൩൨. അശ്മരീനിദാനമ്

മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)

മൂത്രരോധിത്വസാധര്മ്യാദശ്മരീമാഹ– വാതേത്യാദി| ശ്ലേഷ്മാശ്രയാ ഇതി ശ്ലേഷ്മസമവായികാരണാഃ, ശുക്രജാം വിനാ; തത്ര ശുക്രസ്യൈവ സമവായികാരണത്വാത്| തഥാച ദൃഢബലഃ– “വിശോഷയേദ്ബസ്തിഗതം സശുക്രം” (ച. ചി. അ. ൨൬) ഇത്യാദി, ഏതച്ച സാമാന്യോക്തമപി വിശേഷേണ സമ്ബധ്യതേ| യഥാ– ഹല്ങ്യാദിസൂത്രേ ‘ദീര്ഘാത്’ ഇതി വിശേഷണം ങ്യാഭ്യാം സമ്ബധ്യതേ, ന തു ഹലാ| അത ഏവാത്ര പ്രായോഗ്രഹണം കൃതവാന്| അന്യേ തു ശുക്രാശ്മര്യാമപി കഫകാരണത്വമിച്ഛന്ത്യേവ, വിരോധാഭാവാത്| പ്രായഃശബ്ദശ്ചാത്ര വിശേഷാര്ഥഃ| യമോപമാ ഇതി അസതി ചികിത്സിതേ അവശ്യമേവ മാരകത്വാത്| വിശോഷയേദിത്യാദി പിത്തേഷ്വിവേതി വാതശോഷിതേഷു| നൈകദോഷാശ്രയ ഇതി ത്രിദോഷജാഃ, ഉദ്ഗതദോഷേണ വ്യപദേശഃ||൧-൨||

ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)

മൂത്രരോധിത്വസാമാന്യാദശ്മരീമാഹ– വാതേത്യാദി| ശ്ലേഷ്മാശ്രയാഃ ശ്ലേഷ്മസമവായികാരണാഃ പരം ശുക്രജാം വിനാ, തത്ര ശുക്രസ്യൈവ സമവായികാരണത്വാത്| തഥാ ച ദൃഢബലഃ– “വിശോഷയേദ്ബസ്തിഗതം സശുക്രം മൂത്രമ്” ഇത്യാദി| അത ഏവാത്ര പ്രായോഗ്രഹണമ്| അന്യേ തു ശുക്രാശ്മര്യാമപി കഫകാരണത്വമിച്ഛന്ത്യേവ, വിരോധാഭാവാത്| പ്രായഃശബ്ദശ്ചാത്ര വിശേഷാര്ഥഃ| യമോപമാഃ അസതി ചികിത്സിതേऽവശ്യമേവ മാരകത്വാത്| തസ്യാഃ സമ്പ്രാപ്തിമാഹ– വിശോഷയേദിത്യാദി| പവനോ ബസ്തിഗതം സശുക്രം മൂത്രം സപിത്തം കഫം വാ ശോഷമുപനയേദ്യദാ തദാऽശ്മരീ ഭവതി, ക്രമേണ ശനൈര്വര്ധമാനാ യഥാ ഗോഃ പിത്തേഷു രോചനാ ഭവതി| തസ്യാമനേകദോഷാശ്രയത്വമാഹ– നൈകേത്യാദി| ത്രിദോഷജാ ഇത്യര്ഥഃ||൧-൨||

മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)

പൂര്വരൂപമാഹ– അഥേത്യാദി| ബസ്തസഗന്ധത്വം ബസ്തസമാനഗന്ധത്വമ്||൩||–

ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)

പൂര്വരൂപമാഹ– അഥേത്യാദി| ബസ്ത്യാധ്മാനമിത്യാദി| ബസ്ത്യാധ്മാനം വസ്തേരാപൂരഃ, തദാസന്നദേശേഷു ബസ്തിശിരോമുഷ്കമേഢ്രാദിഷു, പരിതഃ സമന്താത്, അതിരുക് അതിവേദനാ| മൂത്രേ ബസ്തസഗന്ധത്വം ബൃഹത്തമബസ്തസമാനഗന്ധത്വം, തഥാ മൂത്രകൃച്ഛ്രം ജ്വരോऽരുചിശ്ച ഭവതി||൩||–

മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)

