൧൪. അരോചകനിദാനമ്

മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)

ഊര്ധ്വഗവികാരസാധര്മ്യാദരോചകമാഹ– വാതാദിഭിരിത്യാദി| ഏകൈകശോ വാതാദിഭിസ്ത്രയഃ, സന്നിപാതേനൈകഃ, ശോകാദിനാ ഗന്ധാന്തേനാഗന്തുരേക ഏവ ഗണനീയഃ, യതഃ പഞ്ചാനാമേകം ലക്ഷണം വക്ഷ്യതി; സുശ്രുതേ ചോക്തമ്– “ഭക്തോപഘാതമിഹ പഞ്ചവിധം വദന്തി|” (സു. ഉ. തം. അ. ൫൭) ഇതി| ശോകാദിജസ്തു യദ്യപി വാതാദിജഃ, തഥാऽപി ഹേതുപ്രത്യനീകചികിത്സാകരണാര്ഥം പൃഥഗുക്തഃ| അതിലോഭോऽത്രാഹിതസ്യ സതതോപയോഗഹേതുതയാ ദോഷപ്രകോപക ഇതി ദര്ശയതി| അരോചകാഃ സ്യുരിതി ഛേദഃ|൧|–

ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)

ഊര്ധ്വഗവികാരസാധര്മ്യാദരോചകമാഹ– വാതാദിഭിരിതി| ഏകൈകശോ വാതാദിഭിസ്ത്രയഃ, സന്നിപാതേനൈകഃ, ശോകഭയാദിനാऽऽഗന്തുരേക ഏവ ഗണനീയഃ, യതഃ പഞ്ചാനാമപി ലക്ഷണം വക്ഷ്യതി; സുശ്രുതേ ചോക്തമ്– “ഭക്തോപഘാതമിഹ പഞ്ചവിധം വദന്തി” ഇതി| തന്ത്രാന്തരേऽപി– “അരോചകോ ഭവേദ്ദോഷൈരേകോ ഹൃദയസംശ്രയൈഃ| സന്നിപാതേന മനസഃ സന്താപേന ച പഞ്ചമഃ” ഇതി| ശോകാദിജോ യദ്യപി വാതജസ്തഥാऽപി ഹേതുപ്രത്യനീകചികിത്സാര്ഥം പൃഥഗുക്തഃ| ഏതൈര്ഹേതുഭിരരോചകാ ഭവന്തി| മനോഘ്നാശനമുച്ഛിഷ്ടകൃമിക്ലിന്നാദിരൂപം ശരീരശ്വയഥുഗതം, ഗന്ധഃ പൂതിഃ, തൈഃ|൧|–

മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)

വാതികലക്ഷണമാഹ– പരീത്യാദി| പരിഹൃഷ്ടദന്ത ഇതി അമ്ലഭക്ഷണേനേവ||൧||

ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)

വാതികമാഹ– പരിഹൃഷ്ടദന്ത ഇതി അമ്ലഭക്ഷണേനേവ, കഷായവക്ത്ര ഇതി ലോധ്രചര്വിതസ്യേവ||൧||

മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)

പൈത്തികലക്ഷണമാഹ– കട്വിത്യാദി| കടുശബ്ദോऽത്ര തിക്തവാചീ| യദാഹ വിദേഹഃ– “പിത്തേന തിക്താസ്യവിദാഹകൃത് സ്യാത്, സ്വാദ്വാസ്യഹൃല്ലാസകരഃ കഫേന|” ഇതി|൨|–

ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)

പിത്തജമാഹ– കട്വിത്യാദി| കടുരത്ര തിക്തവാചകഃ| യദാഹ വിദേഹഃ– “പിത്തേന തിക്താസ്യവിദാഹകൃത്സ്യാത്സ്വാദ്വാസ്യഹൃല്ലാസകരഃ കഫേന” ഇതി| വിരസമിതി രോഗസ്വഭാവാത്, അന്യഥാ വാതേന വിരസാസ്യതാ| പിത്തേന പൂതി ദുര്ഗന്ധം ജാനീയാത്| ലവണം ച വക്ത്രമിതി കഫജലക്ഷണേ പഠനീയം, യതോ വിദഗ്ധഃ ശ്ലേഷ്മാ ലവണഭാവമുപൈതി|൨|–

മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)

