Adhikarana వాతాద్యాధిక్యాజ్జఠరానలస్య చతుర్విధత్వం (౧) · Śloka ౧
అథాగ్నిమాంద్యాజీర్ణ-విసూచికాలసక-విలంబికానిదానం |
మందస్తీక్ష్ణోऽథ విషమః సమశ్చేతి చతుర్విధః |
కఫపిత్తానిలాధిక్యాత్తత్సామ్యాజ్జాఠరోऽనలః ||1||
View original
अथाग्निमान्द्याजीर्ण-विसूचिकालसक-विलम्बिकानिदानम् |
मन्दस्तीक्ष्णोऽथ विषमः समश्चेति चतुर्विधः |
कफपित्तानिलाधिक्यात्तत्साम्याज्जाठरोऽनलः ||१||
Hide commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
అర్శఃకార్యత్వాదగ్నిమాంద్యాదీనాం తాన్యాహ– మంద ఇత్యాది| మందస్య దుర్జయత్వాత్ ప్రాగభిధానం| కఫపిత్తానిలాధిక్యాదితి యథాక్రమం మందాదిషు యోజ్యం| తత్సామ్యాదితి తేషాం కఫాదీనాం సామ్యాత్| సమోऽవికృతః, ధాతుసామ్యహేతురిత్యర్థః| ఏతస్యావికారస్యాపి వికారప్రస్తావేऽభిధానం ప్రకృతిజ్ఞానానంతరీయకం వికృతిజ్ఞానమితి బోధనార్థం| జాఠర ఇతి ధాత్వగ్నిభూతాగ్నివ్యవచ్ఛేదార్థం||1||
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
అర్శోభ్యోऽగ్నిమాంద్యస్య సంభవస్తతోऽర్శోऽనంతరమగ్నిమాంద్యాదిజాన్ రోగానాహ– మంద ఇత్యాది| అనలో వహ్నిశ్చతుర్విధో భవతి– మందః, తీక్ష్ణో, విషమః, సమశ్చేతి| మందస్య దుర్జరత్వాత్ప్రాక్ కథనన్| కఫపిత్తానిలాధిక్యాదితి యథాక్రమం మందాదిషు యోజ్యం| తత్సామ్యాదితి తేషాం కఫాదీనాం సామ్యాత్| సమః అవికృతః, ధాతుసామ్యహేతురిత్యర్థః| జాఠర ఇతి ధాత్వగ్నివ్యచ్ఛేదార్థం||1||
Adhikarana విషమాద్యగ్నిభేదానాం కార్యం, సమాగ్ని-మందాగ్ని-విషమాగ్ని-తీక్ష్ణాగ్నిలక్షణాని చ (౨-౪) · Śloka ౪
విషమో వాతజాన్ రోగాన్ తీక్ష్ణః పిత్తనిమిత్తజాన్ |
కరోత్యగ్నిస్తథా మందో వికారాన్ కఫసంభవాన్ ||2||
సమా సమాగ్నేరశితా మాత్రా సమ్యగ్విపచ్యతే |
స్వల్పాऽపి నైవ మందాగ్నేర్విషమాగ్నేస్తు దేహినః ||3||
కదాచిత్ పచ్యతే సమ్యక్కదాచిన్న విపచ్యతే |
మాత్రాऽతిమాత్రాऽప్యశితా సుఖం యస్య విపచ్యతే |
తీక్ష్ణాగ్నిరితి తం విద్యాత్ సమాగ్నిః శ్రేష్ఠ ఉచ్యతే ||4||
View original
विषमो वातजान् रोगान् तीक्ष्णः पित्तनिमित्तजान् |
करोत्यग्निस्तथा मन्दो विकारान् कफसम्भवान् ||२||
समा समाग्नेरशिता मात्रा सम्यग्विपच्यते |
स्वल्पाऽपि नैव मन्दाग्नेर्विषमाग्नेस्तु देहिनः ||३||
कदाचित् पच्यते सम्यक्कदाचिन्न विपच्यते |
मात्राऽतिमात्राऽप्यशिता सुखं यस्य विपच्यते |
तीक्ष्णाग्निरिति तं विद्यात् समाग्निः श्रेष्ठ उच्यते ||४||
Hide commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
ప్రతిలోమతంత్రయుక్త్యా తేషాం రూపమాహ– విషమ ఇత్యాది| వాతజాన్ రోగానితి వాతనానాత్మజానామశీతేరన్యతమాన్ సామాన్యజాంశ్చ జ్వరాతీసారాదీన్, ఏవం పిత్తనానాత్మజానామోషచోషాదీనాం చత్వారింశతోऽన్యతమాన్, ఏవం కఫనానాత్మజానాం వింశతేరాలస్యాదీనామన్యతమాన్| ఏతే చ వికారాశ్చరకే మహారోగాధ్యాయే (చ. సూ. అ. 20) ఏవ ద్రష్టవ్యాః| సమేత్యాది| సమా ఉచితా, మాత్రా ఆహారస్య, సమ్యగ్యస్య విపచ్యతే స సమాగ్నిః| తీక్ష్ణాగ్నిరితి తం విద్యాదితి ఛేదః| మాత్రాऽతిమాత్రేత్యుపలక్షణం, తేనాజీర్ణగురుభోజనాదికమపి లక్షణీయం| యదుక్తమన్యత్ర– “అతిమాత్రమజీర్ణేऽపి గురు చాన్నమథాశ్నతః| దివాऽపి స్వపతో యస్య పచ్యతే సోऽగ్నిరుత్తమః||” ఇతి| తీక్ష్ణగ్రహణేన భస్మకస్యావరోధః, అత్యంతతీక్ష్ణాగ్నిరేవ హి ‘భస్మక’ ఇత్యుచ్యతే| యదుక్తం చరకే– “నరే క్షీణకఫే పిత్తం కుపితం మారుతానుగం| స్వోష్మణా పావకస్థానే బలమగ్నేః ప్రయచ్ఛతి|| తదా లబ్ధబలో దేహం విరుజేత్ సానిలోऽనలః| అభిభూయ పచత్యన్నం తైక్ష్ణ్యాదాశు ముహుర్ముహుః|| పక్త్వాऽన్నం తతో ధాతూన్ శోణితాదీన్ పచత్యపి| తతో దౌర్బల్యమాతంకాన్ మృత్యుం చోపనయేన్నరం|| భుక్తేऽన్నే లభతే శాంతిం జీర్ణమాత్రే ప్రతామ్యతి| తృట్కాసదాహమూర్ఛాః స్యుర్వ్యాధయోऽత్యగ్నిసంభవాః||” (చ. చి. అ. 15) ఇతి||2-4||
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
తేషాం స్వరూపమాహ– విషమ ఇత్యాది| విషమోऽగ్నిర్వాతజాన్ రోగానితి వాతనానాత్మజాన్ అశితేరన్యతమాన్సామాన్యజాంశ్చ జ్వరాతీసారాదీన్ ; తీక్ష్ణోऽగ్నిరేవం పిత్తజానితి పిత్తజానాం ఓషచోషాదీనాం చత్వారింశతోऽన్యతమాన్; ఏవం మందోऽగ్నిః కఫజానాం వింశతేరాలస్యాదీనామన్యతమాన్; ఏతే చ రోగాశ్చరక మహారోగాధ్యాయే ద్రష్టవ్యాః| తేషాం లక్షణమాహ– సమేత్యాది| సమా ఉచితా మాత్రా అశితా ఉపయుక్తా సతీ సమ్యగ్యస్య విపచ్యతే స సమాగ్నిః| మందాగ్నేః మందవహ్నేః పురుషస్య స్వల్పాऽపి మాత్రా అశితా సమ్యఙ్నైవ విపచ్యతే| విషమాగ్నేస్తు పురుషస్య కదాచిత్సమ్యక్ పాకం గచ్ఛతి కదాచిన్న గచ్ఛతి, వాయోర్విషమగతిత్వాత్| తీక్ష్ణగ్నిరితి తం విద్యాదితి తీక్ష్ణసమాగ్న్యోరితి భేదః| మాత్రాऽతిమాత్రేత్యుపలక్షణం, తేనాతిమాత్రమజీర్ణభోజనాదికమపి సుఖం యస్య విపాకం గచ్ఛతి తం తీక్ష్ణాగ్నిరితి జానీయాత్| తదుక్తం తంత్రాంతరే– “అతిమాత్రమజీర్ణేऽపి గురు చాన్నం తథాऽశ్నతః| దివాऽపి స్వపతో యస్య పచ్యతే సోऽగ్నిరుత్తమః” ఇతి| తీక్ష్ణగ్రహణేన భస్మకస్యావరోధః, అత్యంతతీక్ష్ణాగ్నిరేవ హి భస్మక ఉచ్యతే| యదుక్తం చరకే– “నరే క్షీణకఫే పిత్తం కుపితం మారుతానుగం| స్వోష్మణా పాచకస్థానే బలమగ్నేః ప్రయచ్ఛతి|| తదా లబ్ధబలో దేహం విరూక్షః సానిలోऽనలః| అభిభూయ పచత్యన్నం తైక్ష్ణ్యాదాశు ముహుర్ముహుః|| పక్త్వాऽన్నం చ తతో ధాతూంఛోణితాదీన్ పచత్యపి| తతో దౌర్బల్యమాతంకాన్మృత్యుం చోపనయేన్నరం|| భుక్తేऽన్నే లభతే శాంతిం జీర్ణమాత్రే ప్రతామ్యతి| తృడ్దాహకాసమూర్ఛాః స్యుర్వ్యాధయోऽత్యగ్నిసంభవాః” ఇతి| తేషు మధ్యే సమాగ్నిరుత్తమః||2-4||
Adhikarana అజీర్ణభేదాః (౫-౬) · Śloka ౬
ఆమం విదగ్ధం విష్టబ్ధం కఫపిత్తానిలైస్త్రిభిః |
అజీర్ణం కేచిదిచ్ఛంతి చతుర్థం రసశేషతః ||5||
(సు. సూ. అ. 46) |
అజీర్ణం పంచమం కేచిన్నిర్దోషం దినపాకి చ |
వదంతి షష్ఠం చాజీర్ణం ప్రాకృతం ప్రతివాసరం ||6||
View original
आमं विदग्धं विष्टब्धं कफपित्तानिलैस्त्रिभिः |
अजीर्णं केचिदिच्छन्ति चतुर्थं रसशेषतः ||५||
(सु. सू. अ. ४६) |
अजीर्णं पञ्चमं केचिन्निर्दोषं दिनपाकि च |
वदन्ति षष्ठं चाजीर्णं प्राकृतं प्रतिवासरम् ||६||
Hide commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
