૧૪. અરોચકનિદાનમ્

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

ઊર્ધ્વગવિકારસાધર્મ્યાદરોચકમાહ– વાતાદિભિરિત્યાદિ| એકૈકશો વાતાદિભિસ્ત્રયઃ, સન્નિપાતેનૈકઃ, શોકાદિના ગન્ધાન્તેનાગન્તુરેક એવ ગણનીયઃ, યતઃ પઞ્ચાનામેકં લક્ષણં વક્ષ્યતિ; સુશ્રુતે ચોક્તમ્– “ભક્તોપઘાતમિહ પઞ્ચવિધં વદન્તિ|” (સુ. ઉ. તં. અ. ૫૭) ઇતિ| શોકાદિજસ્તુ યદ્યપિ વાતાદિજઃ, તથાઽપિ હેતુપ્રત્યનીકચિકિત્સાકરણાર્થં પૃથગુક્તઃ| અતિલોભોઽત્રાહિતસ્ય સતતોપયોગહેતુતયા દોષપ્રકોપક ઇતિ દર્શયતિ| અરોચકાઃ સ્યુરિતિ છેદઃ|૧|–

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

ઊર્ધ્વગવિકારસાધર્મ્યાદરોચકમાહ– વાતાદિભિરિતિ| એકૈકશો વાતાદિભિસ્ત્રયઃ, સન્નિપાતેનૈકઃ, શોકભયાદિનાઽઽગન્તુરેક એવ ગણનીયઃ, યતઃ પઞ્ચાનામપિ લક્ષણં વક્ષ્યતિ; સુશ્રુતે ચોક્તમ્– “ભક્તોપઘાતમિહ પઞ્ચવિધં વદન્તિ” ઇતિ| તન્ત્રાન્તરેઽપિ– “અરોચકો ભવેદ્દોષૈરેકો હૃદયસંશ્રયૈઃ| સન્નિપાતેન મનસઃ સન્તાપેન ચ પઞ્ચમઃ” ઇતિ| શોકાદિજો યદ્યપિ વાતજસ્તથાઽપિ હેતુપ્રત્યનીકચિકિત્સાર્થં પૃથગુક્તઃ| એતૈર્હેતુભિરરોચકા ભવન્તિ| મનોઘ્નાશનમુચ્છિષ્ટકૃમિક્લિન્નાદિરૂપં શરીરશ્વયથુગતં, ગન્ધઃ પૂતિઃ, તૈઃ|૧|–

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

વાતિકલક્ષણમાહ– પરીત્યાદિ| પરિહૃષ્ટદન્ત ઇતિ અમ્લભક્ષણેનેવ||૧||

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

વાતિકમાહ– પરિહૃષ્ટદન્ત ઇતિ અમ્લભક્ષણેનેવ, કષાયવક્ત્ર ઇતિ લોધ્રચર્વિતસ્યેવ||૧||

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

પૈત્તિકલક્ષણમાહ– કટ્વિત્યાદિ| કટુશબ્દોઽત્ર તિક્તવાચી| યદાહ વિદેહઃ– “પિત્તેન તિક્તાસ્યવિદાહકૃત્ સ્યાત્, સ્વાદ્વાસ્યહૃલ્લાસકરઃ કફેન|” ઇતિ|૨|–

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

પિત્તજમાહ– કટ્વિત્યાદિ| કટુરત્ર તિક્તવાચકઃ| યદાહ વિદેહઃ– “પિત્તેન તિક્તાસ્યવિદાહકૃત્સ્યાત્સ્વાદ્વાસ્યહૃલ્લાસકરઃ કફેન” ઇતિ| વિરસમિતિ રોગસ્વભાવાત્, અન્યથા વાતેન વિરસાસ્યતા| પિત્તેન પૂતિ દુર્ગન્ધં જાનીયાત્| લવણં ચ વક્ત્રમિતિ કફજલક્ષણે પઠનીયં, યતો વિદગ્ધઃ શ્લેષ્મા લવણભાવમુપૈતિ|૨|–

