Adhikarana ആമവാതസ്യ നിദാനപൂര്വികാ സമ്പ്രാപ്തിഃ (൧-൫) · Śloka ൫
അഥാമവാതനിദാനമ് | വിരുദ്ധാഹാരചേഷ്ടസ്യ മന്ദാഗ്നേര്നിശ്ചലസ്യ ച | സ്നിഗ്ധം ഭുക്തവതോ ഹ്യന്നം വ്യായാമം കുര്വതസ്തഥാ ||൧|| വായുനാ പ്രേരിതോ ഹ്യാമഃ ശ്ലേഷ്മസ്ഥാനം പ്രധാവതി | തേനാത്യര്ഥം വിദഗ്ധോऽസൌ ധമനീഃ പ്രതിപദ്യതേ ||൨|| വാതപിത്തകഫൈര്ഭൂയോ ദൂഷിതഃ സോऽന്നജോ രസഃ | സ്രോതാംസ്യഭിഷ്യന്ദയതി നാനാവര്ണോऽതിപിച്ഛിലഃ ||൩|| ജനയത്യാശു ദൌര്ബല്യം ഗൌരവം ഹൃദയസ്യ ച | വ്യാധീനാമാശ്രയോ ഹ്യേഷ ആമസഞ്ജ്ഞോऽതിദാരുണഃ ||൪|| യുഗപത്കുപിതാവന്തസ്ത്രികസന്ധിപ്രവേശകൌ | സ്തബ്ധം ച കുരുതോ ഗാത്രമാമവാതഃ സ ഉച്യതേ ||൫||
View original
अथामवातनिदानम् | विरुद्धाहारचेष्टस्य मन्दाग्नेर्निश्चलस्य च | स्निग्धं भुक्तवतो ह्यन्नं व्यायामं कुर्वतस्तथा ||१|| वायुना प्रेरितो ह्यामः श्लेष्मस्थानं प्रधावति | तेनात्यर्थं विदग्धोऽसौ धमनीः प्रतिपद्यते ||२|| वातपित्तकफैर्भूयो दूषितः सोऽन्नजो रसः | स्रोतांस्यभिष्यन्दयति नानावर्णोऽतिपिच्छिलः ||३|| जनयत्याशु दौर्बल्यं गौरवं हृदयस्य च | व्याधीनामाश्रयो ह्येष आमसञ्ज्ञोऽतिदारुणः ||४|| युगपत्कुपितावन्तस्त्रिकसन्धिप्रवेशकौ | स्तब्धं च कुरुतो गात्रमामवातः स उच्यते ||५||
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)
ഊരുസ്തമ്ഭേ വായുഃ സാമ ഇത്യുക്തമ്, അതസ്തദനന്തരമാമവാതനിദാനമാഹ– വിരുദ്ധേത്യാദി| വിരുദ്ധാഹാരഃ സംയോഗാദിവിരുദ്ധഃ, വിരുദ്ധാ ച ചേഷ്ടാ യഥാ– അജീര്ണേ വ്യായാമവ്യവായജലപ്രതരണാദി| സ്നിഗ്ധം ഭുക്തവതോ വ്യായാമം കുര്വത ഇതി മിലിതോ ഹേതുഃ, ന പൃഥക്ത്വേന| ശ്ലേഷ്മസ്ഥാനമാമാശയസന്ധ്യാദി| തേന വാതേന വിദഗ്ധോ ദൂഷിതോऽസാവാമോ ധമനീഃ പ്രതിപദ്യതേ, ‘ധമനീഭിഃ പ്രതിപദ്യത’ ഇതി പാഠാന്തരേ ശ്ലേഷ്മസ്ഥാനമിതി യോജ്യമ്| സോऽന്നജോ രസ ഇതി ആമഃ, അന്നരസസ്യൈവാപക്വസ്യ തന്ത്രാന്തരേ ആമവ്യപദേശാത്| യദുക്തമ്– “ഊഷ്മണോऽല്പബലത്വേന ധാതുമാദ്യമപാചിതമ്| ദുഷ്ടമാമാശയഗതം രസമാമം പ്രചക്ഷതേ||” (വാ. സൂ. അ. ൧൩) ഇത്യാദി| അന്യൈരപ്യുക്തമ്– “ആമാശയസ്ഥഃ കായാഗ്നേര്ദൌര്ബല്യാദവിപാചിതഃ| ആദ്യ ആഹാരധാതുര്യഃ സ ആമ ഇതി കീര്തിതഃ||” ഇതി അപരേ ത്വാഹുഃ– “അവിപക്വമസംയുക്തം ദുര്ഗന്ധം ബഹു പിച്ഛിലമ്| സദനം സര്വഗാത്രാണാമാമ ഇത്യഭിധീയതേ||” ഇതി| അന്യേ ത്വാഹുഃ– “ആഹാരസ്യ രസഃ ശേഷോ യോ ന പക്വോऽഗ്നിലാഘവാത്| സ മൂലം സര്വരോഗാണാമാമ ഇത്യഭിധീയതേ||” ഇതി| തഥാ ചാപരേ– “ആമമന്നരസം കേചിത്, കേചിത്തു മലസഞ്ചയമ്| പ്രഥമാം ദോഷദുഷ്ടിം ച കേചിദാമം പ്രചക്ഷതേ||” ഇതി| നാനാവര്ണ ഇതി വാതാദിദൂഷിതത്വാദ്ബഹുവര്ണഃ| യുഗപദിത്യാദി, വാതകഫൌ യുഗപത്കുപിതാവന്തഃ കോഷ്ഠേ ത്രികസന്ധിപ്രവേശകൌ ഭവതഃ, അഥവാ ഗാത്രം സ്തബ്ധം കുരുതഃ; ത്രികസന്ധിഷു പ്രവേശസ്തദ്ഗതവേദനയാ ബോധ്യഃ||൧-൫||
ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)
ഊരുസ്തമ്ഭേ വായുഃ സാമ ഇത്യുക്തമ്, അതസ്തദന്തരമാമവാതനിദാനമാഹ– വിരുദ്ധേത്യാദി| വിരുദ്ധാഹാരചേഷ്ടസ്യ തഥാ മന്ദാഗ്നേരേവംവിധസ്യ പുരുഷസ്യ, നിശ്ചലസ്യ വ്യാപാരരഹിതസ്യ; വിരുദ്ധാഹാരഃ ക്ഷീരമത്സ്യാദിഃ സംയോഗാദിവിരുദ്ധഃ; വിരുദ്ധാ ചേഷ്ടാऽജീര്ണേ വ്യായാമവ്യവായജലപ്രതരണാദികാ| സ്നിഗ്ധമന്നം ഭുക്തവതോ വ്യായാമം കുര്വത ഇതി മിലിതോ ഹേതുര്ന പൃഥക്ത്വേന| ആമവാതേ വിഗതവ്യായാമത്വാത്| അന്യേ ‘വ്യായാമം വാऽപ്യകുര്വത’ ഇത്യാദി പഠന്തി| തന്നാതിയുക്തം, നിശ്ചലസ്യേത്യനേനൈവ ലബ്ധത്വാത്| ശ്ലേഷ്മസ്ഥാനം പ്രധാവതീതി ശ്ലേഷ്മസ്ഥാനാനി ആമാശയോരഃശിരഃകണ്ഠസന്ധയ ഇതി| ശ്ലേഷ്മസ്ഥാനനിചിതേന വാതേന വിദഗ്ധോ ദൂഷിത ആമോ ധമനീഃ സിരാഃ പ്രതിപദ്യതേ| ‘ധമനീഭിഃ പ്രപദ്യതേ’ ഇതി പാഠാന്തരം, തത്ര ശ്ലേഷ്മസ്ഥാനമിതി യോജ്യമ്| അപക്വസ്യൈവാമ ഇതി സഞ്ജ്ഞാ, അന്നരസസ്യൈവാऽപക്വസ്യ തന്ത്രാന്തരേ ആമ ഇതി വ്യപദേശാത്| യദുക്തമ്– “ഊഷ്മണോऽല്പബലത്വേന ധാതുമാദ്യമപാചിതമ്| ദുഷ്ടമാമാശയഗതം രസമാമം പ്രചക്ഷതേ|| ജഠരാനലദൌര്ബല്യാദവിപക്വസ്തു യോ രസഃ| സ ആമസഞ്ജ്ഞകോ ദേഹേ സര്വരോഗപ്രകോപകഃ||” ഇതി| അന്യൈരപ്യുക്തമ്– “ആമാശയസ്ഥഃ കായാഗ്നേര്ദൌര്ബല്യാദവിപാചിതഃ| ആദ്യ ആഹാരധാതുര്യഃ സ ആമഃ പരികീര്തിതഃ||” ഇതി| അന്യത്രാപി– “അവിപക്വമസംയുക്തം ദുര്ഗന്ധം ബഹു പിച്ഛിലമ്| സദനം സര്വഗാത്രാണാമാമ ഇത്യഭിധീയതേ||” ഇതി| തഥാऽപരേ– “അവിപക്വരസം കേചിത്കേചിത്തം മലസഞ്ചയമ്| പ്രഥമാം ദോഷദുഷ്ടിം വാ കേചിദാമം പ്രചക്ഷതേ||” ഇതി| ത്രിഭിര്ദോഷൈരതിശയദൂഷിതോऽന്നരസഃ സ്രോതാംസ്യഭിഷ്യന്ദയതി ലിമ്പതി, അതിപിച്ഛിലത്വാത്| നാനാവര്ണ ഇതി വാതാദിദൂഷിതത്വാദ്ബഹുവര്ണഃ| തതോ വഹ്നേര്മന്ദത്വം ജനയതി| ഹൃദയേ ഗൌരവം ഭവതി, തസ്യ സ്ഥാനത്വാത്| സര്വേഷാം രോഗാണാമയമേവ കാരണീഭൂത ആമസഞ്ജ്ഞകഃ| തസ്യൈവ രൂപമാഹ– യുഗപദിതി| യുഗപദേകവാരമേവ കുപിതൌ വാതകഫൌ അന്തഃകോഷ്ഠേ ത്രികസന്ധിപ്രവേശകൌ ഭവതഃ| (ത്രികേ കടിമന്യാശയസന്ധീ തത്ര, തഥാ സന്ധിഷു പ്രവിശ്യ) അഥവാ ഗാത്രം സ്തബ്ധം കുരുതഃ, സ ആമവാതഃ കഥ്യതേ| ത്രികസന്ധിപ്രവേശശ്ച തദ്ഗതവേദനയാ ബോദ്ധവ്യഃ||൧-൫||