అగ్నిమాంద్యాజీర్ణయోః పరస్పరకారణత్వాదజీర్ణాన్యాహ– ఆమమిత్యాది| త్రిభిరితి కఫాదిభిరేకైకశో యథాసంఖ్యేన| రసశేషత ఇతి రసాయ శేషో రసశేషః, ప్రకృతివికృతిభావే చతుర్థీ; యథా– యూపాయ దారు యూపదారు; అథవా “రసశబ్దేన రసవానాహారోऽభిప్రేతో లక్షణయా, తేన రసశబ్దేన రసవానాహారోऽభిధీయతే, తస్య శేషోऽపరిణతిలక్షణో రసశేష” ఇతి జేజ్జటః| నను, యద్యేవం తదా ఆమవిదగ్ధవిష్టబ్ధానామన్యతమరూపస్యావశ్యంభావిత్వాన్న తేభ్యో భేదః; కించ తల్లింగైరమ్లోద్గారాదిభిర్భవితవ్యం, తథాచ సత్యుద్గారశుద్ధౌ రసశేషాజీర్ణలక్షణస్యానుదయప్రసంగః? ఉక్తం హి సుశ్రుతే– “ఉద్గారశుద్ధావపి భక్తకాంక్షా న జాయతే హృద్గురుతా చ యస్య| రసావశేషేణ తు సప్రసేకం చతుర్థమేతత్ ప్రవదంత్యజీర్ణం||” ఇతి (సు. సూ. అ. 46)| ఆరోగ్యమంజర్యాం నాగార్జునోऽప్యాహ– “ఉద్గారేऽపి విశుద్ధతాముపగతే కాంక్షా న భక్తాదిషు స్నిగ్ధత్వం వదనస్య సంధిషు రుజా కృత్వా శిరోగౌరవం| మందాజీర్ణరసే తు లక్షణమిదం, తత్రాతివృద్ధే పునర్హృల్లాసజ్వరమూర్ఛనాది చ భవేత్ సర్వామయక్షోభణం||” ఇతి| నైవం, అవశ్యంభావివిదగ్ధాదిరూపస్యాప్యాహారశేషస్యాత్యల్పత్వేన న తదనురంజితోద్గారోదయప్రసంగః, అకాలబుభుక్షాయామివ| యదాహ సుశ్రుతః– “స్వల్పం యదా దోషవిబద్ధమామం లీనం న తేజఃపథమావృణోతి| భవత్యజీర్ణేऽపి తదా బుభుక్షా సా మందబుద్ధిం విషవన్నిహంతి||” (సు. సూ. అ. 46) ఇతి| తంత్రాంతరేऽప్యాహారాపాకజం రసశేషలక్షణముక్తం– “ఆమం విదగ్ధం విష్టబ్ధం రసశేషమథాపి చ| చతుర్విధమజీర్ణం స్యాదాహారాపరిపాకతః||” ఇతి| గదాధరస్త్వాహ– “రసే శేషో రసశేషః, ఆహారజనితే రసే శేష ఆహారావయవోऽనుప్రవిష్టోऽలక్ష్యమాణః క్షీరే నీరమివ రసశేషః|” ఇతి| నను, ఆమాజీర్ణాదిభ్యో రసశేషస్య కో భేదః? ఉచ్యతే– ఆమాదిత్రయమన్నజం, రసశేషస్త్వాహారరసజః; వాతికాదివ్యపదేశశ్చాత్ర న కృతః, అల్పత్వాద్వాతాదిలింగానాం; హేతులక్షణచికిత్సాభేదాచ్చాస్య భేద ఇతి| అజీర్ణమితి తద్విరోధే నఞ్, జీర్ణం పక్వం, తద్విరుద్ధమజీర్ణం; యథా– అసితం| సర్వమజీర్ణం త్రిదోషజం, ఏకదోషవ్యపదేశస్తూత్కటైకదోషలింగత్వేనోక్త ఇతి వ్యాఖ్యానయంతి; యతస్త్రైదోషికమేవాజీర్ణకారణముక్తం– “అత్యంబుపానాత్” ఇత్యాది| అజీర్ణాదపి దోషత్రయకోపో భవతి| యదుక్తం సుశ్రుతే– “అజీర్ణాత్ పవనాదీనాం విభ్రమో బలవాన్ భవేత్|” (సు. సూ. అ. 46) ఇతి| అజీర్ణం పంచమం కేచిదిత్యాది| నిర్దోషం ఆధ్మానాదిదుష్టేరకారకం| దినపాకి చేత్యహోరాత్రేణాహారః పచ్యతే ఇత్యుత్సర్గః, యత్ర తు మాత్రాకాలాసాత్మ్యాదిదోషాదపరదినే పచ్యతే తద్దినపాకి| కాలవ్యతిక్రమేణ పచ్యమానమప్యాధ్మానాదికం న కరోతీతి పూర్వేభ్యో భేదః| ఏతదభిధానస్య తు ప్రయోజనం పాకకాలప్రతీక్షణం, నైశాజీర్ణే భోజననిషేధాత్| ప్రాకృతం ప్రతివాసరమితి ప్రాకృతమవైకారికం, ప్రతివాసరం ప్రతిదినం క్రియమాణం| అయమభిసంధిః– అద్యైవ భుక్తమన్నం కిం జీర్ణమజీర్ణం వా? న తావజ్జీర్ణం, క్షుత్పిపాసామలోత్సర్గాదేర్జీర్ణలక్షణస్యానుదయాత్; తస్మాదజీర్ణం, తచ్చాధ్మానాదికం న కరోతీతి పూర్వేభ్యో భిన్నం| తస్య చాభిధానప్రయోజనం– పాకార్థం వామపార్శ్వశయనాద్యాచారసేవా| ఉక్తం హి సుశ్రుతే– “భుక్త్వా పాదశతం గత్వా వామపార్శ్వేన సంవిశేత్| శబ్దరూపరసస్పర్శగంధాంశ్చ మనసః ప్రియాన్|| భుక్తవానుపసేవేత తేనాన్నం సాధు తిష్ఠతి||” (సు. సూ. అ. 46) ఇతి| న చాత్రాహారస్య నిషేధః, తస్య శాస్త్రేణ విహితత్వాత్| చరకే తు– “తస్య లింగమజీర్ణస్య” ఇత్యాదినా “ఘోరమలవిషం చ ” ఇత్యంతేనాన్నవిషాఖ్యమజీర్ణం” పఠితం, తచ్చ పిత్తాదిసంసృష్టరసశేషాజీర్ణమేవేతి వ్యాచక్షతే; తేన రసశేష ఏవ తస్యాంతర్భావ ఇతి పృథక్ పఠితం||5-6||
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
