Adhikarana arśasāṁ ṣaḍbhēdāḥ (1) · Śloka 1
athārśōnidānam |
pr̥thagdōṣaiḥ samastaiśca śōṇitāt sahajāni ca |
arśāṁsi ṣaṭprakārāṇi vidyādgudavalitrayē ||1||
View original
अथार्शोनिदानम् |
पृथग्दोषैः समस्तैश्च शोणितात् सहजानि च |
अर्शांसि षट्प्रकाराणि विद्याद्गुदवलित्रये ||१||
Hide commentary
madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)
atīsāragrahaṇyarśasāṁ parasparānubandhitvādatīsāragrahaṇyanantaramarśa ucyatē– pr̥thagityādi| ‘arivat prāṇān śr̥ṇāti hinastītyarśaḥ’ iti pr̥ṣōdarādipāṭhānniruktimāhuḥ| sahajānīti saha śarīrēṇa jātāni, gudavalyārambhakabījabhāgasya dōṣadūṣitatvāt| atra dvandvajāni prakr̥tisamasamavāyārabdhatvānna pr̥thaggaṇitāni| uktaṁ hi suśrutē– “arśaḥsu dr̥śyatē rūpaṁ yadā vai dōṣayōrdvayōḥ| saṁsargaṁ taṁ vijānīyāt saṁsargaḥ ṣaḍvidhaśca saḥ||” (su. ni. a. 2) iti| ṣaḍvidhatvaṁ cātra saṁsargasya vātādibhiryugmaistrayaḥ saṁsargāḥ, tairēva raktayōgādaparē traya iti| sannipātajaṁ tvēkaikadōṣajēṣvadr̥ṣṭasyāsādhyatvasya yōgādvikr̥tiviṣamasamavāyārabdhamiti saṅkhyayā pr̥thaggaṇitam| gudavalitraya iti ardhapañcāṅgulamānaṁ gudaṁ, tasyāvayavabhūtāstisrō valaya uparyupari vyavasthitāḥ śaṅkhāvartanibhāḥ pravāhaṇīvisarjanīsaṁvaraṇīnāmikāḥ; tatra gudauṣṭhamardhāṅgulaṁ, tadūrdhvamaṅgulamānā prathamāvalī suśrutēna (su. ni. a. 2) nirdiṣṭā; bhōjē'pyuktam– “rōmāntēbhyō yavādhyardhaṁ gudauṣṭhaṁ paricakṣatē| gudauṣṭhādaṅgulaṁ caikaṁ prathamāṁ tāṁ valīṁ viduḥ|| sārdhaikāṅgulamānēna tadanyē'pi prakīrtitē||” iti sārdhāṅgulamānā dvitīyā tr̥tīyā cēti||1||
ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)
atīsāragrahaṇyarśasāṁ parasparānubandhitvādatīsāragrahaṇyōranantaramarśa ucyatē– pr̥thagityādi| arivat prāṇān hiṁsanti ityarśāṁsi| tāni ca ṣaṭprakārāṇi bhavanti| pr̥thagdōṣairvātādibhiḥ trīṇi, samastairdōṣaiḥ ēkaṁ, śōṇitēna caikam, ēkaṁ sahajamityēvaṁ ṣaḍarśāṁsi| tatra sahajāni saha śarīrēṇa jātāni, gudavalyārambhakabījabhāgasya dōṣadūṣitatvāt, kulajānītyarthaḥ| atra dvandvajāni prakr̥tisamasamavāyārabdhatvānna pr̥thaggaṇitāni| uktaṁ hi suśrutē– “arśaḥsu dr̥śyatē rūpaṁ yadā vai dōṣayōrdvayōḥ| saṁsargaṁ taṁ vijānīyāt saṁsargaḥ ṣaḍvidhaśca saḥ” iti| ṣaḍvidhatvaṁ cātra saṁsargasya vātādiyugmaistrayaḥ saṁsargāḥ, tairēva raktayōgādaparē traya iti| tridōṣajaṁ tu vikr̥tiviṣamasamavāyārabdhatvēnāsādhyatvātsaṅkhyayā pr̥thaggaṇitam| gudavalitraya iti ardhapañcāṅgulamānaṁ gudaṁ, tasyāvayavabhūtāstisrō valaya uparyupari vyavasthitāḥ śaṅkhāvartanibhāḥ pravāhaṇīvisarjanīsaṁvaraṇīnāmikāḥ, tatra gudōṣṭhamardhāṅgulaṁ, tadūrdhvamaṅguladvayapramāṇā prathamāvali, dvitīyā sārdhaikāṅgulā, tr̥tīyā'pi sārdhaikāṅgulā, ēvaṁ sārdhapañcāṅgulagudaṁ suśrutēna nirdiṣṭam| bhōjēnāpyuktam– “rōmāntēbhyō yavādhyardhaṁ gudauṣṭhaṁ paricakṣatē| gudauṣṭhādaṅgulaṁ caikaṁ prathamāṁ tāṁ valīṁ viduḥ” iti| sārdhāṅgulamānā dvitīyā tr̥tīyā cēti||1||
Adhikarana samprāptipūrvakamarśaḥsvarūpam (2) · Śloka 2
dōṣāstvaṅmāṁsamēdāṁsi sandūṣya vividhākr̥tīn |
māṁsāṅkurānapānādau kurvantyarśāṁsi tān jaguḥ ||2||
(vā. ni. a. 7) |
View original
दोषास्त्वङ्मांसमेदांसि सन्दूष्य विविधाकृतीन् |
मांसाङ्कुरानपानादौ कुर्वन्त्यर्शांसि तान् जगुः ||२||
(वा. नि. अ. ७) |
Hide commentary
madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)
samprāptipūrvakamarśaḥsvarūpamāha– dōṣā ityādi| tvaṅmāṁsagrahaṇēna tvaṅmāṁsāśritaṁ raktamapi gr̥hyatē, cikitsāyāṁ raktasrāvaṇōpadēśāt| apānaṁ gudam, ādiśabdēna nāsikādīnāṁ grahaṇam| kāyacikitsakāstu gudajasyaivārśastvamicchanti, nāsādijānāṁ tvadhimāṁsatvaṁ, tēṣu “pañcātmā mārutaḥ” ityādisamprāptērabhāvāt, viṣṭambha ityādipūrvarūpasya cāsambhavāt; yadāha carakaḥ– ‘śiśna’ ityārabhya yāvat “adhimāṁsavyapadēśa ēva” (ca. ci. a. 14) iti| suśrutēna tu māṁsāṅkuratvasādharmyāt śastrakṣārāgnisādhyatvācca tēṣvarśaḥśabdaprayōgaḥ kr̥taḥ, sārṣapādisnēhē tailavyapadēśavat; suśrutārthavādinō vāgbhaṭasyāpyayamēvābhiprāya iti||2||
ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)
samprāptipūrvakamarśaḥsvarūpamāha– dōṣā ityādi| dōṣā vātādayastvaṅmāṁsamēdāṁsi sandūṣya apānādau yān māṁsāṅkurān kurvanti bhiṣajastānmāṁsāṅkurānarśāṁsi jaguḥ kathayanti| tvaṅmāṁsagrahaṇēna tvaṅmāṁsāśritaṁ raktamapi gr̥hyatē, yasmāt cikitsāyāṁ raktasrāvakaraṇōpadēśaḥ| apānaṁ gudam| ādiśabdēna nāsikāśravaṇacakṣurmēḍhranābhiprabhr̥tayō gr̥hyantē| ēṣāṁ lakṣaṇāni suśrutē paṭhitāni| kāyacikitsakāstu gudajasyaivārśastvamicchanti nāsikādijātānāṁ tvadhimāṁsatvaṁ, tēṣu ‘pañcātmā mārutaḥ pittam’ ityādisamprāptērabhāvāt, tathā viṣṭambhētyādisarvapūrvarūpasya cāsambhavāt| yadāha carakaḥ– “śiśnētyārabhya yāvadadhimāṁsavyapadēśa ēva” iti| suśrutēna tu māṁsāṅkuratvasādharmyācchastrakṣārāgnisādhyatvācca tēṣvarśaḥśabdaprayōgaḥ kr̥taḥ, sarṣapādisnēhē tailavyapadēśavat| suśrutanuvādinō vāgbhaṭasyāyamēvābhiprāyaḥ pratibhāti||2||
Adhikarana vātārśōnidānam (3-4) · Śloka 4
kaṣāyakaṭutiktāni rūkṣaśītalaghūni ca |
pramitālpāśanaṁ tīkṣṇaṁ madyaṁ maithunasēvanam ||3||
laṅghanaṁ dēśakālau ca śītau vyāyāmakarma ca |
śōkō vātātapasparśō hēturvātārśasāṁ mataḥ ||4||
(ca. ci. a. 14) |
View original
कषायकटुतिक्तानि रूक्षशीतलघूनि च |
प्रमिताल्पाशनं तीक्ष्णं मद्यं मैथुनसेवनम् ||३||
लङ्घनं देशकालौ च शीतौ व्यायामकर्म च |
शोको वातातपस्पर्शो हेतुर्वातार्शसां मतः ||४||
(च. चि. अ. १४) |
Hide commentary
madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)
