૩૨. અશ્મરીનિદાનમ્

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

મૂત્રરોધિત્વસાધર્મ્યાદશ્મરીમાહ– વાતેત્યાદિ| શ્લેષ્માશ્રયા ઇતિ શ્લેષ્મસમવાયિકારણાઃ, શુક્રજાં વિના; તત્ર શુક્રસ્યૈવ સમવાયિકારણત્વાત્| તથાચ દૃઢબલઃ– “વિશોષયેદ્બસ્તિગતં સશુક્રં” (ચ. ચિ. અ. ૨૬) ઇત્યાદિ, એતચ્ચ સામાન્યોક્તમપિ વિશેષેણ સમ્બધ્યતે| યથા– હલ્ઙ્યાદિસૂત્રે ‘દીર્ઘાત્’ ઇતિ વિશેષણં ઙ્યાભ્યાં સમ્બધ્યતે, ન તુ હલા| અત એવાત્ર પ્રાયોગ્રહણં કૃતવાન્| અન્યે તુ શુક્રાશ્મર્યામપિ કફકારણત્વમિચ્છન્ત્યેવ, વિરોધાભાવાત્| પ્રાયઃશબ્દશ્ચાત્ર વિશેષાર્થઃ| યમોપમા ઇતિ અસતિ ચિકિત્સિતે અવશ્યમેવ મારકત્વાત્| વિશોષયેદિત્યાદિ પિત્તેષ્વિવેતિ વાતશોષિતેષુ| નૈકદોષાશ્રય ઇતિ ત્રિદોષજાઃ, ઉદ્ગતદોષેણ વ્યપદેશઃ||૧-૨||

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

મૂત્રરોધિત્વસામાન્યાદશ્મરીમાહ– વાતેત્યાદિ| શ્લેષ્માશ્રયાઃ શ્લેષ્મસમવાયિકારણાઃ પરં શુક્રજાં વિના, તત્ર શુક્રસ્યૈવ સમવાયિકારણત્વાત્| તથા ચ દૃઢબલઃ– “વિશોષયેદ્બસ્તિગતં સશુક્રં મૂત્રમ્” ઇત્યાદિ| અત એવાત્ર પ્રાયોગ્રહણમ્| અન્યે તુ શુક્રાશ્મર્યામપિ કફકારણત્વમિચ્છન્ત્યેવ, વિરોધાભાવાત્| પ્રાયઃશબ્દશ્ચાત્ર વિશેષાર્થઃ| યમોપમાઃ અસતિ ચિકિત્સિતેઽવશ્યમેવ મારકત્વાત્| તસ્યાઃ સમ્પ્રાપ્તિમાહ– વિશોષયેદિત્યાદિ| પવનો બસ્તિગતં સશુક્રં મૂત્રં સપિત્તં કફં વા શોષમુપનયેદ્યદા તદાઽશ્મરી ભવતિ, ક્રમેણ શનૈર્વર્ધમાના યથા ગોઃ પિત્તેષુ રોચના ભવતિ| તસ્યામનેકદોષાશ્રયત્વમાહ– નૈકેત્યાદિ| ત્રિદોષજા ઇત્યર્થઃ||૧-૨||

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

પૂર્વરૂપમાહ– અથેત્યાદિ| બસ્તસગન્ધત્વં બસ્તસમાનગન્ધત્વમ્||૩||–

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

પૂર્વરૂપમાહ– અથેત્યાદિ| બસ્ત્યાધ્માનમિત્યાદિ| બસ્ત્યાધ્માનં વસ્તેરાપૂરઃ, તદાસન્નદેશેષુ બસ્તિશિરોમુષ્કમેઢ્રાદિષુ, પરિતઃ સમન્તાત્, અતિરુક્ અતિવેદના| મૂત્રે બસ્તસગન્ધત્વં બૃહત્તમબસ્તસમાનગન્ધત્વં, તથા મૂત્રકૃચ્છ્રં જ્વરોઽરુચિશ્ચ ભવતિ||૩||–

