Adhikarana ਅਰ੍ਸ਼ਸਾਂ ਸਡ੍ਭੇਦਾਃ (੧) · Śloka ੧
ਅਥਾਰ੍ਸ਼ੋਨਿਦਾਨਮ੍ |
ਪਥਗ੍ਦੋਸੈਃ ਸਮਸ੍ਤੈਸ਼੍ਚ ਸ਼ੋਣਿਤਾਤ੍ ਸਹਜਾਨਿ ਚ |
ਅਰ੍ਸ਼ਾਂਸਿ ਸਟ੍ਪ੍ਰਕਾਰਾਣਿ ਵਿਦ੍ਯਾਦ੍ਗੁਦਵਲਿਤ੍ਰਯੇ ||੧||
View original
अथार्शोनिदानम् |
पृथग्दोषैः समस्तैश्च शोणितात् सहजानि च |
अर्शांसि षट्प्रकाराणि विद्याद्गुदवलित्रये ||१||
Hide commentary
ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)
ਅਤੀਸਾਰਗ੍ਰਹਣ੍ਯਰ੍ਸ਼ਸਾਂ ਪਰਸ੍ਪਰਾਨੁਬਨ੍ਧਿਤ੍ਵਾਦਤੀਸਾਰਗ੍ਰਹਣ੍ਯਨਨ੍ਤਰਮਰ੍ਸ਼ ਉਚ੍ਯਤੇ– ਪਥਗਿਤ੍ਯਾਦਿ| ‘ਅਰਿਵਤ੍ ਪ੍ਰਾਣਾਨ੍ ਸ਼ਣਾਤਿ ਹਿਨਸ੍ਤੀਤ੍ਯਰ੍ਸ਼ਃ’ ਇਤਿ ਪਸੋਦਰਾਦਿਪਾਠਾਨ੍ਨਿਰੁਕ੍ਤਿਮਾਹੁਃ| ਸਹਜਾਨੀਤਿ ਸਹ ਸ਼ਰੀਰੇਣ ਜਾਤਾਨਿ, ਗੁਦਵਲ੍ਯਾਰਮ੍ਭਕਬੀਜਭਾਗਸ੍ਯ ਦੋਸਦੂਸਿਤਤ੍ਵਾਤ੍| ਅਤ੍ਰ ਦ੍ਵਨ੍ਦ੍ਵਜਾਨਿ ਪ੍ਰਕਤਿਸਮਸਮਵਾਯਾਰਬ੍ਧਤ੍ਵਾਨ੍ਨ ਪਥਗ੍ਗਣਿਤਾਨਿ| ਉਕ੍ਤਂ ਹਿ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤੇ– “ਅਰ੍ਸ਼ਃਸੁ ਦਸ਼੍ਯਤੇ ਰੂਪਂ ਯਦਾ ਵੈ ਦੋਸਯੋਰ੍ਦ੍ਵਯੋਃ| ਸਂਸਰ੍ਗਂ ਤਂ ਵਿਜਾਨੀਯਾਤ੍ ਸਂਸਰ੍ਗਃ ਸਡ੍ਵਿਧਸ਼੍ਚ ਸਃ||” (ਸੁ. ਨਿ. ਅ. ੨) ਇਤਿ| ਸਡ੍ਵਿਧਤ੍ਵਂ ਚਾਤ੍ਰ ਸਂਸਰ੍ਗਸ੍ਯ ਵਾਤਾਦਿਭਿਰ੍ਯੁਗ੍ਮੈਸ੍ਤ੍ਰਯਃ ਸਂਸਰ੍ਗਾਃ, ਤੈਰੇਵ ਰਕ੍ਤਯੋਗਾਦਪਰੇ ਤ੍ਰਯ ਇਤਿ| ਸਨ੍ਨਿਪਾਤਜਂ ਤ੍ਵੇਕੈਕਦੋਸਜੇਸ੍ਵਦਸ੍ਟਸ੍ਯਾਸਾਧ੍ਯਤ੍ਵਸ੍ਯ ਯੋਗਾਦ੍ਵਿਕਤਿਵਿਸਮਸਮਵਾਯਾਰਬ੍ਧਮਿਤਿ ਸਙ੍ਖ੍ਯਯਾ ਪਥਗ੍ਗਣਿਤਮ੍| ਗੁਦਵਲਿਤ੍ਰਯ ਇਤਿ ਅਰ੍ਧਪਞ੍ਚਾਙ੍ਗੁਲਮਾਨਂ ਗੁਦਂ, ਤਸ੍ਯਾਵਯਵਭੂਤਾਸ੍ਤਿਸ੍ਰੋ ਵਲਯ ਉਪਰ੍ਯੁਪਰਿ ਵ੍ਯਵਸ੍ਥਿਤਾਃ ਸ਼ਙ੍ਖਾਵਰ੍ਤਨਿਭਾਃ ਪ੍ਰਵਾਹਣੀਵਿਸਰ੍ਜਨੀਸਂਵਰਣੀਨਾਮਿਕਾਃ; ਤਤ੍ਰ ਗੁਦੌਸ੍ਠਮਰ੍ਧਾਙ੍ਗੁਲਂ, ਤਦੂਰ੍ਧ੍ਵਮਙ੍ਗੁਲਮਾਨਾ ਪ੍ਰਥਮਾਵਲੀ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤੇਨ (ਸੁ. ਨਿ. ਅ. ੨) ਨਿਰ੍ਦਿਸ੍ਟਾ; ਭੋਜੇਪ੍ਯੁਕ੍ਤਮ੍– “ਰੋਮਾਨ੍ਤੇਭ੍ਯੋ ਯਵਾਧ੍ਯਰ੍ਧਂ ਗੁਦੌਸ੍ਠਂ ਪਰਿਚਕ੍ਸਤੇ| ਗੁਦੌਸ੍ਠਾਦਙ੍ਗੁਲਂ ਚੈਕਂ ਪ੍ਰਥਮਾਂ ਤਾਂ ਵਲੀਂ ਵਿਦੁਃ|| ਸਾਰ੍ਧੈਕਾਙ੍ਗੁਲਮਾਨੇਨ ਤਦਨ੍ਯੇਪਿ ਪ੍ਰਕੀਰ੍ਤਿਤੇ||” ਇਤਿ ਸਾਰ੍ਧਾਙ੍ਗੁਲਮਾਨਾ ਦ੍ਵਿਤੀਯਾ ਤਤੀਯਾ ਚੇਤਿ||੧||
ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)
ਅਤੀਸਾਰਗ੍ਰਹਣ੍ਯਰ੍ਸ਼ਸਾਂ ਪਰਸ੍ਪਰਾਨੁਬਨ੍ਧਿਤ੍ਵਾਦਤੀਸਾਰਗ੍ਰਹਣ੍ਯੋਰਨਨ੍ਤਰਮਰ੍ਸ਼ ਉਚ੍ਯਤੇ– ਪਥਗਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਰਿਵਤ੍ ਪ੍ਰਾਣਾਨ੍ ਹਿਂਸਨ੍ਤਿ ਇਤ੍ਯਰ੍ਸ਼ਾਂਸਿ| ਤਾਨਿ ਚ ਸਟ੍ਪ੍ਰਕਾਰਾਣਿ ਭਵਨ੍ਤਿ| ਪਥਗ੍ਦੋਸੈਰ੍ਵਾਤਾਦਿਭਿਃ ਤ੍ਰੀਣਿ, ਸਮਸ੍ਤੈਰ੍ਦੋਸੈਃ ਏਕਂ, ਸ਼ੋਣਿਤੇਨ ਚੈਕਮ੍, ਏਕਂ ਸਹਜਮਿਤ੍ਯੇਵਂ ਸਡਰ੍ਸ਼ਾਂਸਿ| ਤਤ੍ਰ ਸਹਜਾਨਿ ਸਹ ਸ਼ਰੀਰੇਣ ਜਾਤਾਨਿ, ਗੁਦਵਲ੍ਯਾਰਮ੍ਭਕਬੀਜਭਾਗਸ੍ਯ ਦੋਸਦੂਸਿਤਤ੍ਵਾਤ੍, ਕੁਲਜਾਨੀਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਅਤ੍ਰ ਦ੍ਵਨ੍ਦ੍ਵਜਾਨਿ ਪ੍ਰਕਤਿਸਮਸਮਵਾਯਾਰਬ੍ਧਤ੍ਵਾਨ੍ਨ ਪਥਗ੍ਗਣਿਤਾਨਿ| ਉਕ੍ਤਂ ਹਿ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤੇ– “ਅਰ੍ਸ਼ਃਸੁ ਦਸ਼੍ਯਤੇ ਰੂਪਂ ਯਦਾ ਵੈ ਦੋਸਯੋਰ੍ਦ੍ਵਯੋਃ| ਸਂਸਰ੍ਗਂ ਤਂ ਵਿਜਾਨੀਯਾਤ੍ ਸਂਸਰ੍ਗਃ ਸਡ੍ਵਿਧਸ਼੍ਚ ਸਃ” ਇਤਿ| ਸਡ੍ਵਿਧਤ੍ਵਂ ਚਾਤ੍ਰ ਸਂਸਰ੍ਗਸ੍ਯ ਵਾਤਾਦਿਯੁਗ੍ਮੈਸ੍ਤ੍ਰਯਃ ਸਂਸਰ੍ਗਾਃ, ਤੈਰੇਵ ਰਕ੍ਤਯੋਗਾਦਪਰੇ ਤ੍ਰਯ ਇਤਿ| ਤ੍ਰਿਦੋਸਜਂ ਤੁ ਵਿਕਤਿਵਿਸਮਸਮਵਾਯਾਰਬ੍ਧਤ੍ਵੇਨਾਸਾਧ੍ਯਤ੍ਵਾਤ੍ਸਙ੍ਖ੍ਯਯਾ ਪਥਗ੍ਗਣਿਤਮ੍| ਗੁਦਵਲਿਤ੍ਰਯ ਇਤਿ ਅਰ੍ਧਪਞ੍ਚਾਙ੍ਗੁਲਮਾਨਂ ਗੁਦਂ, ਤਸ੍ਯਾਵਯਵਭੂਤਾਸ੍ਤਿਸ੍ਰੋ ਵਲਯ ਉਪਰ੍ਯੁਪਰਿ ਵ੍ਯਵਸ੍ਥਿਤਾਃ ਸ਼ਙ੍ਖਾਵਰ੍ਤਨਿਭਾਃ ਪ੍ਰਵਾਹਣੀਵਿਸਰ੍ਜਨੀਸਂਵਰਣੀਨਾਮਿਕਾਃ, ਤਤ੍ਰ ਗੁਦੋਸ੍ਠਮਰ੍ਧਾਙ੍ਗੁਲਂ, ਤਦੂਰ੍ਧ੍ਵਮਙ੍ਗੁਲਦ੍ਵਯਪ੍ਰਮਾਣਾ ਪ੍ਰਥਮਾਵਲਿ, ਦ੍ਵਿਤੀਯਾ ਸਾਰ੍ਧੈਕਾਙ੍ਗੁਲਾ, ਤਤੀਯਾਪਿ ਸਾਰ੍ਧੈਕਾਙ੍ਗੁਲਾ, ਏਵਂ ਸਾਰ੍ਧਪਞ੍ਚਾਙ੍ਗੁਲਗੁਦਂ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤੇਨ ਨਿਰ੍ਦਿਸ੍ਟਮ੍| ਭੋਜੇਨਾਪ੍ਯੁਕ੍ਤਮ੍– “ਰੋਮਾਨ੍ਤੇਭ੍ਯੋ ਯਵਾਧ੍ਯਰ੍ਧਂ ਗੁਦੌਸ੍ਠਂ ਪਰਿਚਕ੍ਸਤੇ| ਗੁਦੌਸ੍ਠਾਦਙ੍ਗੁਲਂ ਚੈਕਂ ਪ੍ਰਥਮਾਂ ਤਾਂ ਵਲੀਂ ਵਿਦੁਃ” ਇਤਿ| ਸਾਰ੍ਧਾਙ੍ਗੁਲਮਾਨਾ ਦ੍ਵਿਤੀਯਾ ਤਤੀਯਾ ਚੇਤਿ||੧||
Adhikarana ਸਮ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਿਪੂਰ੍ਵਕਮਰ੍ਸ਼ਃਸ੍ਵਰੂਪਮ੍ (੨) · Śloka ੨
ਦੋਸਾਸ੍ਤ੍ਵਙ੍ਮਾਂਸਮੇਦਾਂਸਿ ਸਨ੍ਦੂਸ੍ਯ ਵਿਵਿਧਾਕਤੀਨ੍ |
ਮਾਂਸਾਙ੍ਕੁਰਾਨਪਾਨਾਦੌ ਕੁਰ੍ਵਨ੍ਤ੍ਯਰ੍ਸ਼ਾਂਸਿ ਤਾਨ੍ ਜਗੁਃ ||੨||
(ਵਾ. ਨਿ. ਅ. ੭) |
View original
दोषास्त्वङ्मांसमेदांसि सन्दूष्य विविधाकृतीन् |
मांसाङ्कुरानपानादौ कुर्वन्त्यर्शांसि तान् जगुः ||२||
(वा. नि. अ. ७) |
Hide commentary
ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)
ਸਮ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਿਪੂਰ੍ਵਕਮਰ੍ਸ਼ਃਸ੍ਵਰੂਪਮਾਹ– ਦੋਸਾ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਤ੍ਵਙ੍ਮਾਂਸਗ੍ਰਹਣੇਨ ਤ੍ਵਙ੍ਮਾਂਸਾਸ਼੍ਰਿਤਂ ਰਕ੍ਤਮਪਿ ਗਹ੍ਯਤੇ, ਚਿਕਿਤ੍ਸਾਯਾਂ ਰਕ੍ਤਸ੍ਰਾਵਣੋਪਦੇਸ਼ਾਤ੍| ਅਪਾਨਂ ਗੁਦਮ੍, ਆਦਿਸ਼ਬ੍ਦੇਨ ਨਾਸਿਕਾਦੀਨਾਂ ਗ੍ਰਹਣਮ੍| ਕਾਯਚਿਕਿਤ੍ਸਕਾਸ੍ਤੁ ਗੁਦਜਸ੍ਯੈਵਾਰ੍ਸ਼ਸ੍ਤ੍ਵਮਿਚ੍ਛਨ੍ਤਿ, ਨਾਸਾਦਿਜਾਨਾਂ ਤ੍ਵਧਿਮਾਂਸਤ੍ਵਂ, ਤੇਸੁ “ਪਞ੍ਚਾਤ੍ਮਾ ਮਾਰੁਤਃ” ਇਤ੍ਯਾਦਿਸਮ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਤੇਰਭਾਵਾਤ੍, ਵਿਸ੍ਟਮ੍ਭ ਇਤ੍ਯਾਦਿਪੂਰ੍ਵਰੂਪਸ੍ਯ ਚਾਸਮ੍ਭਵਾਤ੍; ਯਦਾਹ ਚਰਕਃ– ‘ਸ਼ਿਸ਼੍ਨ’ ਇਤ੍ਯਾਰਭ੍ਯ ਯਾਵਤ੍ “ਅਧਿਮਾਂਸਵ੍ਯਪਦੇਸ਼ ਏਵ” (ਚ. ਚਿ. ਅ. ੧੪) ਇਤਿ| ਸੁਸ਼੍ਰੁਤੇਨ ਤੁ ਮਾਂਸਾਙ੍ਕੁਰਤ੍ਵਸਾਧਰ੍ਮ੍ਯਾਤ੍ ਸ਼ਸ੍ਤ੍ਰਕ੍ਸਾਰਾਗ੍ਨਿਸਾਧ੍ਯਤ੍ਵਾਚ੍ਚ ਤੇਸ੍ਵਰ੍ਸ਼ਃਸ਼ਬ੍ਦਪ੍ਰਯੋਗਃ ਕਤਃ, ਸਾਰ੍ਸਪਾਦਿਸ੍ਨੇਹੇ ਤੈਲਵ੍ਯਪਦੇਸ਼ਵਤ੍; ਸੁਸ਼੍ਰੁਤਾਰ੍ਥਵਾਦਿਨੋ ਵਾਗ੍ਭਟਸ੍ਯਾਪ੍ਯਯਮੇਵਾਭਿਪ੍ਰਾਯ ਇਤਿ||੨||
ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)
ਸਮ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਿਪੂਰ੍ਵਕਮਰ੍ਸ਼ਃਸ੍ਵਰੂਪਮਾਹ– ਦੋਸਾ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਦੋਸਾ ਵਾਤਾਦਯਸ੍ਤ੍ਵਙ੍ਮਾਂਸਮੇਦਾਂਸਿ ਸਨ੍ਦੂਸ੍ਯ ਅਪਾਨਾਦੌ ਯਾਨ੍ ਮਾਂਸਾਙ੍ਕੁਰਾਨ੍ ਕੁਰ੍ਵਨ੍ਤਿ ਭਿਸਜਸ੍ਤਾਨ੍ਮਾਂਸਾਙ੍ਕੁਰਾਨਰ੍ਸ਼ਾਂਸਿ ਜਗੁਃ ਕਥਯਨ੍ਤਿ| ਤ੍ਵਙ੍ਮਾਂਸਗ੍ਰਹਣੇਨ ਤ੍ਵਙ੍ਮਾਂਸਾਸ਼੍ਰਿਤਂ ਰਕ੍ਤਮਪਿ ਗਹ੍ਯਤੇ, ਯਸ੍ਮਾਤ੍ ਚਿਕਿਤ੍ਸਾਯਾਂ ਰਕ੍ਤਸ੍ਰਾਵਕਰਣੋਪਦੇਸ਼ਃ| ਅਪਾਨਂ ਗੁਦਮ੍| ਆਦਿਸ਼ਬ੍ਦੇਨ ਨਾਸਿਕਾਸ਼੍ਰਵਣਚਕ੍ਸੁਰ੍ਮੇਢ੍ਰਨਾਭਿਪ੍ਰਭਤਯੋ ਗਹ੍ਯਨ੍ਤੇ| ਏਸਾਂ ਲਕ੍ਸਣਾਨਿ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤੇ ਪਠਿਤਾਨਿ| ਕਾਯਚਿਕਿਤ੍ਸਕਾਸ੍ਤੁ ਗੁਦਜਸ੍ਯੈਵਾਰ੍ਸ਼ਸ੍ਤ੍ਵਮਿਚ੍ਛਨ੍ਤਿ ਨਾਸਿਕਾਦਿਜਾਤਾਨਾਂ ਤ੍ਵਧਿਮਾਂਸਤ੍ਵਂ, ਤੇਸੁ ‘ਪਞ੍ਚਾਤ੍ਮਾ ਮਾਰੁਤਃ ਪਿਤ੍ਤਮ੍’ ਇਤ੍ਯਾਦਿਸਮ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਤੇਰਭਾਵਾਤ੍, ਤਥਾ ਵਿਸ੍ਟਮ੍ਭੇਤ੍ਯਾਦਿਸਰ੍ਵਪੂਰ੍ਵਰੂਪਸ੍ਯ ਚਾਸਮ੍ਭਵਾਤ੍| ਯਦਾਹ ਚਰਕਃ– “ਸ਼ਿਸ਼੍ਨੇਤ੍ਯਾਰਭ੍ਯ ਯਾਵਦਧਿਮਾਂਸਵ੍ਯਪਦੇਸ਼ ਏਵ” ਇਤਿ| ਸੁਸ਼੍ਰੁਤੇਨ ਤੁ ਮਾਂਸਾਙ੍ਕੁਰਤ੍ਵਸਾਧਰ੍ਮ੍ਯਾਚ੍ਛਸ੍ਤ੍ਰਕ੍ਸਾਰਾਗ੍ਨਿਸਾਧ੍ਯਤ੍ਵਾਚ੍ਚ ਤੇਸ੍ਵਰ੍ਸ਼ਃਸ਼ਬ੍ਦਪ੍ਰਯੋਗਃ ਕਤਃ, ਸਰ੍ਸਪਾਦਿਸ੍ਨੇਹੇ ਤੈਲਵ੍ਯਪਦੇਸ਼ਵਤ੍| ਸੁਸ਼੍ਰੁਤਨੁਵਾਦਿਨੋ ਵਾਗ੍ਭਟਸ੍ਯਾਯਮੇਵਾਭਿਪ੍ਰਾਯਃ ਪ੍ਰਤਿਭਾਤਿ||੨||
Adhikarana ਵਾਤਾਰ੍ਸ਼ੋਨਿਦਾਨਮ੍ (੩-੪) · Śloka ੪
ਕਸਾਯਕਟੁਤਿਕ੍ਤਾਨਿ ਰੂਕ੍ਸਸ਼ੀਤਲਘੂਨਿ ਚ |
ਪ੍ਰਮਿਤਾਲ੍ਪਾਸ਼ਨਂ ਤੀਕ੍ਸ੍ਣਂ ਮਦ੍ਯਂ ਮੈਥੁਨਸੇਵਨਮ੍ ||੩||
ਲਙ੍ਘਨਂ ਦੇਸ਼ਕਾਲੌ ਚ ਸ਼ੀਤੌ ਵ੍ਯਾਯਾਮਕਰ੍ਮ ਚ |
ਸ਼ੋਕੋ ਵਾਤਾਤਪਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ੋ ਹੇਤੁਰ੍ਵਾਤਾਰ੍ਸ਼ਸਾਂ ਮਤਃ ||੪||
(ਚ. ਚਿ. ਅ. ੧੪) |
View original
कषायकटुतिक्तानि रूक्षशीतलघूनि च |
प्रमिताल्पाशनं तीक्ष्णं मद्यं मैथुनसेवनम् ||३||
लङ्घनं देशकालौ च शीतौ व्यायामकर्म च |
शोको वातातपस्पर्शो हेतुर्वातार्शसां मतः ||४||
(च. चि. अ. १४) |
Hide commentary
ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)
ਵਾਤਾਰ੍ਸ਼ਸੋ ਨਿਦਾਨਮਾਹ– ਕਸਾਯੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਪ੍ਰਮਿਤਮ੍ ਅਲ੍ਪਤਮਮ੍, ਅਲ੍ਪਂ ਮਾਤ੍ਰਾਹੀਨਮਸ਼ਨਂ, ਜੇਜ੍ਜਟਸ੍ਤ੍ਵਾਹ– ‘ਪ੍ਰਮਿਤਮਤੀਤਕਾਲਭੋਜਨਮ੍’| ‘ਪ੍ਰਮਤ’ ਇਤਿ ਪਾਠੇ ਤੁ ਨਸ੍ਟਸ਼ਕ੍ਤਿਕਂ ਧਾਨ੍ਯਾਦਿਕਮਾਹੁਃ| ‘ਪ੍ਰਮਿਤਾਸ਼ਨਮੇਕਰਸਾਭ੍ਯਾਸਃ’ ਇਤ੍ਯਨ੍ਯੇ| ਤਨ੍ਨਾਤਿਯੁਕ੍ਤਮ੍; ਏਕਰਸਾਭ੍ਯਾਸਃ ਕਿਂ ਵਾਤਪ੍ਰਕੋਪਕਸ੍ਯ ਕਟ੍ਵਾਦੇਃ, ਕਫਪ੍ਰਕੋਪਕਸ੍ਯ ਮਧੁਰਾਦੇਰ੍ਵਾ? ਨਾਦ੍ਯਃ, ਕਟ੍ਵਾਦੇਰਤ੍ਰੈਵੋਪਾਤ੍ਤਤ੍ਵਾਤ੍; ਦ੍ਵਿਤੀਯੇ ਮਧੁਰਾਦੀਨਾਂ ਤ੍ਵਭ੍ਯਾਸੋ ਵਾਤਸ਼ਾਮਕ ਏਵ, ਏਕਰਸਾਭ੍ਯਾਸਾਚ੍ਚ ਦੌਰ੍ਬਲ੍ਯਮੁਕ੍ਤਂ ਨਤੁ ਵਾਤਵਦ੍ਧਿਰਿਤਿ ਚਿਨ੍ਤ੍ਯਮੇਤਤ੍| ਤੀਕ੍ਸ੍ਣਮਿਤਿ ਮਦ੍ਯਵਿਸ਼ੇਸਣਂ, ਪੈਸ੍ਟਿਕਾਦਿਮਦੁਮਦ੍ਯਸ੍ਯ ਵਾਤਪ੍ਰਸ਼ਮਕਤ੍ਵਾਤ੍| ਸ਼ੀਤੋ ਦੇਸ਼ ਆਨੂਪਃ, ਕਾਲੋ ਹੇਮਨ੍ਤਾਦਿਃ| ਆਤਪਸ੍ਯ ਉਸ੍ਣਮ੍, ਆਤਪਸ੍ਯੋਸ੍ਣਗੁਣਸ੍ਯਾਪ੍ਯੁਦ੍ਭੂਤਰੌਕ੍ਸ੍ਯਾਦ੍ਵਾਤਪ੍ਰਕੋਪਕਤ੍ਵਮਿਤਿ||੩-੪||
ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)
ਅਥ ਵਾਤਾਰ੍ਸ਼ੋਨਿਦਾਨਮਾਹ– ਕਸਾਯੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਏਤਤ੍ਸਰ੍ਵਂ ਵਾਤਾਰ੍ਸ਼ਸਾਂ ਹੇਤੁਃ ਕਾਰਣਮ੍| ਪ੍ਰਮਿਤਮਲ੍ਪਤਮਮ੍, ਅਲ੍ਪਂ ਮਾਤ੍ਰਾਹੀਨਮ੍, ਅਨ੍ਯੇ ਪ੍ਰਮਿਤਸ੍ਥਾਨੇ ਅਤੀਤਮਿਤਿ ਪਠਨ੍ਤਿ, ਤਤ੍ਰਾਤੀਤਕਾਲਭੋਜਨਮ੍| ਅਨ੍ਯੇ ਪ੍ਰਮਤਾਲ੍ਪਾਸ਼ਨਮਿਤਿ ਪਠਨ੍ਤਿ| ਤਤ੍ਰ ਪ੍ਰਮਤਂ ਨਸ੍ਟਸ਼ਕ੍ਤਿਕਂ ਧਾਨ੍ਯਾਦਿਕਮਾਹੁਃ| ਤੀਕ੍ਸ੍ਣਮਿਤਿ ਮਦ੍ਯਵਿਸ਼ੇਸਣਂ, ਪੈਸ੍ਟ੍ਯਾਦਿਮਦੁਮਦ੍ਯਸ੍ਯ ਵਾਤਪ੍ਰਸ਼ਮਕਤ੍ਵਾਤ੍| ਸ਼ੀਤੋ ਦੇਸ਼ ਆਨੂਪਃ, ਕਾਲੋ ਹੇਮਨ੍ਤਾਦਿਃ| ਆਤਪਸ੍ਯੋਸ੍ਣਗੁਣਸ੍ਯਾਪਿ ਉਦ੍ਭੂਤਰੂਕ੍ਸਤ੍ਵਾਤ੍ ਵਾਤਪ੍ਰਕੋਪਕਤ੍ਵਮੇਵ| ਅਨ੍ਯਤ੍ਸੁਬੋਧਮ੍||੩-੪||
Adhikarana ਪਿਤ੍ਤਾਰ੍ਸ਼ੋਨਿਦਾਨਮ੍ (੫-੬) · Śloka ੬
ਕਟ੍ਵਮ੍ਲਲਵਣੋਸ੍ਣਾਨਿ ਵ੍ਯਾਯਾਮਾਗ੍ਨ੍ਯਾਤਪਪ੍ਰਭਾਃ |
ਦੇਸ਼ਕਾਲਾਵਸ਼ਿਸ਼ਿਰੌ ਕ੍ਰੋਧੋ ਮਦ੍ਯਮਸੂਯਨਮ੍ ||੫||
ਵਿਦਾਹਿ ਤੀਕ੍ਸ੍ਣਮੁਸ੍ਣਂ ਚ ਸਰ੍ਵਂ ਪਾਨਾਨ੍ਨਭੇਸਜਮ੍ |
ਪਿਤ੍ਤੋਲ੍ਬਣਾਨਾਂ ਵਿਜ੍ਞੇਯਃ ਪ੍ਰਕੋਪੇ ਹੇਤੁਰਰ੍ਸ਼ਸਾਮ੍ ||੬||
(ਚ. ਚਿ. ਅ. ੧੪) |
View original
कट्वम्ललवणोष्णानि व्यायामाग्न्यातपप्रभाः |
देशकालावशिशिरौ क्रोधो मद्यमसूयनम् ||५||
विदाहि तीक्ष्णमुष्णं च सर्वं पानान्नभेषजम् |
पित्तोल्बणानां विज्ञेयः प्रकोपे हेतुरर्शसाम् ||६||
(च. चि. अ. १४) |
Hide commentary
ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)
ਪਿਤ੍ਤਾਰ੍ਸ਼ੋਨਿਦਾਨਮਾਹ– ਕਟ੍ਵਮ੍ਲੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਦੇਸ਼ਕਾਲਾਵਸ਼ਿਸ਼ਿਰਾਵਿਤਿ ਉਸ੍ਣੋ ਦੇਸ਼ੋ ਮਰੁਃ, ਉਸ੍ਣਃ ਕਾਲਃ ਸ਼ਰਦ੍ ਗ੍ਰੀਸ੍ਮਸ਼੍ਚ| ਅਸੂਯਨਂ ਪਰਸਮ੍ਪਤ੍ਤੌ ਦ੍ਵੇਸਃ, ਸ ਕ੍ਰੋਧਵਿਸ਼ੇਸ ਏਵ| ਪਿਤ੍ਤੋਲ੍ਬਣਾਨਾਮਿਤ੍ਯਨੇਨ ਸਰ੍ਵੇਸਾਮਰ੍ਸ਼ਸਾਂ ਤ੍ਰਿਦੋਸਜਤ੍ਵਮ੍, ਅਧਿਕੇਨ ਤੁ ਵ੍ਯਪਦੇਸ਼ ਇਤਿ ਦਰ੍ਸ਼ਿਤਂ ਚਰਕੇਣ| ਯਦਾਹ ਸ ਏਵ– “ਅਰ੍ਸ਼ਾਂਸਿ ਨਾਮ ਜਾਯਨ੍ਤੇ ਨਾਸਨ੍ਨਿਪਤਿਤੈਸ੍ਤ੍ਰਿਭਿਃ| ਦੋਸੈਰ੍ਦੋਸਵਿਸ਼ੇਸਾਤ੍ਤੁ ਵਿਸ਼ੇਸਃ ਕਥ੍ਯਤੇਰ੍ਸ਼ਸਾਮ੍||” (ਚ. ਚਿ. ਅ. ੧੪) ਇਤਿ||੫-੬||
ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)
ਅਥ ਪਿਤ੍ਤਾਰ੍ਸ਼ੋਨਿਦਾਨਮਾਹ– ਕਟ੍ਵਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਕਟ੍ਵਮ੍ਲੇਤ੍ਯਾਦਿਕੋ ਹੇਤੁਰ੍ਜ੍ਞੇਯਃ| ਦੇਸ਼ਕਾਲਾਵਸ਼ਿਸ਼ਿਰਾਵਿਤਿ ਦੇਸ਼ੋ ਮਰੁਦੇਸ਼ਃ, ਉਸ੍ਣਸ਼੍ਚ ਕਾਲੋ ਗ੍ਰੀਸ੍ਮਃ ਸ਼ਰਚ੍ਚ, ਅਸੂਯਨਂ ਪਰਸਮ੍ਪਤ੍ਤੌ ਦ੍ਵੇਸਃ, ਸ ਚ ਕ੍ਰੋਧਵਿਸ਼ੇਸ ਏਵ| ਪਿਤ੍ਤੋਲ੍ਬਣਾਨਾਮਿਤ੍ਯਨੇਨ ਸਰ੍ਵੇਸਾਮਰ੍ਸ਼ਸਾਂ ਤ੍ਰਿਦੋਸਜਤ੍ਵਮ੍, ਅਧਿਕੇਨ ਤੁ ਵ੍ਯਪਦੇਸ਼ ਇਤਿ ਦਰ੍ਸ਼ਿਤਂ ਚਰਕੇਣ, ਯਦਾਹ ਸ ਏਵ “ਅਰ੍ਸ਼ਾਂਸਿ ਨਾਮਜਾਯਨ੍ਤੇ ਨਾਸਨ੍ਨਿਪਤਿਤੈਸ੍ਰਿਭਿਃ| ਦੋਸੈਰ੍ਦੋਸਵਿਸ਼ੇਸਾਤ੍ਤੁ ਵਿਸ਼ੇਸਃ ਕਥ੍ਯਤੇਰ੍ਸ਼ਸਾਮ੍” ਇਤਿ| ਸ਼ੇਸਂ ਸੁਗਮਮ੍||੫-੬||
Adhikarana ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਾਰ੍ਸ਼ੋਨਿਦਾਨਮ੍ (੭-੮) · Śloka ੮
ਮਧੁਰਸ੍ਨਿਗ੍ਧਸ਼ੀਤਾਨਿ ਲਵਣਾਮ੍ਲਗੁਰੂਣਿ ਚ |
ਅਵ੍ਯਾਯਾਮੋ ਦਿਵਾਸ੍ਵਪ੍ਨਃ ਸ਼ਯ੍ਯਾਸਨਸੁਖੇ ਰਤਿਃ ||੭||
ਪ੍ਰਾਗ੍ਵਾਤਸੇਵਾ ਸ਼ੀਤੌ ਚ ਦੇਸ਼ਕਾਲਾਵਚਿਨ੍ਤਨਮ੍ |
ਸ਼੍ਲੈਸ੍ਮਿਕਾਣਾਂ ਸਮੁਦ੍ਦਿਸ੍ਟਮੇਤਤ੍ ਕਾਰਣਮਰ੍ਸ਼ਸਾਮ੍ ||੮||
(ਚ. ਚਿ. ਅ. ੧੪) |
View original
मधुरस्निग्धशीतानि लवणाम्लगुरूणि च |
अव्यायामो दिवास्वप्नः शय्यासनसुखे रतिः ||७||
प्राग्वातसेवा शीतौ च देशकालावचिन्तनम् |
श्लैष्मिकाणां समुद्दिष्टमेतत् कारणमर्शसाम् ||८||
(च. चि. अ. १४) |
Hide commentary
ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)
ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਾਰ੍ਸ਼ੋਨਿਦਾਨਮਾਹ– ਮਧੁਰੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਸ਼ਯ੍ਯਾਸਨਸੁਖੇ ਰਤਿਰਿਤਿ ਸੁਖਸ਼ਯ੍ਯਾਸਨੇ ਰਤਿਰਾਸਕ੍ਤਿਃ| ਪ੍ਰਾਗ੍ਵਾਤਸੇਵਾ ਪੁਰੋਵਾਤਸੇਵਨਮ੍| ਅਚਿਨ੍ਤਨਂ ਨਿਸ਼੍ਚਿਨ੍ਤਤਾ||੭-੮||
ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)
ਅਥ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਾਰ੍ਸ਼ੋਨਿਦਾਨਮਾਹ– ਮਧੁਰੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮੋਤ੍ਕਟਾਨਾਮਰ੍ਸ਼ਸਾਂ ਸਮੁਤ੍ਪਤ੍ਤਾਵੇਤਨ੍ਮਧੁਰਸ੍ਨਿਗ੍ਧੇਤ੍ਯਾਦਿਕਾਰਣਮੁਕ੍ਤਮ੍| ਸ਼ਯ੍ਯਾਸਨਸੁਖੇ ਰਤਿਸ੍ਤਤ੍ਰਾਸਕ੍ਤਿਃ| ਪ੍ਰਾਗ੍ਵਾਤਸੇਵਾ ਪੁਰੋਵਾਤਸੇਵਨਮ੍| ਅਚਿਨ੍ਤਨਂ ਨਿਸ਼੍ਚਿਨ੍ਤਤਾ| ਅਨ੍ਯਤ੍ਸੁਬੋਧਮ੍||੭||੮||
Adhikarana ਦ੍ਵਨ੍ਦ੍ਵਜਾਰ੍ਸ਼ੋਨਿਦਾਨਮ੍ (੯) · Śloka ੯
ਹੇਤੁਲਕ੍ਸਣਸਂਸਰ੍ਗਾਦ੍ਵਿਦ੍ਯਾਦ੍ਦ੍ਵਨ੍ਦ੍ਵੋਲ੍ਬਣਾਨਿ ਚ |੯|
View original
हेतुलक्षणसंसर्गाद्विद्याद्द्वन्द्वोल्बणानि च |९|
Hide commentary
ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)
ਦ੍ਵਨ੍ਦ੍ਵਜਾਰ੍ਸ਼ੋਨਿਦਾਨਾਦਿਕਮਾਹ– ਹੇਤ੍ਵਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਹੇਤੁਲਕ੍ਸਣਸਂਸਰ੍ਗਾਦਿਤਿ ਦੋਸਦ੍ਵਯਸ੍ਯ ਨਿਦਾਨਮੇਲਕੇਨ ਲਕ੍ਸਣਮੇਲਕੇਨ ਚ ਦ੍ਵਨ੍ਦ੍ਵੋਲ੍ਬਣਾਨਿ ਦ੍ਵਨ੍ਦ੍ਵਜਾਨਿ ਵਿਦ੍ਯਾਤ੍|੯|–
ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)
ਦੋਸਾਣਾਂ ਹੇਤੁਲਕ੍ਸਣੈਰੇਵ ਦ੍ਵਨ੍ਦ੍ਵੋਲ੍ਬਣਮਾਹ– ਹੇਤ੍ਵਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਦੋਸਦ੍ਵਯਸ੍ਯ ਨਿਦਾਨਮੇਲਕੇ ਲਕ੍ਸਣਮੇਲਕੇ ਚ ਦ੍ਵਨ੍ਦ੍ਵੋਲ੍ਬਣਾਨਿ ਦ੍ਵਨ੍ਦ੍ਵਜਾਨਿ ਵਿਦ੍ਯਾਤ੍ ਜਾਨੀਯਾਤ੍|੯|–
Adhikarana ਤ੍ਰਿਦੋਸਜਾਰ੍ਸ਼ੋਨਿਦਾਨਮ੍ (੯) · Śloka ੯
ਸਰ੍ਵੋ ਹੇਤੁਸ੍ਤ੍ਰਿਦੋਸਾਣਾਂ ਸਹਜੈਰ੍ਲਕ੍ਸਣਂ ਸਮਮ੍ ||੯||
(ਚ. ਚਿ. ਅ. ੧੪) |
View original
सर्वो हेतुस्त्रिदोषाणां सहजैर्लक्षणं समम् ||९||
(च. चि. अ. १४) |
Hide commentary
ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)
ਤ੍ਰਿਦੋਸਜਾਰ੍ਸ਼ੋਨਿਦਾਨਮਾਹ– ਸਰ੍ਵ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਸਰ੍ਵੋ ਹੇਤੁਰਿਤਿ ਏਕੈਕਸ਼ੋ ਵਾਤਾਦ੍ਯਰ੍ਸ਼ਸਾਂ ਯੋ ਹੇਤੁਰੁਕ੍ਤਃ ਸ ਤ੍ਰਿਦੋਸਜਾਨਾਂ ਭਵਤਿ, ਤ੍ਰਯੋ ਦੋਸਾ ਜਨਕਤ੍ਵੇਨੈਸਾਂ ਸਨ੍ਤੀਤਿ ਤ੍ਰਿਦੋਸਜਾਨਿ| ਸਹਜੈਰ੍ਲਕ੍ਸਣਂ ਸਮਮਿਤਿ ਤੇਸਾਂ ਲਕ੍ਸਣਂ ਸਹਜੈਰਰ੍ਸ਼ੋਭਿਃ ਸਹ ਸਮਂ ਸਦਸ਼ਂ, ਸਹਜਾਨਾਂ ਯਲ੍ਲਕ੍ਸਣਂ ਤਤ੍ਤ੍ਰਿਦੋਸਜਾਨਾਮਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ‘ਸਹਜੈਰ੍ਲਕ੍ਸਣੈਃ ਸਮਮ੍’ ਇਤਿ ਪਾਠਾਨ੍ਤਰੇ ਤੁ ਸਹਜੈਃ ਸਹਜਾਰ੍ਸ਼ੋਭਵੈਰ੍ਲਕ੍ਸਣੈਃ ਸਮਂ ਸਹ ਸਰ੍ਵੋ ਹੇਤੁਸ੍ਤ੍ਰਿਦੋਸਾਣਾਮਿਤਿ ਯੋਜ੍ਯਮ੍| ਸਹਜਾਰ੍ਸ਼ੋਲਕ੍ਸਣਂ ਚਾਤ੍ਰ ਸਙ੍ਗ੍ਰਹੇਣੋਕ੍ਤਂ ਤਨ੍ਤ੍ਰਾਨ੍ਤਰਾਦਨੁਸ੍ਮਰ੍ਤਵ੍ਯਂ; ਯਦਾਹ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤਃ– “ਦੁਰ੍ਦਰ੍ਸ਼ਨਾਨਿ ਪਰੁਸਾਰੁਣਪਾਣ੍ਡੂਨਿ ਦਾਰੁਣਾਨ੍ਤਰ੍ਮੁਖਾਨਿ, ਤੈਰੁਪਦ੍ਰੁਤਃ ਕਸ਼ੋਲ੍ਪਭੁਕ੍ ਸਿਰਾਸਨ੍ਤਤਗਾਤ੍ਰੋਲ੍ਪਪ੍ਰਜਃ ਕ੍ਸੀਣਰੇਤਾਃ ਕ੍ਸਾਮਸ੍ਵਰਃ ਕ੍ਰੋਧਨੋਲ੍ਪਾਗ੍ਨਿਰ੍ਘ੍ਰਾਣਸ਼ਿਰੋਕ੍ਸਿਸ਼੍ਰਵਣਰੋਗਵਾਨ੍, ਸਤਤਮਨ੍ਤ੍ਰਕੂਜਨਾਟੋਪਹਦਯੋਪਲੇਪਾਰੋਚਕਪ੍ਰਭਤਿਭਿਃ ਪੀਡ੍ਯਤੇ||” (ਸੁ. ਨਿ. ਅ. ੨) ਇਤਿ; ਚਰਕੇ ਚ– ‘ਕਾਨਿਚਿਦਣੂਨਿ’ (ਚ. ਚਿ. ਅ. ੧੪) ਇਤ੍ਯਾਦਿਨਾ ਪ੍ਰਭੂਤਤਰਂ ਲਕ੍ਸਣਮੁਕ੍ਤਮ੍| ਨਨੁ, ਤ੍ਰਿਦੋਸਜਾਨੀਤਿ ਵਿਸ਼ੇਸਾਭਿਧਾਨਮਨੁਪਪਨ੍ਨਂ, ਸਰ੍ਵੇਸਾਮੇਵ ਰੋਗਾਣਾਂ ਤ੍ਰਿਦੋਸਜਤ੍ਵਾਤ੍| ਯਦੁਕ੍ਤਮ੍– “ਦ੍ਰਵ੍ਯਮੇਕਰਸਂ ਨਾਸ੍ਤਿ ਨ ਰੋਗੋਪ੍ਯੇਕਦੋਸਜਃ| ਯੋਧਿਕਸ੍ਤੇਨ ਨਿਰ੍ਦੇਸ਼ਃ ਕ੍ਰਿਯਤੇ ਰਸਦੋਸਯੋਃ||” ਇਤਿ| ਨੈਵਂ; “ਸਰ੍ਵਦੇਹਚਰਾਸ੍ਤੁ ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਾਣਃ” ਇਤਿ ਵਚਨਾਦੇਕਸ੍ਮਿਨ੍ ਧਾਤ੍ਵਾਦੌ ਦੋਸੇਣ ਦੂਸਿਤੇ ਸਤਿ ਤਦ੍ਗਤੇਤਰਦੋਸੇਪ੍ਯਵਸ਼੍ਯਮ੍ਭਾਵਿਨੀ ਕਾਚਿਦ੍ਦੁਸ੍ਟਿਃ, ਦੁਸ੍ਟਦੋਸਸਮ੍ਬਨ੍ਧਾਤ੍| ਕਿਞ੍ਚ ਸ੍ਵਕਾਰਣਾਤ੍ ਵਦ੍ਧੋ ਵਾਯੁਃ ਸ਼ੈਤ੍ਯਾਚ੍ਛੀਤਸ੍ਯ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਣੋ ਬਲਮਾਦਧਾਤਿ, ਲਾਘਵਾਤ੍ਤੇਜੋਰੂਪਸ੍ਯ ਪਿਤ੍ਤਸ੍ਯ; ਪਿਤ੍ਤਂ ਚ ਕਟੁਤ੍ਵਾਦ੍ਵਾਤਸ੍ਯ, ਦ੍ਰਵਤ੍ਵਾਤ੍ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਣਃ; ਕਫਸ਼੍ਚ ਸ਼ੈਤ੍ਯਾਦ੍ਵਾਯੋਃ, ਦ੍ਰਵਤ੍ਵਾਤ੍ ਪਿਤ੍ਤਸ੍ਯੇਤਿ| ਅਤ ਏਵੋਕ੍ਤਮ੍– “ਨ ਰੋਗੋਪ੍ਯੇਕਦੋਸਜਃ” ਇਤਿ| ਅਨੇਨੈਵਾਭਿਪ੍ਰਾਯੇਣੋਕ੍ਤਮ੍– “ਏਕਃ ਪ੍ਰਕੁਪਿਤੋ ਦੋਸਃ ਸਰ੍ਵਾਨੇਵ ਪ੍ਰਕੋਪਯੇਤ੍|” ਇਤਿ| ਯਤ੍ਰ ਤੁ ਸ੍ਵਕਾਰਣਾਤ੍ਤ੍ਰਯੋਪਿ ਕੁਪਿਤਾਸ੍ਤਤ੍ਰ ਤ੍ਰਿਦੋਸਵ੍ਯਪਦੇਸ਼ ਇਤਿ ਸਿਦ੍ਧਾਨ੍ਤਃ; ਏਵਂ ਸਰ੍ਵਤ੍ਰ||੯||
ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)
ਤ੍ਰਿਦੋਸਜਮਾਹ– ਸਰ੍ਵ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਏਕੈਕਸ਼ੋ ਵਾਤਾਦ੍ਯਰ੍ਸ਼ਸਾਂ ਯੋ ਹੇਤੁਰੁਕ੍ਤਃ ਸ ਤ੍ਰਿਦੋਸਜਾਨਾਂ ਭਵਤਿ| ਤ੍ਰਯੋ ਦੋਸਾ ਜਨਕਤ੍ਵੇਨੈਸਾਂ ਸਨ੍ਤੀਤਿ ਤ੍ਰਿਦੋਸਜਾਨਿ| ਤੇਸਾਂ ਲਕ੍ਸਣਂ ਸਹਜੈਰਰ੍ਸ਼ੋਭਿਃ ਸਹ ਸਮਂ ਸਦਸ਼ਂ ਸਹਜਾਨਾਂ ਯਲ੍ਲਕ੍ਸਣਂ ਭਵਤਿ ਤਤ੍ਤ੍ਰਿਦੋਸਜਾਨਾਂ ਭਵਤੀਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਸਹਜਾਰ੍ਸ਼ੋਲਕ੍ਸਣਂ ਚਾਤ੍ਰ ਸਙ੍ਗ੍ਰਹੇ ਨੋਕ੍ਤਂ ਤਨ੍ਤ੍ਰਾਨ੍ਤਰਾਦਨੁਸਰ੍ਤਵ੍ਯਮ੍| ਯਦਾਹ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤਃ– “ਦੁਰ੍ਦਰ੍ਸ਼ਨਾਨਿ ਪਰੁਸਾਰੁਣਪਾਣ੍ਡੁਰਾਣਿ ਦਾਰੁਣਾਨ੍ਤਰ੍ਮੁਖਾਨਿ ਚ, ਤੈਰੁਪਦ੍ਰੁਤਃ ਕਸ਼ੋਲ੍ਪਭੁਕ੍ ਸਿਰਾਸਨ੍ਤਤਗਾਤ੍ਰੋਲ੍ਪਪ੍ਰਜਃ ਕ੍ਸੀਣਰੇਤਾਸ਼੍ਚ ਭਵਤਿ, ਕ੍ਸਾਮਸ੍ਵਰਃ ਕ੍ਰੋਧਨੋਲ੍ਪਾਗ੍ਨਿਰ੍ਘ੍ਰਾਣਸ਼ਿਰੋਕ੍ਸਿਸ਼੍ਰਵਣਰੋਗੀ ਸਨ੍ਤਤਮਨ੍ਤ੍ਰਕੂਜਾਟੋਪਹਦਯੋਪਲੇਪਾਰੋਚਕਪ੍ਰਭਤਿਭਿਃ ਪੀਡ੍ਯਤੇ” ਇਤਿ ਸਹਜਾਨਾਂ ਲਕ੍ਸਣਮ੍ ||੯||
Adhikarana ਵਾਤਾਰ੍ਸ਼ੋਲਕ੍ਸਣਮ੍ (੧੦-੧੫) · Śloka ੧੫
ਗੁਦਾਙ੍ਕੁਰਾ ਬਹ੍ਵਨਿਲਾਃ ਸ਼ੁਸ੍ਕਾਸ਼੍ਚਿਮਚਿਮਾਨ੍ਵਿਤਾਃ |
ਮ੍ਲਾਨਾਃ ਸ਼੍ਯਾਵਾਰੁਣਾਃ ਸ੍ਤਬ੍ਧਾ ਵਿਸ਼ਦਾਃ ਪਰੁਸਾਃ ਖਰਾਃ ||੧੦||
ਮਿਥੋ ਵਿਸਦਸ਼ਾ ਵਕ੍ਰਾਸ੍ਤੀਕ੍ਸ੍ਣਾ ਵਿਸ੍ਫੁਟਿਤਾਨਨਾਃ |
ਬਿਮ੍ਬੀਖਰ੍ਜੂਰਕਰ੍ਕਨ੍ਧੂਕਾਰ੍ਪਾਸੀਫਲਸਨ੍ਨਿਭਾਃ ||੧੧||
ਕੇਚਿਤ੍ ਕਦਮ੍ਬਪੁਸ੍ਪਾਭਾਃ ਕੇਚਿਤ੍ ਸਿਦ੍ਧਾਰ੍ਥਕੋਪਮਾਃ |
ਸ਼ਿਰਃਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵਾਂਸਕਟ੍ਯੂਰੁਵਙ੍ਕ੍ਸਣਾਦ੍ਯਧਿਕਵ੍ਯਥਾਃ ||੧੨||
ਕ੍ਸਵਥੂਦ੍ਗਾਰਵਿਸ੍ਟਮ੍ਭਹਦ੍ਗ੍ਰਹਾਰੋਚਕਪ੍ਰਦਾਃ |
ਕਾਸਸ਼੍ਵਾਸਾਗ੍ਨਿਵੈਸਮ੍ਯਕਰ੍ਣਨਾਦਭ੍ਰਮਾਵਹਾਃ ||੧੩||
ਤੈਰਾਰ੍ਤੋ ਗ੍ਰਥਿਤਂ ਸ੍ਤੋਕਂ ਸਸ਼ਬ੍ਦਂ ਸਪ੍ਰਵਾਹਿਕਮ੍ |
ਰੁਕ੍ਫੇਨਪਿਚ੍ਛਾਨੁਗਤਂ ਵਿਬਦ੍ਧਮੁਪਵੇਸ਼੍ਯਤੇ ||੧੪||
ਕਸ੍ਣਤ੍ਵਙ੍ਨਖਵਿਣ੍ਮੂਤ੍ਰਨੇਤ੍ਰਵਕ੍ਤ੍ਰਸ਼੍ਚ ਜਾਯਤੇ |
ਗੁਲ੍ਮਪ੍ਲੀਹੋਦਰਾਸ੍ਠੀਲਾਸਮ੍ਭਵਸ੍ਤਤ ਏਵ ਚ ||੧੫||
(ਵਾ. ਨਿ. ਅ. ੭) |
View original
गुदाङ्कुरा बह्वनिलाः शुष्काश्चिमचिमान्विताः |
म्लानाः श्यावारुणाः स्तब्धा विशदाः परुषाः खराः ||१०||
मिथो विसदृशा वक्रास्तीक्ष्णा विस्फुटिताननाः |
बिम्बीखर्जूरकर्कन्धूकार्पासीफलसन्निभाः ||११||
केचित् कदम्बपुष्पाभाः केचित् सिद्धार्थकोपमाः |
शिरःपार्श्वांसकट्यूरुवङ्क्षणाद्यधिकव्यथाः ||१२||
क्षवथूद्गारविष्टम्भहृद्ग्रहारोचकप्रदाः |
कासश्वासाग्निवैषम्यकर्णनादभ्रमावहाः ||१३||
तैरार्तो ग्रथितं स्तोकं सशब्दं सप्रवाहिकम् |
रुक्फेनपिच्छानुगतं विबद्धमुपवेश्यते ||१४||
कृष्णत्वङ्नखविण्मूत्रनेत्रवक्त्रश्च जायते |
गुल्मप्लीहोदराष्ठीलासम्भवस्तत एव च ||१५||
(वा. नि. अ. ७) |
Hide commentary
ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)
ਪੂਰ੍ਵਂ ਨਿਦਾਨਮੁਕ੍ਤਂ, ਸਮ੍ਪ੍ਰਤਿ ਵਾਤਾਦਿਭੇਦੇਨਾਰ੍ਸ਼ਸਾਂ ਲਕ੍ਸਣਾਨ੍ਯੁਚ੍ਯਨ੍ਤੇ, ਤਤ੍ਰ ਪ੍ਰਥਮਂ ਵਾਤਾਰ੍ਸ਼ੋਲਕ੍ਸਣਮਾਹ– ਗੁਦੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਗੁਦਾਙ੍ਕੁਰਾ ਗੁਦੇ ਅਙ੍ਕੁਰਾਕਾਰਾਃ ਮਾਂਸਪ੍ਰਰੋਹਾਃ, ਤ ਏਵ ਅਰ੍ਸ਼ਾਂਸਿ| ਬਹ੍ਵਨਿਲਾ ਵਾਤੋਲ੍ਬਣਾਃ| ਸ਼ੁਸ੍ਕਾਃ ਸ੍ਰਾਵਰਹਿਤਾਃ| ਚਿਮਚਿਮਾ ਵੇਦਨਾਵਿਸ਼ੇਸਃ| ਮ੍ਲਾਨਾ ਅਨੁਪਚਿਤਾਃ| ਸ੍ਤਬ੍ਧਾਃ ਕਾਠਿਨ੍ਯਾਤ੍| ਵਿਸ਼ਦਾ ਅਪਿਚ੍ਛਿਲਾਃ, ਧੂਲਿਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਵਤ੍| ਪਰੁਸਾਃ ਕਰ੍ਕਸ਼ਾਃ, ਗੋਜਿਹ੍ਵਾਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਵਤ੍| ਖਰਾਃ ਕਰ੍ਕੋਟਫਲਵਤ੍ ਸੂਕ੍ਸ੍ਮਾਨੇਕਕਣ੍ਟਕਾਚਿਤਾਃ| ਏਸੁ ਵਿਕਲ੍ਪੇਸੁ ਵਕ੍ਸ੍ਯਮਾਣਂ ਕੇਚਿਦਿਤਿ ਪਦਂ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧਨੀਯਮ੍| ਮਿਥੋਵਿਸਦਸ਼ਾਃ ਪਰਸ੍ਪਰਭਿਨ੍ਨਰੂਪਾਃ| ਵਕ੍ਰਾ ਧਨੁਃਕਾਸ੍ਠਾਦਿਵਤ੍| ਤੀਕ੍ਸ੍ਣਾਃ ਸੂਕ੍ਸ੍ਮਾਗ੍ਰਾਃ| ਫਲਸਨ੍ਨਿਭਾ ਇਤਿ ਬਿਮ੍ਬ੍ਯਾਦਿਭਿਃ ਸਮ੍ਬਧ੍ਯਤੇ, ਬਿਮ੍ਬ੍ਯਾਦਿਸਨ੍ਨਿਭਤ੍ਵਂ ਚਾਕਤ੍ਯਾ ਜ੍ਞੇਯਮ੍| ਬਿਮ੍ਬੀ ਓਸ੍ਠੋਪਮਫਲਾ ‘ਤੇਲਾਕੁਚਾ’ ਇਤਿ ਲੋਕੇ ਖ੍ਯਾਤਾ, ਕਾਰ੍ਪਾਸੀ ਵਨਕਾਰ੍ਪਾਸੀ, ਕਦਮ੍ਬਪੁਸ੍ਪਾਭਾਃ ਸ੍ਥੂਲਾ ਅਨੇਕਸੂਕ੍ਸ੍ਮਸ਼ਿਖਰਾਃ| ਸਿਦ੍ਧਾਰ੍ਥਕੋਪਮਾਃ ਸੂਕ੍ਸ੍ਮਪਿਡਕਾਰੂਪਾਃ| ਹਦਯਂ ਗਹੀਤਮਿਵੇਤਿ ਵੇਦਨਾ ਹਦ੍ਗ੍ਰਹਃ| ਗ੍ਰਥਿਤਂ ਗ੍ਰਨ੍ਥਿਲਂ ਪਾਸਾਣਵਤ੍| ਰੁਕ੍ ਸ਼ੂਲਮ੍| ਪਿਚ੍ਛਾ ਪਿਚ੍ਛਿਲੋ ਦ੍ਰਵਭਾਗਃ| ਉਪਵੇਸ਼੍ਯਤੇ ਵਰ੍ਚਸ੍ਤ੍ਯਾਜ੍ਯਤੇ| ਕਸ੍ਣਸ਼ਬ੍ਦਸ੍ਤ੍ਵਗਾਦਿਭਿਃ ਵਕ੍ਤ੍ਰਾਨ੍ਤੈਃ ਪ੍ਰਤ੍ਯੇਕਂ ਸਮ੍ਬਧ੍ਯਤੇ| ਅਸ੍ਯੋਪਦ੍ਰਵਮਾਹ– ਗੁਲ੍ਮੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਸ੍ਠੀਲਾ ਵਾਤਰੋਗਵਿਸ਼ੇਸਃ||੧੦-੧੫||
ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)
ਪੂਰ੍ਵਂ ਨਿਦਾਨਮੁਕ੍ਤਂ, ਸਮ੍ਪ੍ਰਤਿ ਵਾਤਾਦਿਭੇਦੇਨਾਰ੍ਸ਼ਸਾਂ ਲਕ੍ਸਣਮਾਹ– ਗੁਦਾਙ੍ਕੁਰਾ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਬਹ੍ਵਨਿਲਾਃ ਵਾਤੋਲ੍ਬਣਾਃ| ਗੁਦਾਙ੍ਕੁਰਾਃ ਗੁਦੇਙ੍ਕੁਰਾਃ ਮਾਂਸਪ੍ਰਰੋਹਾਃ ਅਰ੍ਸ਼ਾਂਸਿ| ਸ਼ੁਸ੍ਕਾਃ ਸ੍ਰਾਵਰਹਿਤਾਃ| ਚਿਮਿਚਿਮਾ ਵੇਦਨਾਵਿਸ਼ੇਸਸ੍ਤੇਨਾਨ੍ਵਿਤਾਃ; ਸਰ੍ਸਪਕਲ੍ਕਲਿਪ੍ਤਾ ਇਵੇਤਿ ਯਾਵਤ੍| ਮ੍ਲਾਨਾ ਅਨੁਪਚਿਤਾਃ| ਸ਼੍ਯਾਵਾਰੁਣਾ ਵਰ੍ਣਤਃ| ਸ੍ਤਬ੍ਧਾਃ ਕਠਿਨਾਃ ਕੀਲਵਤ੍| ਵਿਸ਼ਦਾ ਅਪਿਚ੍ਛਿਲਾਃ ਧੂਲੀਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਵਤ੍| ਵਿਸਮਾ ਇਤਿ ਪਾਠੇ ਵਿਸਮਾ ਨਿਮ੍ਨੋਨ੍ਨਤਾਃ| ਪਰੁਸਾਃ ਕਰ੍ਕਸ਼ਾਃ ਗੋਜਿਹ੍ਵਾਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਵਤ੍| ਖਰਾਃ ਕਰ੍ਕੋਟਕਫਲਵਤ੍ ਸੂਕ੍ਸ੍ਮਾਨੇਕਕਣ੍ਟਕਚਿਤਾਃ| ਏਸੁ ਵਿਕਲ੍ਪੇ ਵਕ੍ਸ੍ਯਮਾਣਂ ਕੇਚਿਦਿਤਿ ਪਦਂ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧਨੀਯਮ੍| ਮਿਥ ਇਤਿ ਮਿਥੋਵਿਸਦਸ਼ਾਃ ਪਰਸ੍ਪਰਂ ਵਿਭਿਨ੍ਨਰੂਪਾਃ| ਵਕ੍ਰਾ ਧਨੁਰ੍ਵਤ੍ਕੁਟਿਲਾਃ| ਤੀਕ੍ਸ੍ਣਾ ਦਰ੍ਭਾਙ੍ਕੁਰਵਤ੍ਸੂਕ੍ਸ੍ਮਾਗ੍ਰਾਃ| ਵਿਸ੍ਫੁਟਿਤਾਨਨਾਃ ਕੇਸਰਾਦਿਵਦਾਨਨਂ ਯੇਸਾਂ ਤੇਸਾਂ ਵਿਦੀਰ੍ਣਮੁਖਾ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਬਿਮ੍ਬਾਦਿਫਲਵਤ੍ ਸਦਸ਼ਤ੍ਵਮਾਕਤ੍ਯਾ, ਬਿਮ੍ਬੀ ਓਸ੍ਠੋਪਮਫਲਾ, ਕਰ੍ਕਨ੍ਧੁਃ ਕੋਲਬਦਰੀ, ਕਾਰ੍ਪਾਸੀ ਵਨਕਾਰ੍ਪਾਸੀ| ਕੇਚਿਦਿਤਿ ਕੇਚਿਤ੍ਕਦਮ੍ਬਪੁਸ੍ਪਾਭਾਃ ਸ੍ਥੂਲਾਃ, ਕੇਚਿਤ੍ਸਿਦ੍ਧਾਰ੍ਥਕੋਪਮਾਃ ਸਰ੍ਸਪਵਤ੍ਸੂਕ੍ਸ੍ਮਾਃ| ਸ਼ਿਰਃਪ੍ਰਭਤੀਨਾਮਭ੍ਯਧਿਕਵ੍ਯਥਾ ਅਤਿਵੇਦਨਾ| ਕ੍ਸਵਥ੍ਵਿਤਿ ਕ੍ਸਵਥੁਃ ਛਿਕ੍ਕਾ| ਵਿਸ੍ਟਮ੍ਭੋ ਮਲਸ੍ਯ ਤਡ੍ਗ੍ਰਹਃ| ਹਦ੍ਗ੍ਰਹਃ ਹਦਯਂ ਗਹੀਤਮਿਵੇਤਿ ਵੇਦਨਾ ਹਦ੍ਗ੍ਰਹਃ| ਤੈਰਿਤਿ ਤੈਰ੍ਗੁਦਾਙ੍ਕੁਰੈਰਰ੍ਸ਼ੋਭਿਃ ਪੀਡਿਤਃ ਪੁਰੁਸਃ ਗ੍ਰਥਿਲਂ ਗ੍ਰਥਿਤਂ ਪਾਸਾਣਵਤ੍, ਸ੍ਤੋਕਮਲ੍ਪਂ, ਸਪ੍ਰਵਾਹਿਕਂ ਵਾਤਪ੍ਰਵਾਹਿਕਾਲਕ੍ਸਣੋਪੇਤਂ; ਰੁਕ੍ ਸ਼ੂਲਂ, ਪਿਚ੍ਛਾ ਪਿਚ੍ਛਿਲੋ ਦ੍ਰਵਭਾਗਸ੍ਤੇਨਾਨੁਗਤਮ੍, ਈਦਗ੍ਵਰ੍ਚਃ ਉਪਵੇਸ਼੍ਯਤੇ ਤ੍ਯਾਜ੍ਯਤੇ, ਗੁਦੇਨੇਤਿ ਸ਼ੇਸਃ| ਕਸ੍ਣਸ਼ਬ੍ਦਸ੍ਤ੍ਵਗਾਦਿਭਿਰ੍ਵਕ੍ਤ੍ਰਾਨ੍ਤੈਃ ਪ੍ਰਤ੍ਯੇਕਂ ਸਮ੍ਬਧ੍ਯਤੇ| ਅਸ੍ਯੋਪਦ੍ਰਵਮਾਹ– ਗੁਲ੍ਮੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਤਤੋ ਵਾਤਾਰ੍ਸ਼ੋਭ੍ਯ ਉਪਦ੍ਰਵਰੂਪਾਣਾਮੇਸਾਂ ਸਮ੍ਭਵ ਉਤ੍ਪਤ੍ਤਿਃ| ਅਸ੍ਠੀਲਾ ਨਾਭੇਰਧੋਭਾਗੇ ਪਾਸਾਣਪਿਣ੍ਡਿਕਾਵਦ੍ਵਾਤਰੋਗਵਿਸ਼ੇਸਃ||੧੦-੧੫||
Adhikarana ਪਿਤ੍ਤਾਰ੍ਸ਼ੋਲਕ੍ਸਣਮ੍ (੧੬-੧੮) · Śloka ੧੮
ਪਿਤ੍ਤੋਤ੍ਤਰਾ ਨੀਲਮੁਖਾ ਰਕ੍ਤਪੀਤਾਸਿਤਪ੍ਰਭਾਃ |
ਤਨ੍ਵਸ੍ਰਸ੍ਰਾਵਿਣੋ ਵਿਸ੍ਰਾਸ੍ਤਨਵੋ ਮਦਵਃ ਸ਼੍ਲਥਾਃ ||੧੬||
ਸ਼ੁਕਜਿਹ੍ਵਾਯਕਤ੍ਖਣ੍ਡਜਲੌਕੋਵਕ੍ਤ੍ਰਸਨ੍ਨਿਭਾਃ |
ਦਾਹਪਾਕਜ੍ਵਰਸ੍ਵੇਦਤਣ੍ਮੂਰ੍ਛਾਰੁਚਿਮੋਹਦਾਃ ||੧੭||
ਸੋਸ੍ਮਾਣੋ ਦ੍ਰਵਨੀਲੋਸ੍ਣਪੀਤਰਕ੍ਤਾਮਵਰ੍ਚਸਃ |
ਯਵਮਧ੍ਯਾ ਹਰਿਤ੍ਪੀਤਹਾਰਿਦ੍ਰਤ੍ਵਙ੍ਨਖਾਦਯਃ ||੧੮||
(ਵਾ. ਨਿ. ਅ. ੭) |
View original
पित्तोत्तरा नीलमुखा रक्तपीतासितप्रभाः |
तन्वस्रस्राविणो विस्रास्तनवो मृदवः श्लथाः ||१६||
शुकजिह्वायकृत्खण्डजलौकोवक्त्रसन्निभाः |
दाहपाकज्वरस्वेदतृण्मूर्छारुचिमोहदाः ||१७||
सोष्माणो द्रवनीलोष्णपीतरक्तामवर्चसः |
यवमध्या हरित्पीतहारिद्रत्वङ्नखादयः ||१८||
(वा. नि. अ. ७) |
Hide commentary
ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)