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

શ્લૈષ્મિકલક્ષણમાહ– લવણમિત્યાદિ| લવણં વક્ત્રમિતિ વિદગ્ધસ્ય શ્લેષ્મણો લવણરસત્વાત્| ઉક્તં હિ સુશ્રુતે– “શ્લેષ્મા વિદગ્ધો લવણઃ સ્મૃતઃ, પિત્તં વિદગ્ધમમ્લમ્|” (સુ. સૂ. અ. ૪૦) ઇતિ| વિબદ્ધસમ્બદ્ધયુતમિતિ વિબદ્ધં ચ તત્ સમ્બદ્ધયુતં ચેતિ વિબદ્ધસમ્બદ્ધયુતમ્| અત્ર વિબદ્ધં બદ્ધમિવ, ભક્ષણાદ્યસામર્થ્યાત્; સમ્બદ્ધયુતં ‘કફસ્ય’ ઇતિ શેષઃ; ભાવે ક્તઃ, કફલિપ્તમિત્યર્થઃ| ‘વિદગ્ધસમ્બદ્ધયુતમ્’ ઇતિ પાઠાન્તરં સુગમમ્| ‘વિબદ્ધસન્નદ્ધયુતમ્’ ઇતિ પાઠે વિબદ્ધઃ સન્નદ્ધઃ સ ચ પ્રકૃતત્વાત્ કફસ્ય, સન્નદ્ધો બદ્ધઃ; ‘ણહ’ બન્ધને ઇત્યસ્માદ્ધાતોઃ પૂર્વવત્ ક્તાદિ| ‘વિબદ્ધસંસ્તમ્ભયુતમ્’ ઇતિ કાશ્મીરાઃ||૨||

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

કફજમાહ– લવણમિત્યાદિ| કફેન લવણં ચ વક્ત્રમિતિ યોજ્યં, માધુર્યાદિયુતમિતિ વક્ત્રેણૈવ| વિબદ્ધસમ્બદ્ધયુતમિતિ નિબદ્ધં ચ તત્સમ્બદ્ધયુતં ચ તત્તથા; વિબદ્ધમિવ ભક્ષણાક્ષમં, સમ્બદ્ધયુતં કફસ્યેતિ શેષઃ, કફલિપ્તમિત્યર્થઃ| અન્યે વિબદ્ધસન્નદ્ધયુતમિતિ પઠન્તિ, વિબદ્ધઃ સન્નદ્ધઃ સ ચ પ્રકૃતત્વાત્ કફસ્ય; સન્નદ્ધો બદ્ધઃ, ‘ણહ’ બન્ધને, ઇત્યસ્ય ધાતોઃ પ્રયોગઃ||૨||

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

આગન્તુજમાહ– અરોચક ઇત્યાદિ| અહૃદ્યગન્ધો ઘ્રાણોદ્વેજકો ગન્ધઃ| સ્વાભાવિકં ચાસ્યમિતિ અવિકૃતમુખરસત્વં, ન તુ વાતાદિવત્ કષાયત્વાદિ|૩|–

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

આગન્તુજમાહ– અહૃદ્યઃ પ્રાણોદ્વેજકો ગન્ધઃ, અશુચિઃ ઉચ્છિષ્ટં, સ્વાભાવિકં ચાસ્યમિતિ અવિકૃતમુખરસત્વં ન તુ વાતાદિવદ્વક્ત્રકષાયત્વાદિકમ્, અથ અરુચિરિતિ વિશેષત્વમ્|૩|–

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

ત્રિદોષજમાહ– ત્રિદોષજ ઇત્યાદિ| ત્રિદોષજે નૈકરસમિતિ વાતજાદ્યુક્તકષાયાદ્યનેકરસત્વમ્||૩||

