૬૧. અસૃગ્દરનિદાનમ્

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

સ્ત્રીપુંસાં સાધારણાન્ વિકારાનભિધાય પુમ્પ્રતિનિયતસ્યોપદંશાદેરુક્તત્વાત્ સ્ત્રીનિયતરોગાભિધાનમ્| તત્ર ચ યોનિવ્યાપત્તિવિશેષેઽપ્યાર્તવપ્રવૃત્તિસદ્ભાવાત્ પ્રથમં દુષ્ટાર્તવપ્રવૃત્તિસ્વરૂપં પ્રદરમાહ– વિરુદ્ધેત્યાદિ| વિરુદ્ધમદ્યં દુષ્ટમદ્યમ્; અથવા વિરુદ્ધં સંયોગાદિવિરુદ્ધં, મદ્યં ચ સ્વરૂપતઃ| અજીર્ણાદપક્વભોજનાત્| અતિકર્ષણાત્ લઙ્ઘનાદ્યતિયોગેન ક્ષીણધાતુત્વાત્| તં શ્લેષ્મપિત્તાનિલસન્નિપાતૈરિત્યત્ર શ્લેષ્મણોઽગ્રેઽભિધાનં શ્લેષ્મજેઽપિ વેદનાસૂચનાર્થમ્||૧||

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

અથ પ્રદરનિદાનારમ્ભઃ| તસ્ય નિદાનમાહ– વિરુદ્ધેત્યાદિ| વિરુદ્ધમદ્યં વ્યાપન્નં મદ્યં, કિંવા વિરુદ્ધં ક્ષીરમત્સ્યાદિ મદ્યં ચ| તસ્ય સઙ્ખ્યાસમ્પ્રાપ્તિમાહ– તમિત્યાદિ| વૃદ્ધાઃ વૃદ્ધવૈદ્યાઃ||૧||

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

તસ્ય સામાન્યરૂપમાહ– અસૃગ્દરમિત્યાદિ| સવેદનં સશૂલમ્| અસૃગ્ દીર્યતે ચ્યવતે યસ્મિન્નિત્યસૃગ્દરં; તન્ત્રાન્તરમત્ર– “તદેવાતિપ્રસઙ્ગેન પ્રવૃત્તમનૃતાવપિ| અસૃગ્દરં વિજાનીયાત્ પુરસ્તાદુક્તલક્ષણમ્||” (સુ. શા. અ. ૨) ઇતિ| તદેવેતિ આર્તવમ્|૨|–

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

આર્તવાતિપ્રવૃત્તૌ ઉપદ્રવાનાહ– તસ્યાતિવૃત્તૌ દૌર્બલ્યમિત્યાદિ| રોગાશ્ચ વાતજા ઇતિ આક્ષેપકકમ્પાદયઃ||૨||

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

ઉપદ્રવાનાહ– તસ્યેત્યાદિ| અતિપ્રવૃત્તૌ અતિપ્રવૃદ્ધૌ દૌર્બલ્યાદયઃ| વાતજા ઇતિ આક્ષેપાપતાનકમ્પાદયઃ||૨||

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

શ્લૈષ્મિકાદિભેદેન વિશેષલક્ષણાન્યાહ– આમમિત્યાદિ| આમમ્ આમરસાનુવિદ્ધમ્| સપિચ્છાપ્રતિમમિતિ પિચ્છા શાલ્મલ્યાદિનિર્યાસઃ, તત્સદૃશં પિચ્છિલમિત્યર્થઃ; સશબ્દ ઈષદર્થે| પુલાકતોયપ્રતિમં પ્રક્ષાલિતપલલતોયસદૃશમ્; અન્યે પુલાકં ગવેધુકમાહુઃ| પિત્તાર્તિયુક્તં દાહચિમિચિમાદિયુક્તમ્| ભૃશવેગિ બહુવેગિ| વાતાર્તિ તોદાદિલક્ષણમ્| પિશિતોદકાભં માંસપ્રક્ષાલનજલસદૃશમ્| સક્ષૌદ્રસર્પિર્હરિતાલવર્ણમિતિ નાનાવર્ણત્વં ત્રિદોષકોપાદેવ| ક્ષૌદ્રવર્ણં મનાક્કપિલં, સર્પિર્વર્ણં વિલીનઘૃતવત્ કિઞ્ચિદરુણં ચ| મજ્જપ્રકાશં મજ્જા અસ્થિસ્નેહઃ, તત્સમમ્| કુણપં શવગન્ધિ| તચ્ચાપ્યસાધ્યમિતિ ચિકિત્સાનિવૃત્ત્યર્થમ્||૩-૫||

