௧௪. அரோசகநிதாநம்

மதுகோஶ வ்யாக்யா (விஜயரக்ஷித, ஶ்ரீகண்டதத்த கத)

ஊர்த்வகவிகாரஸாதர்ம்யாதரோசகமாஹ– வாதாதிபிரித்யாதி| ஏகைகஶோ வாதாதிபிஸ்த்ரயஃ, ஸந்நிபாதேநைகஃ, ஶோகாதிநா கந்தாந்தேநாகந்துரேக ஏவ கணநீயஃ, யதஃ பஞ்சாநாமேகஂ லக்ஷணஂ வக்ஷ்யதி; ஸுஶ்ருதே சோக்தம்– “பக்தோபகாதமிஹ பஞ்சவிதஂ வதந்தி|” (ஸு. உ. தஂ. அ. ௫௭) இதி| ஶோகாதிஜஸ்து யத்யபி வாதாதிஜஃ, ததாऽபி ஹேதுப்ரத்யநீகசிகித்ஸாகரணார்தஂ பதகுக்தஃ| அதிலோபோऽத்ராஹிதஸ்ய ஸததோபயோகஹேதுதயா தோஷப்ரகோபக இதி தர்ஶயதி| அரோசகாஃ ஸ்யுரிதி சேதஃ|௧|–

ஆதங்கதர்பண வ்யாக்யா (வாசஸ்பதி வைத்ய கத)

ஊர்த்வகவிகாரஸாதர்ம்யாதரோசகமாஹ– வாதாதிபிரிதி| ஏகைகஶோ வாதாதிபிஸ்த்ரயஃ, ஸந்நிபாதேநைகஃ, ஶோகபயாதிநாऽऽகந்துரேக ஏவ கணநீயஃ, யதஃ பஞ்சாநாமபி லக்ஷணஂ வக்ஷ்யதி; ஸுஶ்ருதே சோக்தம்– “பக்தோபகாதமிஹ பஞ்சவிதஂ வதந்தி” இதி| தந்த்ராந்தரேऽபி– “அரோசகோ பவேத்தோஷைரேகோ ஹதயஸஂஶ்ரயைஃ| ஸந்நிபாதேந மநஸஃ ஸந்தாபேந ச பஞ்சமஃ” இதி| ஶோகாதிஜோ யத்யபி வாதஜஸ்ததாऽபி ஹேதுப்ரத்யநீகசிகித்ஸார்தஂ பதகுக்தஃ| ஏதைர்ஹேதுபிரரோசகா பவந்தி| மநோக்நாஶநமுச்சிஷ்டகமிக்லிந்நாதிரூபஂ ஶரீரஶ்வயதுகதஂ, கந்தஃ பூதிஃ, தைஃ|௧|–

மதுகோஶ வ்யாக்யா (விஜயரக்ஷித, ஶ்ரீகண்டதத்த கத)

வாதிகலக்ஷணமாஹ– பரீத்யாதி| பரிஹஷ்டதந்த இதி அம்லபக்ஷணேநேவ||௧||

ஆதங்கதர்பண வ்யாக்யா (வாசஸ்பதி வைத்ய கத)

வாதிகமாஹ– பரிஹஷ்டதந்த இதி அம்லபக்ஷணேநேவ, கஷாயவக்த்ர இதி லோத்ரசர்விதஸ்யேவ||௧||

மதுகோஶ வ்யாக்யா (விஜயரக்ஷித, ஶ்ரீகண்டதத்த கத)

பைத்திகலக்ஷணமாஹ– கட்வித்யாதி| கடுஶப்தோऽத்ர திக்தவாசீ| யதாஹ விதேஹஃ– “பித்தேந திக்தாஸ்யவிதாஹகத் ஸ்யாத், ஸ்வாத்வாஸ்யஹல்லாஸகரஃ கபேந|” இதி|௨|–

ஆதங்கதர்பண வ்யாக்யா (வாசஸ்பதி வைத்ய கத)

பித்தஜமாஹ– கட்வித்யாதி| கடுரத்ர திக்தவாசகஃ| யதாஹ விதேஹஃ– “பித்தேந திக்தாஸ்யவிதாஹகத்ஸ்யாத்ஸ்வாத்வாஸ்யஹல்லாஸகரஃ கபேந” இதி| விரஸமிதி ரோகஸ்வபாவாத், அந்யதா வாதேந விரஸாஸ்யதா| பித்தேந பூதி துர்கந்தஂ ஜாநீயாத்| லவணஂ ச வக்த்ரமிதி கபஜலக்ஷணே படநீயஂ, யதோ விதக்தஃ ஶ்லேஷ்மா லவணபாவமுபைதி|௨|–