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

તાસાં સામાન્યલક્ષણમાહ– સામાન્યેત્યાદિ| રુક્ શૂલં, બસ્તિમૂર્ધા નાભેરધોદેશઃ| વિશીર્ણધારં સવિચ્છેદધારમ્| તયા અશ્મર્યા| માર્ગો મૂત્રવાહિસ્રોતઃ| તદ્વ્યપાયાત્ વાયુના કદાચિદશ્મરીકૃતમાર્ગરોધવ્યપગમાત્| મેહેત્ મૂત્રયેત્| અચ્છમનાવિલમ્| ગોમેદકોપમમિતિ ગોમેદકો લોહિતમણિસ્તદ્વર્ણમ્| તત્સઙ્ક્ષોભાત્ નિરુદ્ધમાર્ગમૂત્રેણ પીડનાદશ્મરીસમ્પાતાદ્વા ક્ષતે જાતે મૂત્રવહાદૌ, સાસ્રં સરક્તં મૂત્રં પ્રવર્તતે| આયાસાત્ પ્રવાહણાદિજનિતક્લમાત્||૪-૫||–

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

તાસાં સામાન્યલક્ષણમાહ– વિશીર્ણેત્યાદિ| વિશીર્ણધારં સવિચ્છેદં, તથા અશ્મર્યા, માર્ગનિરોધને મૂત્રવાહિસ્રોતસ આવરણે સતિ| બસ્તિમૂર્ધા નાભેરધોદેશઃ, તસ્મિન્ રુદ્ધે સતિ રુક્ શૂલમ્| પુનઃ સ્વલક્ષણાન્તરમાહ– તદ્વ્યપાયાદિત્યાદિ| તદ્વ્યપાયાત્ વાયુના કદાચિદશ્મરીકૃતમાર્ગનિરોધવ્યપગમાત્| મેહેત્ મૂત્રયેત્| અચ્છમનાવિલમ્| ગોમેદકોપમમિતિ ગોમેદક આલોહિતપીતમણિસ્તદ્વર્ણમ્| તત્સઙ્ક્ષોભાત્ નિરુદ્ધમાર્ગમૂત્રપીડનાદશ્મરીસઙ્ઘટ્ટનાદ્વા ક્ષતે જાતે સતિ મૂત્રવહસ્રોતસિ સાસ્રં સરક્તં મૂત્રં પ્રવર્તતે| આયાસાત્ પ્રવાહણાદિકજનિતાત્, પ્રવાહણં કણ્ઠબલેન શબ્દમ્, મૂત્રસ્યાજનનં નિકુન્થનમિતિ લોકે||૪-૫||–

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

વાતજામાહ– તત્રેત્યાદિ| ક્વણન્ આર્તનાદં કુર્વન્| સાનિલં સશબ્દં મૂત્રપ્રવૃત્ત્યર્થં કૃતાતિકુન્થનાત્| મેહતિ બિન્દુશ ઇતિ બિન્દું બિન્દું મૂત્રયતિ, “બહ્વલ્પાર્થાચ્છસ્ કારકાદન્યતરસ્યામ્” ઇતિ અલ્પાર્થે શસ્પ્રત્યયઃ| શ્યાવેત્યાદિ| અશ્મર્યા આકારકથનમ્; એતચ્ચાકૃષ્ટાનાં પ્રત્યક્ષસંવાદેન શાસ્ત્રપ્રામાણ્યખ્યાપનાર્થમિત્યાહુઃ, આકૃષ્ટાસુ દોષોચિતચિકિત્સાર્થમિત્યન્યે||૬-૭||–

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

વાતજાશ્મરીમાહ– તત્રેત્યાદિ| ભૃશમત્યર્થમાર્તઃ પુમાન્ દન્તૈર્દન્તાન્ ખાદતિ કટકટાયતે, વેપતે કમ્પતે, મેહનં લિઙ્ગં, મૃદ્નાતિ મથ્નાતિ, અનિશં ક્વણન્ ક્રન્દયન્ નાભિદેશં પીડયતિ| શકૃત્પુરીષં, સાનિલં સશબ્દં મુઞ્ચતિ, મુહુર્વારંવારં, બિન્દુશઃ બિન્દું બિન્દું, મેહતિ મૂત્રયેત્| શ્યાવેત્યાદિ| શ્યાવા અરુણા કિઞ્ચિત્ શ્યામા, અરુણા કિઞ્ચિદ્રક્તા, એતચ્ચાશ્મર્યા વર્ણાકારકથનમાકૃષ્ટાનાં પ્રત્યક્ષસંવાદેન શાસ્ત્રસ્ય પ્રામાણ્યખ્યાપનાર્થમિત્યાહુઃ, આકૃષ્ટાસુ દોષોચિતક્રિયાર્થમિત્યન્યે, કણ્ટકૈરન્વિતેવ||૬-૭||–