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

તત્ર શ્લેષ્મજમાહ– આમમિત્યાદિ| આમમ્ આમરસસંયુક્તં, સપિચ્છાપ્રતિમં, સદ્યઃસ્રુતશાલ્યાદિમણ્ડતુલ્યં, પિચ્છિલમિત્યર્થઃ| પુલાકતોયપ્રતિમં ગવેધુકાન્નવારિવત્, અન્યે પુલાકં તુચ્છધાન્યમાહુઃ| પિત્તજમાહ– સેત્યાદિ| પિત્તાર્તિયુક્તં સન્તાપાદિયુક્તં, ભૃશવેગિ બહુધારં ભૂરિપ્રવૃત્તિ| વાતિકમાહ– રૂક્ષેત્યાદિ| પિશિતોદકાભં માંસપ્રક્ષાલનોદકવર્ણમ્| ત્રિદોષમાહ– સેત્યાદિ| ક્ષૌદ્રવર્ણં મનાક્કપિલં સર્પિર્વર્ણં વિલીનઘૃતવત્, હરિતાલવર્ણં પીતં, મજ્જપ્રકાશં મજ્જાઽસ્થિસ્નેહઃ તત્સમં, કુણપં શવગન્ધિ, અસાધ્યમિતિ ચિકિત્સાનિવૃત્ત્યર્થમ્||૩-૫||

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

વિશુદ્ધાર્તવલક્ષણમાહ– માસાદિત્યાદિ| નિષ્પિચ્છદાહાર્તીતિ અપિચ્છિલમદાહમશૂલાદિ વેદનમ્, એતેન વિકૃતવાતાદિલિઙ્ગરહિતમિત્યર્થઃ| પઞ્ચરાત્રાનુબન્ધીતિ “પઞ્ચરાત્રં પ્રભૂતપ્રવૃત્ત્યાઽનુબધ્નાતીત્યર્થઃ|” અલ્પપ્રવૃત્ત્યા પઞ્ચરાત્રાત્ પરતોઽપ્યનુબધ્નાતિ| તદુક્તં હારીતે– ‘ ષોડશદિવસાન્યૃતુકાલઃ’| ઇતિ| વિદેહેઽપ્યુક્તમ્– “સ્ત્રીણામૃતુર્ભવતિ ષોડશ વાસરાણિ|” ઇતિ| શશાસૃગિત્યાદિના વર્ણદ્વયં વાતાદિપ્રકૃતિભેદાત્| યચ્ચાપ્સુ ન વિરજ્યતે ઇતિ યેનાર્તવેન રઞ્જિતં વસ્ત્રમપ્સુ પ્રક્ષાલિતં સલ્લોહિતં ન ભવતિ તદ્વિશુદ્ધમ્| તથાચ હિરણ્યાક્ષઃ– “સુરેન્દ્રગોપસઙ્કાશં સ્નિગ્ધં ચ મધુગન્ધિ ચ| અપિચ્છિલમશીતં ચ યદ્વાસો ન વિરઞ્જયેત્||” ઇતિ||૬-૭||

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

શુદ્ધાર્તવલક્ષણમાહ– માસેત્યાદિ| અપિચ્છદાહાર્તીતિ અપિચ્છિલમ્, અદાહમ્, અશૂલાદિવેદનમ્, એતેન વિકૃતવાતાદિલક્ષણરહિતમિત્યર્થઃ| પઞ્ચરાત્રાનુબન્ધીતિ પઞ્ચરાત્રં પ્રભૂતપ્રવૃત્ત્યાઽનુબધ્નાતિ યદિત્યર્થઃ| અલ્પપ્રવૃત્યા પઞ્ચરાત્રાત્પરતોઽપ્યનુબધ્નાતિ| યદુક્તં હારીતે– “ષોડશદિવસાન્યૃતુકાલઃ” ઇતિ| વિદેહોઽપ્યુક્તવાન્– “સ્ત્રીણામૃતુર્ભવતિ ષોડશ વાસરાણિ” ઇતિ| પુનશ્ચ શુદ્ધલક્ષણમાહ– શશેત્યાદિ|| વર્ણદ્વયાભિધાનં વાતાદિપ્રકૃતિભેદેન વર્ણભેદાત્| યચ્ચાપ્સુ ન વિરજ્યત ઇતિ યદાર્તવં કર્પટગતં સત્ અપ્સુ જલેષુ સંયુજ્યમાનેષુ ન વિવર્ણં ભવતિ| અયમર્થઃ– યત્ ધૌતં સત્ વાસો ન વિરઞ્જયતિ| યદુક્તં હિરણ્યાક્ષે– “ઇન્દ્રગોપકસઙ્કાશં સ્નિગ્ધં ચ મધુગન્ધિ ચ| અપિચ્છિલમશીતં ચ યદ્વાસો ન વિરઞ્જયેત્||” ઇતિ||૬-૭||

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

ઇતિ શ્રીકણ્ઠદત્તકૃતાયાં મધુકોશવ્યાખ્યાયામસૃગ્દરનિદાનં સમાપ્તમ્||૬૧||

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

ઇતિ શ્રીવાચસ્પતિવૈદ્યવિરચિતાયાં માધવનિદાનવ્યાખ્યાયામાતઙ્કદર્પણાખ્યાયાં પ્રદરનિદાનમ્||૬૧||