மதுகோஶ வ்யாக்யா (விஜயரக்ஷித, ஶ்ரீகண்டதத்த கத)

ஶ்லைஷ்மிகலக்ஷணமாஹ– லவணமித்யாதி| லவணஂ வக்த்ரமிதி விதக்தஸ்ய ஶ்லேஷ்மணோ லவணரஸத்வாத்| உக்தஂ ஹி ஸுஶ்ருதே– “ஶ்லேஷ்மா விதக்தோ லவணஃ ஸ்மதஃ, பித்தஂ விதக்தமம்லம்|” (ஸு. ஸூ. அ. ௪௦) இதி| விபத்தஸம்பத்தயுதமிதி விபத்தஂ ச தத் ஸம்பத்தயுதஂ சேதி விபத்தஸம்பத்தயுதம்| அத்ர விபத்தஂ பத்தமிவ, பக்ஷணாத்யஸாமர்த்யாத்; ஸம்பத்தயுதஂ ‘கபஸ்ய’ இதி ஶேஷஃ; பாவே க்தஃ, கபலிப்தமித்யர்தஃ| ‘விதக்தஸம்பத்தயுதம்’ இதி பாடாந்தரஂ ஸுகமம்| ‘விபத்தஸந்நத்தயுதம்’ இதி பாடே விபத்தஃ ஸந்நத்தஃ ஸ ச ப்ரகதத்வாத் கபஸ்ய, ஸந்நத்தோ பத்தஃ; ‘ணஹ’ பந்தநே இத்யஸ்மாத்தாதோஃ பூர்வவத் க்தாதி| ‘விபத்தஸஂஸ்தம்பயுதம்’ இதி காஶ்மீராஃ||௨||

ஆதங்கதர்பண வ்யாக்யா (வாசஸ்பதி வைத்ய கத)

கபஜமாஹ– லவணமித்யாதி| கபேந லவணஂ ச வக்த்ரமிதி யோஜ்யஂ, மாதுர்யாதியுதமிதி வக்த்ரேணைவ| விபத்தஸம்பத்தயுதமிதி நிபத்தஂ ச தத்ஸம்பத்தயுதஂ ச தத்ததா; விபத்தமிவ பக்ஷணாக்ஷமஂ, ஸம்பத்தயுதஂ கபஸ்யேதி ஶேஷஃ, கபலிப்தமித்யர்தஃ| அந்யே விபத்தஸந்நத்தயுதமிதி படந்தி, விபத்தஃ ஸந்நத்தஃ ஸ ச ப்ரகதத்வாத் கபஸ்ய; ஸந்நத்தோ பத்தஃ, ‘ணஹ’ பந்தநே, இத்யஸ்ய தாதோஃ ப்ரயோகஃ||௨||

மதுகோஶ வ்யாக்யா (விஜயரக்ஷித, ஶ்ரீகண்டதத்த கத)

ஆகந்துஜமாஹ– அரோசக இத்யாதி| அஹத்யகந்தோ க்ராணோத்வேஜகோ கந்தஃ| ஸ்வாபாவிகஂ சாஸ்யமிதி அவிகதமுகரஸத்வஂ, ந து வாதாதிவத் கஷாயத்வாதி|௩|–

ஆதங்கதர்பண வ்யாக்யா (வாசஸ்பதி வைத்ய கத)

ஆகந்துஜமாஹ– அஹத்யஃ ப்ராணோத்வேஜகோ கந்தஃ, அஶுசிஃ உச்சிஷ்டஂ, ஸ்வாபாவிகஂ சாஸ்யமிதி அவிகதமுகரஸத்வஂ ந து வாதாதிவத்வக்த்ரகஷாயத்வாதிகம், அத அருசிரிதி விஶேஷத்வம்|௩|–

மதுகோஶ வ்யாக்யா (விஜயரக்ஷித, ஶ்ரீகண்டதத்த கத)

த்ரிதோஷஜமாஹ– த்ரிதோஷஜ இத்யாதி| த்ரிதோஷஜே நைகரஸமிதி வாதஜாத்யுக்தகஷாயாத்யநேகரஸத்வம்||௩||

ஆதங்கதர்பண வ்யாக்யா (வாசஸ்பதி வைத்ய கத)

த்ரிதோஷஜமாஹ– அநேகரஸமாஸ்யமித்யர்தஃ||௩||

மதுகோஶ வ்யாக்யா (விஜயரக்ஷித, ஶ்ரீகண்டதத்த கத)