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

પિત્તજામાહ– પિત્તેનેત્યાદિ| પચ્યમાનઃ ક્ષારેણેવ| ઊષ્મવાન્ ઉષ્ણસ્પર્શઃ| અસિતા કૃષ્ણા||૮||–

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

પિત્તજામાહ– પિત્તેનેત્યાદિ| પિત્તેન યાઽશ્મરી તયા બસ્તિર્મૂત્રકોશો દહ્યતે, પચ્યમાનઃ ક્ષારેણેવ, ઊષ્મવાન્ ઉષ્ણસ્પર્શઃ, ભલ્લાતકાસ્થિસંસ્થાના ભલ્લાતકમજ્જાકારા, અસિતા કૃષ્ણા||૮||–

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

શ્લેષ્મજામાહ– બસ્તિરિત્યાદિ| શ્લક્ષ્ણા મસૃણા| મધુવર્ણા ઈષત્ પિઙ્ગલશુક્લા||૯||–

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

શ્લેષ્મજામાહ– બસ્તિરિત્યાદિ| બસ્તિર્નિસ્તુદ્યત ઇવ શૂલેનેવ, શીતસ્પર્શઃ, ગુરુર્ગૌરવયુક્તઃ, મહતી કુક્કુટાણ્ડતુલ્યા, શ્લક્ષ્ણા મસૃણા, મધુવર્ણા ઈપત્પીતશુક્લા, સિતા શુભ્રા||૯||–

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

એતા ઇતિ ત્રિદોષજા બાલાનાં સ્યુઃ, તેષાં તન્નિદાનાભ્યાસાત્| ભૂયસા પ્રાયેણ, તેન મહતામપિ ત્રિદોષજા ભવન્તિ| તેષામેવ બાલાનાં ગ્રહણાહરણે સુખા ઇતિ સમ્બન્ધઃ| આશ્રયોપચયાલ્પત્વાદિતિ આશ્રયો બસ્તિઃ, ઉપચયઃ સ્થૌલ્યં, તયોરલ્પત્વં; તચ્ચ તદ્દેહાલ્પત્વાત્| આહરણં પાટનાદિપૂર્વકમાકર્ષણં, ગ્રહણં તદર્થમેવાઙ્ગુલિભ્યાં ધારણમ્| ઉક્તં હિ સુશ્રુતે– “પ્રાયેણૈતાસ્તિસ્રોઽશ્મર્યો દિવાસ્વપ્નસમશનાધ્યશનશીતસ્નિગ્ધમધુરાહારપ્રિયત્વાદ્વિશેષેણ બાલાનાં ભવન્તિ, તેષામેવાલ્પબસ્તિકાયત્વાદલ્પમાંસોપચયાચ્ચ બસ્તેઃ સુખગ્રહણાહરણા ભવન્તિ|” (સુ. નિ. અ. ૩) ઇતિ||૧૦||–

