Adhikarana ਆਮਵਾਤਸ੍ਯ ਨਿਦਾਨਪੂਰ੍ਵਿਕਾ ਸਮ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਿਃ (੧-੫) · Śloka ੫
ਅਥਾਮਵਾਤਨਿਦਾਨਮ੍ | ਵਿਰੁਦ੍ਧਾਹਾਰਚੇਸ੍ਟਸ੍ਯ ਮਨ੍ਦਾਗ੍ਨੇਰ੍ਨਿਸ਼੍ਚਲਸ੍ਯ ਚ | ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਂ ਭੁਕ੍ਤਵਤੋ ਹ੍ਯਨ੍ਨਂ ਵ੍ਯਾਯਾਮਂ ਕੁਰ੍ਵਤਸ੍ਤਥਾ ||੧|| ਵਾਯੁਨਾ ਪ੍ਰੇਰਿਤੋ ਹ੍ਯਾਮਃ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਸ੍ਥਾਨਂ ਪ੍ਰਧਾਵਤਿ | ਤੇਨਾਤ੍ਯਰ੍ਥਂ ਵਿਦਗ੍ਧੋਸੌ ਧਮਨੀਃ ਪ੍ਰਤਿਪਦ੍ਯਤੇ ||੨|| ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਕਫੈਰ੍ਭੂਯੋ ਦੂਸਿਤਃ ਸੋਨ੍ਨਜੋ ਰਸਃ | ਸ੍ਰੋਤਾਂਸ੍ਯਭਿਸ੍ਯਨ੍ਦਯਤਿ ਨਾਨਾਵਰ੍ਣੋਤਿਪਿਚ੍ਛਿਲਃ ||੩|| ਜਨਯਤ੍ਯਾਸ਼ੁ ਦੌਰ੍ਬਲ੍ਯਂ ਗੌਰਵਂ ਹਦਯਸ੍ਯ ਚ | ਵ੍ਯਾਧੀਨਾਮਾਸ਼੍ਰਯੋ ਹ੍ਯੇਸ ਆਮਸਞ੍ਜ੍ਞੋਤਿਦਾਰੁਣਃ ||੪|| ਯੁਗਪਤ੍ਕੁਪਿਤਾਵਨ੍ਤਸ੍ਤ੍ਰਿਕਸਨ੍ਧਿਪ੍ਰਵੇਸ਼ਕੌ | ਸ੍ਤਬ੍ਧਂ ਚ ਕੁਰੁਤੋ ਗਾਤ੍ਰਮਾਮਵਾਤਃ ਸ ਉਚ੍ਯਤੇ ||੫||
View original
अथामवातनिदानम् | विरुद्धाहारचेष्टस्य मन्दाग्नेर्निश्चलस्य च | स्निग्धं भुक्तवतो ह्यन्नं व्यायामं कुर्वतस्तथा ||१|| वायुना प्रेरितो ह्यामः श्लेष्मस्थानं प्रधावति | तेनात्यर्थं विदग्धोऽसौ धमनीः प्रतिपद्यते ||२|| वातपित्तकफैर्भूयो दूषितः सोऽन्नजो रसः | स्रोतांस्यभिष्यन्दयति नानावर्णोऽतिपिच्छिलः ||३|| जनयत्याशु दौर्बल्यं गौरवं हृदयस्य च | व्याधीनामाश्रयो ह्येष आमसञ्ज्ञोऽतिदारुणः ||४|| युगपत्कुपितावन्तस्त्रिकसन्धिप्रवेशकौ | स्तब्धं च कुरुतो गात्रमामवातः स उच्यते ||५||