అగ్నిమాంద్యాజీర్ణయోః పరస్పరకారణత్వాదజీర్ణాన్యాహ– ఆమమిత్యాది| ఆహారస్యైవ అపక్వ ఉద్వరితో రసో రసశేషస్తతః| నన్వామాజీర్ణాదిభ్యో రసశేషస్య కో భేదః? ఉచ్యతే– ఆమాదిత్రయమన్నజం, రసశేషస్త్వాహారరసజః, వాతికాదివ్యపదేశశ్చాత్ర న కృతః, అల్పత్వాద్వాతాదిలింగానాం| మతాంతరమాహ– అజీర్ణమిత్యాది| అజీర్ణం పంచమమితి నిర్దోషమాధ్మానాదిదుష్టేరకారకం, దినపాకి చేతి అహోరాత్రేణాహారః పచ్యతే ఇతి సామాన్యం, యత్ర తు మాత్రాకాలసాత్మ్యాదిదోషాదపరస్మిన్ దినే పచ్యతే తద్దినపాకి, కాలవ్యతిక్రమేణాహారః పచ్యమానోऽప్యాధ్మానాదికం న కరోతీతి పూర్వేభ్యో భేదః| ఏతదభిధానస్య తు ప్రయోజనం పాకకాలప్రతీక్షణం, నిశాజీర్ణే భోజననిషేధాత్| అన్యే షష్ఠమాహుః– ప్రాకృతమవైకారికం, ప్రతివాసరం ప్రతిదినం క్రియమాణం| అయమభిసంధిః– అద్యైవ భుక్తమన్నం కిం జీర్ణం అజీర్ణ వా ? న తావజ్జీర్ణం క్షుత్పిపాసామలోత్సర్గాదేర్జీర్ణలక్షణస్యానుత్పాదనాత్, తస్మాదజీర్ణం| తచ్చాధ్మానాదికం న కరోతి పరం ప్రకృతత్వాదవికారిత్వమస్యేతి పూర్వేభ్యో భిన్నం| తస్య చాభిధానప్రయోజనం పాకార్థం వామపార్శ్వశయనాద్యాచారసేవా| ఉక్తం హి సుశ్రుతే– “భుక్త్వా పాదశతం గత్వా వామపార్శ్వేన సంవిశేత్| శబ్దరూపరసస్పర్శగంధాదీన్ మనసః ప్రియాన్|| భుక్తవానుపసేవేత తేనాన్నం సాధు తిష్ఠతి” ఇతి| న చాత్రాహారస్య నిషేధః, తస్య శాస్త్రే విహితత్వాత్||5-6||
Adhikarana అజీర్ణనిదానం (౭-౯) · Śloka ౯
అత్యంబుపానాద్విషమాశనాచ్చ సంధారణాత్ స్వప్నవిపర్యయాచ్చ |
కాలేऽపి సాత్మ్యం లఘు చాపి భుక్తమన్నం న పాకం భజతే నరస్య ||7||
ఈర్ష్యాభయక్రోధపరిప్లుతేన లుబ్ధేన రుగ్దైన్యనిపీడితేన |
ప్రద్వేషయుక్తేన చ సేవ్యమానమన్నం న సమ్యక్పరిపాకమేతి ||8||
(సు. సూ. అ. 46) |
మాత్రయాऽప్యభ్యవహృతం పథ్యం చాన్నం న జీర్యతి |
చింతాశోకభయక్రోధదుఃఖశయ్యాప్రజాగరైః ||9||
(చ. వి. అ. 2) |
View original
अत्यम्बुपानाद्विषमाशनाच्च सन्धारणात् स्वप्नविपर्ययाच्च |
कालेऽपि सात्म्यं लघु चापि भुक्तमन्नं न पाकं भजते नरस्य ||७||
ईर्ष्याभयक्रोधपरिप्लुतेन लुब्धेन रुग्दैन्यनिपीडितेन |
प्रद्वेषयुक्तेन च सेव्यमानमन्नं न सम्यक्परिपाकमेति ||८||
(सु. सू. अ. ४६) |
मात्रयाऽप्यभ्यवहृतं पथ्यं चान्नं न जीर्यति |
चिन्ताशोकभयक्रोधदुःखशय्याप्रजागरैः ||९||
(च. वि. अ. २) |
Hide commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
అజీర్ణకారణమాహ– అత్యంబుపానాదిత్యాది| సంధారణాదితి వేగానాం స్వప్నవిపర్యయాత్ దివాస్వప్నాదేః| లఘు చాపీతి ‘అపి’ శబ్దేన స్నిగ్ధోష్ణాదిగుణయుక్తమపి బోధ్యం| కేచిత్ ‘ఈర్ష్యాభయక్రోధపరిప్లుతేన’ ఇత్యాదిశ్లోకం పఠంతి; స చ మానసదోషాజీర్ణవిషయో బోద్ధవ్య ఇతి||7-9||
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
అజీర్ణస్య కారణమాహ– అత్యంబ్విత్యాది| విషమాశనం “బహు స్తోకమకాలే వా తజ్జ్ఞేయం విషమాశనం” ఇతి| క్షుత్తృడ్వాతపురీషాదివేగానాం సంధారణం, రాత్రిజాగరణం దివాస్వాపః స్వప్నవిపర్యయః| కాయికం కారణమభిధాయ మానసం రజస్తమోదోషకారణమాహ– ఈర్ష్యేత్యాది| ఈర్ష్యా పరసంపత్తేరసహిష్ణుతా, భయం పరస్మాత్త్రాసః, క్రోధః పరాభిద్రోహలక్షణః, తైః పరిప్లుతేన ఈర్ష్యాదిభిః పరిభూతేన, లుబ్ధేన లోభసహితేన, రుగ్దైన్యనిపీడితేన శోకదైన్యవ్యాప్తేన, దైన్యం నిర్గతిత్వం, ప్రద్వేషో మాత్సర్యమితి||7-9||
Adhikarana ఆమాజీర్ణ-విదగ్ధాజీర్ణ-విష్టబ్ధాజీర్ణ-రసశేషాజీర్ణలక్షణాని (౧౦-౧౨) · Śloka ౧౩