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

એતાઃ પ્રાયેણ શિશૂનાં ભવન્તીત્યાહ– એતા ઇત્યાદિ| ત્રિદોષજા બાલાનાં ભવન્તિ, તેષામેવ તન્નિદાનાભ્યાસાત્| ભૂયસા પ્રાયેણેતિ, તેન મહતામપિ હેતુના ત્રિદોષજા ભવન્તિ, તેષામેવ બાલાનાં ગ્રહણાહરણે સુખા ઇતિ સમ્બન્ધઃ| અત્રૈવ હેતુમાહ– આશ્રયોપચયાલ્પત્વાદિતિ| આશ્રય આધારો બસ્તિઃ, ઉપચયઃ સ્થૌલ્યં, તયોરલ્પત્વં; તચ્ચ તદ્દેહાલ્પત્વાત્| અતસ્તા ગ્રહણાહરણે સુખાઃ સુખેનાહર્તું શક્યાઃ| મહતાં તુ યથોક્તહેત્વભાવાદ્ગ્રહણાહરણે તા દુઃખાવહા ઇતિ| ગ્રહણં બડિશાદિના, આહરણં પાટનાદિપૂર્વં કર્માકર્ષણં, તદર્થમેવાઙ્ગુલીભ્યાં ધારણં ગ્રહણમ્| ઉક્તં હિ સુશ્રુતે– “પ્રાયેણૈતાસ્તિસ્રોઽશ્મર્યો દિવાસ્વપ્નસમશનાધ્યશનશીતસ્નિગ્ધગુરુમધુરાહારપ્રિયત્વાદ્વિશેષેણ બાલાનાં ભવન્તિ, તેષામેવાલ્પબસ્તિકાયત્વાન્માંસોપચયાલ્પત્વાચ્ચ બસ્તેઃ સુખગ્રહણાહરણા ભવન્તિ|” ઇતિ||૧૦||–

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

શુક્રાશ્મરીમાહ– શુક્રેત્યાદિ| તુશબ્દોઽવધારણે; તેન મહતામેવ નતુ બાલાનાં, તેષાં વક્ષ્યમાણસમ્પ્રાપ્તેરભાવાત્; ન તુ શુક્રાભાવાત્, અન્યથા ષડ્ધાતુકત્વં સ્યાત્| શુક્રધારણાદુપસ્થિતશુક્રવેગસ્ય મૈથુનાકરણાત્| મુષ્કયોરન્તરે ‘મેઢ્રેણ સહ’ ઇતિ શેષઃ| સુશ્રુતે હિ ‘મેઢ્રવૃષણયોરન્તરે’ (સુ. નિ. અ. ૩) ઇત્યેવોક્તમ્| મેઢ્રવૃષણમધ્યગતબસ્તિમુખ ઇત્યર્થઃ, તત્રૈવ શુક્રવહસ્રોતસો બસ્તિમુખેન સહ સમ્બન્ધાત્| તથાભૂતં શુક્રમેવાશ્મરીતિ| બસ્તિરુક્ બસ્તિશૂલં, મુષ્કશ્વયથુકારિણી વૃષણયોઃ શોથકારિણી| તસ્યાં શુક્રાશ્મર્યામ્| એતિ વર્તતે| તુશબ્દોઽવધારણે| અવકાશેઽસ્મિન્નિતિ મેઢ્રવૃષણયોરન્તરે| અસ્મિન્નેવ પીડિતે સતિ વિલીયતે પ્રવિલયમાપદ્યત ઇત્યર્થઃ| અત એવ સુશ્રુતઃ– “પીડિતમાત્રે ચ તસ્મિન્નેવાવકાશે પ્રવિલયમાપદ્યતે|” (સુ. નિ. અ. ૩) ઇતિ||૧૧-૧૩||–

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

શુક્રાશ્મરીમાહ– શુક્રેત્યાદિ| શુક્રાશ્મરી તુ મહતામેવ જાયતે નતુ બાલાનાં, તુશબ્દોઽવધારણે, તેષાં વક્ષ્યમાણસમ્પ્રાપ્તેરભાવાત્, ન તુ શુક્રાભાવાત્| અન્યથા ષડ્ધાતુકત્વં સ્યાત્| ચ્યુતમમુક્તામિતિ મૈથુનાદુપસ્થિતવેગસ્ય શુક્રસ્ય ધારણાદિત્યર્થઃ| અમુક્તં ધૃતમિત્યર્થઃ| મુષ્કયોરન્તરે મેઢ્રવૃષણમધ્યગતબસ્તિમુખ ઇત્યર્થઃ| તથાભૂતં શુક્રમનિલઃ એકીકૃત્ય શોષયતિ, સા શુક્રાશ્મરીતિ| તસ્યા લક્ષણમાહ– બસ્તિરુગિતિ| બસ્તિરુગિત્યાદિ સુગમમ્| ઉત્પન્નમાત્રાયાં તસ્યાં યદા સા કથમપિ વિલીયતે વિલયં યાતિ, તદા શુક્રમેતિ મૂત્રપથાદાગચ્છતિ, પરમવકાશે છિદ્રે પીડિતે સતિ||૧૧-૧૩||–