vātārśasō nidānamāha– kaṣāyētyādi| pramitam alpatamam, alpaṁ mātrāhīnamaśanaṁ, jējjaṭastvāha– ‘pramitamatītakālabhōjanam’| ‘pramr̥ta’ iti pāṭhē tu naṣṭaśaktikaṁ dhānyādikamāhuḥ| ‘pramitāśanamēkarasābhyāsaḥ’ ityanyē| tannātiyuktam; ēkarasābhyāsaḥ kiṁ vātaprakōpakasya kaṭvādēḥ, kaphaprakōpakasya madhurādērvā? nādyaḥ, kaṭvādēratraivōpāttatvāt; dvitīyē madhurādīnāṁ tvabhyāsō vātaśāmaka ēva, ēkarasābhyāsācca daurbalyamuktaṁ natu vātavr̥ddhiriti cintyamētat| tīkṣṇamiti madyaviśēṣaṇaṁ, paiṣṭikādimr̥dumadyasya vātapraśamakatvāt| śītō dēśa ānūpaḥ, kālō hēmantādiḥ| ātapasya uṣṇam, ātapasyōṣṇaguṇasyāpyudbhūtaraukṣyādvātaprakōpakatvamiti||3-4||
ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)
atha vātārśōnidānamāha– kaṣāyētyādi| ētatsarvaṁ vātārśasāṁ hētuḥ kāraṇam| pramitamalpatamam, alpaṁ mātrāhīnam, anyē pramitasthānē atītamiti paṭhanti, tatrātītakālabhōjanam| anyē pramr̥tālpāśanamiti paṭhanti| tatra pramr̥taṁ naṣṭaśaktikaṁ dhānyādikamāhuḥ| tīkṣṇamiti madyaviśēṣaṇaṁ, paiṣṭyādimr̥dumadyasya vātapraśamakatvāt| śītō dēśa ānūpaḥ, kālō hēmantādiḥ| ātapasyōṣṇaguṇasyāpi udbhūtarūkṣatvāt vātaprakōpakatvamēva| anyatsubōdham||3-4||
Adhikarana pittārśōnidānam (5-6) · Śloka 6
kaṭvamlalavaṇōṣṇāni vyāyāmāgnyātapaprabhāḥ |
dēśakālāvaśiśirau krōdhō madyamasūyanam ||5||
vidāhi tīkṣṇamuṣṇaṁ ca sarvaṁ pānānnabhēṣajam |
pittōlbaṇānāṁ vijñēyaḥ prakōpē hēturarśasām ||6||
(ca. ci. a. 14) |
View original
कट्वम्ललवणोष्णानि व्यायामाग्न्यातपप्रभाः |
देशकालावशिशिरौ क्रोधो मद्यमसूयनम् ||५||
विदाहि तीक्ष्णमुष्णं च सर्वं पानान्नभेषजम् |
पित्तोल्बणानां विज्ञेयः प्रकोपे हेतुरर्शसाम् ||६||
(च. चि. अ. १४) |
Hide commentary
madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)
pittārśōnidānamāha– kaṭvamlētyādi| dēśakālāvaśiśirāviti uṣṇō dēśō maruḥ, uṣṇaḥ kālaḥ śarad grīṣmaśca| asūyanaṁ parasampattau dvēṣaḥ, sa krōdhaviśēṣa ēva| pittōlbaṇānāmityanēna sarvēṣāmarśasāṁ tridōṣajatvam, adhikēna tu vyapadēśa iti darśitaṁ carakēṇa| yadāha sa ēva– “arśāṁsi nāma jāyantē nā'sannipatitaistribhiḥ| dōṣairdōṣaviśēṣāttu viśēṣaḥ kathyatē'rśasām||” (ca. ci. a. 14) iti||5-6||
ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)
atha pittārśōnidānamāha– kaṭvityādi| kaṭvamlētyādikō hēturjñēyaḥ| dēśakālāvaśiśirāviti dēśō marudēśaḥ, uṣṇaśca kālō grīṣmaḥ śaracca, asūyanaṁ parasampattau dvēṣaḥ, sa ca krōdhaviśēṣa ēva| pittōlbaṇānāmityanēna sarvēṣāmarśasāṁ tridōṣajatvam, adhikēna tu vyapadēśa iti darśitaṁ carakēṇa, yadāha sa ēva “arśāṁsi nāmajāyantē nā''sannipatitaisribhiḥ| dōṣairdōṣaviśēṣāttu viśēṣaḥ kathyatē'rśasām” iti| śēṣaṁ sugamam||5-6||
Adhikarana ślēṣmārśōnidānam (7-8) · Śloka 8
madhurasnigdhaśītāni lavaṇāmlagurūṇi ca |
avyāyāmō divāsvapnaḥ śayyāsanasukhē ratiḥ ||7||
prāgvātasēvā śītau ca dēśakālāvacintanam |
ślaiṣmikāṇāṁ samuddiṣṭamētat kāraṇamarśasām ||8||
(ca. ci. a. 14) |
View original
मधुरस्निग्धशीतानि लवणाम्लगुरूणि च |
अव्यायामो दिवास्वप्नः शय्यासनसुखे रतिः ||७||
प्राग्वातसेवा शीतौ च देशकालावचिन्तनम् |
श्लैष्मिकाणां समुद्दिष्टमेतत् कारणमर्शसाम् ||८||
(च. चि. अ. १४) |
Hide commentary
madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)
ślēṣmārśōnidānamāha– madhurētyādi| śayyāsanasukhē ratiriti sukhaśayyāsanē ratirāsaktiḥ| prāgvātasēvā purōvātasēvanam| acintanaṁ niścintatā||7-8||
ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)
atha ślēṣmārśōnidānamāha– madhurētyādi| ślēṣmōtkaṭānāmarśasāṁ samutpattāvētanmadhurasnigdhētyādikāraṇamuktam| śayyāsanasukhē ratistatrāsaktiḥ| prāgvātasēvā purōvātasēvanam| acintanaṁ niścintatā| anyatsubōdham||7||8||
Adhikarana dvandvajārśōnidānam (9) · Śloka 9
hētulakṣaṇasaṁsargādvidyāddvandvōlbaṇāni ca |9|
View original
हेतुलक्षणसंसर्गाद्विद्याद्द्वन्द्वोल्बणानि च |९|
Hide commentary
madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)
dvandvajārśōnidānādikamāha– hētvityādi| hētulakṣaṇasaṁsargāditi dōṣadvayasya nidānamēlakēna lakṣaṇamēlakēna ca dvandvōlbaṇāni dvandvajāni vidyāt|9|–
ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)
dōṣāṇāṁ hētulakṣaṇairēva dvandvōlbaṇamāha– hētvityādi| dōṣadvayasya nidānamēlakē lakṣaṇamēlakē ca dvandvōlbaṇāni dvandvajāni vidyāt jānīyāt|9|–
Adhikarana tridōṣajārśōnidānam (9) · Śloka 9
sarvō hētustridōṣāṇāṁ sahajairlakṣaṇaṁ samam ||9||
(ca. ci. a. 14) |
View original
सर्वो हेतुस्त्रिदोषाणां सहजैर्लक्षणं समम् ||९||
(च. चि. अ. १४) |
Hide commentary
madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)
tridōṣajārśōnidānamāha– sarva ityādi| sarvō hēturiti ēkaikaśō vātādyarśasāṁ yō hēturuktaḥ sa tridōṣajānāṁ bhavati, trayō dōṣā janakatvēnaiṣāṁ santīti tridōṣajāni| sahajairlakṣaṇaṁ samamiti tēṣāṁ lakṣaṇaṁ sahajairarśōbhiḥ saha samaṁ sadr̥śaṁ, sahajānāṁ yallakṣaṇaṁ tattridōṣajānāmityarthaḥ| ‘sahajairlakṣaṇaiḥ samam’ iti pāṭhāntarē tu sahajaiḥ sahajārśōbhavairlakṣaṇaiḥ samaṁ saha sarvō hētustridōṣāṇāmiti yōjyam| sahajārśōlakṣaṇaṁ cātra saṅgrahēṇōktaṁ tantrāntarādanusmartavyaṁ; yadāha suśrutaḥ– “durdarśanāni paruṣāruṇapāṇḍūni dāruṇāntarmukhāni, tairupadrutaḥ kr̥śō'lpabhuk sirāsantatagātrō'lpaprajaḥ kṣīṇarētāḥ kṣāmasvaraḥ krōdhanō'lpāgnirghrāṇaśirō'kṣiśravaṇarōgavān, satatamantrakūjanāṭōpahr̥dayōpalēpārōcakaprabhr̥tibhiḥ pīḍyatē||” (su. ni. a. 2) iti; carakē ca– ‘kānicidaṇūni’ (ca. ci. a. 14) ityādinā prabhūtataraṁ lakṣaṇamuktam| nanu, tridōṣajānīti viśēṣābhidhānamanupapannaṁ, sarvēṣāmēva rōgāṇāṁ tridōṣajatvāt| yaduktam– “dravyamēkarasaṁ nāsti na rōgō'pyēkadōṣajaḥ| yō'dhikastēna nirdēśaḥ kriyatē rasadōṣayōḥ||” iti| naivaṁ; “sarvadēhacarāstu vātapittaślēṣmāṇaḥ” iti vacanādēkasmin dhātvādau dōṣēṇa dūṣitē sati tadgatētaradōṣē'pyavaśyambhāvinī kācidduṣṭiḥ, duṣṭadōṣasambandhāt| kiñca svakāraṇāt vr̥ddhō vāyuḥ śaityācchītasya ślēṣmaṇō balamādadhāti, lāghavāttējōrūpasya pittasya; pittaṁ ca kaṭutvādvātasya, dravatvāt ślēṣmaṇaḥ; kaphaśca śaityādvāyōḥ, dravatvāt pittasyēti| ata ēvōktam– “na rōgō'pyēkadōṣajaḥ” iti| anēnaivābhiprāyēṇōktam– “ēkaḥ prakupitō dōṣaḥ sarvānēva prakōpayēt|” iti| yatra tu svakāraṇāttrayō'pi kupitāstatra tridōṣavyapadēśa iti siddhāntaḥ; ēvaṁ sarvatra||9||
ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)
tridōṣajamāha– sarva ityādi| ēkaikaśō vātādyarśasāṁ yō hēturuktaḥ sa tridōṣajānāṁ bhavati| trayō dōṣā janakatvēnaiṣāṁ santīti tridōṣajāni| tēṣāṁ lakṣaṇaṁ sahajairarśōbhiḥ saha samaṁ sadr̥śaṁ sahajānāṁ yallakṣaṇaṁ bhavati tattridōṣajānāṁ bhavatītyarthaḥ| sahajārśōlakṣaṇaṁ cātra saṅgrahē nōktaṁ tantrāntarādanusartavyam| yadāha suśrutaḥ– “durdarśanāni paruṣāruṇapāṇḍurāṇi dāruṇāntarmukhāni ca, tairupadrutaḥ kr̥śō'lpabhuk sirāsantatagātrō'lpaprajaḥ kṣīṇarētāśca bhavati, kṣāmasvaraḥ krōdhanō'lpāgnirghrāṇaśirōkṣiśravaṇarōgī santatamantrakūjāṭōpahr̥dayōpalēpārōcakaprabhr̥tibhiḥ pīḍyatē” iti sahajānāṁ lakṣaṇam ||9||
Adhikarana vātārśōlakṣaṇam (10-15) · Śloka 15
gudāṅkurā bahvanilāḥ śuṣkāścimacimānvitāḥ |
mlānāḥ śyāvāruṇāḥ stabdhā viśadāḥ paruṣāḥ kharāḥ ||10||
mithō visadr̥śā vakrāstīkṣṇā visphuṭitānanāḥ |
bimbīkharjūrakarkandhūkārpāsīphalasannibhāḥ ||11||
kēcit kadambapuṣpābhāḥ kēcit siddhārthakōpamāḥ |
śiraḥpārśvāṁsakaṭyūruvaṅkṣaṇādyadhikavyathāḥ ||12||
kṣavathūdgāraviṣṭambhahr̥dgrahārōcakapradāḥ |
kāsaśvāsāgnivaiṣamyakarṇanādabhramāvahāḥ ||13||
tairārtō grathitaṁ stōkaṁ saśabdaṁ sapravāhikam |
rukphēnapicchānugataṁ vibaddhamupavēśyatē ||14||
kr̥ṣṇatvaṅnakhaviṇmūtranētravaktraśca jāyatē |
gulmaplīhōdarāṣṭhīlāsambhavastata ēva ca ||15||
(vā. ni. a. 7) |
View original
गुदाङ्कुरा बह्वनिलाः शुष्काश्चिमचिमान्विताः |
म्लानाः श्यावारुणाः स्तब्धा विशदाः परुषाः खराः ||१०||
मिथो विसदृशा वक्रास्तीक्ष्णा विस्फुटिताननाः |
बिम्बीखर्जूरकर्कन्धूकार्पासीफलसन्निभाः ||११||
केचित् कदम्बपुष्पाभाः केचित् सिद्धार्थकोपमाः |
शिरःपार्श्वांसकट्यूरुवङ्क्षणाद्यधिकव्यथाः ||१२||
क्षवथूद्गारविष्टम्भहृद्ग्रहारोचकप्रदाः |
कासश्वासाग्निवैषम्यकर्णनादभ्रमावहाः ||१३||
तैरार्तो ग्रथितं स्तोकं सशब्दं सप्रवाहिकम् |
रुक्फेनपिच्छानुगतं विबद्धमुपवेश्यते ||१४||
कृष्णत्वङ्नखविण्मूत्रनेत्रवक्त्रश्च जायते |
गुल्मप्लीहोदराष्ठीलासम्भवस्तत एव च ||१५||
(वा. नि. अ. ७) |
Hide commentary
madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)
pūrvaṁ nidānamuktaṁ, samprati vātādibhēdēnārśasāṁ lakṣaṇānyucyantē, tatra prathamaṁ vātārśōlakṣaṇamāha– gudētyādi| gudāṅkurā gudē aṅkurākārāḥ māṁsaprarōhāḥ, ta ēva arśāṁsi| bahvanilā vātōlbaṇāḥ| śuṣkāḥ srāvarahitāḥ| cimacimā vēdanāviśēṣaḥ| mlānā anupacitāḥ| stabdhāḥ kāṭhinyāt| viśadā apicchilāḥ, dhūlisparśavat| paruṣāḥ karkaśāḥ, gōjihvāsparśavat| kharāḥ karkōṭaphalavat sūkṣmānēkakaṇṭakācitāḥ| ēṣu vikalpēṣu vakṣyamāṇaṁ kēciditi padaṁ sambandhanīyam| mithōvisadr̥śāḥ parasparabhinnarūpāḥ| vakrā dhanuḥkāṣṭhādivat| tīkṣṇāḥ sūkṣmāgrāḥ| phalasannibhā iti bimbyādibhiḥ sambadhyatē, bimbyādisannibhatvaṁ cākr̥tyā jñēyam| bimbī ōṣṭhōpamaphalā ‘tēlākucā’ iti lōkē khyātā, kārpāsī vanakārpāsī, kadambapuṣpābhāḥ sthūlā anēkasūkṣmaśikharāḥ| siddhārthakōpamāḥ sūkṣmapiḍakārūpāḥ| hr̥dayaṁ gr̥hītamivēti vēdanā hr̥dgrahaḥ| grathitaṁ granthilaṁ pāṣāṇavat| ruk śūlam| picchā picchilō dravabhāgaḥ| upavēśyatē varcastyājyatē| kr̥ṣṇaśabdastvagādibhiḥ vaktrāntaiḥ pratyēkaṁ sambadhyatē| asyōpadravamāha– gulmētyādi| aṣṭhīlā vātarōgaviśēṣaḥ||10-15||
ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)
pūrvaṁ nidānamuktaṁ, samprati vātādibhēdēnārśasāṁ lakṣaṇamāha– gudāṅkurā ityādi| bahvanilāḥ vātōlbaṇāḥ| gudāṅkurāḥ gudē'ṅkurāḥ māṁsaprarōhāḥ arśāṁsi| śuṣkāḥ srāvarahitāḥ| cimicimā vēdanāviśēṣastēnānvitāḥ; sarṣapakalkaliptā ivēti yāvat| mlānā anupacitāḥ| śyāvāruṇā varṇataḥ| stabdhāḥ kaṭhināḥ kīlavat| viśadā apicchilāḥ dhūlīsparśavat| viṣamā iti pāṭhē viṣamā nimnōnnatāḥ| paruṣāḥ karkaśāḥ gōjihvāsparśavat| kharāḥ karkōṭakaphalavat sūkṣmānēkakaṇṭakacitāḥ| ēṣu vikalpē vakṣyamāṇaṁ kēciditi padaṁ sambandhanīyam| mitha iti mithōvisadr̥śāḥ parasparaṁ vibhinnarūpāḥ| vakrā dhanurvatkuṭilāḥ| tīkṣṇā darbhāṅkuravatsūkṣmāgrāḥ| visphuṭitānanāḥ kēsarādivadānanaṁ yēṣāṁ tēṣāṁ vidīrṇamukhā ityarthaḥ| bimbādiphalavat sadr̥śatvamākr̥tyā, bimbī ōṣṭhōpamaphalā, karkandhuḥ kōlabadarī, kārpāsī vanakārpāsī| kēciditi kēcitkadambapuṣpābhāḥ sthūlāḥ, kēcitsiddhārthakōpamāḥ sarṣapavatsūkṣmāḥ| śiraḥprabhr̥tīnāmabhyadhikavyathā ativēdanā| kṣavathviti kṣavathuḥ chikkā| viṣṭambhō malasya tr̥ḍgrahaḥ| hr̥dgrahaḥ hr̥dayaṁ gr̥hītamivēti vēdanā hr̥dgrahaḥ| tairiti tairgudāṅkurairarśōbhiḥ pīḍitaḥ puruṣaḥ grathilaṁ grathitaṁ pāṣāṇavat, stōkamalpaṁ, sapravāhikaṁ vātapravāhikālakṣaṇōpētaṁ; ruk śūlaṁ, picchā picchilō dravabhāgastēnānugatam, īdr̥gvarcaḥ upavēśyatē tyājyatē, gudēnēti śēṣaḥ| kr̥ṣṇaśabdastvagādibhirvaktrāntaiḥ pratyēkaṁ sambadhyatē| asyōpadravamāha– gulmētyādi| tatō vātārśōbhya upadravarūpāṇāmēṣāṁ sambhava utpattiḥ| aṣṭhīlā nābhēradhōbhāgē pāṣāṇapiṇḍikāvadvātarōgaviśēṣaḥ||10-15||
Adhikarana pittārśōlakṣaṇam (16-18) · Śloka 18
pittōttarā nīlamukhā raktapītāsitaprabhāḥ |
tanvasrasrāviṇō visrāstanavō mr̥davaḥ ślathāḥ ||16||
śukajihvāyakr̥tkhaṇḍajalaukōvaktrasannibhāḥ |
dāhapākajvarasvēdatr̥ṇmūrchārucimōhadāḥ ||17||
sōṣmāṇō dravanīlōṣṇapītaraktāmavarcasaḥ |
yavamadhyā haritpītahāridratvaṅnakhādayaḥ ||18||
(vā. ni. a. 7) |
View original