తత్రామే గురుతోత్క్లేదః శోథో గండాక్షికూటగః |
ఉద్గారశ్చ యథాభుక్తమవిదగ్ధః ప్రవర్తతే ||10||
విదగ్ధే భ్రమతృణ్మూర్ఛాః పిత్తాచ్చ వివిధా రుజః |
ఉద్గారశ్చ సధూమామ్లః స్వేదో దాహశ్చ జాయతే ||11||
విష్టబ్ధే శూలమాధ్మానం వివిధా వాతవేదనాః |
మలవాతాప్రవృత్తిశ్చ స్తంభో మోహాऽంగపీడనం ||12||
రసశేషేऽన్నవిద్వేషో హృదయాశుద్ధిగౌరవే |13|
View original
तत्रामे गुरुतोत्क्लेदः शोथो गण्डाक्षिकूटगः |
उद्गारश्च यथाभुक्तमविदग्धः प्रवर्तते ||१०||
विदग्धे भ्रमतृण्मूर्छाः पित्ताच्च विविधा रुजः |
उद्गारश्च सधूमाम्लः स्वेदो दाहश्च जायते ||११||
विष्टब्धे शूलमाध्मानं विविधा वातवेदनाः |
मलवाताप्रवृत्तिश्च स्तम्भो मोहाऽङ्गपीडनम् ||१२||
रसशेषेऽन्नविद्वेषो हृदयाशुद्धिगौरवे |१३|
Hide commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
ఉద్దిష్టానామామాజీర్ణాదీనాం లక్షణమాహ– తత్రేత్యాది| తత్రేతి తేషు మధ్యే| గండః కపోలః అక్షికూటః చక్షుర్గోలకః, తద్గతః శోథో భవతి ప్రభావాత్| ఉద్గారశ్చ యథాభుక్తమితి మధురాదిరూపః| అవిదగ్ధోऽనమ్లః, ద్వితీయపాకే హ్యాహారస్యామ్లతా దర్శితా| విదగ్ధ ఇత్యాది| వివిధా వాతవేదనా తోదభేదాదిరూపా| అంగపీడనం సామవాతవేదనాది| పిత్తాచ్చ వివిధా రుజ ఇతి ఓషచోషాదయః| సధూమామ్ల ఇతి ధూమోద్గారోऽమ్లోద్గారశ్చ||10-12||
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
ఉద్దిష్టానామజీర్ణానాం లక్షణమాహ– తత్రేత్యాది| తత్ర తేషు మధ్యే ఆమే అజీర్ణే గురుతాదిచిహ్నం భవతి| గురుతా ఉదరాంగయోర్గౌరవం| ఉత్క్లేద ఉపస్థితవమనత్వమివ| గండః కపోలః, అక్షికూటశ్చక్షుర్గోలకః, తద్గతః శోథో భవతి తత్ప్రభావాత్| ఉద్గారశ్చ యథాభుక్తమితి మధురాదిరూపః| అవిదగ్ధోऽనమ్లః| ఏతస్య లక్షణం సుశ్రుతే ఉక్తం– “మాధుర్యమన్నం గతమామసంజ్ఞం” ఇతి| తదేతత్ కఫదూషితాన్నస్వభావకథనమాత్రం| కఫకార్యాణి గౌరవకండూప్రభృతీని ద్రష్టవ్యాని| విదగ్ధలక్షణమాహ– విదగ్ధం కించిద్విపక్వం అమ్లభావగతం| ఉక్తం చ సుశ్రుతే– “విదగ్ధసంజ్ఞం గతమమ్లభావం” ఇతి| ధూమోద్గారోऽమ్లోద్గారశ్చ| విష్టబ్ధలక్షణమాహ– విష్టబ్ధ ఇత్యాది| ఆనద్ధవాతం విష్టబ్ధం కథ్యతే| ఉక్తం చ సుశ్రుతే– “కించిద్విపక్వం భృశతోదశూలం విష్టబ్ధమానద్ధవిరుద్ధవాతం” ఇతి| తత్ర తేషు మధ్యే విష్టబ్ధేऽజీర్ణే వివిధవాతవేదనాస్తోదభేదాదిరూపాః| విదగ్ధే విలంబికా న ప్రాప్యతే తాం కఫవాతాభ్యాం పఠిష్యతి విదగ్ధం పిత్తాత్తస్మాత్త్రివిధో జీర్ణో యథాసంభవం విసూచ్యాదినాముత్పాదక ఇతి| ఉక్తం చరకే– “అజీర్ణాత్ పవనాదీనాం విభ్రమో బలవాన్ భవేత్|” ఇతి|| రసశేషేऽన్నవిద్వేషో హృదయాశుద్ధిగౌరవం| “ గ్లానిగౌరవవిష్టంభో భ్రమమారుతమూఢతాః| విబంధశ్చాప్రవృత్తిశ్చ సామాన్యాజీర్ణలక్షణం||”||10-12||
Adhikarana అజీర్ణోపద్రవాః (౧౩) · Śloka ౧౩
మూర్ఛా ప్రలాపో వమథుః ప్రసేకః సదనం భ్రమః |
ఉపద్రవా భవంత్యేతే మరణం చాప్యజీర్ణతః ||13||
(సు. సూ. అ. 46) |
View original
मूर्छा प्रलापो वमथुः प्रसेकः सदनं भ्रमः |
उपद्रवा भवन्त्येते मरणं चाप्यजीर्णतः ||१३||
(सु. सू. अ. ४६) |
Hide commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
ఉపద్రవానాహ– మూర్ఛేత్యాది| అతిప్రవృద్ధాజీర్ణే తు మరణమపి||13||
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