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

સૈવાવસ્થાભેદાદશ્મરી શર્કરા, પઞ્ચમી ન ભવતીત્યાહ– અશ્મર્યેવ ચેતિ| ચકારાત્ સિકતાઽપિ ભવતીતિ મન્તવ્યમ્| અત એવ ‘શર્કરા સિકતાન્વિતા’ ઇતિ વક્ષ્યતિ| શર્કરાસિકતયોશ્ચ મહત્ત્વાલ્પત્વાભ્યાં ભેદઃ|૧૪|–

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

ચતુર્થપાદેન શર્કરાલક્ષણમ્|૧૪|–

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

કથમશ્મરી શર્કરા ભવતીત્યાહ– અણુશ ઇત્યાદિ| અણુશોઽલ્પશઃ| અત્રાર્થે સુશ્રુતઃ– ‘પવનેઽનુગુણે સા તુ નિરેત્યલ્પા વિશેષતઃ| સા ભિન્નમૂર્તિર્વાતેન શર્કરેત્યભિધીયતે||’ (સુ. નિ. અ. ૬) ઇતિ| મૂત્રસ્રોતઃપ્રવૃત્તા સા સક્તેતિ મૂત્રમાર્ગગા સતી સંલગ્નેત્યર્થઃ||૧૪-૧૬||

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

અણુશ ઇત્યાદિ| સૈવાશ્મરી અણુશો વાયુના ભિન્ના વિદારિતા શર્કરા કથ્યતે| સા શર્કરા અનુલોમગે મૂત્રસ્રોતસાઽધઃપ્રવૃત્તે તસ્મિન્વાયૌ મૂત્રેણ સહ એતિ, પ્રતિલોમગે ઊર્ધ્વં પ્રવૃત્તે વાયૌ વિબધ્યતે બન્ધં પ્રાપ્નોતિ, ન બહિર્મૂત્રેણ નિષ્ક્રામતિ, અશ્મરી ત્વનુલોમગે મારુતે ન નિરેતિ, શર્કરા તુ મૂત્રેણ સહ નિષ્ક્રામતીત્યનયોર્ભેદઃ| સાઽશ્મરી મૂત્રમાર્ગપ્રવૃત્તા સક્તા નિર્ગતા દૌર્બર્લ્યાદીનુપદ્રવાન્ કુર્યાત્| તાનેવાહ– દૌર્બલ્યમિતિ| દૌર્બલ્યમિન્દ્રિયાણાં, સદનં ગ્લાનિઃ, કાર્શ્યમઙ્ગાનાં, કુક્ષિશૂલં હૃદયશૂલમ્, ઉષ્ણવાતં મૂત્રાઘાતનિદાનોક્તં, શેષં સુગમમ્||૧૪-૧૬||

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

અસાધ્યલક્ષણમાહ– પ્રશૂનેત્યાદિ| રુજાતુરં શૂલપીડિતમિત્યર્થઃ||૧૭||

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

તસ્યા અસાધ્યત્વમાહ– પ્રશૂનેત્યાદિ| પ્રશૂનનાભિવૃષણં શ્વયથુયુક્તનાભિવૃષણં પુરુષમશ્મરી ક્ષપયતિ વિનાશયતિ, સિકતા વાલુકા તત્સદૃશી યા શર્કરા તયા સહિતા અશ્મરીત્યર્થઃ||૧૭||

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

ઇતિ શ્રીવિજયરક્ષિતકૃતાયાં મધુકોશવ્યાખ્યાયામશ્મરીનિદાનં સમાપ્તમ્||૩૨||

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

ઇતિ શ્રીવાચસ્પતિવૈદ્યવિરચિતાયાં માધવનિદાનવ્યાખ્યાયામાતઙ્કદર્પણાખ્યાયામશ્મરીનિદાનમ્||૩૨||