पित्तोत्तरा नीलमुखा रक्तपीतासितप्रभाः |
तन्वस्रस्राविणो विस्रास्तनवो मृदवः श्लथाः ||१६||
शुकजिह्वायकृत्खण्डजलौकोवक्त्रसन्निभाः |
दाहपाकज्वरस्वेदतृण्मूर्छारुचिमोहदाः ||१७||
सोष्माणो द्रवनीलोष्णपीतरक्तामवर्चसः |
यवमध्या हरित्पीतहारिद्रत्वङ्नखादयः ||१८||
(वा. नि. अ. ७) |
Hide commentary
madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)
pittārśōlakṣaṇamāha– pittōttarā ityādi| nīlamukhā nīlāgrāḥ| tanvasraṁ tanvasraṁ tanu aghanam, asraṁ raktaṁ sravantīti tanvasrasrāviṇaḥ| visrāḥ āmagandhinaḥ| tanavaḥ svalpāḥ| mr̥davaḥ kōmalāḥ| ślathāḥ lambanaśīlāḥ| yavamadhyāḥ yavavanmadhyē sthūlāḥ| harit haritpatravarṇaṁ, pītaṁ haritālābhaṁ, hāridraṁ haridrāvarṇam; ādiśabdādviṇmūtranētravaktrāṇāṁ grahaṇam||16-18||
ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)
paittikānyāha– pittōttarā ityādi| pittōttarāḥ pittōlbaṇā gudāṅkurā īdr̥śā jñēyāḥ| nīlamukhāḥ nīlāgrāḥ| tanu aghanamasraṁ raktaṁ sravantīti tanvasrasrāviṇaḥ, visrāḥ visragandhinaḥ, tanavaḥ svalpāḥ, mr̥davaḥ kōmalāḥ anyē ‘mr̥dulambina’ iti paṭhanti, tatra lambinō lambanaśīlāḥ| ākr̥tyā ca śukajihvāyakr̥tkhaṇḍajalaukōmukhasannibhāḥ sadr̥śāḥ| upadravānāha– dāhētyādi| dāhādimōhāntōpadravadāyinaḥ| sōṣmāṇaḥ uṣṇasparśāḥ| dravaṁ nīlaṁ uṣṇaṁ pītaraktam, āmamapakvaṁ varcaḥ upavēśayanti| yavamadhyēti yavavat madhyē sthūlāḥ prāntē sūkṣmāḥ| haritaṁ haritapatravarṇaṁ, pītaṁ haritālābhaṁ, hāridravarṇaṁ tadvat tvagādi yēṣāṁ tē| ēvamādiśabdācca cakṣurnētrādayō gr̥hyantē||16-18||
Adhikarana ślēṣmārśōlakṣaṇam (19-23) · Śloka 23
ślēṣmōlbaṇā mahāmūlā ghanā mandarujaḥ sitāḥ |
utsannōpacitasnigdhastabdhavr̥ttagurusthirāḥ ||19||
picchilāḥ stimitāḥ ślakṣṇāḥ kaṇḍvāḍhyāḥ sparśanapriyāḥ |
karīrapanasāsthyābhāstathā gōstanasannibhāḥ ||20||
vaṅkṣaṇānāhinaḥ pāyubastinābhivikarṣiṇaḥ |
saśvāsakāsahr̥llāsaprasēkārucipīnasāḥ ||21||
mēhakr̥cchraśirōjāḍyaśiśirajvarakāriṇaḥ |
klaibyāgnimārdavacchardirāmaprāyavikāradāḥ ||22||
vasābhasakaphaprāyapurīṣāḥ sapravāhikāḥ |
na sravanti na bhidyantē pāṇḍusnigdhatvagādayaḥ ||23||
(vā. ni. a. 7) |
View original
श्लेष्मोल्बणा महामूला घना मन्दरुजः सिताः |
उत्सन्नोपचितस्निग्धस्तब्धवृत्तगुरुस्थिराः ||१९||
पिच्छिलाः स्तिमिताः श्लक्ष्णाः कण्ड्वाढ्याः स्पर्शनप्रियाः |
करीरपनसास्थ्याभास्तथा गोस्तनसन्निभाः ||२०||
वङ्क्षणानाहिनः पायुबस्तिनाभिविकर्षिणः |
सश्वासकासहृल्लासप्रसेकारुचिपीनसाः ||२१||
मेहकृच्छ्रशिरोजाड्यशिशिरज्वरकारिणः |
क्लैब्याग्निमार्दवच्छर्दिरामप्रायविकारदाः ||२२||
वसाभसकफप्रायपुरीषाः सप्रवाहिकाः |
न स्रवन्ति न भिद्यन्ते पाण्डुस्निग्धत्वगादयः ||२३||
(वा. नि. अ. ७) |
Hide commentary
madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)
ślēṣmārśōlakṣaṇamāha– ślēṣmōlbaṇē ityādi| atra ‘gudāṅkurā’ ityanuvartatē| mahāmūlā dūravāstvavagāhinaḥ| ghanā nibiḍāvayavāḥ| utsannā dairghyēṇōdgatāḥ, upacitāḥ pariṇāhēna sthūlāḥ, stabdhā anamrāḥ, vr̥ttāḥ pariṇāhēna vartulāḥ, guravō gurudravyākrāntamiva gudaṁ kurvatē, sthirā acañcalāḥ| ślakṣṇā maṇivanmasr̥ṇāḥ| kaṇḍvāḍhyāḥ kaṇḍūbahulāḥ; kaṇḍūvyapagamārthaṁ spr̥śyamānāḥ prīṇayantyarśasamiti sparśanapriyāḥ| karīrō marujadrumaḥ, panasaḥ kaṇṭakiphalaṁ, tayōrasthyābhāḥ, athavā karīrō vaṁśāṅkuraḥ; tēna karīrābhāḥ, panasāsthyābhāścētyarthaḥ| tathā gōstanasannibhāḥ gōstanasadr̥śā ityarthaḥ| vaṅkṣaṇau ānāhitumābaddhumiva śīlaṁ yēṣāṁ tē tathā; gudapratyāsattyā vaṅkṣaṇayōḥ prēraṇādyasāmarthyakāriṇa ityarthaḥ| pāyubastinābhivikarṣiṇa iti pāyvādiṣvākarṣavatpīḍākāriṇaḥ| prasēkō mukhasya gudasya vā; kr̥cchraṁ mūtrakr̥cchraṁ, śirōjāḍyaṁ śiraḥstimitatā, śiśirajvarakāriṇaḥ śītajvarakāriṇaḥ| klaibyaṁ strīṣvanutsāhaḥ, agnimārdavaṁ vahnimāndyaṁ, chardirvamiḥ| āmaprāyavikāradāḥ āmabahulā yē rōgāḥ atīsāragrahaṇyādayastatpradāḥ| prāyasthānē ‘prājya’ iti pāṭhāntarē sa ēvārthaḥ; prāyaprājyaśabdayōḥ pracurārthatvāt| vasābhaṁ ca sakaphaṁ ca prājyaṁ ca purīṣaṁ yēṣāṁ tē tathā| na sravanti ‘klēdaraktādikam’ iti śēṣaḥ| na bhidyantē gāḍhaviṭkaprapīḍitā api na vidīryanta iti||19-23||
ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)
ślaiṣmikānyāha– ślēṣmōlbaṇā ityādi| atrādau gudāṅkurā ityanuvartatē| mahāmūlā dūradhātvavagāhanāḥ| ghanā nibiḍāvayavāḥ| mandarujaḥ svalpapīḍāḥ| sitāḥ śuklavarṇāḥ| utsannā dairghyēṇōdgatāḥ| ucchūnā iti pāṭhē śvayathumantaḥ| pariṇāhēna sthūlāḥ, stabdhāḥ anamrāḥ| vr̥ttāḥ pariṇāhēna vartulāḥ| guravaḥ gurudravyākrāntamiva gudaṁ kurvatē| sthirā niścalāḥ| picchilā aviśadāḥ| stimitā mandāḥ| ślakṣṇā maṇivanmasr̥ṇāḥ| kaṇḍvāḍhyāḥ kaṇḍūbahulāḥ| kaṇḍūvyapagamārthamupaspr̥śyamānāḥ prīṇayantyarśasamiti sparśanapriyāḥ| ākr̥tyā tu karīrō marudēśōdbhavō drumaḥ, panasaḥ kaṇṭakiphalaṁ, tayōrasthivadābhāḥ| athavā karīrō vaṁśāṅkuraḥ, tēna karīrābhāḥ, panasāsthyābhāścētyarthaḥ| tathā gōstanasannibhāstatsadr̥śāḥ| vaṅkṣaṇāvānāhitumābaddhumiva śīlaṁ yēṣāṁ tē tathā| gudapratyāsattyā vaṅkṣaṇayōḥ prēraṇādyasāmarthyakāriṇaḥ| pāyuvastinābhivikarṣiṇaḥ pāyvādiṣu ākarṣaṇavat pīḍākāriṇaḥ| bastiḥ mūtrakōśaḥ| upadravānāha– kāsētyādi| hr̥llāsaḥ upasthitavamanamiva, prasēkō mukhasya gudasya vā| kr̥cchraṁ mūtrakr̥cchraṁ, śirōjāḍyaṁ śirastimitatā, śiśirajvarakāriṇaḥ śītajvarakāriṇaḥ| klaibyaṁ strīṣvanutsāhaḥ| āmaprāyavikāradāḥ āmabahulā yē rōgā atīsāragrahaṇyādayastatpradāḥ| prāyaḥsthānē ‘prājya’ iti pāṭhē sa ēvārthaḥ, prāyaḥ prājyaśabdayōḥ pracurārthatvāt| vasābhaṁ ca, sakaphaṁ, prājyaṁ prabhūtaṁ purīṣaṁ yēṣāṁ tē tathā| sapravāhikāḥ ślaiṣmikapravāhayuktāḥ| na sravanti klēdaraktādikamiti śēṣaḥ| na bhidyantē gāḍhaviṭkanipīḍitā api na vidīryanta iti| pāṇḍusnigdhāstvagādayaḥ tvaṅnakhanayanavadanāni yatra puruṣāṇāṁ bhavanti||19-23||