താസാം സാമാന്യലക്ഷണമാഹ– സാമാന്യേത്യാദി| രുക് ശൂലം, ബസ്തിമൂര്ധാ നാഭേരധോദേശഃ| വിശീര്ണധാരം സവിച്ഛേദധാരമ്| തയാ അശ്മര്യാ| മാര്ഗോ മൂത്രവാഹിസ്രോതഃ| തദ്വ്യപായാത് വായുനാ കദാചിദശ്മരീകൃതമാര്ഗരോധവ്യപഗമാത്| മേഹേത് മൂത്രയേത്| അച്ഛമനാവിലമ്| ഗോമേദകോപമമിതി ഗോമേദകോ ലോഹിതമണിസ്തദ്വര്ണമ്| തത്സങ്ക്ഷോഭാത് നിരുദ്ധമാര്ഗമൂത്രേണ പീഡനാദശ്മരീസമ്പാതാദ്വാ ക്ഷതേ ജാതേ മൂത്രവഹാദൌ, സാസ്രം സരക്തം മൂത്രം പ്രവര്തതേ| ആയാസാത് പ്രവാഹണാദിജനിതക്ലമാത്||൪-൫||–

ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)

താസാം സാമാന്യലക്ഷണമാഹ– വിശീര്ണേത്യാദി| വിശീര്ണധാരം സവിച്ഛേദം, തഥാ അശ്മര്യാ, മാര്ഗനിരോധനേ മൂത്രവാഹിസ്രോതസ ആവരണേ സതി| ബസ്തിമൂര്ധാ നാഭേരധോദേശഃ, തസ്മിന് രുദ്ധേ സതി രുക് ശൂലമ്| പുനഃ സ്വലക്ഷണാന്തരമാഹ– തദ്വ്യപായാദിത്യാദി| തദ്വ്യപായാത് വായുനാ കദാചിദശ്മരീകൃതമാര്ഗനിരോധവ്യപഗമാത്| മേഹേത് മൂത്രയേത്| അച്ഛമനാവിലമ്| ഗോമേദകോപമമിതി ഗോമേദക ആലോഹിതപീതമണിസ്തദ്വര്ണമ്| തത്സങ്ക്ഷോഭാത് നിരുദ്ധമാര്ഗമൂത്രപീഡനാദശ്മരീസങ്ഘട്ടനാദ്വാ ക്ഷതേ ജാതേ സതി മൂത്രവഹസ്രോതസി സാസ്രം സരക്തം മൂത്രം പ്രവര്തതേ| ആയാസാത് പ്രവാഹണാദികജനിതാത്, പ്രവാഹണം കണ്ഠബലേന ശബ്ദമ്, മൂത്രസ്യാജനനം നികുന്ഥനമിതി ലോകേ||൪-൫||–

മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)

വാതജാമാഹ– തത്രേത്യാദി| ക്വണന് ആര്തനാദം കുര്വന്| സാനിലം സശബ്ദം മൂത്രപ്രവൃത്ത്യര്ഥം കൃതാതികുന്ഥനാത്| മേഹതി ബിന്ദുശ ഇതി ബിന്ദും ബിന്ദും മൂത്രയതി, “ബഹ്വല്പാര്ഥാച്ഛസ് കാരകാദന്യതരസ്യാമ്” ഇതി അല്പാര്ഥേ ശസ്പ്രത്യയഃ| ശ്യാവേത്യാദി| അശ്മര്യാ ആകാരകഥനമ്; ഏതച്ചാകൃഷ്ടാനാം പ്രത്യക്ഷസംവാദേന ശാസ്ത്രപ്രാമാണ്യഖ്യാപനാര്ഥമിത്യാഹുഃ, ആകൃഷ്ടാസു ദോഷോചിതചികിത്സാര്ഥമിത്യന്യേ||൬-൭||–

ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)

വാതജാശ്മരീമാഹ– തത്രേത്യാദി| ഭൃശമത്യര്ഥമാര്തഃ പുമാന് ദന്തൈര്ദന്താന് ഖാദതി കടകടായതേ, വേപതേ കമ്പതേ, മേഹനം ലിങ്ഗം, മൃദ്നാതി മഥ്നാതി, അനിശം ക്വണന് ക്രന്ദയന് നാഭിദേശം പീഡയതി| ശകൃത്പുരീഷം, സാനിലം സശബ്ദം മുഞ്ചതി, മുഹുര്വാരംവാരം, ബിന്ദുശഃ ബിന്ദും ബിന്ദും, മേഹതി മൂത്രയേത്| ശ്യാവേത്യാദി| ശ്യാവാ അരുണാ കിഞ്ചിത് ശ്യാമാ, അരുണാ കിഞ്ചിദ്രക്താ, ഏതച്ചാശ്മര്യാ വര്ണാകാരകഥനമാകൃഷ്ടാനാം പ്രത്യക്ഷസംവാദേന ശാസ്ത്രസ്യ പ്രാമാണ്യഖ്യാപനാര്ഥമിത്യാഹുഃ, ആകൃഷ്ടാസു ദോഷോചിതക്രിയാര്ഥമിത്യന്യേ, കണ്ടകൈരന്വിതേവ||൬-൭||–

മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)

പിത്തജാമാഹ– പിത്തേനേത്യാദി| പച്യമാനഃ ക്ഷാരേണേവ| ഊഷ്മവാന് ഉഷ്ണസ്പര്ശഃ| അസിതാ കൃഷ്ണാ||൮||–

ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)

പിത്തജാമാഹ– പിത്തേനേത്യാദി| പിത്തേന യാऽശ്മരീ തയാ ബസ്തിര്മൂത്രകോശോ ദഹ്യതേ, പച്യമാനഃ ക്ഷാരേണേവ, ഊഷ്മവാന് ഉഷ്ണസ്പര്ശഃ, ഭല്ലാതകാസ്ഥിസംസ്ഥാനാ ഭല്ലാതകമജ്ജാകാരാ, അസിതാ കൃഷ്ണാ||൮||–

മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)

ശ്ലേഷ്മജാമാഹ– ബസ്തിരിത്യാദി| ശ്ലക്ഷ്ണാ മസൃണാ| മധുവര്ണാ ഈഷത് പിങ്ഗലശുക്ലാ||൯||–

ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)

ശ്ലേഷ്മജാമാഹ– ബസ്തിരിത്യാദി| ബസ്തിര്നിസ്തുദ്യത ഇവ ശൂലേനേവ, ശീതസ്പര്ശഃ, ഗുരുര്ഗൌരവയുക്തഃ, മഹതീ കുക്കുടാണ്ഡതുല്യാ, ശ്ലക്ഷ്ണാ മസൃണാ, മധുവര്ണാ ഈപത്പീതശുക്ലാ, സിതാ ശുഭ്രാ||൯||–

മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)

ഏതാ ഇതി ത്രിദോഷജാ ബാലാനാം സ്യുഃ, തേഷാം തന്നിദാനാഭ്യാസാത്| ഭൂയസാ പ്രായേണ, തേന മഹതാമപി ത്രിദോഷജാ ഭവന്തി| തേഷാമേവ ബാലാനാം ഗ്രഹണാഹരണേ സുഖാ ഇതി സമ്ബന്ധഃ| ആശ്രയോപചയാല്പത്വാദിതി ആശ്രയോ ബസ്തിഃ, ഉപചയഃ സ്ഥൌല്യം, തയോരല്പത്വം; തച്ച തദ്ദേഹാല്പത്വാത്| ആഹരണം പാടനാദിപൂര്വകമാകര്ഷണം, ഗ്രഹണം തദര്ഥമേവാങ്ഗുലിഭ്യാം ധാരണമ്| ഉക്തം ഹി സുശ്രുതേ– “പ്രായേണൈതാസ്തിസ്രോऽശ്മര്യോ ദിവാസ്വപ്നസമശനാധ്യശനശീതസ്നിഗ്ധമധുരാഹാരപ്രിയത്വാദ്വിശേഷേണ ബാലാനാം ഭവന്തി, തേഷാമേവാല്പബസ്തികായത്വാദല്പമാംസോപചയാച്ച ബസ്തേഃ സുഖഗ്രഹണാഹരണാ ഭവന്തി|” (സു. നി. അ. ൩) ഇതി||൧൦||–

ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)