ਪਿਤ੍ਤਾਰ੍ਸ਼ੋਲਕ੍ਸਣਮਾਹ– ਪਿਤ੍ਤੋਤ੍ਤਰਾ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਨੀਲਮੁਖਾ ਨੀਲਾਗ੍ਰਾਃ| ਤਨ੍ਵਸ੍ਰਂ ਤਨ੍ਵਸ੍ਰਂ ਤਨੁ ਅਘਨਮ੍, ਅਸ੍ਰਂ ਰਕ੍ਤਂ ਸ੍ਰਵਨ੍ਤੀਤਿ ਤਨ੍ਵਸ੍ਰਸ੍ਰਾਵਿਣਃ| ਵਿਸ੍ਰਾਃ ਆਮਗਨ੍ਧਿਨਃ| ਤਨਵਃ ਸ੍ਵਲ੍ਪਾਃ| ਮਦਵਃ ਕੋਮਲਾਃ| ਸ਼੍ਲਥਾਃ ਲਮ੍ਬਨਸ਼ੀਲਾਃ| ਯਵਮਧ੍ਯਾਃ ਯਵਵਨ੍ਮਧ੍ਯੇ ਸ੍ਥੂਲਾਃ| ਹਰਿਤ੍ ਹਰਿਤ੍ਪਤ੍ਰਵਰ੍ਣਂ, ਪੀਤਂ ਹਰਿਤਾਲਾਭਂ, ਹਾਰਿਦ੍ਰਂ ਹਰਿਦ੍ਰਾਵਰ੍ਣਮ੍; ਆਦਿਸ਼ਬ੍ਦਾਦ੍ਵਿਣ੍ਮੂਤ੍ਰਨੇਤ੍ਰਵਕ੍ਤ੍ਰਾਣਾਂ ਗ੍ਰਹਣਮ੍||੧੬-੧੮||
ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)
ਪੈਤ੍ਤਿਕਾਨ੍ਯਾਹ– ਪਿਤ੍ਤੋਤ੍ਤਰਾ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਪਿਤ੍ਤੋਤ੍ਤਰਾਃ ਪਿਤ੍ਤੋਲ੍ਬਣਾ ਗੁਦਾਙ੍ਕੁਰਾ ਈਦਸ਼ਾ ਜ੍ਞੇਯਾਃ| ਨੀਲਮੁਖਾਃ ਨੀਲਾਗ੍ਰਾਃ| ਤਨੁ ਅਘਨਮਸ੍ਰਂ ਰਕ੍ਤਂ ਸ੍ਰਵਨ੍ਤੀਤਿ ਤਨ੍ਵਸ੍ਰਸ੍ਰਾਵਿਣਃ, ਵਿਸ੍ਰਾਃ ਵਿਸ੍ਰਗਨ੍ਧਿਨਃ, ਤਨਵਃ ਸ੍ਵਲ੍ਪਾਃ, ਮਦਵਃ ਕੋਮਲਾਃ ਅਨ੍ਯੇ ‘ਮਦੁਲਮ੍ਬਿਨ’ ਇਤਿ ਪਠਨ੍ਤਿ, ਤਤ੍ਰ ਲਮ੍ਬਿਨੋ ਲਮ੍ਬਨਸ਼ੀਲਾਃ| ਆਕਤ੍ਯਾ ਚ ਸ਼ੁਕਜਿਹ੍ਵਾਯਕਤ੍ਖਣ੍ਡਜਲੌਕੋਮੁਖਸਨ੍ਨਿਭਾਃ ਸਦਸ਼ਾਃ| ਉਪਦ੍ਰਵਾਨਾਹ– ਦਾਹੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਦਾਹਾਦਿਮੋਹਾਨ੍ਤੋਪਦ੍ਰਵਦਾਯਿਨਃ| ਸੋਸ੍ਮਾਣਃ ਉਸ੍ਣਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਾਃ| ਦ੍ਰਵਂ ਨੀਲਂ ਉਸ੍ਣਂ ਪੀਤਰਕ੍ਤਮ੍, ਆਮਮਪਕ੍ਵਂ ਵਰ੍ਚਃ ਉਪਵੇਸ਼ਯਨ੍ਤਿ| ਯਵਮਧ੍ਯੇਤਿ ਯਵਵਤ੍ ਮਧ੍ਯੇ ਸ੍ਥੂਲਾਃ ਪ੍ਰਾਨ੍ਤੇ ਸੂਕ੍ਸ੍ਮਾਃ| ਹਰਿਤਂ ਹਰਿਤਪਤ੍ਰਵਰ੍ਣਂ, ਪੀਤਂ ਹਰਿਤਾਲਾਭਂ, ਹਾਰਿਦ੍ਰਵਰ੍ਣਂ ਤਦ੍ਵਤ੍ ਤ੍ਵਗਾਦਿ ਯੇਸਾਂ ਤੇ| ਏਵਮਾਦਿਸ਼ਬ੍ਦਾਚ੍ਚ ਚਕ੍ਸੁਰ੍ਨੇਤ੍ਰਾਦਯੋ ਗਹ੍ਯਨ੍ਤੇ||੧੬-੧੮||
Adhikarana ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਾਰ੍ਸ਼ੋਲਕ੍ਸਣਮ੍ (੧੯-੨੩) · Śloka ੨੩
ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮੋਲ੍ਬਣਾ ਮਹਾਮੂਲਾ ਘਨਾ ਮਨ੍ਦਰੁਜਃ ਸਿਤਾਃ |
ਉਤ੍ਸਨ੍ਨੋਪਚਿਤਸ੍ਨਿਗ੍ਧਸ੍ਤਬ੍ਧਵਤ੍ਤਗੁਰੁਸ੍ਥਿਰਾਃ ||੧੯||
ਪਿਚ੍ਛਿਲਾਃ ਸ੍ਤਿਮਿਤਾਃ ਸ਼੍ਲਕ੍ਸ੍ਣਾਃ ਕਣ੍ਡ੍ਵਾਢ੍ਯਾਃ ਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਨਪ੍ਰਿਯਾਃ |
ਕਰੀਰਪਨਸਾਸ੍ਥ੍ਯਾਭਾਸ੍ਤਥਾ ਗੋਸ੍ਤਨਸਨ੍ਨਿਭਾਃ ||੨੦||
ਵਙ੍ਕ੍ਸਣਾਨਾਹਿਨਃ ਪਾਯੁਬਸ੍ਤਿਨਾਭਿਵਿਕਰ੍ਸਿਣਃ |
ਸਸ਼੍ਵਾਸਕਾਸਹਲ੍ਲਾਸਪ੍ਰਸੇਕਾਰੁਚਿਪੀਨਸਾਃ ||੨੧||
ਮੇਹਕਚ੍ਛ੍ਰਸ਼ਿਰੋਜਾਡ੍ਯਸ਼ਿਸ਼ਿਰਜ੍ਵਰਕਾਰਿਣਃ |
ਕ੍ਲੈਬ੍ਯਾਗ੍ਨਿਮਾਰ੍ਦਵਚ੍ਛਰ੍ਦਿਰਾਮਪ੍ਰਾਯਵਿਕਾਰਦਾਃ ||੨੨||
ਵਸਾਭਸਕਫਪ੍ਰਾਯਪੁਰੀਸਾਃ ਸਪ੍ਰਵਾਹਿਕਾਃ |
ਨ ਸ੍ਰਵਨ੍ਤਿ ਨ ਭਿਦ੍ਯਨ੍ਤੇ ਪਾਣ੍ਡੁਸ੍ਨਿਗ੍ਧਤ੍ਵਗਾਦਯਃ ||੨੩||
(ਵਾ. ਨਿ. ਅ. ੭) |
View original
श्लेष्मोल्बणा महामूला घना मन्दरुजः सिताः |
उत्सन्नोपचितस्निग्धस्तब्धवृत्तगुरुस्थिराः ||१९||
पिच्छिलाः स्तिमिताः श्लक्ष्णाः कण्ड्वाढ्याः स्पर्शनप्रियाः |
करीरपनसास्थ्याभास्तथा गोस्तनसन्निभाः ||२०||
वङ्क्षणानाहिनः पायुबस्तिनाभिविकर्षिणः |
सश्वासकासहृल्लासप्रसेकारुचिपीनसाः ||२१||
मेहकृच्छ्रशिरोजाड्यशिशिरज्वरकारिणः |
क्लैब्याग्निमार्दवच्छर्दिरामप्रायविकारदाः ||२२||
वसाभसकफप्रायपुरीषाः सप्रवाहिकाः |
न स्रवन्ति न भिद्यन्ते पाण्डुस्निग्धत्वगादयः ||२३||
(वा. नि. अ. ७) |
Hide commentary
ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)
ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਾਰ੍ਸ਼ੋਲਕ੍ਸਣਮਾਹ– ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮੋਲ੍ਬਣੇ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਤ੍ਰ ‘ਗੁਦਾਙ੍ਕੁਰਾ’ ਇਤ੍ਯਨੁਵਰ੍ਤਤੇ| ਮਹਾਮੂਲਾ ਦੂਰਵਾਸ੍ਤ੍ਵਵਗਾਹਿਨਃ| ਘਨਾ ਨਿਬਿਡਾਵਯਵਾਃ| ਉਤ੍ਸਨ੍ਨਾ ਦੈਰ੍ਘ੍ਯੇਣੋਦ੍ਗਤਾਃ, ਉਪਚਿਤਾਃ ਪਰਿਣਾਹੇਨ ਸ੍ਥੂਲਾਃ, ਸ੍ਤਬ੍ਧਾ ਅਨਮ੍ਰਾਃ, ਵਤ੍ਤਾਃ ਪਰਿਣਾਹੇਨ ਵਰ੍ਤੁਲਾਃ, ਗੁਰਵੋ ਗੁਰੁਦ੍ਰਵ੍ਯਾਕ੍ਰਾਨ੍ਤਮਿਵ ਗੁਦਂ ਕੁਰ੍ਵਤੇ, ਸ੍ਥਿਰਾ ਅਚਞ੍ਚਲਾਃ| ਸ਼੍ਲਕ੍ਸ੍ਣਾ ਮਣਿਵਨ੍ਮਸਣਾਃ| ਕਣ੍ਡ੍ਵਾਢ੍ਯਾਃ ਕਣ੍ਡੂਬਹੁਲਾਃ; ਕਣ੍ਡੂਵ੍ਯਪਗਮਾਰ੍ਥਂ ਸ੍ਪਸ਼੍ਯਮਾਨਾਃ ਪ੍ਰੀਣਯਨ੍ਤ੍ਯਰ੍ਸ਼ਸਮਿਤਿ ਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਨਪ੍ਰਿਯਾਃ| ਕਰੀਰੋ ਮਰੁਜਦ੍ਰੁਮਃ, ਪਨਸਃ ਕਣ੍ਟਕਿਫਲਂ, ਤਯੋਰਸ੍ਥ੍ਯਾਭਾਃ, ਅਥਵਾ ਕਰੀਰੋ ਵਂਸ਼ਾਙ੍ਕੁਰਃ; ਤੇਨ ਕਰੀਰਾਭਾਃ, ਪਨਸਾਸ੍ਥ੍ਯਾਭਾਸ਼੍ਚੇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਤਥਾ ਗੋਸ੍ਤਨਸਨ੍ਨਿਭਾਃ ਗੋਸ੍ਤਨਸਦਸ਼ਾ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਵਙ੍ਕ੍ਸਣੌ ਆਨਾਹਿਤੁਮਾਬਦ੍ਧੁਮਿਵ ਸ਼ੀਲਂ ਯੇਸਾਂ ਤੇ ਤਥਾ; ਗੁਦਪ੍ਰਤ੍ਯਾਸਤ੍ਤ੍ਯਾ ਵਙ੍ਕ੍ਸਣਯੋਃ ਪ੍ਰੇਰਣਾਦ੍ਯਸਾਮਰ੍ਥ੍ਯਕਾਰਿਣ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਪਾਯੁਬਸ੍ਤਿਨਾਭਿਵਿਕਰ੍ਸਿਣ ਇਤਿ ਪਾਯ੍ਵਾਦਿਸ੍ਵਾਕਰ੍ਸਵਤ੍ਪੀਡਾਕਾਰਿਣਃ| ਪ੍ਰਸੇਕੋ ਮੁਖਸ੍ਯ ਗੁਦਸ੍ਯ ਵਾ; ਕਚ੍ਛ੍ਰਂ ਮੂਤ੍ਰਕਚ੍ਛ੍ਰਂ, ਸ਼ਿਰੋਜਾਡ੍ਯਂ ਸ਼ਿਰਃਸ੍ਤਿਮਿਤਤਾ, ਸ਼ਿਸ਼ਿਰਜ੍ਵਰਕਾਰਿਣਃ ਸ਼ੀਤਜ੍ਵਰਕਾਰਿਣਃ| ਕ੍ਲੈਬ੍ਯਂ ਸ੍ਤ੍ਰੀਸ੍ਵਨੁਤ੍ਸਾਹਃ, ਅਗ੍ਨਿਮਾਰ੍ਦਵਂ ਵਹ੍ਨਿਮਾਨ੍ਦ੍ਯਂ, ਛਰ੍ਦਿਰ੍ਵਮਿਃ| ਆਮਪ੍ਰਾਯਵਿਕਾਰਦਾਃ ਆਮਬਹੁਲਾ ਯੇ ਰੋਗਾਃ ਅਤੀਸਾਰਗ੍ਰਹਣ੍ਯਾਦਯਸ੍ਤਤ੍ਪ੍ਰਦਾਃ| ਪ੍ਰਾਯਸ੍ਥਾਨੇ ‘ਪ੍ਰਾਜ੍ਯ’ ਇਤਿ ਪਾਠਾਨ੍ਤਰੇ ਸ ਏਵਾਰ੍ਥਃ; ਪ੍ਰਾਯਪ੍ਰਾਜ੍ਯਸ਼ਬ੍ਦਯੋਃ ਪ੍ਰਚੁਰਾਰ੍ਥਤ੍ਵਾਤ੍| ਵਸਾਭਂ ਚ ਸਕਫਂ ਚ ਪ੍ਰਾਜ੍ਯਂ ਚ ਪੁਰੀਸਂ ਯੇਸਾਂ ਤੇ ਤਥਾ| ਨ ਸ੍ਰਵਨ੍ਤਿ ‘ਕ੍ਲੇਦਰਕ੍ਤਾਦਿਕਮ੍’ ਇਤਿ ਸ਼ੇਸਃ| ਨ ਭਿਦ੍ਯਨ੍ਤੇ ਗਾਢਵਿਟ੍ਕਪ੍ਰਪੀਡਿਤਾ ਅਪਿ ਨ ਵਿਦੀਰ੍ਯਨ੍ਤ ਇਤਿ||੧੯-੨੩||
ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)
ਸ਼੍ਲੈਸ੍ਮਿਕਾਨ੍ਯਾਹ– ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮੋਲ੍ਬਣਾ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਤ੍ਰਾਦੌ ਗੁਦਾਙ੍ਕੁਰਾ ਇਤ੍ਯਨੁਵਰ੍ਤਤੇ| ਮਹਾਮੂਲਾ ਦੂਰਧਾਤ੍ਵਵਗਾਹਨਾਃ| ਘਨਾ ਨਿਬਿਡਾਵਯਵਾਃ| ਮਨ੍ਦਰੁਜਃ ਸ੍ਵਲ੍ਪਪੀਡਾਃ| ਸਿਤਾਃ ਸ਼ੁਕ੍ਲਵਰ੍ਣਾਃ| ਉਤ੍ਸਨ੍ਨਾ ਦੈਰ੍ਘ੍ਯੇਣੋਦ੍ਗਤਾਃ| ਉਚ੍ਛੂਨਾ ਇਤਿ ਪਾਠੇ ਸ਼੍ਵਯਥੁਮਨ੍ਤਃ| ਪਰਿਣਾਹੇਨ ਸ੍ਥੂਲਾਃ, ਸ੍ਤਬ੍ਧਾਃ ਅਨਮ੍ਰਾਃ| ਵਤ੍ਤਾਃ ਪਰਿਣਾਹੇਨ ਵਰ੍ਤੁਲਾਃ| ਗੁਰਵਃ ਗੁਰੁਦ੍ਰਵ੍ਯਾਕ੍ਰਾਨ੍ਤਮਿਵ ਗੁਦਂ ਕੁਰ੍ਵਤੇ| ਸ੍ਥਿਰਾ ਨਿਸ਼੍ਚਲਾਃ| ਪਿਚ੍ਛਿਲਾ ਅਵਿਸ਼ਦਾਃ| ਸ੍ਤਿਮਿਤਾ ਮਨ੍ਦਾਃ| ਸ਼੍ਲਕ੍ਸ੍ਣਾ ਮਣਿਵਨ੍ਮਸਣਾਃ| ਕਣ੍ਡ੍ਵਾਢ੍ਯਾਃ ਕਣ੍ਡੂਬਹੁਲਾਃ| ਕਣ੍ਡੂਵ੍ਯਪਗਮਾਰ੍ਥਮੁਪਸ੍ਪਸ਼੍ਯਮਾਨਾਃ ਪ੍ਰੀਣਯਨ੍ਤ੍ਯਰ੍ਸ਼ਸਮਿਤਿ ਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਨਪ੍ਰਿਯਾਃ| ਆਕਤ੍ਯਾ ਤੁ ਕਰੀਰੋ ਮਰੁਦੇਸ਼ੋਦ੍ਭਵੋ ਦ੍ਰੁਮਃ, ਪਨਸਃ ਕਣ੍ਟਕਿਫਲਂ, ਤਯੋਰਸ੍ਥਿਵਦਾਭਾਃ| ਅਥਵਾ ਕਰੀਰੋ ਵਂਸ਼ਾਙ੍ਕੁਰਃ, ਤੇਨ ਕਰੀਰਾਭਾਃ, ਪਨਸਾਸ੍ਥ੍ਯਾਭਾਸ਼੍ਚੇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਤਥਾ ਗੋਸ੍ਤਨਸਨ੍ਨਿਭਾਸ੍ਤਤ੍ਸਦਸ਼ਾਃ| ਵਙ੍ਕ੍ਸਣਾਵਾਨਾਹਿਤੁਮਾਬਦ੍ਧੁਮਿਵ ਸ਼ੀਲਂ ਯੇਸਾਂ ਤੇ ਤਥਾ| ਗੁਦਪ੍ਰਤ੍ਯਾਸਤ੍ਤ੍ਯਾ ਵਙ੍ਕ੍ਸਣਯੋਃ ਪ੍ਰੇਰਣਾਦ੍ਯਸਾਮਰ੍ਥ੍ਯਕਾਰਿਣਃ| ਪਾਯੁਵਸ੍ਤਿਨਾਭਿਵਿਕਰ੍ਸਿਣਃ ਪਾਯ੍ਵਾਦਿਸੁ ਆਕਰ੍ਸਣਵਤ੍ ਪੀਡਾਕਾਰਿਣਃ| ਬਸ੍ਤਿਃ ਮੂਤ੍ਰਕੋਸ਼ਃ| ਉਪਦ੍ਰਵਾਨਾਹ– ਕਾਸੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਹਲ੍ਲਾਸਃ ਉਪਸ੍ਥਿਤਵਮਨਮਿਵ, ਪ੍ਰਸੇਕੋ ਮੁਖਸ੍ਯ ਗੁਦਸ੍ਯ ਵਾ| ਕਚ੍ਛ੍ਰਂ ਮੂਤ੍ਰਕਚ੍ਛ੍ਰਂ, ਸ਼ਿਰੋਜਾਡ੍ਯਂ ਸ਼ਿਰਸ੍ਤਿਮਿਤਤਾ, ਸ਼ਿਸ਼ਿਰਜ੍ਵਰਕਾਰਿਣਃ ਸ਼ੀਤਜ੍ਵਰਕਾਰਿਣਃ| ਕ੍ਲੈਬ੍ਯਂ ਸ੍ਤ੍ਰੀਸ੍ਵਨੁਤ੍ਸਾਹਃ| ਆਮਪ੍ਰਾਯਵਿਕਾਰਦਾਃ ਆਮਬਹੁਲਾ ਯੇ ਰੋਗਾ ਅਤੀਸਾਰਗ੍ਰਹਣ੍ਯਾਦਯਸ੍ਤਤ੍ਪ੍ਰਦਾਃ| ਪ੍ਰਾਯਃਸ੍ਥਾਨੇ ‘ਪ੍ਰਾਜ੍ਯ’ ਇਤਿ ਪਾਠੇ ਸ ਏਵਾਰ੍ਥਃ, ਪ੍ਰਾਯਃ ਪ੍ਰਾਜ੍ਯਸ਼ਬ੍ਦਯੋਃ ਪ੍ਰਚੁਰਾਰ੍ਥਤ੍ਵਾਤ੍| ਵਸਾਭਂ ਚ, ਸਕਫਂ, ਪ੍ਰਾਜ੍ਯਂ ਪ੍ਰਭੂਤਂ ਪੁਰੀਸਂ ਯੇਸਾਂ ਤੇ ਤਥਾ| ਸਪ੍ਰਵਾਹਿਕਾਃ ਸ਼੍ਲੈਸ੍ਮਿਕਪ੍ਰਵਾਹਯੁਕ੍ਤਾਃ| ਨ ਸ੍ਰਵਨ੍ਤਿ ਕ੍ਲੇਦਰਕ੍ਤਾਦਿਕਮਿਤਿ ਸ਼ੇਸਃ| ਨ ਭਿਦ੍ਯਨ੍ਤੇ ਗਾਢਵਿਟ੍ਕਨਿਪੀਡਿਤਾ ਅਪਿ ਨ ਵਿਦੀਰ੍ਯਨ੍ਤ ਇਤਿ| ਪਾਣ੍ਡੁਸ੍ਨਿਗ੍ਧਾਸ੍ਤ੍ਵਗਾਦਯਃ ਤ੍ਵਙ੍ਨਖਨਯਨਵਦਨਾਨਿ ਯਤ੍ਰ ਪੁਰੁਸਾਣਾਂ ਭਵਨ੍ਤਿ||੧੯-੨੩||
Adhikarana ਸਨ੍ਨਿਪਾਤਾਰ੍ਸ਼ਸਃ ਸਹਜਾਰ੍ਸ਼ਸਸ਼੍ਚ ਲਕ੍ਸਣਮ੍ (੨੪) · Śloka ੨੪
ਸਰ੍ਵੈਃ ਸਰ੍ਵਾਤ੍ਮਕਾਨ੍ਯਾਹੁਰ੍ਲਕ੍ਸਣੈਃ ਸਹਜਾਨਿ ਚ |੨੪|
View original
सर्वैः सर्वात्मकान्याहुर्लक्षणैः सहजानि च |२४|
Hide commentary
ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)
ਸਨ੍ਨਿਪਾਤਾਰ੍ਸ਼ਸਃ ਸਹਜਾਰ੍ਸ਼ਸਸ਼੍ਚ ਲਕ੍ਸਣਮਾਹ– ਸਰ੍ਵੈਰਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਸਰ੍ਵੈਰ੍ਵਾਤਜਾਦ੍ਯਰ੍ਸ਼ੋਭਵੈਰ੍ਲਕ੍ਸਣੈਃ, ਸਰ੍ਵਾਤ੍ਮਕਾਨਿ ਤ੍ਰਿਦੋਸਜਾਨਿ; ਤਥਾ ਤੈਰੇਵ ਲਕ੍ਸਣੈਃ ਸਹਜਾਨ੍ਯਪ੍ਯਾਹੁਃ, ਤੇਸਾਮਪਿ ਤ੍ਰਿਦੋਸਜਤ੍ਵਾਤ੍||–
ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)
ਸਨ੍ਨਿਪਾਤਾਰ੍ਸ਼ਸਃ ਸਹਜਾਰ੍ਸ਼ਸਸ਼੍ਚ ਲਕ੍ਸਣਮਾਹ– ਸਰ੍ਵੈਰਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਸਰ੍ਵੈਰ੍ਵਾਤਜਾਦ੍ਯਰ੍ਸ਼ੋਭਵੈਰ੍ਲਕ੍ਸਣੈਃ ਸਰ੍ਵਾਤ੍ਮਕਾਨਿ ਤ੍ਰਿਦੋਸਜਾਨਿ ਤਥਾ ਤੈਰੇਵ ਲਕ੍ਸਣੈਃ ਸਹਜਾਨ੍ਯਪ੍ਯਾਹੁਃ, ਤੇਸਾਮਪਿ ਤ੍ਰਿਦੋਸਜਤ੍ਵਾਤ੍||–
Adhikarana ਰਕ੍ਤਾਰ੍ਸ਼ੋਲਕ੍ਸਣਮ੍ (੨੪-੨੭) · Śloka ੨੭
ਰਕ੍ਤੋਲ੍ਬਣਾ ਗੁਦੇਕੀਲਾਃ ਪਿਤ੍ਤਾਕਤਿਸਮਨ੍ਵਿਤਾਃ ||੨੪||
ਵਟਪ੍ਰਰੋਹਸਦਸ਼ਾ ਗੁਞ੍ਜਾਵਿਦ੍ਰੁਮਸਨ੍ਨਿਭਾਃ |
ਤੇਤ੍ਯਰ੍ਥਂ ਦੁਸ੍ਟਮੁਸ੍ਣਂ ਚ ਗਾਢਵਿਟ੍ਕਪ੍ਰਪੀਡਿਤਾਃ ||੨੫||
ਸ੍ਰਵਨ੍ਤਿ ਸਹਸਾ ਰਕ੍ਤਂ ਤਸ੍ਯ ਚਾਤਿਪ੍ਰਵਤ੍ਤਿਤਃ |
ਭੇਕਾਭਃ ਪੀਡ੍ਯਤੇ ਦੁਃਖੈਃ ਸ਼ੋਣਿਤਕ੍ਸਯਸਮ੍ਭਵੈਃ ||੨੬||
ਹੀਨਵਰ੍ਣਬਲੋਤ੍ਸਾਹੋ ਹਤੌਜਾਃ ਕਲੁਸੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਃ |
(ਵਾ. ਨਿ. ਅ. ੭) |
ਵਿਟ੍ ਸ਼੍ਯਾਵਂ ਕਠਿਨਂ ਰੂਕ੍ਸਮਧੋਵਾਯੁਰ੍ਨ ਵਰ੍ਤਤੇ ||੨੭||
View original
रक्तोल्बणा गुदेकीलाः पित्ताकृतिसमन्विताः ||२४||
वटप्ररोहसदृशा गुञ्जाविद्रुमसन्निभाः |
तेऽत्यर्थं दुष्टमुष्णं च गाढविट्कप्रपीडिताः ||२५||
स्रवन्ति सहसा रक्तं तस्य चातिप्रवृत्तितः |
भेकाभः पीड्यते दुःखैः शोणितक्षयसम्भवैः ||२६||
हीनवर्णबलोत्साहो हतौजाः कलुषेन्द्रियः |
(वा. नि. अ. ७) |
विट् श्यावं कठिनं रूक्षमधोवायुर्न वर्तते ||२७||
Hide commentary
ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)
ਰਕ੍ਤਾਰ੍ਸ਼ੋਲਕ੍ਸਣਮਾਹ– ਰਕ੍ਤੋਲ੍ਬਣਾ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਗੁਦੇਕੀਲਾਃ ਕੀਲਵਤ੍ ਕੀਲਾਃ ਅਰ੍ਸ਼ਾਂਸਿ, “ਹਲਦਨ੍ਤਾਤ੍ ਸਪ੍ਤਮ੍ਯਾਃ ਸਞ੍ਜ੍ਞਾਯਾਮ੍” (ਪਾ. ਅ. ੬ ਪਾ. ੩ ਸੂ. ੧) ਇਤ੍ਯਲੁਕ੍ਸਮਾਸਃ| ਪਿਤ੍ਤਾਕਤਿਸਮਨ੍ਵਿਤਾਃ ਪੈਤ੍ਤਿਕਾਰ੍ਸ਼ੋਲਕ੍ਸਣਯੁਕ੍ਤਾਃ| ਵਿਦ੍ਰੁਮਸਨ੍ਨਿਭਾਃ ਪ੍ਰਵਾਲਮਣਿਵਲ੍ਲੋਹਿਤਾ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਤੇ ਗਾਢਵਿਟ੍ਕਪ੍ਰਪੀਡਿਤਾਃ ਕਠਿਨਪੁਰੀਸਯਨ੍ਤ੍ਰਿਤਾਃ, ਦੁਸ੍ਟਮ੍ ਆਵਿਲਮ੍, ਉਸ੍ਣਂ ਚ ਰਕ੍ਤਂ ਸ੍ਰਵਨ੍ਤਿ| ਤਸ੍ਯੇਤਿ ਰਕ੍ਤਸ੍ਯ, ਅਤਿਪ੍ਰਵਤ੍ਤਿਤਃ ਅਤਿਕ੍ਸਯਾਤ੍, ਭੇਕਾਭਃ ਪ੍ਰਾਵਸੇਣ੍ਯਵਰ੍ਸਾਭ੍ਵਾਭਃ ਪੀਤਚ੍ਛਵਿਃ, ‘ਪੁਰੁਸਃ’ ਇਤਿ ਸ਼ੇਸਃ| ਦੁਃਖੈਃ ਰੋਗੈਃ| ਸ਼ੋਣਿਤਕ੍ਸਯਸਮ੍ਭਵੈਰਿਤਿ ਤ੍ਵਕ੍ਪਾਰੁਸ੍ਯਾਮ੍ਲਸ਼ੀਤਪ੍ਰਾਰ੍ਥਨਾਸਿਰਾਸ਼ੈਥਿਲ੍ਯੈਃ (ਸੁ. ਸੂ. ਅ. ੧੫) ਸੁਸ਼੍ਰੁਤੋਕ੍ਤੈਃ| ਬਲਂ ਸ੍ਥੌਲ੍ਯਮ੍, ਉਤ੍ਸਾਹੋ ਹਰ੍ਸਃ| ਹਤੌਜਾ ਹਤਸ਼ਕ੍ਤਿਃ| ਕਲੁਸੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯ ਆਵਿਲਚਕ੍ਸੁਃ, ਵ੍ਯਾਕੁਲਸਰ੍ਵੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯੋ ਵਾ| ਵਿਟ੍ ਸ਼੍ਯਾਵਮਿਤਿ ਵਿਟ੍ਸ਼ਬ੍ਦੋ ਨਪੁਂਸਕੋਪ੍ਯਸ੍ਤਿ, ਏਤਨ੍ਨਿਰ੍ਦੇਸ਼ਾਦੇਵ| ਕਾਸ਼੍ਮੀਰਾਸ੍ਤੁ ਚਰਕੇ– “ਵਿਟ੍ ਸ਼੍ਯਾਵਾ ਕਠਿਨਾ ਰੂਕ੍ਸਾ” ਇਤ੍ਯੇਵ ਪਠਨ੍ਤਿ| ਅਧੋਵਾਯੁਰ੍ਨ ਵਰ੍ਤਤੇ ਗੁਦੇਨ, ਪ੍ਰਤਿਲੋਮਗਤ੍ਵਾਤ੍||੨੪-੨੭||
ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)
ਰਕ੍ਤਜਾਨ੍ਯਾਹ– ਰਕ੍ਤੋਲ੍ਬਣਾ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਗੁਦੇਕੀਲਾਃ ਕੀਲਵਤ੍ ਕੀਲਾ ਅਰ੍ਸ਼ਾਂਸਿ, ਤੇਸਾਂ ਲਕ੍ਸਣਮੀਦਸ਼ਮ੍– ਪਿਤ੍ਤਾਕਤਿਸਮਨ੍ਵਿਤਾਃ ਪੈਤ੍ਤਿਕਾਰ੍ਸ਼ੋਲਕ੍ਸਣਯੁਕ੍ਤਾਃ| ਆਕਤ੍ਯਾ ਚ ਗੁਞ੍ਜਾ ਰਕ੍ਤਗੁਞ੍ਜਾ, ਵਿਦ੍ਰੁਮਃ ਪ੍ਰਵਾਲਮਣਿਸ੍ਤਤ੍ਸਦਸ਼ਲੋਹਿਤਾ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਤੇ ਗਾਢਵਿਟ੍ਕਪ੍ਰਪੀਡਿਤਾਃ ਕਠਿਨਪੁਰੀਸਯਨ੍ਤ੍ਰਿਤਾਃ| ਅਤਿਸ਼ਯੇਨ ਦੁਸ੍ਟਂ ਰਕ੍ਤਮੁਸ੍ਣਂ ਚ ਸ੍ਰਵਨ੍ਤਿ| ਸਹਸਾ ਅਕਸ੍ਮਾਤ੍| ਤਸ੍ਯੇਤਿ ਰਕ੍ਤਸ੍ਯਾਤਿਪ੍ਰਵਤ੍ਤਿਤਃ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਨਾਦ੍ਭੇਕਾਭਃ ਪ੍ਰਾਵਸੇਣ੍ਯਵਰ੍ਸਾਭ੍ਵਾਭਃ ਪੀਤਚ੍ਛਵਿਃ ਪੁਰੁਸਃ| ਦੁਃਖੈਃ ਰੋਗੈਃ, ਸ਼ੋਣਿਤਕ੍ਸਯਸਮ੍ਭਵੈਰਿਤਿ ਸ਼ੋਣਿਤਕ੍ਸਯੇ ਤ੍ਵਕ੍ਪਾਰੁਸ੍ਯਾਮ੍ਲਸ਼ੀਤਪ੍ਰਾਰ੍ਥਨਾਸਿਰਾਸ਼ੈਥਿਲ੍ਯੈਃ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤੋਕ੍ਤੈਃ| ਬਲਂ ਸ੍ਥੌਲ੍ਯਮ੍| ਉਤ੍ਸਾਹੋ ਹਰ੍ਸਃ| ਹਤੌਜਾ ਹਤਸ਼ਕ੍ਤਿਃ, ਕਲੁਸੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯੋ ਵ੍ਯਾਕੁਲਸਰ੍ਵੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਃ| ਅਧੋਵਾਯੁਰ੍ਨ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਤੇ ਗੁਦੇਨ, ਪ੍ਰਤਿਲੋਮਤ੍ਵਾਤ੍||੨੪-੨੭||
Adhikarana ਰਕ੍ਤਾਰ੍ਸ਼ਸੋ ਵਾਤਜਾਦਿਭੇਦੇਨ ਲਕ੍ਸਣਾਨਿ (੨੮-੩੦) · Śloka ੩੦
ਤਨੁ ਚਾਰੁਣਵਰ੍ਣਂ ਚ ਫੇਨਿਲਂ ਚਾਸਗਰ੍ਸ਼ਸਾਮ੍ |
ਕਟ੍ਯੂਰੁਗੁਦਸ਼ੂਲਂ ਚ ਦੌਰ੍ਬਲ੍ਯਂ ਯਦਿ ਚਾਧਿਕਮ੍ ||੨੮||
ਤਤ੍ਰਾਨੁਬਨ੍ਧੋ ਵਾਤਸ੍ਯ ਹੇਤੁਰ੍ਯਦਿ ਚ ਰੂਕ੍ਸਣਮ੍ |
ਸ਼ਿਥਿਲਂ ਸ਼੍ਵੇਤਪੀਤਂ ਚ ਵਿਟ੍ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਂ ਗੁਰੁ ਸ਼ੀਤਲਮ੍ ||੨੯||
ਯਦ੍ਯਰ੍ਸ਼ਸਾਂ ਘਨਂ ਚਾਸਕ੍ ਤਨ੍ਤੁਮਤ੍ ਪਾਣ੍ਡੁ ਪਿਚ੍ਛਿਲਮ੍ |
ਗੁਦਂ ਸਪਿਚ੍ਛਂ ਸ੍ਤਿਮਿਤਂ ਗੁਰੁ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਂ ਚ ਕਾਰਣਮ੍ |
ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਾਨੁਬਨ੍ਧੋ ਵਿਜ੍ਞੇਯਸ੍ਤਤ੍ਰ ਰਕ੍ਤਾਰ੍ਸ਼ਸਾਂ ਬੁਧੈਃ ||੩੦||
(ਚ. ਚਿ. ਅ. ੧੪) |
View original
तनु चारुणवर्णं च फेनिलं चासृगर्शसाम् |
कट्यूरुगुदशूलं च दौर्बल्यं यदि चाधिकम् ||२८||
तत्रानुबन्धो वातस्य हेतुर्यदि च रूक्षणम् |
शिथिलं श्वेतपीतं च विट् स्निग्धं गुरु शीतलम् ||२९||
यद्यर्शसां घनं चासृक् तन्तुमत् पाण्डु पिच्छिलम् |
गुदं सपिच्छं स्तिमितं गुरु स्निग्धं च कारणम् |
श्लेष्मानुबन्धो विज्ञेयस्तत्र रक्तार्शसां बुधैः ||३०||
(च. चि. अ. १४) |
Hide commentary
ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)
ਇਦਾਨੀਂ ਤਸ੍ਯੈਵ ਰਕ੍ਤਾਰ੍ਸ਼ਸੋ ਨਿਦਾਨਸ੍ਯ ਰਕ੍ਤਸ੍ਯ ਵਾਤਾਦਿਭੇਦੇਨ ਲਕ੍ਸਣਮਾਹ– ਤਨ੍ਵਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਤਤ੍ਰਾਨੁਬਨ੍ਧੋ ਵਾਤਸ੍ਯੇਤਿ ਵਾਤਾਦਿਦੁਸ੍ਟਸ੍ਯੈਵ ਰਕ੍ਤਸ੍ਯਾਰਮ੍ਭਕਤ੍ਵਾਨ੍ਨਤੁ ਕੇਵਲਸ੍ਯ, ਦੋਸਤ੍ਵਾਭਾਵਾਤ੍| ਸ਼ਿਥਿਲਮਿਤ੍ਯਾਦਿਨਾ ਕਫਾਨੁਬਨ੍ਧਸ੍ਯ| ਨਨੁ, ਪਿਤ੍ਤਾਨੁਬਨ੍ਧਃ ਕੁਤੋ ਨੋਕ੍ਤ ਇਤਿ? ਉਚ੍ਯਤੇ, ਰਕ੍ਤਪਿਤ੍ਤਯੋਃ ਪ੍ਰਾਯਃ ਸਮਾਨਲਿਙ੍ਗਤ੍ਵਾਤ੍| ਉਕ੍ਤਂ ਚ ਪੂਰ੍ਵਂ “ਰਕ੍ਤੋਲ੍ਬਣਾ ਗੁਦੇਕੀਲਾਃ ਪਿਤ੍ਤਾਕਤਿਸਮਨ੍ਵਿਤਾਃ|” ਇਤਿ||੨੮-੩੦||
ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)
ਇਦਾਨੀਮਸ੍ਯੈਵ ਰਕ੍ਤਾਰ੍ਸ਼ੋਨਿਦਾਨਸ੍ਯ ਵਾਤਾਦਿਭੇਦੇਨ ਲਕ੍ਸਣਮਾਹ– ਤਨ੍ਵਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਰਕ੍ਤੋਲ੍ਬਣਾਨਾਮਰ੍ਸ਼ਸਾਮਸਗ੍ਯਦੀਦਸ਼ਂ ਭਵਤਿ– ਤਨੁ ਅਲ੍ਪਂ, ਕਟ੍ਯਾਦਿਸੁ ਸ਼ੂਲਮ੍, ਅਧਿਕਂ ਚ ਦੌਰ੍ਬਲ੍ਯਂ, ਤਤ੍ਰ ਰਕ੍ਤਾਰ੍ਸ਼ਸਿ ਵਾਤਸ੍ਯਾਨੁਬਨ੍ਧੋ ਜ੍ਞੇਯਃ| ਯਦਿ ਚ ਰੂਕ੍ਸਣਂ ਰੂਕ੍ਸਦ੍ਰਵ੍ਯਾਦਿ ਹੇਤੁਃ ਕਾਰਣਮ੍| ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਾਨੁਬਨ੍ਧਲਕ੍ਸਣਮਾਹ– ਰਕ੍ਤੋਲ੍ਬਣਾਨਾਮਰ੍ਸ਼ਸਾਂ ਯਦਿ ਸ਼ਿਥਿਲਂ ਸ਼੍ਵੇਤਪੀਤਂ ਚ ਵਿਟ੍ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਤੇ, ਯਦਿ ਚ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਂ ਗੁਰੁ ਸ਼ੀਤਲਂ ਤਨ੍ਤੁਮਤ੍ਪਾਣ੍ਡੁ ਪਿਚ੍ਛਿਲਂ ਚ ਅਸਕ੍ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਤੇ, ਤਨ੍ਤੁਮਤ੍ਸੂਤ੍ਰਾਕਾਰਂ, ਗੁਦਮਪਿ ਪਿਚ੍ਛਿਲਾਰ੍ਦ੍ਰਸ੍ਤਿਮਿਤਂ ਨਿਸ਼੍ਚਲਂ ਭਵਤਿ, ਤਸ੍ਮਿਨ੍ ਰਕ੍ਤਾਰ੍ਸ਼ਸਿ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਾਨੁਬਨ੍ਧੋ ਵਿਜ੍ਞੇਯਃ| ਗੁਰੁ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਂ ਚ ਤਤ੍ਰ ਕਾਰਣਂ ਹੇਤੁਃ| ਨਨੁ ਪਿਤ੍ਤਾਨੁਬਨ੍ਧਃ ਕੁਤੋ ਨੋਕ੍ਤਃ ਇਤਿ ਤਤ੍ ਉਚ੍ਯਤੇ, ਰਕ੍ਤਪਿਤ੍ਤਯੋਃ ਪ੍ਰਾਯਃ ਸਮਾਨਲਿਙ੍ਗਤ੍ਵਾਤ੍| ਪੂਰ੍ਵਮੁਕ੍ਤਂ ਚ ``ਰਕ੍ਤੋਲ੍ਬਣਾ ਗੁਦੇਕੀਲਾਃ ਪਿਤ੍ਤਾਕਤਿਸਮਨ੍ਵਿਤਾਃ'' ਇਤਿ||੨੮-੩੦||
Adhikarana ਅਰ੍ਸ਼ਸਾਂ ਪੂਰ੍ਵਰੂਪਮ੍ (੩੧-੩੨) · Śloka ੩੨
ਵਿਸ੍ਟਮ੍ਭੋਨ੍ਨਸ੍ਯ ਦੌਰ੍ਬਲ੍ਯਂ ਕੁਕ੍ਸੇਰਾਟੋਪ ਏਵ ਚ |
ਕਾਰ੍ਸ਼੍ਯਮੁਦ੍ਗਾਰਬਾਹੁਲ੍ਯਂ ਸਕ੍ਥਿਸਾਦੋਲ੍ਪਵਿਟ੍ਕਤਾ ||੩੧||