Adhikarana sannipātārśasaḥ sahajārśasaśca lakṣaṇam (24) · Śloka 24
sarvaiḥ sarvātmakānyāhurlakṣaṇaiḥ sahajāni ca |24|
View original
सर्वैः सर्वात्मकान्याहुर्लक्षणैः सहजानि च |२४|
Hide commentary
madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)
sannipātārśasaḥ sahajārśasaśca lakṣaṇamāha– sarvairityādi| sarvairvātajādyarśōbhavairlakṣaṇaiḥ, sarvātmakāni tridōṣajāni; tathā tairēva lakṣaṇaiḥ sahajānyapyāhuḥ, tēṣāmapi tridōṣajatvāt||–
ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)
sannipātārśasaḥ sahajārśasaśca lakṣaṇamāha– sarvairityādi| sarvairvātajādyarśōbhavairlakṣaṇaiḥ sarvātmakāni tridōṣajāni tathā tairēva lakṣaṇaiḥ sahajānyapyāhuḥ, tēṣāmapi tridōṣajatvāt||–
Adhikarana raktārśōlakṣaṇam (24-27) · Śloka 27
raktōlbaṇā gudēkīlāḥ pittākr̥tisamanvitāḥ ||24||
vaṭaprarōhasadr̥śā guñjāvidrumasannibhāḥ |
tē'tyarthaṁ duṣṭamuṣṇaṁ ca gāḍhaviṭkaprapīḍitāḥ ||25||
sravanti sahasā raktaṁ tasya cātipravr̥ttitaḥ |
bhēkābhaḥ pīḍyatē duḥkhaiḥ śōṇitakṣayasambhavaiḥ ||26||
hīnavarṇabalōtsāhō hataujāḥ kaluṣēndriyaḥ |
(vā. ni. a. 7) |
viṭ śyāvaṁ kaṭhinaṁ rūkṣamadhōvāyurna vartatē ||27||
View original
रक्तोल्बणा गुदेकीलाः पित्ताकृतिसमन्विताः ||२४||
वटप्ररोहसदृशा गुञ्जाविद्रुमसन्निभाः |
तेऽत्यर्थं दुष्टमुष्णं च गाढविट्कप्रपीडिताः ||२५||
स्रवन्ति सहसा रक्तं तस्य चातिप्रवृत्तितः |
भेकाभः पीड्यते दुःखैः शोणितक्षयसम्भवैः ||२६||
हीनवर्णबलोत्साहो हतौजाः कलुषेन्द्रियः |
(वा. नि. अ. ७) |
विट् श्यावं कठिनं रूक्षमधोवायुर्न वर्तते ||२७||
Hide commentary
madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)
raktārśōlakṣaṇamāha– raktōlbaṇā ityādi| gudēkīlāḥ kīlavat kīlāḥ arśāṁsi, “haladantāt saptamyāḥ sañjñāyām” (pā. a. 6 pā. 3 sū. 1) ityaluksamāsaḥ| pittākr̥tisamanvitāḥ paittikārśōlakṣaṇayuktāḥ| vidrumasannibhāḥ pravālamaṇivallōhitā ityarthaḥ| tē gāḍhaviṭkaprapīḍitāḥ kaṭhinapurīṣayantritāḥ, duṣṭam āvilam, uṣṇaṁ ca raktaṁ sravanti| tasyēti raktasya, atipravr̥ttitaḥ atikṣayāt, bhēkābhaḥ prāvr̥ṣēṇyavarṣābhvābhaḥ pītacchaviḥ, ‘puruṣaḥ’ iti śēṣaḥ| duḥkhaiḥ rōgaiḥ| śōṇitakṣayasambhavairiti tvakpāruṣyāmlaśītaprārthanāsirāśaithilyaiḥ (su. sū. a. 15) suśrutōktaiḥ| balaṁ sthaulyam, utsāhō harṣaḥ| hataujā hataśaktiḥ| kaluṣēndriya āvilacakṣuḥ, vyākulasarvēndriyō vā| viṭ śyāvamiti viṭśabdō napuṁsakō'pyasti, ētannirdēśādēva| kāśmīrāstu carakē– “viṭ śyāvā kaṭhinā rūkṣā” ityēva paṭhanti| adhōvāyurna vartatē gudēna, pratilōmagatvāt||24-27||
ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)
raktajānyāha– raktōlbaṇā ityādi| gudēkīlāḥ kīlavat kīlā arśāṁsi, tēṣāṁ lakṣaṇamīdr̥śam– pittākr̥tisamanvitāḥ paittikārśōlakṣaṇayuktāḥ| ākr̥tyā ca guñjā raktaguñjā, vidrumaḥ pravālamaṇistatsadr̥śalōhitā ityarthaḥ| tē gāḍhaviṭkaprapīḍitāḥ kaṭhinapurīṣayantritāḥ| atiśayēna duṣṭaṁ raktamuṣṇaṁ ca sravanti| sahasā akasmāt| tasyēti raktasyātipravr̥ttitaḥ pravartanādbhēkābhaḥ prāvr̥ṣēṇyavarṣābhvābhaḥ pītacchaviḥ puruṣaḥ| duḥkhaiḥ rōgaiḥ, śōṇitakṣayasambhavairiti śōṇitakṣayē tvakpāruṣyāmlaśītaprārthanāsirāśaithilyaiḥ suśrutōktaiḥ| balaṁ sthaulyam| utsāhō harṣaḥ| hataujā hataśaktiḥ, kaluṣēndriyō vyākulasarvēndriyaḥ| adhōvāyurna pravartatē gudēna, pratilōmatvāt||24-27||
Adhikarana raktārśasō vātajādibhēdēna lakṣaṇāni (28-30) · Śloka 30
tanu cāruṇavarṇaṁ ca phēnilaṁ cāsr̥garśasām |
kaṭyūrugudaśūlaṁ ca daurbalyaṁ yadi cādhikam ||28||
tatrānubandhō vātasya hēturyadi ca rūkṣaṇam |
śithilaṁ śvētapītaṁ ca viṭ snigdhaṁ guru śītalam ||29||
yadyarśasāṁ ghanaṁ cāsr̥k tantumat pāṇḍu picchilam |
gudaṁ sapicchaṁ stimitaṁ guru snigdhaṁ ca kāraṇam |
ślēṣmānubandhō vijñēyastatra raktārśasāṁ budhaiḥ ||30||
(ca. ci. a. 14) |
View original
तनु चारुणवर्णं च फेनिलं चासृगर्शसाम् |
कट्यूरुगुदशूलं च दौर्बल्यं यदि चाधिकम् ||२८||
तत्रानुबन्धो वातस्य हेतुर्यदि च रूक्षणम् |
शिथिलं श्वेतपीतं च विट् स्निग्धं गुरु शीतलम् ||२९||
यद्यर्शसां घनं चासृक् तन्तुमत् पाण्डु पिच्छिलम् |
गुदं सपिच्छं स्तिमितं गुरु स्निग्धं च कारणम् |
श्लेष्मानुबन्धो विज्ञेयस्तत्र रक्तार्शसां बुधैः ||३०||
(च. चि. अ. १४) |
Hide commentary
madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)
idānīṁ tasyaiva raktārśasō nidānasya raktasya vātādibhēdēna lakṣaṇamāha– tanvityādi| tatrānubandhō vātasyēti vātādiduṣṭasyaiva raktasyārambhakatvānnatu kēvalasya, dōṣatvābhāvāt| śithilamityādinā kaphānubandhasya| nanu, pittānubandhaḥ kutō nōkta iti? ucyatē, raktapittayōḥ prāyaḥ samānaliṅgatvāt| uktaṁ ca pūrvaṁ “raktōlbaṇā gudēkīlāḥ pittākr̥tisamanvitāḥ|” iti||28-30||
ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)
idānīmasyaiva raktārśōnidānasya vātādibhēdēna lakṣaṇamāha– tanvityādi| raktōlbaṇānāmarśasāmasr̥gyadīdr̥śaṁ bhavati– tanu alpaṁ, kaṭyādiṣu śūlam, adhikaṁ ca daurbalyaṁ, tatra raktārśasi vātasyānubandhō jñēyaḥ| yadi ca rūkṣaṇaṁ rūkṣadravyādi hētuḥ kāraṇam| ślēṣmānubandhalakṣaṇamāha– raktōlbaṇānāmarśasāṁ yadi śithilaṁ śvētapītaṁ ca viṭ pravartatē, yadi ca snigdhaṁ guru śītalaṁ tantumatpāṇḍu picchilaṁ ca asr̥kpravartatē, tantumatsūtrākāraṁ, gudamapi picchilārdrastimitaṁ niścalaṁ bhavati, tasmin raktārśasi ślēṣmānubandhō vijñēyaḥ| guru snigdhaṁ ca tatra kāraṇaṁ hētuḥ| nanu pittānubandhaḥ kutō nōktaḥ iti tat ucyatē, raktapittayōḥ prāyaḥ samānaliṅgatvāt| pūrvamuktaṁ ca ``raktōlbaṇā gudēkīlāḥ pittākr̥tisamanvitāḥ'' iti||28-30||
Adhikarana arśasāṁ pūrvarūpam (31-32) · Śloka 32
viṣṭambhō'nnasya daurbalyaṁ kukṣērāṭōpa ēva ca |
kārśyamudgārabāhulyaṁ sakthisādō'lpaviṭkatā ||31||