అజీర్ణస్యోపద్రవానాహ– మూర్ఛేత్యాది| మూర్ఛా చేతనాచ్యుతిః, ప్రలాపోऽసంబద్ధభాషణం, వమథుః ఛర్దిః, సదనమంగగ్లానిః, అన్యే తు స్ఫుటనమివాంగానామితి వదంతి||13||
Adhikarana అజీర్ణకారణేష్వతిమాత్రభోజనస్య విశేషకారణత్వం (౧౪) · Śloka ౧౪
అనాత్మవంతః పశువద్భుంజతే యేऽప్రమాణతః |
రోగానీకస్య తే మూలమజీర్ణం ప్రాప్నువంతి హి ||14||
View original
अनात्मवन्तः पशुवद्भुञ्जते येऽप्रमाणतः |
रोगानीकस्य ते मूलमजीर्णं प्राप्नुवन्ति हि ||१४||
Hide commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
ఉక్తాజీర్ణకారణేభ్యోऽతిమాత్రభోజనస్య విశేషకారణత్వమాహ– అనాత్మవంత ఇత్యాది| అనాత్మవంతో దుష్టమనోయుక్తాః, లోలుపత్వేన తదాత్వసుఖాకాంక్షిణ ఇతి| అత ఏవోక్తం– పశువదితి| రోగానీకస్య రోగసమూహస్య విసూచ్యాదేః, మూలం కారణం||14||
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
ఉక్తాజీర్ణకారణేభ్యోऽతిమాత్రభోజనస్య విశేషకారణత్వమాహ– అనాత్మవంత ఇత్యాది యే నరా అప్రమాణతః పశువద్భుంజతే, కింభూతాః ? అనాత్మవంతో దుష్టమనోయుక్తాః లోలుపత్వేన తదాత్వసుఖకాంక్షిణ ఇత్యర్థః, అత ఏవోక్తం– పశువదితి| రోగానీకస్య రోగసమూహస్య విసూచ్యాదేర్మూలం కారణమజీర్ణం ప్రాప్నువంతి||14||
Adhikarana అజీర్ణేభ్యో విసూచ్యాదిసంభవః (౧౫) · Śloka ౧౫
అజీర్ణమామం విష్టబ్ధం విదగ్ధం చ యదీరితం |
విసూచ్యలసకౌ తస్మాద్భవేచ్చాపి విలంబికా ||15||
(సు. ఉ. తం. అ. 56) |
View original
अजीर्णमामं विष्टब्धं विदग्धं च यदीरितम् |
विसूच्यलसकौ तस्माद्भवेच्चापि विलम्बिका ||१५||
(सु. उ. तं. अ. ५६) |
Hide commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
అజీర్ణసంభవత్వాద్విసూచ్యాదీనామజీర్ణానంతరం విసూచ్యాదీనాహ– అజీర్ణమిత్యాది| “ఆమవిష్టబ్ధవిదగ్ధేషు త్రిషు విసూచ్యలసకవిలంబికా యథాసంఖ్యం భవంతి” ఇతి కార్తికకుండః| ‘తన్న’ ఇతి బకులకరః| యథాసంఖ్యే హి విలంబికా విదగ్ధాత్ ప్రాప్నోతి, తాం చ కఫవాతాభ్యాం పఠిష్యతి, తస్మాత్త్రివిధాజీర్ణాద్యథాసంభవం విసూచ్యాదీనాముత్పాద ఇతి యుక్తం| ఉక్తంహి– “అజీర్ణాత్ పవనాదీనాం విభ్రమో బలవాన్ భవేత్” ఇతి||15||
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
అజీర్ణసంభవాత్ విసూచ్యాదయ ఇత్యజీర్ణానంతరం విసూచ్యాదీనాహ– అజీర్ణమిత్యాది| యదామాదిభేదేనాజీర్ణముక్తం తస్మాత్త్రివిధాజీర్ణాద్విసూచ్యలసకౌ స్యాతాం తథా విలంబికాऽపి భవేత్ యదత్ర చతుర్థస్యాజీర్ణస్య రసశేషస్యోపాదానం న కృతం తదపరిణామమాత్రత్వేన తస్య విసూచ్యాద్యారంభకత్వస్వాభావాదేకోపమతత్వేనోక్తత్వాచ్చ| ఆమవిష్టబ్ధవిదగ్ధేషు విసూచ్యాలసకవిలంబికాఖ్యా యథాసంఖ్యం భవంతీతి కార్తికకుండః| తన్న, యథాసంఖ్యే విదగ్ధాజీర్ణస్య విలంబికాజనకత్వాసంభవాత్, తస్యాః కఫవాతసముద్భూతత్వేన పఠిష్యమాణత్వాత్, విదగ్ధభావస్య పిత్తజన్యత్వాత్, తస్మాత్ “త్రివిధమప్యజీర్ణం యథాసంభవం విసూచ్యాదీనాముత్పాదకం” ఇతి బకులః||15||
Adhikarana విసూచికానిరుక్తి (౧౬-౧౭) · Śloka ౧౭
సూచీభిరివ గాత్రాణి తుదన్ సంతిష్ఠతేऽనిలః |
యస్యాజీర్ణేన సా వైద్యైర్విసూచీతి నిగద్యతే ||16||
న తాం పరిమితాహారా లభంతే విదితాగమాః |
మూఢాస్తామజితాత్మానో లభంతేऽశనలోలుపాః ||17||
(సు. ఉ. తం. అ. 56) |
View original
सूचीभिरिव गात्राणि तुदन् सन्तिष्ठतेऽनिलः |
यस्याजीर्णेन सा वैद्यैर्विसूचीति निगद्यते ||१६||
न तां परिमिताहारा लभन्ते विदितागमाः |
मूढास्तामजितात्मानो लभन्तेऽशनलोलुपाः ||१७||
(सु. उ. तं. अ. ५६) |
Hide commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
విసూచ్యా నిరుక్తిమాహ– సూచీభిరిత్యాది| ‘బాహుల్యాద్వాయుః సూచీభిరివ తుదన్’ ఇతి విసూచీనిరుక్తిః| పాండురోగవత్ సూచీభిరివ తోదనం విహాయాన్యేऽపి వేదనాభేదా వివిధా భవంత్యేవ| యదుక్తం తంత్రాంతరే– “వివిధైర్వేదనాభేదైర్వాయ్వాదేర్భృశకోపతః| సూచీభిరివ గాత్రాణి భినత్తీతి విసూచికా||” ఇతి విదితాగమా విదితాయుర్వేదాః| మూఢాస్తజ్జ్ఞానానభిజ్ఞాః| అజితాత్మానః అజితేంద్రియాః అశనలోలుపాః పశువదప్రమాణభోజినః||16-17||
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
విసూచ్యా నిరుక్తిమాహ-యస్యాం విసూచికాయామనిలః సూచీభిరివ గాత్రాణి తుదన్ సన్ తిష్ఠతే వైద్యైరాదివైద్యైరజీర్ణాత్సా విసూచీతి కథ్యతే||16|| ఇతి ప్రతిపాదనార్థమాహ– నేత్యాది| ఏవంవిధాః పురుషాస్తాం విసూచికాం న ప్రాప్నువంతి| విదితాగమా విదితాయుర్వేదాః, మూఢాస్తజ్జ్ఞానానభిజ్ఞాః పురుషాస్తాం భజంతే| ముహ్యంతీతి మూఢాః భక్ష్యాభక్ష్యానభిజ్ఞాః, అజితాత్మానోऽజితేంద్రియాః, అశనలోలుపాః పశువదప్రమాణభోజినః; ‘కలుషాశయాః’ ఇత్యన్యే పఠంతి, కలుషో దుష్ట ఆమాశయో యేషాం తే కలుషాశయాః; ఆమాశయదుష్టిశ్చ దుష్టాన్నసంపర్కాత్, వాతాదికోపాచ్చ||17||
Adhikarana విసూచికాలక్షణం (౧౮) · Śloka ౧౮
మూర్ఛాऽతిసారో వమథుః పిపాసా శూలం భ్రమోద్వేష్టనజృంభదాహాః |
వైవర్ణ్యకంపౌ హృదయే రుజశ్చ భవంతి తస్యాం శిరసశ్చ భేదః ||18||
(సు. ఉ. తం. అ. 56) |
View original
मूर्छाऽतिसारो वमथुः पिपासा शूलं भ्रमोद्वेष्टनजृम्भदाहाः |
वैवर्ण्यकम्पौ हृदये रुजश्च भवन्ति तस्यां शिरसश्च भेदः ||१८||
(सु. उ. तं. अ. ५६) |
Hide commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
విసూచీ లక్షణమాహ– మూర్ఛేత్యాది| వమథుః వాంతిః| శిరసశ్చ భేదః శిరఃశూలం| అత్ర చ వమనాతీసారౌ మిలితౌ లక్షణమితి సౌశ్రుతాః సుశ్రుతే– త్వధోగాయా ఆమాతీసారేణ గ్రహణం, ఊర్ధ్వగాయాశ్ఛర్ద్యా చ| (చరకే తు పఠ్యతే– “ఊర్ధ్వం చాధశ్చ ప్రవృత్తామదోషాం యథోక్తరూపాం విసూచీం విద్యాత్||” (చ. వి. అ. 2) ఇతి| అత ఊర్ధ్వగా విసూచీ భవతి, తథాऽధోగాऽపి, చరకే ఆమాతీసారస్యాపఠితత్వాత్; చకారాదుభయమార్గగాऽపీతి చేతి వ్యాచక్షతే, ఊర్ధ్వగాయాశ్చ అపక్వాహారవమనేన త్రిదోషచ్ఛర్దిభ్యో భేద ఇతి మంతవ్యం||18||
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
విసూచీలక్షణమాహ– మూర్ఛేత్యాది| వమథుర్వాంతిః, ఉద్వేష్టనం మోటనం జంఘాదీనాం, ఖల్లీతి లోకే| తస్యాం విసూచ్యాం; శిరసశ్చ భేదః శిరఃశూలం| అత్ర వమనాతీసారౌ మిలితౌ లక్షణమితి సుశ్రుతః| సా చ ద్విధా అధోగా ఊర్ధ్వగా చ| ఆమాతిసారేణాధోగా ఛర్ద్యోర్ధ్వగా చేతి సౌశ్రుతాః; చరకే తు “ఊర్ధ్వం చాధశ్చ ప్రవృత్తామదోషాం యథోక్తరూపాం విద్యాత్” ఇత్యుభయగా| ఊర్ధ్వగాయాశ్చాపక్వాహారవమనేన దోషజచ్ఛర్దిభ్యో భేద ఇతి మంతవ్యం||18||
Adhikarana అలసకలక్షణం (౧౯-౨౦) · Śloka ౨౦
కుక్షిరానహ్యతేऽత్యర్థం ప్రతామ్యేత్ పరికూజతి |
నిరుద్ధో మారుతశ్చైవ కుక్షావుపరి ధావతి ||19||
వాతవర్చోనిరోధశ్చ యస్యాత్యర్థం భవేదపి |
తస్యాలసకమాచష్టే తృష్ణోద్గారౌ చ యస్య తు ||20||