ਗ੍ਰਹਣੀਦੋਸਪਾਣ੍ਡ੍ਵਰ੍ਤੇਰਾਸ਼ਙ੍ਕਾ ਚੋਦਰਸ੍ਯ ਚ |
ਪੂਰ੍ਵਰੂਪਾਣਿ ਨਿਰ੍ਦਿਸ੍ਟਾਨ੍ਯਰ੍ਸ਼ਸਾਮਭਿਵਦ੍ਧਯੇ ||੩੨||
(ਚ. ਚਿ. ਅ. ੧੪) |
View original
विष्टम्भोऽन्नस्य दौर्बल्यं कुक्षेराटोप एव च |
कार्श्यमुद्गारबाहुल्यं सक्थिसादोऽल्पविट्कता ||३१||
ग्रहणीदोषपाण्ड्वर्तेराशङ्का चोदरस्य च |
पूर्वरूपाणि निर्दिष्टान्यर्शसामभिवृद्धये ||३२||
(च. चि. अ. १४) |
Hide commentary
ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)
ਪੂਰ੍ਵਰੂਪਮਾਹ– ਵਿਸ੍ਟਮ੍ਭ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਵਿਸ੍ਟਮ੍ਭੋਨ੍ਨਸ੍ਯੇਤਿ ਵਿਸ੍ਟਭ੍ਯਾਨ੍ਨਸ੍ਯਾਜੀਰ੍ਣਤਾਗਮਨਮ੍ ਆਹਾਰੋ ਵਾ ਵਾ ਵਿਸ੍ਟਬ੍ਧਃ ਆਮਾਸ਼ਯ ਏਵਾਵਤਿਸ੍ਠਤੇ, ਵਾਤਵੈਗੁਣ੍ਯਾਤ੍| ਦੌਰ੍ਬਲ੍ਯਂ ਹੀਨਸ਼ਕ੍ਤਿਤਾ| ‘ਵਿਸ੍ਟਮ੍ਭੋਙ੍ਗਸ੍ਯ’ ਇਤਿ ਪਾਠਾਨ੍ਤਰੇ ਵਿਸ੍ਟਮ੍ਭੋ ਮਲਸ੍ਯ, ਅਙ੍ਗਸ੍ਯ ਦੌਰ੍ਬਲ੍ਯਮ੍| ਯਦ੍ਯਪਿ ਨਿਦਾਨਾਨਨ੍ਤਰਂ ਪੂਰ੍ਵਰੂਪਂ ਵਕ੍ਤਵ੍ਯਂ ਭਵਤਿ, ਤਥਾਪਿ ਨਿਦਾਨਲਕ੍ਸਣਾਨਨ੍ਤਰਮਤ੍ਰ ਪੂਰ੍ਵਰੂਪਂ; ਨਿਦਾਨਲਿਙ੍ਗਯੋਸ਼੍ਚਿਕਿਤ੍ਸਾਙ੍ਗਤਮਤ੍ਵਪ੍ਰਤਿਪਾਦਨਾਰ੍ਥਂ ਤਯੋਃ ਪੂਰ੍ਵਮਭਿਧਾਨਮ੍; ਅਥਵਾਵਸ਼੍ਯਵਕ੍ਤਵ੍ਯਾਨਾਂ ਕਾਮਚਾਰਾਦਭਿਧਾਨਮਿਤਿ| ਏਵਮਨ੍ਯਤ੍ਰਾਪਿ ਵ੍ਯਤਿਕ੍ਰਮੇ ਦ੍ਰਸ੍ਟਵ੍ਯਮ੍| ਕੁਕ੍ਸੇਰਾਟੋਪੋ ‘ਗੁਡਗੁਡਾਸ਼ਬ੍ਦਃ’ ਇਤਿ ਚਕ੍ਰਃ, ‘ਤਨਤਨੀ’ ਇਤਿ ਗੁਣਾਕਰਃ; ‘ਰੁਜਾਪੂਰ੍ਵਕਃ ਕ੍ਸੋਭਃ’ ਇਤਿ ਗਦਾਧਰਃ, ਪੁਰੀਸਵਦ੍ਧਿਲਕ੍ਸਣੇ ਚ ‘ਆਟੋਪਮ੍ ਆਧ੍ਮਾਨਮ੍’ ਇਤਿ ਵਿਵਤਵਾਨ੍; ਏਤਚ੍ਚ ਨ ਸਰ੍ਵਤ੍ਰ, ਗੁਲ੍ਮਪੂਰ੍ਵਰੂਪੇ ਆਟੋਪਾਧ੍ਮਾਨਯੋਰੁਭਯੋਰਪਿ ਪਾਠਾਤ੍| ਉਦ੍ਗਾਰਬਾਹੁਲ੍ਯਮਧੋਨਿਰੁਦ੍ਧਸ੍ਯ ਵਾਯੋਰੂਰ੍ਧ੍ਵਗਮਨਾਤ੍| ਸਕ੍ਥਿਸਾਦੋ ਜਙ੍ਘਾਵਸਾਦਃ| ਗ੍ਰਹਣੀਦੋਸਪਾਣ੍ਡ੍ਵਰ੍ਤੇਃ ਗ੍ਰਹਣੀਦੋਸਯੁਕ੍ਤਪਾਣ੍ਡੁਰੋਗਸ੍ਯ ਉਦਰਸ੍ਯ ਚਾਸ਼ਙ੍ਕਾ, ਤੇਸਾਂ ਲਕ੍ਸਣਦਰ੍ਸ਼ਨਾਤ੍| ‘ਗ੍ਰਹਣੀਦੋਸਪਾਣ੍ਡ੍ਵਰ੍ਤਿਃ’ ਇਤਿ ਪਾਠਾਨ੍ਤਰੇ ਗ੍ਰਹਣੀਦੋਸਸ੍ਯ ਪਾਣ੍ਡੋਃ ਪਾਣ੍ਡੁਰੋਗਸ੍ਯ ਚਾਰ੍ਤਿਃ ਪੀਡਾ ਸ੍ਯਾਤ੍| ਅਭਿਵਦ੍ਧਯੇ ਉਤ੍ਪਤ੍ਤ੍ਯਰ੍ਥਮਿਤਿ||੩੧-੩੨||
ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)
ਵਿਸ੍ਟਮ੍ਭੋਨ੍ਨਸ੍ਯੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਵਿਸ੍ਟਮ੍ਭੋਨ੍ਨਸ੍ਯ ਅਜੀਰ੍ਣਤਾਗਮਨਮ੍, ਆਹਾਰੋ ਵਾ ਵਿਸ੍ਟਬ੍ਧ ਆਮਾਸ਼ਯ ਏਵਾਵਤਿਸ੍ਠਤੇ, ਵਾਤਵੈਗੁਣ੍ਯਾਤ੍| ਦੌਰ੍ਬਲ੍ਯਂ ਹੀਨਸ਼ਕ੍ਤਿਤਾ| ਵਿਸ੍ਟਮ੍ਭੋਙ੍ਗਸ੍ਯੇਤਿ ਪਾਠਾਨ੍ਤਰੇ ਵਿਸ੍ਟਮ੍ਭੋ ਮਲਸ੍ਯ, ਅਙ੍ਗਸ੍ਯ ਦੌਰ੍ਬਲ੍ਯਮ੍| ਕੁਕ੍ਸੇਰਾਟੋਪਃ ਗੁਡਗੁਡਾਸ਼ਬ੍ਦ ਇਤਿ ਚਕ੍ਰਃ, ਤਲਤਲ ਇਤਿ ਗੁਣਾਕਰਃ, ਰੁਜਾਪੂਰ੍ਵਕਃ ਕ੍ਸੋਭ ਇਤਿ ਗਦਾਧਰਃ, ਪੁਰੀਸਵਦ੍ਧਿਲਕ੍ਸਣੇ ਆਟੋਪਃ ਆਧ੍ਮਾਨਮਿਤਿ ਮਾਧਵਃ| ਉਦ੍ਗਾਰਬਾਹੁਲ੍ਯਂ ਅਧੋਨਿਰੁਦ੍ਧਸ੍ਯ ਵਾਯੋਰੂਰ੍ਧ੍ਵਗਤਤ੍ਵਾਤ੍| ਸਕ੍ਥਿਸਾਦੋ ਜਙ੍ਘਾਵਸਾਦਃ, ਅਲ੍ਪਵਿਟ੍ਕਤਾ ਅਲ੍ਪਪੁਰੀਸਤ੍ਵਮ੍| ਗ੍ਰਹਣੀਰੋਗਪਾਣ੍ਡ੍ਵਰ੍ਤੇਰਾਸ਼ਙ੍ਕੇਤਿ ਗ੍ਰਹਣੀਰੋਗਯੁਕ੍ਤਸ੍ਯ ਪਾਣ੍ਡੁਰੋਗੋਦਰਸ੍ਯ ਚਾਸ਼ਙ੍ਕਾ, ਏਤੇਸਾਂ ਲਕ੍ਸਣਦਰ੍ਸ਼ਨਾਤ੍| ਗ੍ਰਹਣੀਰੋਗਪਾਣ੍ਡ੍ਵਰ੍ਤਿਰਿਤਿ ਪਾਠਾਨ੍ਤਰੇ ਗ੍ਰਹਣੀਰੋਗਸ੍ਯ ਪਾਣ੍ਡੋਃ ਪਾਣ੍ਡੁਰੋਗਸ੍ਯ ਚਾਰ੍ਤਿਃ ਪੀਡਾ ਸ੍ਯਾਦਿਤਿ||੩੧-੩੨||
Adhikarana ਅਰ੍ਸ਼ਸਾਂ ਸਮੁਤ੍ਪਤ੍ਤੌ ਵਾਤਾਦੀਨਾਂ ਸਰ੍ਵੇਸਾਮੇਵ ਪ੍ਰਕੋਪਃ (੩੩-੩੪) · Śloka ੩੪
ਪਞ੍ਚਾਤ੍ਮਾ ਮਾਰੁਤਃ ਪਿਤ੍ਤਂ ਕਫੋ ਗੁਦਵਲਿਤ੍ਰਯਮ੍ |
ਸਰ੍ਵ ਏਵ ਪ੍ਰਕੁਪ੍ਯਨ੍ਤਿ ਗੁਦਜਾਨਾਂ ਸਮੁਦ੍ਭਵੇ ||੩੩||
ਤਸ੍ਮਾਦਰ੍ਸ਼ਾਂਸਿ ਦੁਃਖਾਨਿ ਬਹੁਵ੍ਯਾਧਿਕਰਾਣਿ ਚ |
ਸਰ੍ਵਦੇਹੋਪਤਾਪੀਨਿ ਪ੍ਰਾਯਃ ਕਚ੍ਛ੍ਰਤਮਾਨਿ ਚ ||੩੪||
(ਚ. ਚਿ. ਅ. ੧੪) |
View original
पञ्चात्मा मारुतः पित्तं कफो गुदवलित्रयम् |
सर्व एव प्रकुप्यन्ति गुदजानां समुद्भवे ||३३||
तस्मादर्शांसि दुःखानि बहुव्याधिकराणि च |
सर्वदेहोपतापीनि प्रायः कृच्छ्रतमानि च ||३४||
(च. चि. अ. १४) |
Hide commentary
ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)
ਨਨੁ, ਗੁਦਦੇਸ਼ਦੁਸ੍ਟ੍ਯਾ ਗੁਦਜਸ੍ਯੋਤ੍ਪਾਦਾਤ੍ ਕਥਂ ਸਰ੍ਵਦੇਹੇ ਕਸ਼ਤ੍ਵਕਸ੍ਣਤ੍ਵਾਦਿਰੂਪਾ ਦੁਸ੍ਟਿਰਿਤ੍ਯਤ ਆਹ– ਪਞ੍ਚਾਤ੍ਮੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਪਞ੍ਚਾਤ੍ਮਾ ਪਞ੍ਚਸ੍ਵਰੂਪਃ, ਪ੍ਰਾਣਾਪਾਨਸਮਾਨੋਦਾਨਵ੍ਯਾਨਭੇਦਾਤ੍; ਇਤਿ ਤੇਸਾਂ ਸ੍ਥਾਨਾਨਿ| ਏਵਂ ਲਿਙ੍ਗਵਿਪਰਿਣਾਮਾਤ੍ ਪਞ੍ਚਾਤ੍ਮਕਤ੍ਵਂ ਪਿਤ੍ਤੇਪਿ ਯੋਜ੍ਯਂ, ਪਿਤ੍ਤਂ ਹ੍ਯਾਲੋਚਕਰਞ੍ਜਕਸਾਧਕਪਾਚਕਭ੍ਰਾਜਕਭੇਦਾਦ੍ਭਿਨ੍ਨਮ੍| ਏਵਂ ਕਫੋਪਿ ਪਞ੍ਚਾਤ੍ਮਾ, ਹਦਯਾਮਾਸ਼ਯਜਿਹ੍ਵਾਸ਼ਿਰਃਸਨ੍ਧਿਸੁ ਕ੍ਰਮੇਣਾਵਲਮ੍ਬਕਕ੍ਲੇਦਕਬੋਧਕਤਰ੍ਪਕਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਕਭੇਦਾਤ੍| ਯਦਾਹ ਗੌਤਮਃ– “ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਾ ਤੁ ਪਞ੍ਚਵਿਧੋਰਃਸ੍ਥਃ ਕ੍ਲੇਦਕਾਦਿਸ੍ਵਕਰ੍ਮਣਾ| ਕਫਧਾਮ੍ਨਾਂ ਚ ਸਰ੍ਵੇਸਾਂ ਯਤ੍ ਕਰੋਤ੍ਯਵਲਮ੍ਬਨਮ੍|| ਅਤੋਵਲਮ੍ਬਕਃ, ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਾ ਯਸ੍ਤ੍ਵਾਮਾਸ਼ਯਸਂਸ਼੍ਰਿਤਃ| ਕ੍ਲੇਦਕਃ ਸੋਨ੍ਨਸਙ੍ਘਾਤਕ੍ਲੇਦਨਾਦ੍, ਰਸਬੋਧਨਾਤ੍|| ਬੋਧਕੋ ਰਸਨਾਸ੍ਥਸ੍ਤੁ, ਸ਼ਿਰਃਸਂਸ੍ਥੋਕ੍ਸਿਤਰ੍ਪਣਾਤ੍| ਤਰ੍ਪਕਃ, ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਕਃ ਸਮ੍ਯਕ੍ ਸ਼੍ਲੇਸਣਾਤ੍ ਸਨ੍ਧਿਸੁ ਸ੍ਥਿਤਃ||” ਇਤਿ| ਗੁਦਵਲੀਤ੍ਰਯਸ੍ਯ ਚ ਪ੍ਰਕੋਪੋ ਵਿਕਤਤ੍ਵਂ, ਸਨ੍ਨਿਧਾਨਸ੍ਯਾਪ੍ਯਭਾਵਾਤ੍, ਵਲੀਦੁਸ੍ਟੇਰਪ੍ਰਾਪ੍ਤੇਸ਼੍ਚ| ਸਰ੍ਵ ਏਵੇਤਿ ਉਕ੍ਤਮਾਰੁਤਾਦਯ ਏਵੇਤਿ| ਤਸ੍ਮਾਦਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਬਹੁਵ੍ਯਾਧਿਕਰਾਣੀਤਿ ਜਠਰਾਗ੍ਨਿਮਾਨ੍ਦ੍ਯਾਦ੍ਯੁਪਦ੍ਰਵਕਰਾਣਿ| ਪ੍ਰਾਯਃ ਕਚ੍ਛ੍ਰਤਮਾਨੀਤਿ ਪ੍ਰਾਯੋਗ੍ਰਹਣਾਦਸਾਧ੍ਯਾਨਿ ਸੁਖਸਾਧ੍ਯਾਨ੍ਯਪਿ||੩੩-੩੪||
ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)
ਨਨੁ, ਗੁਦਦੇਸ਼ਦੁਸ੍ਟ੍ਯਾ ਗੁਦਜਸ੍ਯੋਤ੍ਪਾਦਾਤ੍ ਕਥਂ ਸਰ੍ਵਦੇਹੇ ਕਸ਼ਤ੍ਵਾਦਿਰੂਪਾ ਦੁਸ੍ਟਿਰਿਤ੍ਯਾਹ– ਪਞ੍ਚਾਤ੍ਮੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਗੁਦਜਾਨਾਂ ਸਮੁਦ੍ਭਵੇ ਸਮ੍ਭਵੇ ਏਤੇ ਸਰ੍ਵ ਏਵੋਕ੍ਤਸ੍ਵਰੂਪਾ ਵਾਤਾਦਯਃ ਪ੍ਰਕੁਪ੍ਯਨ੍ਤਿ| ਪਞ੍ਚਾਤ੍ਮਾ ਪਞ੍ਚਸ੍ਵਰੂਪਃ, ਪ੍ਰਾਣਾਪਾਨਸਮਾਨੋਦਾਨਵ੍ਯਾਨਭੇਦਾਤ੍| ਤੇਸਾਂ ਸ੍ਥਾਨਾਨਿ– “ਹਦਿ ਪ੍ਰਾਣੋ ਗੁਦੇਪਾਨਃ ਸਮਾਨੋ ਨਾਭਿਸਂਸ੍ਥਿਤਃ| ਉਦਾਨਃ ਕਣ੍ਠਦੇਸ਼ੇ ਚ ਵ੍ਯਾਨਃ ਸਰ੍ਵਸ਼ਰੀਰਗਃ”ਇਤਿ| ਏਵਂ ਪਞ੍ਚਾਤ੍ਮਾ ਵਾਯੁਃ ਕਥ੍ਯਤੇ “ਯੋਨਿਲੋ ਵਕ੍ਤ੍ਰਸਞ੍ਚਾਰੀ ਸ ਪ੍ਰਾਣੋ ਨਾਮ ਦੇਹਧਕ੍| ਸੋਨ੍ਨਂ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ਯਤ੍ਯਨ੍ਤਃ ਪ੍ਰਾਣਾਂਸ਼੍ਚੈਵਾਵਲਮ੍ਬਤੇ|| ਕੁਪਿਤਃ ਕੁਰੁਤੇ ਚਾਪਿ ਹਿਕ੍ਕਾਸ਼੍ਵਾਸਾਦਿਕਾਨ੍ ਗਦਾਨ੍| ਉਦਾਨੋ ਨਾਮ ਯਸ੍ਤੂਰ੍ਧ੍ਵਮੁਪੈਤਿ ਪਵਨੋਤ੍ਤਮਃ|| ਤੇਨ ਭਾਸਿਤਗੀਤਾਦਿਵਿਸ਼ੇਸਸ਼੍ਚਾਭਿਵਰ੍ਤਤੇ| ਊਰ੍ਧ੍ਵਜਤ੍ਰੁਗਤਾਨ੍ ਰੋਗਾਨ੍ ਕਰੋਤਿ ਕੁਪਿਤਸ਼੍ਚ ਸਃ|| ਆਮਪਕ੍ਵਾਸ਼ਯਚਰਃ ਸਮਾਨੋਗ੍ਨਿਸਹਾਯਵਾਨ੍| ਅਨ੍ਨਂ ਪਚਤਿ ਤਜ੍ਜਾਂਸ਼੍ਚ ਵਿਕਾਰਾਨ੍ ਪ੍ਰਵ੍ਯਨਕ੍ਤਿ ਸਃ|| ਗੁਲ੍ਮਾਗ੍ਨਿਸਾਦਾਤੀਸਾਰਾਨ੍ਪ੍ਰਦੁਸ੍ਟਸ਼੍ਚ ਕਰੋਤਿ ਸਃ| ਪਕ੍ਵਾਸ਼ਯਾਸ਼੍ਰਯੋਪਾਨਃ ਕਾਲੇ ਕਰ੍ਸਤਿ ਚਾਪ੍ਯਧਃ| ਵਾਤਮੂਤ੍ਰਪੁਰੀਸਾਣਿ ਸ਼ੁਕ੍ਰਗਰ੍ਭਾਰ੍ਤਵਾਨਿ ਚ| ਕ੍ਰੁਦ੍ਘਸ਼੍ਚ ਕੁਰੁਤੇ ਰੋਗਾਨ੍ ਘੋਰਾਨ੍ਵਸ੍ਤਿਗੁਦਾਸ਼੍ਰਯਾਨ੍|| ਸਰ੍ਵਦੇਹਸਰੋ ਵ੍ਯਾਨੋ ਰਸਸਂਵਾਹਨੋਦ੍ਯਤਃ| ਸ੍ਵੇਦਾਸਕ੍ਸ੍ਰਾਵਣਸ਼੍ਚਾਪਿ ਪਞ੍ਚਧਾ ਚੇਸ੍ਟਯਤ੍ਯਪਿ|| ਕ੍ਰੁਦ੍ਧਸ਼੍ਚ ਕੁਰੁਤੇ ਰੋਗਾਨ੍ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਃ ਸਰ੍ਵਦੇਹਗਾਨ੍| ਸ਼ੁਕ੍ਰਦੋਸਾਃ ਪ੍ਰਮੇਹਾਸ਼੍ਚ ਵ੍ਯਾਨਾਪਾਨਪ੍ਰਕੋਪਜਾਃ|| ਯੁਗਪਤ੍ ਕੁਪਿਤਾਸ਼੍ਚਾਮੀ ਦੇਹਂ ਭਿਨ੍ਦ੍ਯੁਰਸਂਸ਼ਯਮ੍”ਇਤਿ| ਪਞ੍ਚਾਤ੍ਮਾ ਵਾਯੁਃ ‘ਰਜੋਗੁਣਮਯਃ ਸੂਕ੍ਸ੍ਮਃ ਸ਼ੀਤੋ ਰੂਕ੍ਸੋ ਲਘੁਸ਼੍ਚਲਃ’ ਇਤਿ| ਏਵਂ ਪਞ੍ਚਾਤ੍ਮਕਤ੍ਵਂ ਪਿਤ੍ਤੇ ਯੋਜ੍ਯਮ੍, ਆਲੋਚਕਰਞ੍ਜਕਸਾਧਕਪਾਚਕਭ੍ਰਾਜਕਭੇਦਾਤ੍;”ਪਾਚਕਂ ਭ੍ਰਾਜਕਂ ਚੈਵ ਰਞ੍ਜਕਾਲੋਚਕੇ ਤਥਾ| ਸਾਧਕਂ ਚੇਤਿ ਪਞ੍ਚੈਵ ਪਿਤ੍ਤਨਾਮਾਨ੍ਯਨੁਕ੍ਰਮਾਤ੍|| ਸ੍ਵਾਸ਼ਯੇ ਪਾਚਕਂ ਪਿਤ੍ਤਮਗ੍ਨਿਰੂਪਂ ਤਿਲੋਨ੍ਮਿਤਮ੍| ਭ੍ਰਾਜਕਂ ਕਾਨ੍ਤਿਦਂ ਯਤ੍ਤੁ ਲੇਪਾਭ੍ਯਙ੍ਗਾਦਿਪਾਚਕਮ੍|| ਰਞ੍ਜਕਂ ਤੁ ਯਕਤ੍ਪ੍ਲੀਹੋਸ੍ਤਦ੍ਰਸਂ ਸ਼ੋਣਿਤਂ ਵ੍ਰਜੇਤ੍| ਆਲੋਚਕਂ ਸ੍ਥਿਤਂ ਨੇਤ੍ਰੇ ਰੂਪਦਰ੍ਸ਼ਨਕਾਰਿ ਤਤ੍|| ਸਾਧਕਂ ਹਦਯੇ ਤਿਸ੍ਠੇਨ੍ਮੇਧਾਪ੍ਰਜ੍ਞਾਕਰਂ ਚ ਤਤ੍| ਪਿਤ੍ਤਮੁਸ੍ਣਂ ਦ੍ਰਵਂ ਪੀਤਂ ਨੀਲਂ ਸਤ੍ਤ੍ਵਗੁਣੋਤ੍ਤਰਮ੍|| ਕਟੁਤਿਕ੍ਤਰਸਂ ਜ੍ਞੇਯਂ ਵਿਦਗ੍ਧਂ ਚਾਮ੍ਲਤਾਂ ਵ੍ਰਜੇਤ੍” ਇਤਿ| ਤੇਸਾਂ ਸ੍ਥਾਨਾਨਿ ਆਲੋਚਕਂ ਨੇਤ੍ਰਯੋਃ, ਰਞ੍ਜਕਂ ਯਕਤ੍ਪ੍ਲੀਹ੍ਨੋਃ, ਸਾਧਕਂ ਹਦਿ, ਪਾਚਕਂ ਪਕ੍ਵਾਮਾਸ਼ਯਯੋਰ੍ਮਧ੍ਯੇ, ਭ੍ਰਾਜਕਂ ਤ੍ਵਚਿ| ਏਵਂ ਕਫੋਪਿ ਪਞ੍ਚਾਤ੍ਮਾ, ਆਲਮ੍ਬਕਕ੍ਲੇਦਕਬੋਧਕਤਰ੍ਪਕਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਕਭੇਦਾਤ੍| ਤੇਸਾਂ ਸ੍ਥਾਨਾਨਿ| ਯਦਾਹ ਗੌਤਮਃ– “ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਾ ਪਞ੍ਚਵਿਧਸ੍ਤਤ੍ਰ ਤ੍ਰਿਕਸਂਸ੍ਥਃ ਸ੍ਵਵੀਰ੍ਯਤਃ| ਹਦਯਸ੍ਥਃ ਸ੍ਵਵੀਰ੍ਯਾਚ੍ਚ ਤਤ ਏਵਾਮ੍ਬੁਕਰ੍ਮਣਾ|| ਕਫਧਾਮ੍ਨਾਮਸ਼ੇਸਾਣਾਂ ਯਤ੍ਕਰੋਤ੍ਯਵਲਮ੍ਬਨਮ੍| ਅਤੋਵਲਮ੍ਬਕਃ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਾ ਯਸ੍ਤ੍ਵਾਮਾਸ਼ਯਸਂਸ੍ਥਿਤਃ|| ਕ੍ਲੇਦਕਃ ਸੋਨ੍ਨਸਙ੍ਘਾਤਕ੍ਲੇਦਨਾਦ੍ਰਸਬੋਧਨਾਤ੍| ਬੋਧਕੋ ਰਸਨਾਸ੍ਯਸ੍ਤੁ ਸ਼ਿਰਃਸਂਸ੍ਥੋਕ੍ਸਿਤਰ੍ਪਣਾਤ੍|| ਤਰ੍ਪਕਃ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਕਃ ਸਨ੍ਧੇਃ ਸ਼੍ਲੇਸਣਾਤ੍ਸਨ੍ਧਿਸਂਸ੍ਥਿਤਃ| ਉਰਃਕਣ੍ਠਃਸ਼ਿਰਃਸਨ੍ਧਿਪਰ੍ਵਾਣ੍ਯਾਮਾਸ਼ਯੋ ਰਸਃ| ਮੇਦੋ ਘ੍ਰਾਣਂ ਚ ਜਿਹ੍ਵਾ ਚ ਕਫਸ੍ਥਾਨਮੁਰੋ ਭਸ਼ਮ੍”ਇਤਿ| ਏਵਂ ਦੋਸਤ੍ਰਯਾਣਾਂ ਪਞ੍ਚਾਤ੍ਮਕਤ੍ਵਂ ਸਿਦ੍ਧਮ੍| ਪਞ੍ਚਾਤ੍ਮਾਨੋ ਦੋਸਾਸ੍ਤ੍ਰਯਃ ਗੁਦਵਲਿਤ੍ਰਯਂ ਚ ਗੁਦਜਾਨਾਂ ਸਮੁਦ੍ਭਵੇ ਸਰ੍ਵ ਏਵ ਪ੍ਰਕੁਪ੍ਯਨ੍ਤਿ, ਗੁਦਵਲਿਤ੍ਰਯਸ੍ਯ ਪ੍ਰਕੋਪੋ ਵਿਕਤਤ੍ਵਂ ਪ੍ਰਵਹਣਾਦਿਸ੍ਵਕਾਰ੍ਯਾਕਰ੍ਤਤ੍ਵਮ੍| ਅਨ੍ਯੇ ਤੁ ਗੁਦਵਲੀਤ੍ਰਯ ਇਤਿ ਪਠਨ੍ਤਿ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਨਯਨ੍ਤਿ ਚ– ਸਰ੍ਵੇ ਦੋਸਾ ਗੁਦਵਲੀਤ੍ਰਯੇ ਕੁਪ੍ਯਨ੍ਤਿ| ਤਨ੍ਨਾਤਿਯੁਕ੍ਤਂ, ਪ੍ਰਾਣੋਦਾਨਯੋਸ੍ਤਤ੍ਰਾਸਨ੍ਨਿਧਾਨਾਤ੍| ਅਨ੍ਯੇ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਨਯਨ੍ਤਿ– ਗੁਦਵਲੀਤ੍ਰਯੇ ਗੁਦਜਾਨਾਂ ਸਮੁਦ੍ਭਵੇ ਉਤ੍ਪਤ੍ਤੌ ਸਤਿ ਸਰ੍ਵ ਏਵ ਦੋਸਾਃ ਪ੍ਰਕੁਪ੍ਯਨ੍ਤੀਤਿ| ਤਸ੍ਮਾਦਰ੍ਸ਼ਾਂਸਿ ਦੁਃਖਪ੍ਰਦਾਨਿ ਬਹੁਵ੍ਯਾਧਿਕਰਾਣਿ ਜਠਰਾਗ੍ਨਿਮਾਨ੍ਦ੍ਯਾਦ੍ਯੁਪਦ੍ਰਵਕਰਾਣਿ| ਅਤਃ ਸਰ੍ਵਸ਼ਰੀਰਤਾਪੀਨਿ| ਪ੍ਰਾਯਃ ਕਚ੍ਛ੍ਰਤਮਾਨੀਤਿ ਪ੍ਰਾਯੋਗ੍ਰਹਣਾਦਸਾਧ੍ਯਾਨਿ| ਸੁਸ਼੍ਰੁਤਸ੍ਤੁ– “ਸਰ੍ਵਾਃ ਸ੍ਯੁਰ੍ਵਲਯੋ ਯੇਸਾਂ ਦੁਰ੍ਨਾਮਭਿਰੁਪਦ੍ਰੁਤਾਃ| ਤਾਭਿਸ੍ਤੁ ਪ੍ਰਹਿਤੋ ਵਾਯੁਰਪਾਨਃ ਸਨ੍ਨਿਵਰ੍ਤਤੇ|| ਤਤੋ ਵ੍ਯਾਨੇਨ ਸਙ੍ਗਮ੍ਯ ਜ੍ਯੋਤਿਰ੍ਗਹ੍ਣਾਤਿ ਦੇਹਿਨਾਮ੍|” ਇਤਿ||੩੩-੩੪||
Adhikarana ਅਰ੍ਸ਼ਸਾਂ ਸਾਧ੍ਯਾਸਾਧ੍ਯਤ੍ਵਾਦਿਵਿਚਾਰਃ (੩੫-੩੭) · Śloka ੩੭
ਬਾਹ੍ਯਾਯਾਂ ਤੁ ਵਲੌ ਜਾਤਾਨ੍ਯੇਕਦੋਸੋਲ੍ਬਣਾਨਿ ਚ |
ਅਰ੍ਸ਼ਾਂਸਿ ਸੁਖਸਾਧ੍ਯਾਨਿ ਨ ਚਿਰੋਤ੍ਪਤਿਤਾਨਿ ਚ ||੩੫||
ਦ੍ਵਨ੍ਦ੍ਵਜਾਨਿ ਦ੍ਵਿਤੀਯਾਯਾਂ ਵਲੌ ਯਾਨ੍ਯਾਸ਼੍ਰਿਤਾਨਿ ਚ |
ਕਚ੍ਛ੍ਰਸਾਧ੍ਯਾਨਿ ਤਾਨ੍ਯਾਹੁਃ ਪਰਿਸਂਵਤ੍ਸਰਾਣਿ ਚ ||੩੬||
ਸਹਜਾਨਿ ਤ੍ਰਿਦੋਸਾਣਿ ਯਾਨਿ ਚਾਭ੍ਯਨ੍ਤਰਾਂ ਵਲਿਮ੍ |
ਜਾਯਨ੍ਤੇਰ੍ਸ਼ਾਂਸਿ ਸਂਸ਼੍ਰਿਤ੍ਯ ਤਾਨ੍ਯਸਾਧ੍ਯਾਨਿ ਨਿਰ੍ਦਿਸ਼ੇਤ੍ ||੩੭||
(ਚ. ਚਿ. ਅ. ੧੪) |
View original
बाह्यायां तु वलौ जातान्येकदोषोल्बणानि च |
अर्शांसि सुखसाध्यानि न चिरोत्पतितानि च ||३५||
द्वन्द्वजानि द्वितीयायां वलौ यान्याश्रितानि च |
कृच्छ्रसाध्यानि तान्याहुः परिसंवत्सराणि च ||३६||
सहजानि त्रिदोषाणि यानि चाभ्यन्तरां वलिम् |
जायन्तेऽर्शांसि संश्रित्य तान्यसाध्यानि निर्दिशेत् ||३७||
(च. चि. अ. १४) |
Hide commentary
ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)
ਉਕ੍ਤਵਾਤਾਦ੍ਯਰ੍ਸ਼ਸਾਂ ਸਾਧ੍ਯਤ੍ਵਾਦਿਕਮਾਹ– ਬਾਹ੍ਯਾਯਾਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਨ ਚਿਰੋਤ੍ਪਤਿਤਾਨੀਤਿ ਅਨਤਿਕ੍ਰਾਨ੍ਤਸਂਵਤ੍ਸਰਾਣਿ| ਪਰਿਸਂਵਤ੍ਸਰਾਣੀਤਿ ਪਰਿਗਤੋਤਿਕ੍ਰਾਨ੍ਤਃ ਸਂਵਤ੍ਸਰੋ ਯੈਸ੍ਤਾਨਿ ਤਥਾ| ਯਾਨਿ ਤੁ ਬਾਹ੍ਯਵਲਿਜਾਤਾਨਿ ਦ੍ਵਿਦੋਸੋਲ੍ਬਣਾਨਿ ਤਾਨਿ ਕਚ੍ਛ੍ਰਾਣਿ, ਤ੍ਰਿਦੋਸਜਾਨਿ ਯਾਪ੍ਯਾਨੀਤ੍ਯੁਕ੍ਤਮ੍; ਏਵਂ ਦ੍ਵਿਤੀਯਾਯਾਮੇਕਦੋਸੋਲ੍ਬਣਾਨਿ ਕਚ੍ਛ੍ਰਾਣਿ, ਦ੍ਵਿਦੋਸੋਲ੍ਬਣਾਨਿ ਯਾਪ੍ਯਾਨਿ, ਤ੍ਰਿਦੋਸੋਲ੍ਬਣਾਨ੍ਯਸਾਧ੍ਯਾਨਿ; ਏਵਂ ਤਤੀਯਾਯਾਮੇਕਦੋਸੋਲ੍ਬਣਾਨਿ ਯਾਪ੍ਯਾਨਿ, ਸ਼ੇਸਾਣ੍ਯਸਾਧ੍ਯਾਨਿ| ਯਦ੍ਯਾਪ੍ਯਂ ਪ੍ਰਤ੍ਯਾਖ੍ਯੇਯਂ ਵਾ ਤਦ੍ਦੋਸਵਲਿਭੇਦੇਪ੍ਯਸਾਧ੍ਯਮੇਵ; ਯਦੁਕ੍ਤਂ ਚਰਕੇਣ– “ਨਾਸਾਧ੍ਯਃ ਸਾਧ੍ਯਤਾਂ ਯਾਤਿ ਸਾਧ੍ਯੋ ਯਾਤਿ ਤ੍ਵਸਾਧ੍ਯਤਾਮ੍|” (ਚ. ਨਿ. ਅ. ੮) ਇਤਿ||੩੫-੩੭||
ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)
ਸੁਖਸਾਧ੍ਯਾਨ੍ਯਾਹ– ਬਾਹ੍ਯਾਯਾਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਨ ਚਿਰੋਤ੍ਪਤਿਤਾਨੀਤਿ ਅਨਤਿਕ੍ਰਾਨ੍ਤਸਂਵਤ੍ਸਰਾਣਿ| ਕਚ੍ਛ੍ਰਸਾਧ੍ਯਾਨ੍ਯਾਹ– ਦ੍ਵਨ੍ਦ੍ਵਜਾਨਿ ਦ੍ਵਿਤੀਯਾਯਾਂ ਵਲੌ ਯਾਨ੍ਯਰ੍ਸ਼ਾਂਸਿ ਕਚ੍ਛ੍ਰਸਾਧ੍ਯਾਨਿ ਤਾਨ੍ਯਾਹੁਃ| ਪਰਿਸਂਵਤ੍ਸਰਾਣਿ ਚ ਪਰਿਗਤੋਤਿਕ੍ਰਾਨ੍ਤਃ ਸਂਵਤ੍ਸਰੋ ਯੈਸ੍ਤਾਨਿ ਕਚ੍ਛ੍ਰਸਾਧ੍ਯਾਨਿ ਯਾਪ੍ਯਾਨੀਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਅਸਾਧ੍ਯਾਨ੍ਯਾਹ– ਸਹਜਾਨੀਤ੍ਯਾਦਿ| ਯਾਨਿ ਸਹਜਾਨਿ ਤਾਨ੍ਯਸਾਧ੍ਯਾਨਿ, ਤਥਾ ਤ੍ਰਿਦੋਸਜਾਨ੍ਯੁਤ੍ਤਰਕਾਲਜਾਨ੍ਯਪਿ, ਯਾਨ੍ਯਭ੍ਯਨ੍ਤਰਂ ਵਲਿਂ ਸਂਸ਼੍ਰਿਤ੍ਯ ਜਾਯਨ੍ਤ” ਇਤ੍ਯਨ੍ਵਯਃ| ਤਤ੍ਰਾਪਿ ਵਿਸ਼ੇਸਃ ਕਥ੍ਯਤੇ– ਯਾਨਿ ਤੁ ਬਾਹ੍ਯਵਲਿਜਾਤਾਨਿ ਦ੍ਵਿਦੋਸੋਲ੍ਬਣਾਨਿ ਤਾਨਿ ਕਚ੍ਛ੍ਰਾਣਿ, ਤ੍ਰਿਦੋਸਾਣਿ ਯਾਪ੍ਯਾਨੀਤ੍ਯੁਕ੍ਤਮ੍; ਏਵਂ ਦ੍ਵਿਤੀਯਾਯਾਮੇਕਦੋਸੋਲ੍ਬਣਾਨਿ ਕਚ੍ਛ੍ਰਾਣਿ ਤ੍ਰਿਦੋਸੋਲ੍ਬਣਾਨਿ ਅਸਾਧ੍ਯਾਨਿ; ਏਵਂ ਤਤੀਯਾਯਾਂ ਏਕਦੋਸੋਲ੍ਬਣਾਨਿ ਯਾਪ੍ਯਾਨਿ ਸ਼ੇਸਾਣ੍ਯਸਾਧ੍ਯਾਨਿ||੩੫-੩੭||
Adhikarana ਯਾਪ੍ਯਾਰ੍ਸ਼ੋਲਕ੍ਸਣਮ੍ (੩੮) · Śloka ੩੮
ਸ਼ੇਸਤ੍ਵਾਦਾਯੁਸਸ੍ਤਾਨਿ ਚਤੁਸ੍ਪਾਦਸਮਨ੍ਵਿਤੇ |
ਯਾਪ੍ਯਨ੍ਤੇ ਦੀਪ੍ਤਕਾਯਾਗ੍ਨੇਃ ਪ੍ਰਤ੍ਯਾਖ੍ਯੇਯਾਨ੍ਯਤੋਨ੍ਯਥਾ ||੩੮||
(ਚ. ਚਿ. ਅ. ੧੪) |
View original
शेषत्वादायुषस्तानि चतुष्पादसमन्विते |
याप्यन्ते दीप्तकायाग्नेः प्रत्याख्येयान्यतोऽन्यथा ||३८||
(च. चि. अ. १४) |
Hide commentary
ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)
ਅਸਾਧ੍ਯੋ ਹਿ ਦ੍ਵਿਵਿਧੋ ਯਾਪ੍ਯਪ੍ਰਤ੍ਯਾਖ੍ਯੇਯਭੇਦਾਤ੍, ਤਤ੍ਰ ਯਦ੍ਯਾਯੁਃਸ਼ੇਸੋਸ੍ਤਿ ਚਤੁਸ੍ਪਾਦਸਮ੍ਪਤ੍ਤਿਸ਼੍ਚ ਤਦਾ ਯਾਪ੍ਯਤ੍ਵਮਨ੍ਯਥਾ ਪ੍ਰਤ੍ਯਾਖ੍ਯੇਯਤ੍ਵਮਿਤ੍ਯਾਹ– ਸ਼ੇਸਤ੍ਵਾਦਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਚਤੁਸ੍ਪਾਦਸਮਨ੍ਵਿਤੇ ‘ਅਰ੍ਸ਼ੋਰੋਗਿਣਿ’ ਇਤਿ ਸ਼ੇਸਃ| ਸਮਨ੍ਵਿਤ ਇਤਿ ਭਾਵੇ ਕ੍ਤਃ, ਤੇਨ ‘ਚਤੁਸ੍ਪਾਦਸਮਨ੍ਵਯੇ ਸਤਿ’ ਇਤਿ ਚਕ੍ਰਃ||੩੮||
ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)
ਅਸਾਧ੍ਯਸ੍ਯ ਯਾਪ੍ਯਪ੍ਰਤ੍ਯਾਖ੍ਯੇਯਭੇਦੇਨ ਦ੍ਵੈਵਿਧ੍ਯਮਾਹ– ਸ਼ੇਸਤ੍ਵਾਦਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਯਦ੍ਯਾਯੁਸਃ ਸ਼ੇਸੋਸ੍ਤਿ ਤਦਾ ਚਤੁਸ੍ਪਾਦਸਮਨ੍ਵਿਤੇ ਤਾਨ੍ਯਰ੍ਸ਼ਾਂਸਿ ਯਾਪ੍ਯਨ੍ਤੇ ‘ ਰੋਗਿਣਮ੍’ ਇਤਿ ਸ਼ੇਸਃ| ਕੀਦਸ਼ੇ ਰੋਗਿਣਿ? ਦੀਪ੍ਤਕਾਯਾਗ੍ਨੌ, ਪੁਨਃ ਕੀਦਸ਼ੇ? ਚਤੁਸ੍ਪਾਦਸਮਨ੍ਵਿਤੇ; ਅਤੋਨ੍ਯਥਾ ਵਿਪਰੀਤਾਨਿ ਪ੍ਰਤ੍ਯਾਖ੍ਯੇਯਾਨਿ ਅਸਾਧ੍ਯਾਨਿ| ਪਾਦਚਤੁਸ੍ਟਯਂ ਯਥਾ– ਰੋਗੀ ਭਿਸਕ੍, ਪਰਿਚਾਰਕ ਔਸਧਂ ਚ| ਯਦਾ ਰੋਗੀ ਭਿਸਗ੍ਵਾਕ੍ਯਕਦਾਢ੍ਯੋ ਜਿਤੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਃ, ਵੈਦ੍ਯਃ ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰੇ ਕਰ੍ਮਣਿ ਕੁਸ਼ਲੋ ਨਿਰ੍ਲੋਭਃ ਸਤ੍ਯਧਰ੍ਮਪਰਸ਼੍ਚ, ਪਰਿਚਾਰਕ ਆਪ੍ਤਃ ਕੁਲੀਨੋਨਲਸਃ ਆਤੁਰਚ੍ਛਨ੍ਦਾਨੁਵਰ੍ਤੀ ਚ, ਔਸਧਂ ਨਵਂ ਰਸਵੀਰ੍ਯਾਦਿਸਮ੍ਪਨ੍ਨਂ ਚ| ਤਦੁਕ੍ਤਮ੍– “ਵੈਦ੍ਯੋ ਵ੍ਯਾਧ੍ਯੁਪਸਸ੍ਟਸ਼੍ਚ ਭੇਸਜਂ ਪਰਿਚਾਰਕਃ| ਏਤੇ ਪਾਦਾਸ਼੍ਚਿਕਿਤ੍ਸਾਯਾਃ ਕਰ੍ਮਸਾਧਨਹੇਤਵਃ| ਤਤ੍ਤ੍ਵਾਧਿਗਤਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਾਰ੍ਥੋ ਦਸ੍ਟਕਰ੍ਮਾ ਸ੍ਵਯਙ੍ਕਤੀ| ਲਘੁਹਸ੍ਤਃ ਸ਼ੁਚਿਃ ਸ਼ੂਰਃ ਸਜ੍ਜੋਪਸ੍ਕਤਭੇਸਜਃ|| ਪ੍ਰਤ੍ਯੁਤ੍ਪਨ੍ਨਮਤਿਰ੍ਧੀਮਾਨ੍ ਵ੍ਯਵਸਾਯੀ ਵਿਸ਼ਾਰਦਃ| ਸਤ੍ਯਧਰ੍ਮਪਰੋ ਯਸ਼੍ਚ ਸ ਭਿਸਕ੍ਪਾਦ ਉਚ੍ਯਤੇ|| ਆਯੁਸ੍ਮਾਨ੍ ਸਤ੍ਤ੍ਵਵਾਨ੍ ਸਾਧ੍ਯੋ ਦ੍ਰਵ੍ਯਵਾਨਾਤ੍ਮਵਾਨਪਿ| ਉਚ੍ਯਤੇ ਵ੍ਯਾਧਿਤਃ ਪਾਦੋ ਵੈਦ੍ਯਵਾਕ੍ਯਕਦਾਸ੍ਤਿਕਃ|| ਪ੍ਰਸ਼ਸ੍ਤਦੇਸ਼ਸਮ੍ਭੂਤਂ ਪ੍ਰਸ਼ਸ੍ਤੇਹਨਿ ਚੋਦ੍ਧਤਮ੍| ਅਲ੍ਪਮਾਤ੍ਰਂ ਮਹਾਵੀਰ੍ਯਂ ਗਨ੍ਧਵਰ੍ਣਰਸਾਨ੍ਵਿਤਮ੍|| ਦੋਸਘ੍ਨਮਗ੍ਲਾਨਿਕਰਮਵਿਕਾਰਿ ਵਿਪਰ੍ਯਯੇ| ਸਮੀਕ੍ਸ੍ਯ ਕਾਲੇ ਦਤ੍ਤਂ ਚ ਭੇਸਜਂ ਪਾਦ ਉਚ੍ਯਤੇ|| ਸ੍ਨਿਗ੍ਧੋਜੁਗੁਪ੍ਸੁਰ੍ਬਲਵਾਨ੍ ਯੁਕ੍ਤੋ ਵ੍ਯਾਧਿਤਰਕ੍ਸਣੇ| ਵੈਦ੍ਯਵਾਕ੍ਯਕਦਸ਼੍ਰਾਨ੍ਤਃ ਪਾਦਃ ਪਰਿਚਰਃ ਸ੍ਮਤਃ” ਇਤਿ| ਏਸਾ ਚਤੁਸ੍ਪਾਦਸਮ੍ਪਤ੍ਤਿਃ ਸਾ ਚਾਯੁਸਃ ਸ਼ੇਸਤ੍ਵਾਦ੍ਘਟਤੇ||੩੮||
Adhikarana ਅਰ੍ਸ਼ਸਾਮੁਪਦ੍ਰਵਾਦਸਾਧ੍ਯਤ੍ਵਮ੍ (੩੯-੪੧) · Śloka ੪੧
ਹਸ੍ਤੇ ਪਾਦੇ ਮੁਖੇ ਨਾਭ੍ਯਾਂ ਗੁਦੇ ਵਸਣਯੋਸ੍ਤਥਾ |
ਸ਼ੋਥੋ ਹਤ੍ਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵਸ਼ੂਲਂ ਚ ਯਸ੍ਯਾਸਾਧ੍ਯੋਰ੍ਸ਼ਸੋ ਹਿ ਸਃ ||੩੯||
ਹਤ੍ਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵਸ਼ੂਲਂ ਸਮ੍ਮੋਹਸ਼੍ਛਰ੍ਦਿਰਙ੍ਗਸ੍ਯ ਰੁਗ੍ਜ੍ਵਰਃ |
ਤਸ੍ਣਾ ਗੁਦਸ੍ਯ ਪਾਕਸ਼੍ਚ ਨਿਹਨ੍ਯੁਰ੍ਗੁਦਜਾਤੁਰਮ੍ ||੪੦||
(ਚ. ਚਿ. ਅ. ੧੪) |
ਤਸ੍ਣਾ ਅਰੋਚਕਸ਼ੂਲਾਰ੍ਤਮਤਿਪ੍ਰਸ੍ਰੁਤਸ਼ੋਣਿਤਮ੍ |