grahaṇīdōṣapāṇḍvartērāśaṅkā cōdarasya ca |
pūrvarūpāṇi nirdiṣṭānyarśasāmabhivr̥ddhayē ||32||
(ca. ci. a. 14) |
View original
विष्टम्भोऽन्नस्य दौर्बल्यं कुक्षेराटोप एव च |
कार्श्यमुद्गारबाहुल्यं सक्थिसादोऽल्पविट्कता ||३१||
ग्रहणीदोषपाण्ड्वर्तेराशङ्का चोदरस्य च |
पूर्वरूपाणि निर्दिष्टान्यर्शसामभिवृद्धये ||३२||
(च. चि. अ. १४) |
Hide commentary
madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)
pūrvarūpamāha– viṣṭambha ityādi| viṣṭambhō'nnasyēti viṣṭabhyānnasyājīrṇatāgamanam āhārō vā vā viṣṭabdhaḥ āmāśaya ēvāvatiṣṭhatē, vātavaiguṇyāt| daurbalyaṁ hīnaśaktitā| ‘viṣṭambhō'ṅgasya’ iti pāṭhāntarē viṣṭambhō malasya, aṅgasya daurbalyam| yadyapi nidānānantaraṁ pūrvarūpaṁ vaktavyaṁ bhavati, tathā'pi nidānalakṣaṇānantaramatra pūrvarūpaṁ; nidānaliṅgayōścikitsāṅgatamatvapratipādanārthaṁ tayōḥ pūrvamabhidhānam; athavā'vaśyavaktavyānāṁ kāmacārādabhidhānamiti| ēvamanyatrāpi vyatikramē draṣṭavyam| kukṣērāṭōpō ‘guḍaguḍāśabdaḥ’ iti cakraḥ, ‘tanatanī’ iti guṇākaraḥ; ‘rujāpūrvakaḥ kṣōbhaḥ’ iti gadādharaḥ, purīṣavr̥ddhilakṣaṇē ca ‘āṭōpam ādhmānam’ iti vivr̥tavān; ētacca na sarvatra, gulmapūrvarūpē āṭōpādhmānayōrubhayōrapi pāṭhāt| udgārabāhulyamadhōniruddhasya vāyōrūrdhvagamanāt| sakthisādō jaṅghāvasādaḥ| grahaṇīdōṣapāṇḍvartēḥ grahaṇīdōṣayuktapāṇḍurōgasya udarasya cāśaṅkā, tēṣāṁ lakṣaṇadarśanāt| ‘grahaṇīdōṣapāṇḍvartiḥ’ iti pāṭhāntarē grahaṇīdōṣasya pāṇḍōḥ pāṇḍurōgasya cārtiḥ pīḍā syāt| abhivr̥ddhayē utpattyarthamiti||31-32||
ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)
viṣṭambhō'nnasyētyādi| viṣṭambhō'nnasya ajīrṇatāgamanam, āhārō vā viṣṭabdha āmāśaya ēvāvatiṣṭhatē, vātavaiguṇyāt| daurbalyaṁ hīnaśaktitā| viṣṭambhō'ṅgasyēti pāṭhāntarē viṣṭambhō malasya, aṅgasya daurbalyam| kukṣērāṭōpaḥ guḍaguḍāśabda iti cakraḥ, talatala iti guṇākaraḥ, rujāpūrvakaḥ kṣōbha iti gadādharaḥ, purīṣavr̥ddhilakṣaṇē āṭōpaḥ ādhmānamiti mādhavaḥ| udgārabāhulyaṁ adhōniruddhasya vāyōrūrdhvagatatvāt| sakthisādō jaṅghāvasādaḥ, alpaviṭkatā alpapurīṣatvam| grahaṇīrōgapāṇḍvartērāśaṅkēti grahaṇīrōgayuktasya pāṇḍurōgōdarasya cāśaṅkā, ētēṣāṁ lakṣaṇadarśanāt| grahaṇīrōgapāṇḍvartiriti pāṭhāntarē grahaṇīrōgasya pāṇḍōḥ pāṇḍurōgasya cārtiḥ pīḍā syāditi||31-32||
Adhikarana arśasāṁ samutpattau vātādīnāṁ sarvēṣāmēva prakōpaḥ (33-34) · Śloka 34
pañcātmā mārutaḥ pittaṁ kaphō gudavalitrayam |
sarva ēva prakupyanti gudajānāṁ samudbhavē ||33||
tasmādarśāṁsi duḥkhāni bahuvyādhikarāṇi ca |
sarvadēhōpatāpīni prāyaḥ kr̥cchratamāni ca ||34||
(ca. ci. a. 14) |
View original
पञ्चात्मा मारुतः पित्तं कफो गुदवलित्रयम् |
सर्व एव प्रकुप्यन्ति गुदजानां समुद्भवे ||३३||
तस्मादर्शांसि दुःखानि बहुव्याधिकराणि च |
सर्वदेहोपतापीनि प्रायः कृच्छ्रतमानि च ||३४||
(च. चि. अ. १४) |
Hide commentary
madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)
nanu, gudadēśaduṣṭyā gudajasyōtpādāt kathaṁ sarvadēhē kr̥śatvakr̥ṣṇatvādirūpā duṣṭirityata āha– pañcātmētyādi| pañcātmā pañcasvarūpaḥ, prāṇāpānasamānōdānavyānabhēdāt; iti tēṣāṁ sthānāni| ēvaṁ liṅgavipariṇāmāt pañcātmakatvaṁ pittē'pi yōjyaṁ, pittaṁ hyālōcakarañjakasādhakapācakabhrājakabhēdādbhinnam| ēvaṁ kaphō'pi pañcātmā, hr̥dayāmāśayajihvāśiraḥsandhiṣu kramēṇāvalambakaklēdakabōdhakatarpakaślēṣmakabhēdāt| yadāha gautamaḥ– “ślēṣmā tu pañcavidhōraḥsthaḥ klēdakādisvakarmaṇā| kaphadhāmnāṁ ca sarvēṣāṁ yat karōtyavalambanam|| atō'valambakaḥ, ślēṣmā yastvāmāśayasaṁśritaḥ| klēdakaḥ sō'nnasaṅghātaklēdanād, rasabōdhanāt|| bōdhakō rasanāsthastu, śiraḥsaṁsthō'kṣitarpaṇāt| tarpakaḥ, ślēṣmakaḥ samyak ślēṣaṇāt sandhiṣu sthitaḥ||” iti| gudavalītrayasya ca prakōpō vikr̥tatvaṁ, sannidhānasyāpyabhāvāt, valīduṣṭēraprāptēśca| sarva ēvēti uktamārutādaya ēvēti| tasmādityādi| bahuvyādhikarāṇīti jaṭharāgnimāndyādyupadravakarāṇi| prāyaḥ kr̥cchratamānīti prāyōgrahaṇādasādhyāni sukhasādhyānyapi||33-34||
ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)
nanu, gudadēśaduṣṭyā gudajasyōtpādāt kathaṁ sarvadēhē kr̥śatvādirūpā duṣṭirityāha– pañcātmētyādi| gudajānāṁ samudbhavē sambhavē ētē sarva ēvōktasvarūpā vātādayaḥ prakupyanti| pañcātmā pañcasvarūpaḥ, prāṇāpānasamānōdānavyānabhēdāt| tēṣāṁ sthānāni– “hr̥di prāṇō gudē'pānaḥ samānō nābhisaṁsthitaḥ| udānaḥ kaṇṭhadēśē ca vyānaḥ sarvaśarīragaḥ”iti| ēvaṁ pañcātmā vāyuḥ kathyatē “yō'nilō vaktrasañcārī sa prāṇō nāma dēhadhr̥k| sō'nnaṁ pravēśayatyantaḥ prāṇāṁścaivāvalambatē|| kupitaḥ kurutē cāpi hikkāśvāsādikān gadān| udānō nāma yastūrdhvamupaiti pavanōttamaḥ|| tēna bhāṣitagītādiviśēṣaścābhivartatē| ūrdhvajatrugatān rōgān karōti kupitaśca saḥ|| āmapakvāśayacaraḥ samānō'gnisahāyavān| annaṁ pacati tajjāṁśca vikārān pravyanakti saḥ|| gulmāgnisādātīsārānpraduṣṭaśca karōti saḥ| pakvāśayāśrayō'pānaḥ kālē karṣati cāpyadhaḥ| vātamūtrapurīṣāṇi śukragarbhārtavāni ca| krudghaśca kurutē rōgān ghōrānvastigudāśrayān|| sarvadēhasarō vyānō rasasaṁvāhanōdyataḥ| svēdāsr̥ksrāvaṇaścāpi pañcadhā cēṣṭayatyapi|| kruddhaśca kurutē rōgān prāyaśaḥ sarvadēhagān| śukradōṣāḥ pramēhāśca vyānāpānaprakōpajāḥ|| yugapat kupitāścāmī dēhaṁ bhindyurasaṁśayam”iti| pañcātmā vāyuḥ ‘rajōguṇamayaḥ sūkṣmaḥ śītō rūkṣō laghuścalaḥ’ iti| ēvaṁ pañcātmakatvaṁ pittē yōjyam, ālōcakarañjakasādhakapācakabhrājakabhēdāt;”pācakaṁ bhrājakaṁ caiva rañjakālōcakē tathā| sādhakaṁ cēti pañcaiva pittanāmānyanukramāt|| svāśayē pācakaṁ pittamagnirūpaṁ tilōnmitam| bhrājakaṁ kāntidaṁ yattu lēpābhyaṅgādipācakam|| rañjakaṁ tu yakr̥tplīhōstadrasaṁ śōṇitaṁ vrajēt| ālōcakaṁ sthitaṁ nētrē