ശ്ലൈഷ്മികലക്ഷണമാഹ– ലവണമിത്യാദി| ലവണം വക്ത്രമിതി വിദഗ്ധസ്യ ശ്ലേഷ്മണോ ലവണരസത്വാത്| ഉക്തം ഹി സുശ്രുതേ– “ശ്ലേഷ്മാ വിദഗ്ധോ ലവണഃ സ്മൃതഃ, പിത്തം വിദഗ്ധമമ്ലമ്|” (സു. സൂ. അ. ൪൦) ഇതി| വിബദ്ധസമ്ബദ്ധയുതമിതി വിബദ്ധം ച തത് സമ്ബദ്ധയുതം ചേതി വിബദ്ധസമ്ബദ്ധയുതമ്| അത്ര വിബദ്ധം ബദ്ധമിവ, ഭക്ഷണാദ്യസാമര്ഥ്യാത്; സമ്ബദ്ധയുതം ‘കഫസ്യ’ ഇതി ശേഷഃ; ഭാവേ ക്തഃ, കഫലിപ്തമിത്യര്ഥഃ| ‘വിദഗ്ധസമ്ബദ്ധയുതമ്’ ഇതി പാഠാന്തരം സുഗമമ്| ‘വിബദ്ധസന്നദ്ധയുതമ്’ ഇതി പാഠേ വിബദ്ധഃ സന്നദ്ധഃ സ ച പ്രകൃതത്വാത് കഫസ്യ, സന്നദ്ധോ ബദ്ധഃ; ‘ണഹ’ ബന്ധനേ ഇത്യസ്മാദ്ധാതോഃ പൂര്വവത് ക്താദി| ‘വിബദ്ധസംസ്തമ്ഭയുതമ്’ ഇതി കാശ്മീരാഃ||൨||

ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)

കഫജമാഹ– ലവണമിത്യാദി| കഫേന ലവണം ച വക്ത്രമിതി യോജ്യം, മാധുര്യാദിയുതമിതി വക്ത്രേണൈവ| വിബദ്ധസമ്ബദ്ധയുതമിതി നിബദ്ധം ച തത്സമ്ബദ്ധയുതം ച തത്തഥാ; വിബദ്ധമിവ ഭക്ഷണാക്ഷമം, സമ്ബദ്ധയുതം കഫസ്യേതി ശേഷഃ, കഫലിപ്തമിത്യര്ഥഃ| അന്യേ വിബദ്ധസന്നദ്ധയുതമിതി പഠന്തി, വിബദ്ധഃ സന്നദ്ധഃ സ ച പ്രകൃതത്വാത് കഫസ്യ; സന്നദ്ധോ ബദ്ധഃ, ‘ണഹ’ ബന്ധനേ, ഇത്യസ്യ ധാതോഃ പ്രയോഗഃ||൨||

മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)

ആഗന്തുജമാഹ– അരോചക ഇത്യാദി| അഹൃദ്യഗന്ധോ ഘ്രാണോദ്വേജകോ ഗന്ധഃ| സ്വാഭാവികം ചാസ്യമിതി അവികൃതമുഖരസത്വം, ന തു വാതാദിവത് കഷായത്വാദി|൩|–

ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)

ആഗന്തുജമാഹ– അഹൃദ്യഃ പ്രാണോദ്വേജകോ ഗന്ധഃ, അശുചിഃ ഉച്ഛിഷ്ടം, സ്വാഭാവികം ചാസ്യമിതി അവികൃതമുഖരസത്വം ന തു വാതാദിവദ്വക്ത്രകഷായത്വാദികമ്, അഥ അരുചിരിതി വിശേഷത്വമ്|൩|–

മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)

ത്രിദോഷജമാഹ– ത്രിദോഷജ ഇത്യാദി| ത്രിദോഷജേ നൈകരസമിതി വാതജാദ്യുക്തകഷായാദ്യനേകരസത്വമ്||൩||

ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)

ത്രിദോഷജമാഹ– അനേകരസമാസ്യമിത്യര്ഥഃ||൩||

മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)