ਸ਼ੋਥਾਤਿਸਾਰਸਂਯੁਕ੍ਤਮਰ੍ਸ਼ਾਂਸਿ ਕ੍ਸਪਯਨ੍ਤਿ ਹਿ ||੪੧||
(ਸੁ. ਸੂ. ਅ. ੩੩) |
View original
हस्ते पादे मुखे नाभ्यां गुदे वृषणयोस्तथा |
शोथो हृत्पार्श्वशूलं च यस्यासाध्योऽर्शसो हि सः ||३९||
हृत्पार्श्वशूलं सम्मोहश्छर्दिरङ्गस्य रुग्ज्वरः |
तृष्णा गुदस्य पाकश्च निहन्युर्गुदजातुरम् ||४०||
(च. चि. अ. १४) |
तृष्णा अरोचकशूलार्तमतिप्रस्रुतशोणितम् |
शोथातिसारसंयुक्तमर्शांसि क्षपयन्ति हि ||४१||
(सु. सू. अ. ३३) |
Hide commentary
ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)
ਉਪਦ੍ਰਵਾਦਸਾਧ੍ਯਤ੍ਵਮਾਹ– ਹਸ੍ਤੇ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਹਸ੍ਤਪਾਦਾਦਿਸ਼ੋਥੋ ਮਿਲਿਤੋਸਾਧ੍ਯਲਕ੍ਸਣਮ੍| ਅਤ੍ਰ ਹਤ੍ਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵਸ਼ੂਲਸਮ੍ਮੋਹਾਦਿ ਵ੍ਯਸ੍ਤਂ ਸਮਸ੍ਤਂ ਵਾ||੩੯-੪੧||
ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)
ਅਥੋਪਦ੍ਰਵਾਦਸਾਧ੍ਯਤ੍ਵਮਾਹ– ਹਸ੍ਤ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਯਸ੍ਯ ਹਸ੍ਤਪਾਦਾਦਿਸੁ ਸ਼੍ਵਯਥੁਃ ਸ੍ਯਾਤ੍ ਹਤ੍ਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵਸ਼ੂਲਂ ਚ ਸ ਅਰ੍ਸ਼ਸੋਰ੍ਸ਼ੋਰੋਗੀ ਅਸਾਧ੍ਯਃ| ਅਸਾਧ੍ਯਸ੍ਯ ਲਕ੍ਸਣਮਾਹ– ਹਦਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਹਤ੍ਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵਸ਼ੂਲਂ ਸਮ੍ਮੋਹਸ਼੍ਚ; ਤਥਾ ਹਤ੍ਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵਾਦਿ ਸਮਸ੍ਤਂ ਵ੍ਯਸ੍ਤਂ ਚ, ਅਙ੍ਗਸ੍ਯ ਰੁਕ੍ ਪੀਡਾ, ਗੁਦਮੁਸ੍ਕਯੋਃ ਪਾਕਸ਼੍ਚ, ਗੁਦਜਾਨਿ ਅਰ੍ਸ਼ਾਂਸਿ, ਤਂ ਨਰਂ ਘ੍ਨਨ੍ਤੀਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਰਕ੍ਤਾਰ੍ਸ਼ੋਸਾਧ੍ਯਤ੍ਵਮਾਹ– ਤਸ੍ਣੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਤਿਪ੍ਰਸ੍ਰੁਤਸ਼ੋਣਿਤਂ ਤਸ੍ਣਾਰੋਚਕਾਦ੍ਯੁਪਦ੍ਰਵਯੁਕ੍ਤਂ ਪੁਰੁਸਮਰ੍ਸ਼ਾਂਸਿ ਕ੍ਸਪਯਨ੍ਤਿ ਨਾਸ਼ਯਨ੍ਤਿ, ਹਿ ਪਾਦਪੂਰਣੇ||੩੯-੪੧||
Adhikarana ਮੇਢ੍ਰਜਾਦੀਨਾਮਰ੍ਸ਼ਸਾਂ ਲਕ੍ਸਣਮ੍ (੪੨) · Śloka ੪੨
ਮੇਢ੍ਰਾਦਿਸ੍ਵਪਿ ਵਕ੍ਸ੍ਯਨ੍ਤੇ ਯਥਾਸ੍ਵਂ, ਨਾਭਿਜਾਨਿ ਚ |
ਗਣ੍ਡੂਪਦਾਸ੍ਯਰੂਪਾਣਿ ਪਿਚ੍ਛਿਲਾਨਿ ਮਦੂਨਿ ਚ ||੪੨||
(ਵਾ. ਨਿ. ਅ. ੭) |
View original
मेढ्रादिष्वपि वक्ष्यन्ते यथास्वं, नाभिजानि च |
गण्डूपदास्यरूपाणि पिच्छिलानि मृदूनि च ||४२||
(वा. नि. अ. ७) |
Hide commentary
ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)
ਅਥ ਮੇਢ੍ਰਜਾਦੀਨਾਂ ਸ੍ਵਰੂਪਮਾਹ– ਮੇਢ੍ਰਾਦਿਸ੍ਵਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਮੇਢ੍ਰਾਦਿਸ੍ਵਪਿ ਵਕ੍ਸ੍ਯਨ੍ਤੇ ਯਥਾਸ੍ਵਮਿਤ੍ਯਨ੍ਤੇਨ ਛੇਦਃ| ਤੇਨ ‘ਨਾਸਾਰ੍ਸ਼’ ਇਤ੍ਯਾਦਿਵ੍ਯਪਦੇਸ਼ਃ| ਗਣ੍ਡੂਪਦਾਸ੍ਯਰੂਪਾਣਿ ਕਿਞ੍ਚੁਲਕਮੁਖਸਦਸ਼ਾਨਿ||੪੨||
ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)
ਸ੍ਥਾਨਾਨ੍ਤਰੇਸ੍ਵਨ੍ਯਾਨ੍ਯਪ੍ਯਰ੍ਸ਼ਾਂਸ੍ਯਾਹ– ਮੇਢ੍ਰਾਦਿਸ੍ਵਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਮਾਂਸਾਙ੍ਕੁਰਤ੍ਵਾਦੇਸਾਮਰ੍ਸ਼ਸਾਂ ਵ੍ਯਪਦੇਸ਼ਃ, ਸਰ੍ਸਪਾਦਿਸੁ ਸ੍ਨੇਹੇਸੁ ਤੈਲਵ੍ਯਪਦੇਸ਼ਵਤ੍| ਮੇਢ੍ਰਃ ਸ਼ੇਫਃ, ਆਦਿਸ਼ਬ੍ਦਾਚ੍ਚਕ੍ਸੁਰ੍ਨਾਸਾਦੀਨਿ| ਯਥਾਸ੍ਵਂ ਯਥਾਸ੍ਥਾਨਮ੍| ਨਾਭਿਜਾਨਿ ਤੁ ਗਣ੍ਡੂਪਦਾਸ੍ਯਰੂਪਾਣਿ ਕਿਞ੍ਚੁਲਮੁਖਸਦਸ਼ਾਨਿ ਆਕਤ੍ਯੇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਤਾਨਿ ਪਿਚ੍ਛਿਲਾਨਿ ਮਦੂਨਿ ਚ ਭਵਨ੍ਤਿ||੪੨||
Adhikarana ਚਰ੍ਮਕੀਲਸਮ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਿਃ (੪੩) · Śloka ੪੩
ਵ੍ਯਾਨੋ ਗਹੀਤ੍ਵਾ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਾਣਂ ਕਰੋਤ੍ਯਰ੍ਸ਼ਸ੍ਤ੍ਵਚੋ ਬਹਿਃ |
ਕੀਲੋਪਮਂ ਸ੍ਥਿਰਖਰਂ ਚਰ੍ਮਕੀਲਂ ਤੁ ਤਦ੍ਵਿਦੁਃ ||੪੩||
(ਵਾ. ਨਿ. ਅ. ੭) |
View original
व्यानो गृहीत्वा श्लेष्माणं करोत्यर्शस्त्वचो बहिः |
कीलोपमं स्थिरखरं चर्मकीलं तु तद्विदुः ||४३||
(वा. नि. अ. ७) |
Hide commentary
ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)
ਚਰ੍ਮਕੀਲਸਮ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਿਮਾਹ– ਵ੍ਯਾਨ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਵ੍ਯਾਨੋ ਵਾਯੁਃ, “ਏਤਚ੍ਚ ਗੁਦੌਸ੍ਠਦੇਸ਼ ਏਵ ਨਾਨ੍ਯਤ੍ਰ ਇਤਿ ਕਾਰ੍ਤਿਕਕੁਣ੍ਡਾਦਯਃ”||੪੩||
ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)
ਚਰ੍ਮਕੀਲਸਮ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਿਮਾਹ– ਵ੍ਯਾਨ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਵ੍ਯਾਨੋ ਵਾਯੁਃ, ਕਫਂ ਗਹੀਤ੍ਵਾ ਸਙ੍ਗਹ੍ਯ, ਤ੍ਵਚੋ ਬਹਿਃ ਕੀਲਸਦਸ਼ਮਰ੍ਸ਼ਃ ਕੁਰ੍ਯਾਤ੍, ਸ੍ਥਿਰਂ ਨਿਸ਼੍ਚਲਂ, ਤਂ ਚਰ੍ਮਕੀਲਂ ਪ੍ਰਾਹੁਃ| ਤ੍ਵਚੋ ਬਹਿਰਿਤਿ ਗੁਦੌਸ੍ਠਂ ਪਰਿਤ੍ਯਜ੍ਯੇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ, ਤਤ੍ਰ ਤ੍ਵਰ੍ਸ਼ਸਾਮੇਵ ਸਮ੍ਭਵਤ੍ਵਾਤ੍; ਏਤਚ੍ਚ ਗੁਦੋਸ੍ਠਦੇਸ਼ ਏਵ ਨਾਨ੍ਯਤ੍ਰੇਤਿ ਕਾਰ੍ਤਿਕਕੁਣ੍ਡਾਦਯਃ||੪੩||
Adhikarana ਚਰ੍ਮਕੀਲਸ੍ਯ ਵਾਤਜਾਦਿਭੇਦੇਨ ਲਕ੍ਸਣਾਨਿ (੪੪) · Śloka ੪੪
ਵਾਤੇਨ ਤੋਦਪਾਰੁਸ੍ਯਂ ਪਿਤ੍ਤਾਦਸਿਤਵਕ੍ਤ੍ਰਤਾ |
ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਣਾ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਤਾ ਚਾਸ੍ਯ ਗ੍ਰਥਿਤਤ੍ਵਂ ਸਵਰ੍ਣਤਾ ||੪੪||
(ਵਾ. ਨਿ. ਅ. ੭) |
View original
वातेन तोदपारुष्यं पित्तादसितवक्त्रता |
श्लेष्मणा स्निग्धता चास्य ग्रथितत्वं सवर्णता ||४४||
(वा. नि. अ. ७) |
Hide commentary
ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)
ਤਸ੍ਯੈਵ ਵਾਤਾਦਿਭੇਦੇਨ ਲਕ੍ਸਣਮਾਹ– ਵਾਤੇਨੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਸਵਰ੍ਣਤਾ ਗਾਤ੍ਰਸਵਰ੍ਣਤਾ|੪੪||
ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)
ਤਸ੍ਯੈਵ ਵਾਤਾਦਿਲਕ੍ਸਣਮਾਹ– ਵਾਤੇਨੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਵਾਤੇਨ ਤੋਦਃ ਪੀਡਾਵਿਸ਼ੇਸਃ, ਪਾਰੁਸ੍ਯਂ ਪਰੁਸਤਾ; ਪਿਤ੍ਤਾਤ੍ ਅਸਿਤਂ ਕਿਞ੍ਚਿਤ੍ਕਸ੍ਣਂ ਵਕ੍ਤ੍ਰਂ ਚ; ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਣਾ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਤਾ, ਗ੍ਰਨ੍ਥਿਸਾਦਸ਼੍ਯਂ ਸਵਰ੍ਣਤਾ ਗਾਤ੍ਰਸਮਾਨਵਰ੍ਣਤਾ| ਦੋਸਾਃ ਪ੍ਰਕੁਪਿਤਾ ਮੇਢ੍ਰਮਾਂਸਸ਼ੋਣਿਤੇ ਪ੍ਰਦੂਸ੍ਯ ਕਣ੍ਡੂਃ ਕੁਰ੍ਵਨ੍ਤਿ, ਤਤਃ ਕਣ੍ਡੂਯਤਾਂ ਕ੍ਸਤਮ੍| “ਤਸ੍ਮਿਨ੍ ਕ੍ਸਤੇ ਪ੍ਰਰੋਹਾਃ ਸ੍ਯੁਰ੍ਮਾਂਸਜਾ ਰੁਧਿਰਸ੍ਰਵਾਃ| ਵਿਨਾਸ਼ਯਨ੍ਤਿ ਸ਼ੇਫਂ ਤੇ ਘ੍ਨਨ੍ਤਿ ਪੁਂਸ੍ਤ੍ਵਂ ਚ ਸਤ੍ਵਰਮ੍” ਇਤਿ| ਸ਼ੇਫੋ ਮੇਢ੍ਰਂ, ਪੁਂਸ੍ਤ੍ਵਂ ਸ਼ੁਕ੍ਰਮ੍| “ਤਥਾ ਯੋਨੌ ਚ ਤੇ ਦੁਸ੍ਟਾ ਗਣ੍ਡੂਪਦਮੁਖਾਕਤੀਨ੍|| ਦੁਰ੍ਗਨ੍ਧਾਨ੍ਸੁਕੁਮਾਰਾਂਸ਼੍ਚ ਪਿਚ੍ਛਿਲਾਨ੍ ਜਨਯਨ੍ਤਿ ਹਿ”ਇਤਿ| ਮਾਂਸਾਙ੍ਕੁਰਾਨਿਤਿ ਸ਼ੇਸਃ| ਚਕਾਰਾਦ੍ਯੋਨੇਰਾਰ੍ਤਵਂ ਚ ਘ੍ਨਨ੍ਤਿ| “ਤੈਰੇਵੋਰ੍ਧ੍ਵਗਤੈਰ੍ਦੋਸੈਃ ਕਰ੍ਣਜਾਰ੍ਸ਼ਸ੍ਤੁ ਜਾਯਤੇ| ਬਾਧਿਰ੍ਯਂ ਸ਼ੂਲਮਤ੍ਯੁਗ੍ਰਂ ਸਤਤਂ ਕਰ੍ਣਪੂਤਿਤਾ|| ਨੇਤ੍ਰਜੇਸੁ ਜਲਸ੍ਰਾਵੋ ਵੇਦਨਾ ਚਾਪ੍ਯਦਰ੍ਸ਼ਨਮ੍| ਅਸ਼੍ਰੂਣਾਂ ਜਾਯਤੇ ਵਰ੍ਤ੍ਮਾਵਰੋਧੋਰ੍ਸ਼ਸ੍ਸੁ ਸਨ੍ਤਤਮ੍|| ਘ੍ਰਾਣਜੇਸੁ ਪ੍ਰਤਿਸ਼੍ਯਾਯਃ ਕਚ੍ਛ੍ਰੋਚ੍ਛ੍ਵਾਸਃ ਸ਼ਿਰੋਵ੍ਯਥਾ| ਕ੍ਸਵਥੁਃ ਪੂਤਿਵਕ੍ਤ੍ਰਂ ਚ ਵਾਕ੍ਯਂ ਸ੍ਯਾਦਨੁਨਾਸਿਕਮ੍|| ਮੁਖਾਰ੍ਸ਼ਸ੍ਸੁ ਚ ਕਣ੍ਠੌਸ੍ਠਤਾਲੁਮਧ੍ਯੈਕਜਨ੍ਮਸੁ| ਸ੍ਯਾਦ੍ਧਿ ਗਦ੍ਗਦਵਾਕ੍ਯਤ੍ਵਂ ਰਸਾਜ੍ਞਾਨਂ ਮੁਖਾਮਯਾਃ||” ਇਤਿ||੪੪||
Adhikarana ਪੁਸ੍ਪਿਕਾ · Śloka ੫
ਇਤਿ ਸ਼੍ਰੀਮਾਧਵਕਰਵਿਰਚਿਤੇ ਮਾਧਵਨਿਦਾਨੇਰ੍ਸ਼ੋਨਿਦਾਨਂ ਸਮਾਪ੍ਤਮ੍ ||੫||
View original
इति श्रीमाधवकरविरचिते माधवनिदानेऽर्शोनिदानं समाप्तम् ||५||
Hide commentary
ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)
ਇਤਿ ਸ਼੍ਰੀਵਿਜਰਕ੍ਸਿਤਕਤਾਯਾਂ ਮਧੁਕੋਸ਼ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਯਾਮਰ੍ਸ਼ੋਨਿਦਾਨਂ ਸਮਾਪ੍ਤਮ੍||੫||
ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)
ਇਤਿ ਸ਼੍ਰੀਵੈਦ੍ਯਵਾਚਸ੍ਪਤਿਕਤੇ ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣੇ ਰੁਗ੍ਵਿਨਿਸ਼੍ਚਯਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਯਾਮਰ੍ਸ਼ੋਨਿਦਾਨਮ੍||੫||