rūpadarśanakāri tat|| sādhakaṁ hr̥dayē tiṣṭhēnmēdhāprajñākaraṁ ca tat| pittamuṣṇaṁ dravaṁ pītaṁ nīlaṁ sattvaguṇōttaram|| kaṭutiktarasaṁ jñēyaṁ vidagdhaṁ cāmlatāṁ vrajēt” iti| tēṣāṁ sthānāni ālōcakaṁ nētrayōḥ, rañjakaṁ yakr̥tplīhnōḥ, sādhakaṁ hr̥di, pācakaṁ pakvāmāśayayōrmadhyē, bhrājakaṁ tvaci| ēvaṁ kaphō'pi pañcātmā, ālambakaklēdakabōdhakatarpakaślēṣmakabhēdāt| tēṣāṁ sthānāni| yadāha gautamaḥ– “ślēṣmā pañcavidhastatra trikasaṁsthaḥ svavīryataḥ| hr̥dayasthaḥ svavīryācca tata ēvāmbukarmaṇā|| kaphadhāmnāmaśēṣāṇāṁ yatkarōtyavalambanam| atō'valambakaḥ ślēṣmā yastvāmāśayasaṁsthitaḥ|| klēdakaḥ sō'nnasaṅghātaklēdanādrasabōdhanāt| bōdhakō rasanāsyastu śiraḥsaṁsthō'kṣitarpaṇāt|| tarpakaḥ ślēṣmakaḥ sandhēḥ ślēṣaṇātsandhisaṁsthitaḥ| uraḥkaṇṭhaḥśiraḥsandhiparvāṇyāmāśayō rasaḥ| mēdō ghrāṇaṁ ca jihvā ca kaphasthānamurō bhr̥śam”iti| ēvaṁ dōṣatrayāṇāṁ pañcātmakatvaṁ siddham| pañcātmānō dōṣāstrayaḥ gudavalitrayaṁ ca gudajānāṁ samudbhavē sarva ēva prakupyanti, gudavalitrayasya prakōpō vikr̥tatvaṁ pravahaṇādisvakāryākartr̥tvam| anyē tu gudavalītraya iti paṭhanti vyākhyānayanti ca– sarvē dōṣā gudavalītrayē kupyanti| tannātiyuktaṁ, prāṇōdānayōstatrāsannidhānāt| anyē vyākhyānayanti– gudavalītrayē gudajānāṁ samudbhavē utpattau sati sarva ēva dōṣāḥ prakupyantīti| tasmādarśāṁsi duḥkhapradāni bahuvyādhikarāṇi jaṭharāgnimāndyādyupadravakarāṇi| ataḥ sarvaśarīratāpīni| prāyaḥ kr̥cchratamānīti prāyōgrahaṇādasādhyāni| suśrutastu– “sarvāḥ syurvalayō yēṣāṁ durnāmabhirupadrutāḥ| tābhistu prahitō vāyurapānaḥ sannivartatē|| tatō vyānēna saṅgamya jyōtirgr̥hṇāti dēhinām|” iti||33-34||
Adhikarana arśasāṁ sādhyāsādhyatvādivicāraḥ (35-37) · Śloka 37
bāhyāyāṁ tu valau jātānyēkadōṣōlbaṇāni ca |
arśāṁsi sukhasādhyāni na cirōtpatitāni ca ||35||
dvandvajāni dvitīyāyāṁ valau yānyāśritāni ca |
kr̥cchrasādhyāni tānyāhuḥ parisaṁvatsarāṇi ca ||36||
sahajāni tridōṣāṇi yāni cābhyantarāṁ valim |
jāyantē'rśāṁsi saṁśritya tānyasādhyāni nirdiśēt ||37||
(ca. ci. a. 14) |
View original
बाह्यायां तु वलौ जातान्येकदोषोल्बणानि च |
अर्शांसि सुखसाध्यानि न चिरोत्पतितानि च ||३५||
द्वन्द्वजानि द्वितीयायां वलौ यान्याश्रितानि च |
कृच्छ्रसाध्यानि तान्याहुः परिसंवत्सराणि च ||३६||
सहजानि त्रिदोषाणि यानि चाभ्यन्तरां वलिम् |
जायन्तेऽर्शांसि संश्रित्य तान्यसाध्यानि निर्दिशेत् ||३७||
(च. चि. अ. १४) |
Hide commentary
madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)
uktavātādyarśasāṁ sādhyatvādikamāha– bāhyāyāmityādi| na cirōtpatitānīti anatikrāntasaṁvatsarāṇi| parisaṁvatsarāṇīti parigatō'tikrāntaḥ saṁvatsarō yaistāni tathā| yāni tu bāhyavalijātāni dvidōṣōlbaṇāni tāni kr̥cchrāṇi, tridōṣajāni yāpyānītyuktam; ēvaṁ dvitīyāyāmēkadōṣōlbaṇāni kr̥cchrāṇi, dvidōṣōlbaṇāni yāpyāni, tridōṣōlbaṇānyasādhyāni; ēvaṁ tr̥tīyāyāmēkadōṣōlbaṇāni yāpyāni, śēṣāṇyasādhyāni| yadyāpyaṁ pratyākhyēyaṁ vā taddōṣavalibhēdē'pyasādhyamēva; yaduktaṁ carakēṇa– “nāsādhyaḥ sādhyatāṁ yāti sādhyō yāti tvasādhyatām|” (ca. ni. a. 8) iti||35-37||
ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)
sukhasādhyānyāha– bāhyāyāmityādi| na cirōtpatitānīti anatikrāntasaṁvatsarāṇi| kr̥cchrasādhyānyāha– dvandvajāni dvitīyāyāṁ valau yānyarśāṁsi kr̥cchrasādhyāni tānyāhuḥ| parisaṁvatsarāṇi ca parigatō'tikrāntaḥ saṁvatsarō yaistāni kr̥cchrasādhyāni yāpyānītyarthaḥ| asādhyānyāha– sahajānītyādi| yāni sahajāni tānyasādhyāni, tathā tridōṣajānyuttarakālajānyapi, yānyabhyantaraṁ valiṁ saṁśritya jāyanta” ityanvayaḥ| tatrāpi viśēṣaḥ kathyatē– yāni tu bāhyavalijātāni dvidōṣōlbaṇāni tāni kr̥cchrāṇi, tridōṣāṇi yāpyānītyuktam; ēvaṁ dvitīyāyāmēkadōṣōlbaṇāni kr̥cchrāṇi tridōṣōlbaṇāni asādhyāni; ēvaṁ tr̥tīyāyāṁ ēkadōṣōlbaṇāni yāpyāni śēṣāṇyasādhyāni||35-37||
Adhikarana yāpyārśōlakṣaṇam (38) · Śloka 38
śēṣatvādāyuṣastāni catuṣpādasamanvitē |
yāpyantē dīptakāyāgnēḥ pratyākhyēyānyatō'nyathā ||38||
(ca. ci. a. 14) |
View original
शेषत्वादायुषस्तानि चतुष्पादसमन्विते |
याप्यन्ते दीप्तकायाग्नेः प्रत्याख्येयान्यतोऽन्यथा ||३८||
(च. चि. अ. १४) |
Hide commentary
madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)
asādhyō hi dvividhō yāpyapratyākhyēyabhēdāt, tatra yadyāyuḥśēṣō'sti catuṣpādasampattiśca tadā yāpyatvamanyathā pratyākhyēyatvamityāha– śēṣatvādityādi| catuṣpādasamanvitē ‘arśōrōgiṇi’ iti śēṣaḥ| samanvita iti bhāvē ktaḥ, tēna ‘catuṣpādasamanvayē sati’ iti cakraḥ||38||
ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)
asādhyasya yāpyapratyākhyēyabhēdēna dvaividhyamāha– śēṣatvādityādi| yadyāyuṣaḥ śēṣō'sti tadā catuṣpādasamanvitē tānyarśāṁsi yāpyantē ‘ rōgiṇam’ iti śēṣaḥ| kīdr̥śē rōgiṇi? dīptakāyāgnau, punaḥ kīdr̥śē? catuṣpādasamanvitē; atō'nyathā viparītāni pratyākhyēyāni asādhyāni| pādacatuṣṭayaṁ yathā– rōgī bhiṣak, paricāraka auṣadhaṁ ca| yadā rōgī bhiṣagvākyakr̥dāḍhyō jitēndriyaḥ, vaidyaḥ śāstrē karmaṇi kuśalō nirlōbhaḥ satyadharmaparaśca, paricāraka āptaḥ kulīnō'nalasaḥ āturacchandānuvartī ca, auṣadhaṁ navaṁ rasavīryādisampannaṁ ca| taduktam– “vaidyō vyādhyupasr̥ṣṭaśca bhēṣajaṁ paricārakaḥ| ētē pādāścikitsāyāḥ karmasādhanahētavaḥ| tattvādhigataśāstrārthō dr̥ṣṭakarmā svayaṅkr̥tī| laghuhastaḥ śuciḥ śūraḥ sajjōpaskr̥tabhēṣajaḥ|| pratyutpannamatirdhīmān vyavasāyī viśāradaḥ| satyadharmaparō yaśca sa bhiṣakpāda ucyatē|| āyuṣmān sattvavān sādhyō dravyavānātmavānapi| ucyatē vyādhitaḥ pādō vaidyavākyakr̥dāstikaḥ|| praśastadēśasambhūtaṁ praśastē'hani cōddhr̥tam| alpamātraṁ mahāvīryaṁ gandhavarṇarasānvitam|| dōṣaghnamaglānikaramavikāri viparyayē| samīkṣya kālē dattaṁ ca bhēṣajaṁ pāda ucyatē|| snigdhō'jugupsurbalavān yuktō vyādhitarakṣaṇē| vaidyavākyakr̥daśrāntaḥ pādaḥ paricaraḥ smr̥taḥ” iti| ēṣā catuṣpādasampattiḥ sā cāyuṣaḥ śēṣatvādghaṭatē||38||