வாதஜாதிபேதேந முகவிகதிமபிதாயாந்யதேஶவிகதிமாஹ– ஹச்சூலேத்யாதி| ஹதி ஶூலேந பீடநம் | சோஷஶ்சூஷணவத் பீடா| பஹுபிரிதி த்ரிதோஷைஃ| வைகுண்யமோஹஜடதாபிரதாபரமிதி உபலக்ஷணே ததீயா, வைகுண்யஂ மநஸோ வ்யாகுலத்வம்| அபரமிதி தோஷஜாதந்யமாகந்துஜமித்யர்தஃ| ஸத்யாமபி புபுக்ஷாயாமப்யவஹாராஸாமர்த்யமருசிஃ, அபிலஷிதமப்யந்நஂ தீயமாநஂ நாப்யவஹரதீத்யந்நாநபிநந்தநம், அந்நஸ்ய ஶ்ரவணஸ்மரணதர்ஶநகந்தஸ்பர்ஶநைர்யத்ரோத்விஜதே ஸ பக்தத்வேஷஃ; ஏவஂ த்ரிவிதோऽபி ரோகஶ்சரகஸுஶ்ருதாப்யாமரோசகஶப்தேந ஸங்கஹீதஃ| உக்தஂ ஹி வத்தபோஜேந– “ப்ரக்ஷிப்தஂ து முகே சாந்நஂ ஜந்தோர்ந ஸ்வததே முஹுஃ| அரோசகஃ ஸ விஜ்ஞேயோ, பக்தத்வேஷமதஃ ஶணு|| சிந்தயித்வா து மநஸா தஷ்ட்வா ஶ்ருத்வாऽபி போஜநம்| த்வேஷமாயாதி யோ ஜந்துர்பக்தத்வேஷஃ ஸ உச்யதே|| குபிதஸ்ய பயார்தஸ்ய யஶ்ச பக்தநிரோதஜஃ” இதி||௪||

ஆதங்கதர்பண வ்யாக்யா (வாசஸ்பதி வைத்ய கத)

வாதாதிபேதேந முகே விகதிமபிதாயாந்யதேஶவிகதிமாஹ– ஹச்சூலேத்யாதி| ஹதி ஶூலேந பீடநஂ ஹச்சூலபீடநஂ தேந யுக்தஂ, சோஷஃ சூஷணவத்பீடா| அரோசகமிதி ஶேஷஃ| ஶ்லேஷ்மாத்மகஂ ஸகபப்ரஸேகஂ ஸ்யாத்| பஹுபிரிதி த்ரிதோஷைஃ, பஹுருஜமநேகபீடாகரம்| வைகுண்யமோஹஜடதாபிரதாபரஂ சேதி உபலக்ஷணே ததீயா, வைகுண்யஂ மநஸோ வ்யாகுலத்வம், அபரமிதி தோஷஜாதந்யத் ஆகந்துஜமித்யர்தஃ| அரோசகலக்ஷணம்– ஸத்யாஂ புபுக்ஷாயாமப்யவஹாராஸாமர்த்யமிதி அருசிஃ, அபிலஷிதமப்யந்நஂ தீயமாநஂ நாப்யவஹரதீதி நாந்நாபிநந்தநம், அந்நஸ்ய ஶ்ரவணஸ்மரணதர்ஶநஸ்பர்ஶநகந்தைர்யத்ரோத்விஜதே ஸ பக்தத்வேஷஃ| ஏவஂ த்ரிவிதோऽபி ரோகஶ்சரகஸுஶ்ருதாப்யாமரோசகஶப்தேந ஸங்கஹீதஃ| உக்தஂ ஹி வத்தபோஜேந– “ப்ரக்ஷிப்தஂ து முகே சாந்நஂ ஜந்தோர்ந ஸ்வததே முஹுஃ| அரோசகஃ ஸ விஜ்ஞேயோ பக்தத்வேஷமதஃ ஶணு|| சிந்தயித்வா து மநஸா தஷ்ட்வா ஶ்ருத்வா ச போஜநம்| த்வேஷமாயாதி யோ ஜந்துர்பக்தத்வேஷஃ ஸ உச்யதே|| குபிதஸ்ய பயார்தஸ்ய அபிசாராபிபூதயே| யஸ்யாந்நே ந பவேச்ச்ரத்தா ஸ பக்தத்வேஷ உச்யதே” இதி||௪||

மதுகோஶ வ்யாக்யா (விஜயரக்ஷித, ஶ்ரீகண்டதத்த கத)

இதி ஶ்ரீவிஜயரக்ஷிதகதாயாஂ மதுகோஶவ்யாக்யாயாமரோசகநிதாநஂ ஸமாப்தம்||௧௪||

ஆதங்கதர்பண வ்யாக்யா (வாசஸ்பதி வைத்ய கத)

இதி ஶ்ரீவாசஸ்பதிவைத்யவிரசிதாயாஂ மாதவநிதாநடீகாயாமாதங்கதர்பணாக்யாமரோசகநிதாநம்||௧௪||