౧౪. అరోచకనిదానం

మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)

ఊర్ధ్వగవికారసాధర్మ్యాదరోచకమాహ– వాతాదిభిరిత్యాది| ఏకైకశో వాతాదిభిస్త్రయః, సన్నిపాతేనైకః, శోకాదినా గంధాంతేనాగంతురేక ఏవ గణనీయః, యతః పంచానామేకం లక్షణం వక్ష్యతి; సుశ్రుతే చోక్తం– “భక్తోపఘాతమిహ పంచవిధం వదంతి|” (సు. ఉ. తం. అ. 57) ఇతి| శోకాదిజస్తు యద్యపి వాతాదిజః, తథాऽపి హేతుప్రత్యనీకచికిత్సాకరణార్థం పృథగుక్తః| అతిలోభోऽత్రాహితస్య సతతోపయోగహేతుతయా దోషప్రకోపక ఇతి దర్శయతి| అరోచకాః స్యురితి ఛేదః|1|–

ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)

ఊర్ధ్వగవికారసాధర్మ్యాదరోచకమాహ– వాతాదిభిరితి| ఏకైకశో వాతాదిభిస్త్రయః, సన్నిపాతేనైకః, శోకభయాదినాऽऽగంతురేక ఏవ గణనీయః, యతః పంచానామపి లక్షణం వక్ష్యతి; సుశ్రుతే చోక్తం– “భక్తోపఘాతమిహ పంచవిధం వదంతి” ఇతి| తంత్రాంతరేऽపి– “అరోచకో భవేద్దోషైరేకో హృదయసంశ్రయైః| సన్నిపాతేన మనసః సంతాపేన చ పంచమః” ఇతి| శోకాదిజో యద్యపి వాతజస్తథాऽపి హేతుప్రత్యనీకచికిత్సార్థం పృథగుక్తః| ఏతైర్హేతుభిరరోచకా భవంతి| మనోఘ్నాశనముచ్ఛిష్టకృమిక్లిన్నాదిరూపం శరీరశ్వయథుగతం, గంధః పూతిః, తైః|1|–

మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)

వాతికలక్షణమాహ– పరీత్యాది| పరిహృష్టదంత ఇతి అమ్లభక్షణేనేవ||1||

ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)

వాతికమాహ– పరిహృష్టదంత ఇతి అమ్లభక్షణేనేవ, కషాయవక్త్ర ఇతి లోధ్రచర్వితస్యేవ||1||

మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)

పైత్తికలక్షణమాహ– కట్విత్యాది| కటుశబ్దోऽత్ర తిక్తవాచీ| యదాహ విదేహః– “పిత్తేన తిక్తాస్యవిదాహకృత్ స్యాత్, స్వాద్వాస్యహృల్లాసకరః కఫేన|” ఇతి|2|–

ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)

పిత్తజమాహ– కట్విత్యాది| కటురత్ర తిక్తవాచకః| యదాహ విదేహః– “పిత్తేన తిక్తాస్యవిదాహకృత్స్యాత్స్వాద్వాస్యహృల్లాసకరః కఫేన” ఇతి| విరసమితి రోగస్వభావాత్, అన్యథా వాతేన విరసాస్యతా| పిత్తేన పూతి దుర్గంధం జానీయాత్| లవణం చ వక్త్రమితి కఫజలక్షణే పఠనీయం, యతో విదగ్ధః శ్లేష్మా లవణభావముపైతి|2|–

మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)

శ్లైష్మికలక్షణమాహ– లవణమిత్యాది| లవణం వక్త్రమితి విదగ్ధస్య శ్లేష్మణో లవణరసత్వాత్| ఉక్తం హి సుశ్రుతే– “శ్లేష్మా విదగ్ధో లవణః స్మృతః, పిత్తం విదగ్ధమమ్లం|” (సు. సూ. అ. 40) ఇతి| విబద్ధసంబద్ధయుతమితి విబద్ధం చ తత్ సంబద్ధయుతం చేతి విబద్ధసంబద్ధయుతం| అత్ర విబద్ధం బద్ధమివ, భక్షణాద్యసామర్థ్యాత్; సంబద్ధయుతం ‘కఫస్య’ ఇతి శేషః; భావే క్తః, కఫలిప్తమిత్యర్థః| ‘విదగ్ధసంబద్ధయుతం’ ఇతి పాఠాంతరం సుగమం| ‘విబద్ధసన్నద్ధయుతం’ ఇతి పాఠే విబద్ధః సన్నద్ధః స చ ప్రకృతత్వాత్ కఫస్య, సన్నద్ధో బద్ధః; ‘ణహ’ బంధనే ఇత్యస్మాద్ధాతోః పూర్వవత్ క్తాది| ‘విబద్ధసంస్తంభయుతం’ ఇతి కాశ్మీరాః||2||

ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)

కఫజమాహ– లవణమిత్యాది| కఫేన లవణం చ వక్త్రమితి యోజ్యం, మాధుర్యాదియుతమితి వక్త్రేణైవ| విబద్ధసంబద్ధయుతమితి నిబద్ధం చ తత్సంబద్ధయుతం చ తత్తథా; విబద్ధమివ భక్షణాక్షమం, సంబద్ధయుతం కఫస్యేతి శేషః, కఫలిప్తమిత్యర్థః| అన్యే విబద్ధసన్నద్ధయుతమితి పఠంతి, విబద్ధః సన్నద్ధః స చ ప్రకృతత్వాత్ కఫస్య; సన్నద్ధో బద్ధః, ‘ణహ’ బంధనే, ఇత్యస్య ధాతోః ప్రయోగః||2||

మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)

ఆగంతుజమాహ– అరోచక ఇత్యాది| అహృద్యగంధో ఘ్రాణోద్వేజకో గంధః| స్వాభావికం చాస్యమితి అవికృతముఖరసత్వం, న తు వాతాదివత్ కషాయత్వాది|3|–

ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)

ఆగంతుజమాహ– అహృద్యః ప్రాణోద్వేజకో గంధః, అశుచిః ఉచ్ఛిష్టం, స్వాభావికం చాస్యమితి అవికృతముఖరసత్వం న తు వాతాదివద్వక్త్రకషాయత్వాదికం, అథ అరుచిరితి విశేషత్వం|3|–

మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)

త్రిదోషజమాహ– త్రిదోషజ ఇత్యాది| త్రిదోషజే నైకరసమితి వాతజాద్యుక్తకషాయాద్యనేకరసత్వం||3||

ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)

త్రిదోషజమాహ– అనేకరసమాస్యమిత్యర్థః||3||

మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)

వాతజాదిభేదేన ముఖవికృతిమభిధాయాన్యదేశవికృతిమాహ– హృచ్ఛూలేత్యాది| హృది శూలేన పీడనం | చోషశ్చూషణవత్ పీడా| బహుభిరితి త్రిదోషైః| వైగుణ్యమోహజడతాభిరథాపరమితి ఉపలక్షణే తృతీయా, వైగుణ్యం మనసో వ్యాకులత్వం| అపరమితి దోషజాదన్యమాగంతుజమిత్యర్థః| సత్యామపి బుభుక్షాయామభ్యవహారాసామర్థ్యమరుచిః, అభిలషితమప్యన్నం దీయమానం నాభ్యవహరతీత్యన్నానభినందనం, అన్నస్య శ్రవణస్మరణదర్శనగంధస్పర్శనైర్యత్రోద్విజతే స భక్తద్వేషః; ఏవం త్రివిధోऽపి రోగశ్చరకసుశ్రుతాభ్యామరోచకశబ్దేన సంగృహీతః| ఉక్తం హి వృద్ధభోజేన– “ప్రక్షిప్తం తు ముఖే చాన్నం జంతోర్న స్వదతే ముహుః| అరోచకః స విజ్ఞేయో, భక్తద్వేషమతః శృణు|| చింతయిత్వా తు మనసా దృష్ట్వా శ్రుత్వాऽపి భోజనం| ద్వేషమాయాతి యో జంతుర్భక్తద్వేషః స ఉచ్యతే|| కుపితస్య భయార్తస్య యశ్చ భక్తనిరోధజః” ఇతి||4||

ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)

వాతాదిభేదేన ముఖే వికృతిమభిధాయాన్యదేశవికృతిమాహ– హృచ్ఛూలేత్యాది| హృది శూలేన పీడనం హౄచ్ఛూలపీడనం తేన యుక్తం, చోషః చూషణవత్పీడా| అరోచకమితి శేషః| శ్లేష్మాత్మకం సకఫప్రసేకం స్యాత్| బహుభిరితి త్రిదోషైః, బహురుజమనేకపీడాకరం| వైగుణ్యమోహజడతాభిరథాపరం చేతి ఉపలక్షణే తృతీయా, వైగుణ్యం మనసో వ్యాకులత్వం, అపరమితి దోషజాదన్యత్ ఆగంతుజమిత్యర్థః| అరోచకలక్షణం– సత్యాం బుభుక్షాయామభ్యవహారాసామర్థ్యమితి అరుచిః, అభిలషితమప్యన్నం దీయమానం నాభ్యవహరతీతి నాన్నాభినందనం, అన్నస్య శ్రవణస్మరణదర్శనస్పర్శనగంధైర్యత్రోద్విజతే స భక్తద్వేషః| ఏవం త్రివిధోऽపి రోగశ్చరకసుశ్రుతాభ్యామరోచకశబ్దేన సంగృహీతః| ఉక్తం హి వృద్ధభోజేన– “ప్రక్షిప్తం తు ముఖే చాన్నం జంతోర్న స్వదతే ముహుః| అరోచకః స విజ్ఞేయో భక్తద్వేషమతః శృణు|| చింతయిత్వా తు మనసా దృష్ట్వా శ్రుత్వా చ భోజనం| ద్వేషమాయాతి యో జంతుర్భక్తద్వేషః స ఉచ్యతే|| కుపితస్య భయార్తస్య అభిచారాభిభూతయే| యస్యాన్నే న భవేచ్ఛ్రద్ధా స భక్తద్వేష ఉచ్యతే” ఇతి||4||

మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)

ఇతి శ్రీవిజయరక్షితకృతాయాం మధుకోశవ్యాఖ్యాయామరోచకనిదానం సమాప్తం||14||

ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)

ఇతి శ్రీవాచస్పతివైద్యవిరచితాయాం మాధవనిదానటీకాయామాతంకదర్పణాఖ్యామరోచకనిదానం||14||