ್ಫೋಟೈಶ್ಚ ಪ್ರಚಿತತನುರಿತಿ ನವನವೈಃ ಸ್ಫೋಟೈರ್ವ್ಯಾಪ್ತತನುಃ| ಕ್ಷತ ಇತ್ಯಭಿಭೂತಃ||೨೩||

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ಶಕುನೀಗ್ರಹಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ಸ್ರಸ್ತೇತ್ಯಾದಿ| ಸ್ರಸ್ತಾಙ್ಗಃ ಅಙ್ಗಸ್ರಂಸನವ್ಯಥಾವಾನ್| ಭಯಚಕಿತ ಇತಿ ಭಯಹೇತುರ್ಭಯಂ ಭಯಾನಕಮುಚ್ಯತೇ, ತತಶ್ಚಕಿತಃ ಅಸತಿ ಭಯಹೇತೌ ತ್ರಸ್ಯತೀತ್ಯರ್ಥಃ| ವಿಹಙ್ಗಶಬ್ದೇನ ಜಲಚರಾ ಮಾಂಸಾದಾಶ್ಚ ಪಕ್ಷಿಣೋ ಗೃಹ್ಯನ್ತೇ ವಿಸ್ರಗನ್ಧಿತ್ವಾತ್| ಹಿರಣ್ಯಾಕ್ಷೇಽಪ್ಯುಕ್ತಮ್– “ಸಂಸ್ರಾವದಾಹಪಾಕಾದ್ಯೈಶ್ಚಿತಃ ಸ್ಫೋಟೈರ್ಭಯಾನ್ವಿತಃ| ಸ್ರಸ್ತಾಙ್ಗೋ ವಿಸ್ರಗನ್ಧಿಃ ಸ್ಯಾಚ್ಛಕುನ್ಯಾ ಪೀಡಿತಃ ಶಿಶುಃ||” ಇತಿ| ಸಾಸ್ರಾವವ್ರಣಪರಿಪೀಡಿತ ಇತಿ ಸ್ಫೋಟೈರೇವ ವಿದೀರ್ಣೈರ್ವ್ರಣರೂಪತಾಮಾಪನ್ನೈಃ ಪರಿಪೀಡಿತ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ಸ್ಫೋಟೈಶ್ಚ ಪ್ರಚಿತತನುರಿತಿ ನವನವೈಃ ಸ್ಫೋಟೈರ್ವ್ಯಾಪ್ತತನುಃ| ಕ್ಷತ ಇತ್ಯಭಿಭೂತಃ||೨೩||

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ರೇವತೀಗ್ರಹಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ವ್ರಣೈರಿತ್ಯಾದಿ| ವ್ರಣೈಃ ಪುರಾಣೈಃ, ಸ್ಫೋಟೈರವಿದೀರ್ಣೈರ್ನೂತನೈಃ, ಚಿತಂ ವ್ಯಾಪ್ತಮ್| ಗಾತ್ರಮಿತಿ ಕರ್ತೃಪದಂ, ಪಙ್ಕಗನ್ಧಂ ಶಟಿತಕರ್ದಮಗನ್ಧಂ, ಸಮಾಸವಿಧೇರನಿತ್ಯತ್ವಾದಿಪ್ರತ್ಯಯೋ ನ ಭವತಿ| ಪೂತನಾಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ಅತೀಸಾರ ಇತ್ಯಾದಿ| ಗ್ರಸ್ತ ಇತಿ ಗೃಹೀತ ಇತ್ಯರ್ಥಃ||೨೪-೩೦||

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ರೇವತೀಗ್ರಹಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ವ್ರಣೈರಿತ್ಯಾದಿ| ವ್ರಣೈಃ ಪುರಾಣೈಃ, ಸ್ಫೋಟೈರ್ನವೈಃ, ಪಙ್ಕಗನ್ಧಂ ಕರ್ದಮಗನ್ಧಮಸೃಕ್ ಸ್ರವೇತ್| ಪೂತನಾಗ್ರಸ್ತಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ಅತೀಸಾರ ಇತ್ಯಾದಿ| ತಿರ್ಯಕ್ ವಾ ದಕ್ಷಿಣನೇತ್ರಪ್ರಾನ್ತಸ್ಯಾವಲೋಕನಮ್, ಉದ್ವಿಗ್ನೋ ವ್ಯಗ್ರಚಿತ್ತಃ, ಗ್ರಸ್ತೋ ಗೃಹೀತಃ| ಅನ್ಧಪೂತನಯಾ ಗ್ರಸ್ತಮಾಹ– ಛರ್ದಿರಿತ್ಯಾದಿ| ವಸಾಯಾ ಮಾಂಸಸ್ನೇಹಸ್ಯ ಗನ್ಧವಾನ್| ಶೀತಪೂತನಾಗ್ರಸ್ತಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ವೇಪತ ಇತ್ಯಾದಿ| ಸುಗಮಮ್| ಮುಖಮಣ್ಡಲಿಕಾಗ್ರಸ್ತಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ಪ್ರಸನ್ನೇತ್ಯಾದಿ| ಉದ್ಗತಸಿರಾಭಿರ್ವ್ಯಾಪ್ತಸಿರಾಃ, ಮೂತ್ರಗನ್ಧೀತಿ ಬಸ್ತಮೂತ್ರಗನ್ಧಃ, ಬಹ್ವಾಶೀ ಬಹುಭಕ್ಷಣಶೀಲಃ| ನೈಗಮೇಯಗ್ರಸ್ತಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ಛರ್ದಿರಿತ್ಯಾದಿ| ಸ್ಯನ್ದನಂ ಲಾಲಾಸ್ರಾವಃ, ಅಥವಾ ಘರ್ಮಾಮ್ಬುಸ್ರಾವಃ| ಸಾಧ್ಯಾಸಾಧ್ಯಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ಪ್ರಸ್ತಬ್ಧಾಕ್ಷ ಇತ್ಯಾದಿ||೨೪-೩೦||

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ಇತಿ ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತಕೃತಾಯಾಂ ಮಧುಕೋಶವ್ಯಾಖ್ಯಾಯಾಂ ಬಾಲರೋಗನಿದಾನಂ ಸಮಾಪ್ತಮ್||೬೮||

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ಇತಿ ಶ್ರೀವಾಚಸ್ಪತಿವೈದ್ಯಕೃತಾಯಾಂ ಮಾಧವನಿದಾನವ್ಯಾಖ್ಯಾಯಾಮಾತಙ್ಕದರ್ಪಣಾಖ್ಯಾಯಾಂ ಬಾಲರೋಗನಿದಾನಂ ಸಮಾಪ್ತಮ್||೬೮||