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

ત્રિદોષજમાહ– અનેકરસમાસ્યમિત્યર્થઃ||૩||

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

વાતજાદિભેદેન મુખવિકૃતિમભિધાયાન્યદેશવિકૃતિમાહ– હૃચ્છૂલેત્યાદિ| હૃદિ શૂલેન પીડનમ્ | ચોષશ્ચૂષણવત્ પીડા| બહુભિરિતિ ત્રિદોષૈઃ| વૈગુણ્યમોહજડતાભિરથાપરમિતિ ઉપલક્ષણે તૃતીયા, વૈગુણ્યં મનસો વ્યાકુલત્વમ્| અપરમિતિ દોષજાદન્યમાગન્તુજમિત્યર્થઃ| સત્યામપિ બુભુક્ષાયામભ્યવહારાસામર્થ્યમરુચિઃ, અભિલષિતમપ્યન્નં દીયમાનં નાભ્યવહરતીત્યન્નાનભિનન્દનમ્, અન્નસ્ય શ્રવણસ્મરણદર્શનગન્ધસ્પર્શનૈર્યત્રોદ્વિજતે સ ભક્તદ્વેષઃ; એવં ત્રિવિધોઽપિ રોગશ્ચરકસુશ્રુતાભ્યામરોચકશબ્દેન સઙ્ગૃહીતઃ| ઉક્તં હિ વૃદ્ધભોજેન– “પ્રક્ષિપ્તં તુ મુખે ચાન્નં જન્તોર્ન સ્વદતે મુહુઃ| અરોચકઃ સ વિજ્ઞેયો, ભક્તદ્વેષમતઃ શૃણુ|| ચિન્તયિત્વા તુ મનસા દૃષ્ટ્વા શ્રુત્વાઽપિ ભોજનમ્| દ્વેષમાયાતિ યો જન્તુર્ભક્તદ્વેષઃ સ ઉચ્યતે|| કુપિતસ્ય ભયાર્તસ્ય યશ્ચ ભક્તનિરોધજઃ” ઇતિ||૪||

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

વાતાદિભેદેન મુખે વિકૃતિમભિધાયાન્યદેશવિકૃતિમાહ– હૃચ્છૂલેત્યાદિ| હૃદિ શૂલેન પીડનં હૄચ્છૂલપીડનં તેન યુક્તં, ચોષઃ ચૂષણવત્પીડા| અરોચકમિતિ શેષઃ| શ્લેષ્માત્મકં સકફપ્રસેકં સ્યાત્| બહુભિરિતિ ત્રિદોષૈઃ, બહુરુજમનેકપીડાકરમ્| વૈગુણ્યમોહજડતાભિરથાપરં ચેતિ ઉપલક્ષણે તૃતીયા, વૈગુણ્યં મનસો વ્યાકુલત્વમ્, અપરમિતિ દોષજાદન્યત્ આગન્તુજમિત્યર્થઃ| અરોચકલક્ષણમ્– સત્યાં બુભુક્ષાયામભ્યવહારાસામર્થ્યમિતિ અરુચિઃ, અભિલષિતમપ્યન્નં દીયમાનં નાભ્યવહરતીતિ નાન્નાભિનન્દનમ્, અન્નસ્ય શ્રવણસ્મરણદર્શનસ્પર્શનગન્ધૈર્યત્રોદ્વિજતે સ ભક્તદ્વેષઃ| એવં ત્રિવિધોઽપિ રોગશ્ચરકસુશ્રુતાભ્યામરોચકશબ્દેન સઙ્ગૃહીતઃ| ઉક્તં હિ વૃદ્ધભોજેન– “પ્રક્ષિપ્તં તુ મુખે ચાન્નં જન્તોર્ન સ્વદતે મુહુઃ| અરોચકઃ સ વિજ્ઞેયો ભક્તદ્વેષમતઃ શૃણુ|| ચિન્તયિત્વા તુ મનસા દૃષ્ટ્વા શ્રુત્વા ચ ભોજનમ્| દ્વેષમાયાતિ યો જન્તુર્ભક્તદ્વેષઃ સ ઉચ્યતે|| કુપિતસ્ય ભયાર્તસ્ય અભિચારાભિભૂતયે| યસ્યાન્ને ન ભવેચ્છ્રદ્ધા સ ભક્તદ્વેષ ઉચ્યતે” ઇતિ||૪||

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

ઇતિ શ્રીવિજયરક્ષિતકૃતાયાં મધુકોશવ્યાખ્યાયામરોચકનિદાનં સમાપ્તમ્||૧૪||

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

ઇતિ શ્રીવાચસ્પતિવૈદ્યવિરચિતાયાં માધવનિદાનટીકાયામાતઙ્કદર્પણાખ્યામરોચકનિદાનમ્||૧૪||