Adhikarana arśasāmupadravādasādhyatvam (39-41) · Śloka 41
hastē pādē mukhē nābhyāṁ gudē vr̥ṣaṇayōstathā |
śōthō hr̥tpārśvaśūlaṁ ca yasyāsādhyō'rśasō hi saḥ ||39||
hr̥tpārśvaśūlaṁ sammōhaśchardiraṅgasya rugjvaraḥ |
tr̥ṣṇā gudasya pākaśca nihanyurgudajāturam ||40||
(ca. ci. a. 14) |
tr̥ṣṇā arōcakaśūlārtamatiprasrutaśōṇitam |
śōthātisārasaṁyuktamarśāṁsi kṣapayanti hi ||41||
(su. sū. a. 33) |
View original
हस्ते पादे मुखे नाभ्यां गुदे वृषणयोस्तथा |
शोथो हृत्पार्श्वशूलं च यस्यासाध्योऽर्शसो हि सः ||३९||
हृत्पार्श्वशूलं सम्मोहश्छर्दिरङ्गस्य रुग्ज्वरः |
तृष्णा गुदस्य पाकश्च निहन्युर्गुदजातुरम् ||४०||
(च. चि. अ. १४) |
तृष्णा अरोचकशूलार्तमतिप्रस्रुतशोणितम् |
शोथातिसारसंयुक्तमर्शांसि क्षपयन्ति हि ||४१||
(सु. सू. अ. ३३) |
Hide commentary
madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)
upadravādasādhyatvamāha– hastē ityādi| hastapādādiśōthō militō'sādhyalakṣaṇam| atra hr̥tpārśvaśūlasammōhādi vyastaṁ samastaṁ vā||39-41||
ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)
athōpadravādasādhyatvamāha– hasta ityādi| yasya hastapādādiṣu śvayathuḥ syāt hr̥tpārśvaśūlaṁ ca sa arśasō'rśōrōgī asādhyaḥ| asādhyasya lakṣaṇamāha– hr̥dityādi| hr̥tpārśvaśūlaṁ sammōhaśca; tathā hr̥tpārśvādi samastaṁ vyastaṁ ca, aṅgasya ruk pīḍā, gudamuṣkayōḥ pākaśca, gudajāni arśāṁsi, taṁ naraṁ ghnantītyarthaḥ| raktārśō'sādhyatvamāha– tr̥ṣṇētyādi| atiprasrutaśōṇitaṁ tr̥ṣṇārōcakādyupadravayuktaṁ puruṣamarśāṁsi kṣapayanti nāśayanti, hi pādapūraṇē||39-41||
Adhikarana mēḍhrajādīnāmarśasāṁ lakṣaṇam (42) · Śloka 42
mēḍhrādiṣvapi vakṣyantē yathāsvaṁ, nābhijāni ca |
gaṇḍūpadāsyarūpāṇi picchilāni mr̥dūni ca ||42||
(vā. ni. a. 7) |
View original
मेढ्रादिष्वपि वक्ष्यन्ते यथास्वं, नाभिजानि च |
गण्डूपदास्यरूपाणि पिच्छिलानि मृदूनि च ||४२||
(वा. नि. अ. ७) |
Hide commentary
madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)
atha mēḍhrajādīnāṁ svarūpamāha– mēḍhrādiṣvityādi| mēḍhrādiṣvapi vakṣyantē yathāsvamityantēna chēdaḥ| tēna ‘nāsārśa’ ityādivyapadēśaḥ| gaṇḍūpadāsyarūpāṇi kiñculakamukhasadr̥śāni||42||
ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)
sthānāntarēṣvanyānyapyarśāṁsyāha– mēḍhrādiṣvityādi| māṁsāṅkuratvādēṣāmarśasāṁ vyapadēśaḥ, sarṣapādiṣu snēhēṣu tailavyapadēśavat| mēḍhraḥ śēphaḥ, ādiśabdāccakṣurnāsādīni| yathāsvaṁ yathāsthānam| nābhijāni tu gaṇḍūpadāsyarūpāṇi kiñculamukhasadr̥śāni ākr̥tyētyarthaḥ| tāni picchilāni mr̥dūni ca bhavanti||42||
Adhikarana carmakīlasamprāptiḥ (43) · Śloka 43
vyānō gr̥hītvā ślēṣmāṇaṁ karōtyarśastvacō bahiḥ |
kīlōpamaṁ sthirakharaṁ carmakīlaṁ tu tadviduḥ ||43||
(vā. ni. a. 7) |
View original
व्यानो गृहीत्वा श्लेष्माणं करोत्यर्शस्त्वचो बहिः |
कीलोपमं स्थिरखरं चर्मकीलं तु तद्विदुः ||४३||
(वा. नि. अ. ७) |
Hide commentary
madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)
carmakīlasamprāptimāha– vyāna ityādi| vyānō vāyuḥ, “ētacca gudauṣṭhadēśa ēva nānyatra iti kārtikakuṇḍādayaḥ”||43||
ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)
carmakīlasamprāptimāha– vyāna ityādi| vyānō vāyuḥ, kaphaṁ gr̥hītvā saṅgr̥hya, tvacō bahiḥ kīlasadr̥śamarśaḥ kuryāt, sthiraṁ niścalaṁ, taṁ carmakīlaṁ prāhuḥ| tvacō bahiriti gudauṣṭhaṁ parityajyētyarthaḥ, tatra tvarśasāmēva sambhavatvāt; ētacca gudōṣṭhadēśa ēva nānyatrēti kārtikakuṇḍādayaḥ||43||
Adhikarana carmakīlasya vātajādibhēdēna lakṣaṇāni (44) · Śloka 44
vātēna tōdapāruṣyaṁ pittādasitavaktratā |
ślēṣmaṇā snigdhatā cāsya grathitatvaṁ savarṇatā ||44||
(vā. ni. a. 7) |
View original
वातेन तोदपारुष्यं पित्तादसितवक्त्रता |
श्लेष्मणा स्निग्धता चास्य ग्रथितत्वं सवर्णता ||४४||
(वा. नि. अ. ७) |
Hide commentary
madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)
tasyaiva vātādibhēdēna lakṣaṇamāha– vātēnētyādi| savarṇatā gātrasavarṇatā|44||
ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)
tasyaiva vātādilakṣaṇamāha– vātēnētyādi| vātēna tōdaḥ pīḍāviśēṣaḥ, pāruṣyaṁ paruṣatā; pittāt asitaṁ kiñcitkr̥ṣṇaṁ vaktraṁ ca; ślēṣmaṇā snigdhatā, granthisādr̥śyaṁ savarṇatā gātrasamānavarṇatā| dōṣāḥ prakupitā mēḍhramāṁsaśōṇitē pradūṣya kaṇḍūḥ kurvanti, tataḥ kaṇḍūyatāṁ kṣatam| “tasmin kṣatē prarōhāḥ syurmāṁsajā rudhirasravāḥ| vināśayanti śēphaṁ tē ghnanti puṁstvaṁ ca satvaram” iti| śēphō mēḍhraṁ, puṁstvaṁ śukram| “tathā yōnau ca tē duṣṭā gaṇḍūpadamukhākr̥tīn|| durgandhānsukumārāṁśca picchilān janayanti hi”iti| māṁsāṅkurāniti śēṣaḥ| cakārādyōnērārtavaṁ ca ghnanti| “tairēvōrdhvagatairdōṣaiḥ karṇajārśastu jāyatē| bādhiryaṁ śūlamatyugraṁ satataṁ karṇapūtitā|| nētrajēṣu jalasrāvō vēdanā cāpyadarśanam| aśrūṇāṁ jāyatē vartmā'varōdhō'rśassu santatam|| ghrāṇajēṣu pratiśyāyaḥ kr̥cchrōcchvāsaḥ śirōvyathā| kṣavathuḥ pūtivaktraṁ ca vākyaṁ syādanunāsikam|| mukhārśassu ca kaṇṭhauṣṭhatālumadhyaikajanmasu| syāddhi gadgadavākyatvaṁ rasājñānaṁ mukhāmayāḥ||” iti||44||
Adhikarana puṣpikā · Śloka 5
iti śrīmādhavakaraviracitē mādhavanidānē'rśōnidānaṁ samāptam ||5||
View original
इति श्रीमाधवकरविरचिते माधवनिदानेऽर्शोनिदानं समाप्तम् ||५||
Hide commentary
madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)
iti śrīvijarakṣitakr̥tāyāṁ madhukōśavyākhyāyāmarśōnidānaṁ samāptam||5||
ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)
iti śrīvaidyavācaspatikr̥tē ātaṅkadarpaṇē rugviniścayavyākhyāyāmarśōnidānam||5||