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)
ਊਰੁਸ੍ਤਮ੍ਭੇ ਵਾਯੁਃ ਸਾਮ ਇਤ੍ਯੁਕ੍ਤਮ੍, ਅਤਸ੍ਤਦਨਨ੍ਤਰਮਾਮਵਾਤਨਿਦਾਨਮਾਹ– ਵਿਰੁਦ੍ਧੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਵਿਰੁਦ੍ਧਾਹਾਰਃ ਸਂਯੋਗਾਦਿਵਿਰੁਦ੍ਧਃ, ਵਿਰੁਦ੍ਧਾ ਚ ਚੇਸ੍ਟਾ ਯਥਾ– ਅਜੀਰ੍ਣੇ ਵ੍ਯਾਯਾਮਵ੍ਯਵਾਯਜਲਪ੍ਰਤਰਣਾਦਿ| ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਂ ਭੁਕ੍ਤਵਤੋ ਵ੍ਯਾਯਾਮਂ ਕੁਰ੍ਵਤ ਇਤਿ ਮਿਲਿਤੋ ਹੇਤੁਃ, ਨ ਪਥਕ੍ਤ੍ਵੇਨ| ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਸ੍ਥਾਨਮਾਮਾਸ਼ਯਸਨ੍ਧ੍ਯਾਦਿ| ਤੇਨ ਵਾਤੇਨ ਵਿਦਗ੍ਧੋ ਦੂਸਿਤੋਸਾਵਾਮੋ ਧਮਨੀਃ ਪ੍ਰਤਿਪਦ੍ਯਤੇ, ‘ਧਮਨੀਭਿਃ ਪ੍ਰਤਿਪਦ੍ਯਤ’ ਇਤਿ ਪਾਠਾਨ੍ਤਰੇ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਸ੍ਥਾਨਮਿਤਿ ਯੋਜ੍ਯਮ੍| ਸੋਨ੍ਨਜੋ ਰਸ ਇਤਿ ਆਮਃ, ਅਨ੍ਨਰਸਸ੍ਯੈਵਾਪਕ੍ਵਸ੍ਯ ਤਨ੍ਤ੍ਰਾਨ੍ਤਰੇ ਆਮਵ੍ਯਪਦੇਸ਼ਾਤ੍| ਯਦੁਕ੍ਤਮ੍– “ਊਸ੍ਮਣੋਲ੍ਪਬਲਤ੍ਵੇਨ ਧਾਤੁਮਾਦ੍ਯਮਪਾਚਿਤਮ੍| ਦੁਸ੍ਟਮਾਮਾਸ਼ਯਗਤਂ ਰਸਮਾਮਂ ਪ੍ਰਚਕ੍ਸਤੇ||” (ਵਾ. ਸੂ. ਅ. ੧੩) ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਨ੍ਯੈਰਪ੍ਯੁਕ੍ਤਮ੍– “ਆਮਾਸ਼ਯਸ੍ਥਃ ਕਾਯਾਗ੍ਨੇਰ੍ਦੌਰ੍ਬਲ੍ਯਾਦਵਿਪਾਚਿਤਃ| ਆਦ੍ਯ ਆਹਾਰਧਾਤੁਰ੍ਯਃ ਸ ਆਮ ਇਤਿ ਕੀਰ੍ਤਿਤਃ||” ਇਤਿ ਅਪਰੇ ਤ੍ਵਾਹੁਃ– “ਅਵਿਪਕ੍ਵਮਸਂਯੁਕ੍ਤਂ ਦੁਰ੍ਗਨ੍ਧਂ ਬਹੁ ਪਿਚ੍ਛਿਲਮ੍| ਸਦਨਂ ਸਰ੍ਵਗਾਤ੍ਰਾਣਾਮਾਮ ਇਤ੍ਯਭਿਧੀਯਤੇ||” ਇਤਿ| ਅਨ੍ਯੇ ਤ੍ਵਾਹੁਃ– “ਆਹਾਰਸ੍ਯ ਰਸਃ ਸ਼ੇਸੋ ਯੋ ਨ ਪਕ੍ਵੋਗ੍ਨਿਲਾਘਵਾਤ੍| ਸ ਮੂਲਂ ਸਰ੍ਵਰੋਗਾਣਾਮਾਮ ਇਤ੍ਯਭਿਧੀਯਤੇ||” ਇਤਿ| ਤਥਾ ਚਾਪਰੇ– “ਆਮਮਨ੍ਨਰਸਂ ਕੇਚਿਤ੍, ਕੇਚਿਤ੍ਤੁ ਮਲਸਞ੍ਚਯਮ੍| ਪ੍ਰਥਮਾਂ ਦੋਸਦੁਸ੍ਟਿਂ ਚ ਕੇਚਿਦਾਮਂ ਪ੍ਰਚਕ੍ਸਤੇ||” ਇਤਿ| ਨਾਨਾਵਰ੍ਣ ਇਤਿ ਵਾਤਾਦਿਦੂਸਿਤਤ੍ਵਾਦ੍ਬਹੁਵਰ੍ਣਃ| ਯੁਗਪਦਿਤ੍ਯਾਦਿ, ਵਾਤਕਫੌ ਯੁਗਪਤ੍ਕੁਪਿਤਾਵਨ੍ਤਃ ਕੋਸ੍ਠੇ ਤ੍ਰਿਕਸਨ੍ਧਿਪ੍ਰਵੇਸ਼ਕੌ ਭਵਤਃ, ਅਥਵਾ ਗਾਤ੍ਰਂ ਸ੍ਤਬ੍ਧਂ ਕੁਰੁਤਃ; ਤ੍ਰਿਕਸਨ੍ਧਿਸੁ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ਸ੍ਤਦ੍ਗਤਵੇਦਨਯਾ ਬੋਧ੍ਯਃ||੧-੫||
ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)
ਊਰੁਸ੍ਤਮ੍ਭੇ ਵਾਯੁਃ ਸਾਮ ਇਤ੍ਯੁਕ੍ਤਮ੍, ਅਤਸ੍ਤਦਨ੍ਤਰਮਾਮਵਾਤਨਿਦਾਨਮਾਹ– ਵਿਰੁਦ੍ਧੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਵਿਰੁਦ੍ਧਾਹਾਰਚੇਸ੍ਟਸ੍ਯ ਤਥਾ ਮਨ੍ਦਾਗ੍ਨੇਰੇਵਂਵਿਧਸ੍ਯ ਪੁਰੁਸਸ੍ਯ, ਨਿਸ਼੍ਚਲਸ੍ਯ ਵ੍ਯਾਪਾਰਰਹਿਤਸ੍ਯ; ਵਿਰੁਦ੍ਧਾਹਾਰਃ ਕ੍ਸੀਰਮਤ੍ਸ੍ਯਾਦਿਃ ਸਂਯੋਗਾਦਿਵਿਰੁਦ੍ਧਃ; ਵਿਰੁਦ੍ਧਾ ਚੇਸ੍ਟਾਜੀਰ੍ਣੇ ਵ੍ਯਾਯਾਮਵ੍ਯਵਾਯਜਲਪ੍ਰਤਰਣਾਦਿਕਾ| ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਮਨ੍ਨਂ ਭੁਕ੍ਤਵਤੋ ਵ੍ਯਾਯਾਮਂ ਕੁਰ੍ਵਤ ਇਤਿ ਮਿਲਿਤੋ ਹੇਤੁਰ੍ਨ ਪਥਕ੍ਤ੍ਵੇਨ| ਆਮਵਾਤੇ ਵਿਗਤਵ੍ਯਾਯਾਮਤ੍ਵਾਤ੍| ਅਨ੍ਯੇ ‘ਵ੍ਯਾਯਾਮਂ ਵਾਪ੍ਯਕੁਰ੍ਵਤ’ ਇਤ੍ਯਾਦਿ ਪਠਨ੍ਤਿ| ਤਨ੍ਨਾਤਿਯੁਕ੍ਤਂ, ਨਿਸ਼੍ਚਲਸ੍ਯੇਤ੍ਯਨੇਨੈਵ ਲਬ੍ਧਤ੍ਵਾਤ੍| ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਸ੍ਥਾਨਂ ਪ੍ਰਧਾਵਤੀਤਿ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਸ੍ਥਾਨਾਨਿ ਆਮਾਸ਼ਯੋਰਃਸ਼ਿਰਃਕਣ੍ਠਸਨ੍ਧਯ ਇਤਿ| ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਸ੍ਥਾਨਨਿਚਿਤੇਨ ਵਾਤੇਨ ਵਿਦਗ੍ਧੋ ਦੂਸਿਤ ਆਮੋ ਧਮਨੀਃ ਸਿਰਾਃ ਪ੍ਰਤਿਪਦ੍ਯਤੇ| ‘ਧਮਨੀਭਿਃ ਪ੍ਰਪਦ੍ਯਤੇ’ ਇਤਿ ਪਾਠਾਨ੍ਤਰਂ, ਤਤ੍ਰ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਸ੍ਥਾਨਮਿਤਿ ਯੋਜ੍ਯਮ੍| ਅਪਕ੍ਵਸ੍ਯੈਵਾਮ ਇਤਿ ਸਞ੍ਜ੍ਞਾ, ਅਨ੍ਨਰਸਸ੍ਯੈਵਾਪਕ੍ਵਸ੍ਯ ਤਨ੍ਤ੍ਰਾਨ੍ਤਰੇ ਆਮ ਇਤਿ ਵ੍ਯਪਦੇਸ਼ਾਤ੍| ਯਦੁਕ੍ਤਮ੍– “ਊਸ੍ਮਣੋਲ੍ਪਬਲਤ੍ਵੇਨ ਧਾਤੁਮਾਦ੍ਯਮਪਾਚਿਤਮ੍| ਦੁਸ੍ਟਮਾਮਾਸ਼ਯਗਤਂ ਰਸਮਾਮਂ ਪ੍ਰਚਕ੍ਸਤੇ|| ਜਠਰਾਨਲਦੌਰ੍ਬਲ੍ਯਾਦਵਿਪਕ੍ਵਸ੍ਤੁ ਯੋ ਰਸਃ| ਸ ਆਮਸਞ੍ਜ੍ਞਕੋ ਦੇਹੇ ਸਰ੍ਵਰੋਗਪ੍ਰਕੋਪਕਃ||” ਇਤਿ| ਅਨ੍ਯੈਰਪ੍ਯੁਕ੍ਤਮ੍– “ਆਮਾਸ਼ਯਸ੍ਥਃ ਕਾਯਾਗ੍ਨੇਰ੍ਦੌਰ੍ਬਲ੍ਯਾਦਵਿਪਾਚਿਤਃ| ਆਦ੍ਯ ਆਹਾਰਧਾਤੁਰ੍ਯਃ ਸ ਆਮਃ ਪਰਿਕੀਰ੍ਤਿਤਃ||” ਇਤਿ| ਅਨ੍ਯਤ੍ਰਾਪਿ– “ਅਵਿਪਕ੍ਵਮਸਂਯੁਕ੍ਤਂ ਦੁਰ੍ਗਨ੍ਧਂ ਬਹੁ ਪਿਚ੍ਛਿਲਮ੍| ਸਦਨਂ ਸਰ੍ਵਗਾਤ੍ਰਾਣਾਮਾਮ ਇਤ੍ਯਭਿਧੀਯਤੇ||” ਇਤਿ| ਤਥਾਪਰੇ– “ਅਵਿਪਕ੍ਵਰਸਂ ਕੇਚਿਤ੍ਕੇਚਿਤ੍ਤਂ ਮਲਸਞ੍ਚਯਮ੍| ਪ੍ਰਥਮਾਂ ਦੋਸਦੁਸ੍ਟਿਂ ਵਾ ਕੇਚਿਦਾਮਂ ਪ੍ਰਚਕ੍ਸਤੇ||” ਇਤਿ| ਤ੍ਰਿਭਿਰ੍ਦੋਸੈਰਤਿਸ਼ਯਦੂਸਿਤੋਨ੍ਨਰਸਃ ਸ੍ਰੋਤਾਂਸ੍ਯਭਿਸ੍ਯਨ੍ਦਯਤਿ ਲਿਮ੍ਪਤਿ, ਅਤਿਪਿਚ੍ਛਿਲਤ੍ਵਾਤ੍| ਨਾਨਾਵਰ੍ਣ ਇਤਿ ਵਾਤਾਦਿਦੂਸਿਤਤ੍ਵਾਦ੍ਬਹੁਵਰ੍ਣਃ| ਤਤੋ ਵਹ੍ਨੇਰ੍ਮਨ੍ਦਤ੍ਵਂ ਜਨਯਤਿ| ਹਦਯੇ ਗੌਰਵਂ ਭਵਤਿ, ਤਸ੍ਯ ਸ੍ਥਾਨਤ੍ਵਾਤ੍| ਸਰ੍ਵੇਸਾਂ ਰੋਗਾਣਾਮਯਮੇਵ ਕਾਰਣੀਭੂਤ ਆਮਸਞ੍ਜ੍ਞਕਃ| ਤਸ੍ਯੈਵ ਰੂਪਮਾਹ– ਯੁਗਪਦਿਤਿ| ਯੁਗਪਦੇਕਵਾਰਮੇਵ ਕੁਪਿਤੌ ਵਾਤਕਫੌ ਅਨ੍ਤਃਕੋਸ੍ਠੇ ਤ੍ਰਿਕਸਨ੍ਧਿਪ੍ਰਵੇਸ਼ਕੌ ਭਵਤਃ| (ਤ੍ਰਿਕੇ ਕਟਿਮਨ੍ਯਾਸ਼ਯਸਨ੍ਧੀ ਤਤ੍ਰ, ਤਥਾ ਸਨ੍ਧਿਸੁ ਪ੍ਰਵਿਸ਼੍ਯ) ਅਥਵਾ ਗਾਤ੍ਰਂ ਸ੍ਤਬ੍ਧਂ ਕੁਰੁਤਃ, ਸ ਆਮਵਾਤਃ ਕਥ੍ਯਤੇ| ਤ੍ਰਿਕਸਨ੍ਧਿਪ੍ਰਵੇਸ਼ਸ਼੍ਚ ਤਦ੍ਗਤਵੇਦਨਯਾ ਬੋਦ੍ਧਵ੍ਯਃ||੧-੫||