ഏതാഃ പ്രായേണ ശിശൂനാം ഭവന്തീത്യാഹ– ഏതാ ഇത്യാദി| ത്രിദോഷജാ ബാലാനാം ഭവന്തി, തേഷാമേവ തന്നിദാനാഭ്യാസാത്| ഭൂയസാ പ്രായേണേതി, തേന മഹതാമപി ഹേതുനാ ത്രിദോഷജാ ഭവന്തി, തേഷാമേവ ബാലാനാം ഗ്രഹണാഹരണേ സുഖാ ഇതി സമ്ബന്ധഃ| അത്രൈവ ഹേതുമാഹ– ആശ്രയോപചയാല്പത്വാദിതി| ആശ്രയ ആധാരോ ബസ്തിഃ, ഉപചയഃ സ്ഥൌല്യം, തയോരല്പത്വം; തച്ച തദ്ദേഹാല്പത്വാത്| അതസ്താ ഗ്രഹണാഹരണേ സുഖാഃ സുഖേനാഹര്തും ശക്യാഃ| മഹതാം തു യഥോക്തഹേത്വഭാവാദ്ഗ്രഹണാഹരണേ താ ദുഃഖാവഹാ ഇതി| ഗ്രഹണം ബഡിശാദിനാ, ആഹരണം പാടനാദിപൂര്വം കര്മാകര്ഷണം, തദര്ഥമേവാങ്ഗുലീഭ്യാം ധാരണം ഗ്രഹണമ്| ഉക്തം ഹി സുശ്രുതേ– “പ്രായേണൈതാസ്തിസ്രോऽശ്മര്യോ ദിവാസ്വപ്നസമശനാധ്യശനശീതസ്നിഗ്ധഗുരുമധുരാഹാരപ്രിയത്വാദ്വിശേഷേണ ബാലാനാം ഭവന്തി, തേഷാമേവാല്പബസ്തികായത്വാന്മാംസോപചയാല്പത്വാച്ച ബസ്തേഃ സുഖഗ്രഹണാഹരണാ ഭവന്തി|” ഇതി||൧൦||–

മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)

ശുക്രാശ്മരീമാഹ– ശുക്രേത്യാദി| തുശബ്ദോऽവധാരണേ; തേന മഹതാമേവ നതു ബാലാനാം, തേഷാം വക്ഷ്യമാണസമ്പ്രാപ്തേരഭാവാത്; ന തു ശുക്രാഭാവാത്, അന്യഥാ ഷഡ്ധാതുകത്വം സ്യാത്| ശുക്രധാരണാദുപസ്ഥിതശുക്രവേഗസ്യ മൈഥുനാകരണാത്| മുഷ്കയോരന്തരേ ‘മേഢ്രേണ സഹ’ ഇതി ശേഷഃ| സുശ്രുതേ ഹി ‘മേഢ്രവൃഷണയോരന്തരേ’ (സു. നി. അ. ൩) ഇത്യേവോക്തമ്| മേഢ്രവൃഷണമധ്യഗതബസ്തിമുഖ ഇത്യര്ഥഃ, തത്രൈവ ശുക്രവഹസ്രോതസോ ബസ്തിമുഖേന സഹ സമ്ബന്ധാത്| തഥാഭൂതം ശുക്രമേവാശ്മരീതി| ബസ്തിരുക് ബസ്തിശൂലം, മുഷ്കശ്വയഥുകാരിണീ വൃഷണയോഃ ശോഥകാരിണീ| തസ്യാം ശുക്രാശ്മര്യാമ്| ഏതി വര്തതേ| തുശബ്ദോऽവധാരണേ| അവകാശേऽസ്മിന്നിതി മേഢ്രവൃഷണയോരന്തരേ| അസ്മിന്നേവ പീഡിതേ സതി വിലീയതേ പ്രവിലയമാപദ്യത ഇത്യര്ഥഃ| അത ഏവ സുശ്രുതഃ– “പീഡിതമാത്രേ ച തസ്മിന്നേവാവകാശേ പ്രവിലയമാപദ്യതേ|” (സു. നി. അ. ൩) ഇതി||൧൧-൧൩||–

ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)

ശുക്രാശ്മരീമാഹ– ശുക്രേത്യാദി| ശുക്രാശ്മരീ തു മഹതാമേവ ജായതേ നതു ബാലാനാം, തുശബ്ദോऽവധാരണേ, തേഷാം വക്ഷ്യമാണസമ്പ്രാപ്തേരഭാവാത്, ന തു ശുക്രാഭാവാത്| അന്യഥാ ഷഡ്ധാതുകത്വം സ്യാത്| ച്യുതമമുക്താമിതി മൈഥുനാദുപസ്ഥിതവേഗസ്യ ശുക്രസ്യ ധാരണാദിത്യര്ഥഃ| അമുക്തം ധൃതമിത്യര്ഥഃ| മുഷ്കയോരന്തരേ മേഢ്രവൃഷണമധ്യഗതബസ്തിമുഖ ഇത്യര്ഥഃ| തഥാഭൂതം ശുക്രമനിലഃ ഏകീകൃത്യ ശോഷയതി, സാ ശുക്രാശ്മരീതി| തസ്യാ ലക്ഷണമാഹ– ബസ്തിരുഗിതി| ബസ്തിരുഗിത്യാദി സുഗമമ്| ഉത്പന്നമാത്രായാം തസ്യാം യദാ സാ കഥമപി വിലീയതേ വിലയം യാതി, തദാ ശുക്രമേതി മൂത്രപഥാദാഗച്ഛതി, പരമവകാശേ ഛിദ്രേ പീഡിതേ സതി||൧൧-൧൩||–

മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)

സൈവാവസ്ഥാഭേദാദശ്മരീ ശര്കരാ, പഞ്ചമീ ന ഭവതീത്യാഹ– അശ്മര്യേവ ചേതി| ചകാരാത് സികതാऽപി ഭവതീതി മന്തവ്യമ്| അത ഏവ ‘ശര്കരാ സികതാന്വിതാ’ ഇതി വക്ഷ്യതി| ശര്കരാസികതയോശ്ച മഹത്ത്വാല്പത്വാഭ്യാം ഭേദഃ|൧൪|–

ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)

ചതുര്ഥപാദേന ശര്കരാലക്ഷണമ്|൧൪|–

മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)

കഥമശ്മരീ ശര്കരാ ഭവതീത്യാഹ– അണുശ ഇത്യാദി| അണുശോऽല്പശഃ| അത്രാര്ഥേ സുശ്രുതഃ– ‘പവനേऽനുഗുണേ സാ തു നിരേത്യല്പാ വിശേഷതഃ| സാ ഭിന്നമൂര്തിര്വാതേന ശര്കരേത്യഭിധീയതേ||’ (സു. നി. അ. ൬) ഇതി| മൂത്രസ്രോതഃപ്രവൃത്താ സാ സക്തേതി മൂത്രമാര്ഗഗാ സതീ സംലഗ്നേത്യര്ഥഃ||൧൪-൧൬||

ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)

അണുശ ഇത്യാദി| സൈവാശ്മരീ അണുശോ വായുനാ ഭിന്നാ വിദാരിതാ ശര്കരാ കഥ്യതേ| സാ ശര്കരാ അനുലോമഗേ മൂത്രസ്രോതസാऽധഃപ്രവൃത്തേ തസ്മിന്വായൌ മൂത്രേണ സഹ ഏതി, പ്രതിലോമഗേ ഊര്ധ്വം പ്രവൃത്തേ വായൌ വിബധ്യതേ ബന്ധം പ്രാപ്നോതി, ന ബഹിര്മൂത്രേണ നിഷ്ക്രാമതി, അശ്മരീ ത്വനുലോമഗേ മാരുതേ ന നിരേതി, ശര്കരാ തു മൂത്രേണ സഹ നിഷ്ക്രാമതീത്യനയോര്ഭേദഃ| സാऽശ്മരീ മൂത്രമാര്ഗപ്രവൃത്താ സക്താ നിര്ഗതാ ദൌര്ബര്ല്യാദീനുപദ്രവാന് കുര്യാത്| താനേവാഹ– ദൌര്ബല്യമിതി| ദൌര്ബല്യമിന്ദ്രിയാണാം, സദനം ഗ്ലാനിഃ, കാര്ശ്യമങ്ഗാനാം, കുക്ഷിശൂലം ഹൃദയശൂലമ്, ഉഷ്ണവാതം മൂത്രാഘാതനിദാനോക്തം, ശേഷം സുഗമമ്||൧൪-൧൬||

മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)

അസാധ്യലക്ഷണമാഹ– പ്രശൂനേത്യാദി| രുജാതുരം ശൂലപീഡിതമിത്യര്ഥഃ||൧൭||

ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)

തസ്യാ അസാധ്യത്വമാഹ– പ്രശൂനേത്യാദി| പ്രശൂനനാഭിവൃഷണം ശ്വയഥുയുക്തനാഭിവൃഷണം പുരുഷമശ്മരീ ക്ഷപയതി വിനാശയതി, സികതാ വാലുകാ തത്സദൃശീ യാ ശര്കരാ തയാ സഹിതാ അശ്മരീത്യര്ഥഃ||൧൭||

മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)

ഇതി ശ്രീവിജയരക്ഷിതകൃതായാം മധുകോശവ്യാഖ്യായാമശ്മരീനിദാനം സമാപ്തമ്||൩൨||

ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)

ഇതി ശ്രീവാചസ്പതിവൈദ്യവിരചിതായാം മാധവനിദാനവ്യാഖ്യായാമാതങ്കദര്പണാഖ്യായാമശ്മരീനിദാനമ്||൩൨||