വാതജാദിഭേദേന മുഖവികൃതിമഭിധായാന്യദേശവികൃതിമാഹ– ഹൃച്ഛൂലേത്യാദി| ഹൃദി ശൂലേന പീഡനമ് | ചോഷശ്ചൂഷണവത് പീഡാ| ബഹുഭിരിതി ത്രിദോഷൈഃ| വൈഗുണ്യമോഹജഡതാഭിരഥാപരമിതി ഉപലക്ഷണേ തൃതീയാ, വൈഗുണ്യം മനസോ വ്യാകുലത്വമ്| അപരമിതി ദോഷജാദന്യമാഗന്തുജമിത്യര്ഥഃ| സത്യാമപി ബുഭുക്ഷായാമഭ്യവഹാരാസാമര്ഥ്യമരുചിഃ, അഭിലഷിതമപ്യന്നം ദീയമാനം നാഭ്യവഹരതീത്യന്നാനഭിനന്ദനമ്, അന്നസ്യ ശ്രവണസ്മരണദര്ശനഗന്ധസ്പര്ശനൈര്യത്രോദ്വിജതേ സ ഭക്തദ്വേഷഃ; ഏവം ത്രിവിധോऽപി രോഗശ്ചരകസുശ്രുതാഭ്യാമരോചകശബ്ദേന സങ്ഗൃഹീതഃ| ഉക്തം ഹി വൃദ്ധഭോജേന– “പ്രക്ഷിപ്തം തു മുഖേ ചാന്നം ജന്തോര്ന സ്വദതേ മുഹുഃ| അരോചകഃ സ വിജ്ഞേയോ, ഭക്തദ്വേഷമതഃ ശൃണു|| ചിന്തയിത്വാ തു മനസാ ദൃഷ്ട്വാ ശ്രുത്വാऽപി ഭോജനമ്| ദ്വേഷമായാതി യോ ജന്തുര്ഭക്തദ്വേഷഃ സ ഉച്യതേ|| കുപിതസ്യ ഭയാര്തസ്യ യശ്ച ഭക്തനിരോധജഃ” ഇതി||൪||

ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)

വാതാദിഭേദേന മുഖേ വികൃതിമഭിധായാന്യദേശവികൃതിമാഹ– ഹൃച്ഛൂലേത്യാദി| ഹൃദി ശൂലേന പീഡനം ഹൃൗച്ഛൂലപീഡനം തേന യുക്തം, ചോഷഃ ചൂഷണവത്പീഡാ| അരോചകമിതി ശേഷഃ| ശ്ലേഷ്മാത്മകം സകഫപ്രസേകം സ്യാത്| ബഹുഭിരിതി ത്രിദോഷൈഃ, ബഹുരുജമനേകപീഡാകരമ്| വൈഗുണ്യമോഹജഡതാഭിരഥാപരം ചേതി ഉപലക്ഷണേ തൃതീയാ, വൈഗുണ്യം മനസോ വ്യാകുലത്വമ്, അപരമിതി ദോഷജാദന്യത് ആഗന്തുജമിത്യര്ഥഃ| അരോചകലക്ഷണമ്– സത്യാം ബുഭുക്ഷായാമഭ്യവഹാരാസാമര്ഥ്യമിതി അരുചിഃ, അഭിലഷിതമപ്യന്നം ദീയമാനം നാഭ്യവഹരതീതി നാന്നാഭിനന്ദനമ്, അന്നസ്യ ശ്രവണസ്മരണദര്ശനസ്പര്ശനഗന്ധൈര്യത്രോദ്വിജതേ സ ഭക്തദ്വേഷഃ| ഏവം ത്രിവിധോऽപി രോഗശ്ചരകസുശ്രുതാഭ്യാമരോചകശബ്ദേന സങ്ഗൃഹീതഃ| ഉക്തം ഹി വൃദ്ധഭോജേന– “പ്രക്ഷിപ്തം തു മുഖേ ചാന്നം ജന്തോര്ന സ്വദതേ മുഹുഃ| അരോചകഃ സ വിജ്ഞേയോ ഭക്തദ്വേഷമതഃ ശൃണു|| ചിന്തയിത്വാ തു മനസാ ദൃഷ്ട്വാ ശ്രുത്വാ ച ഭോജനമ്| ദ്വേഷമായാതി യോ ജന്തുര്ഭക്തദ്വേഷഃ സ ഉച്യതേ|| കുപിതസ്യ ഭയാര്തസ്യ അഭിചാരാഭിഭൂതയേ| യസ്യാന്നേ ന ഭവേച്ഛ്രദ്ധാ സ ഭക്തദ്വേഷ ഉച്യതേ” ഇതി||൪||

മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)

ഇതി ശ്രീവിജയരക്ഷിതകൃതായാം മധുകോശവ്യാഖ്യായാമരോചകനിദാനം സമാപ്തമ്||൧൪||

ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)

ഇതി ശ്രീവാചസ്പതിവൈദ്യവിരചിതായാം മാധവനിദാനടീകായാമാതങ്കദര്പണാഖ്യാമരോചകനിദാനമ്||൧൪||