(సు. ఉ. తం. అ. 56) |
View original
कुक्षिरानह्यतेऽत्यर्थं प्रताम्येत् परिकूजति |
निरुद्धो मारुतश्चैव कुक्षावुपरि धावति ||१९||
वातवर्चोनिरोधश्च यस्यात्यर्थं भवेदपि |
तस्यालसकमाचष्टे तृष्णोद्गारौ च यस्य तु ||२०||
(सु. उ. तं. अ. ५६) |
Hide commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
అలసకమాహ– కుక్షిరిత్యాది| ఆనహ్యతే ఆధ్మాయతే, మలవిష్టంభస్య వక్ష్యమాణత్వాత్| ప్రతామ్యేత్ ముహ్యతి పురుషః పరికూజతి ఆర్తనాదం కరోతి| నిరుద్ధ ఇత్యజీర్ణేనాధః ప్రతిరుద్ధగతిః కుక్షౌ వా, తేనోపరి ధావతి ఊర్ధ్వం హృదయకంఠాదికం గచ్ఛతి| ‘అలసక’ ఇతి దోషస్థిరత్వనిమిత్తా సంజ్ఞా| యదుక్తం తంత్రాంతరే– “ప్రయాతి నోర్ధ్వం నాధస్తాదాహారో న విపచ్యతే| ఆమాశయేऽలసీభూతస్తేన సోऽలసకః స్మృతః||” ఇతి||19-20||
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
అలసకలింగమాహ– కుక్షిరిత్యాది| యస్య కుక్షిరుదరమానహ్యతే ఆధ్మాయతే, మలవిష్టంభస్య వక్ష్యమాణత్వాత్| ప్రతామ్యేత్ ప్రముహ్యతి పురుషః, పరికూజతి ఆర్తనాదం కరోతి, మారుతో నిరుద్ధ ఇతి అజీర్ణేనాధఃప్రతిబద్ధగతిః, కుక్షౌ తేనోపరి ధావతి ఊర్ధ్వం హృదయకంఠాదికం గచ్ఛతి, తస్య పురుషస్యాలసకనామానం రోగమాచష్టే కథయతి| అలసక ఇతి దోషస్థిరత్వనిమిత్తసంజ్ఞా| యదుక్తం తంత్రాంతరే– “ప్రయాతి నోర్ధ్వ నాధస్తాన్న చాహారో విపచ్యతే| ఆమాశయేऽలసీభూతస్తేన సోऽలసకః స్మృతః||” ఇతి|| 19-20||
Adhikarana విలంబికాలక్షణం (౨౧) · Śloka ౨౧
దుష్టం తు భుక్తం కఫమారుతాభ్యాం ప్రవర్తతే నోర్ధ్వమధశ్చ యస్య |
విలంబికాం తాం భృశదుశ్చికిత్స్యామాచక్షతే శాస్త్రవిదః పురాణాః ||21||
(సు. ఉ. తం. అ. 56) |
View original
दुष्टं तु भुक्तं कफमारुताभ्यां प्रवर्तते नोर्ध्वमधश्च यस्य |
विलम्बिकां तां भृशदुश्चिकित्स्यामाचक्षते शास्त्रविदः पुराणाः ||२१||
(सु. उ. तं. अ. ५६) |
Hide commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
విలంబికామాహ– దుష్టమిత్యాది| భుక్తమన్నం కఫమారుతాభ్యాం దుష్టమితి సంబంధః| భృశం దుశ్చికిత్స్యాం అత్యర్థం దుశ్చికిత్స్యాం, ప్రత్యాఖ్యేయాం వర్జనీయామిత్యర్థః| నను, అలసకవిలంబికయోరుభయోరపి వాతకఫప్రబలయోరూర్ధ్వాధోऽప్రవర్తనశీలయోస్తుల్యత్వాత్ కో భేదః? ఉచ్యతే అలసకే తీవ్రాః శూలాదయో భవంతి, యదుక్తం– “పీడితం మారుతేనాన్నం శ్లేష్మణా రుద్ధమంతరా| అలసం క్షోభితం దోషైః శల్యత్వేనైవ సంస్థితం|| శూలాదీన్ కురుతే తీవ్రాంశ్ఛర్ద్యతీసారవర్జితాన్||” ఇతి||21||
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
విలంబికాలక్షణమాహ– దుష్టమిత్యాది| యస్య పురుషస్య భుక్తమన్నం కఫమారుతాభ్యాం దుష్టం సదూర్ధ్వమధశ్చ న ప్రవర్తతే, పురాణాః శాస్త్రవిదస్తాం విలంబికామాహుః; భృశం దుశ్చికిత్స్యామత్యర్థం దుశ్చికిత్స్యాం, ప్రత్యాఖ్యాయోపచరణీయామిత్యర్థః| దుష్టమిత్యత్ర లీనమితి కేచిత్పఠంతి| ఇయమేవ విలంబికా తంత్రాంతరే దండకాలసక ఇతి నామ్నా పఠ్యతే| తథాచ– “ దుష్టా హ్యలసకే దోషాశ్ఛర్ద్యతీసారవర్జితాః| కారకాస్తీవ్రశూలాదేః స్రోతసాం సన్నిరోధకాః|| నిజయోగాత్తనుం సర్వాం దండవత్స్తంభయంతి చ| స దండాలసకః శీఘ్రం నరదేహవినాశకృత్” ఇతి| నన్వలసకవిలంబికయోరుభయోరపి వాతకఫప్రబలయోరూర్ధ్వాధోప్రవర్తనశీలయోస్తుల్యత్వాత్కో భేదః ? ఉచ్యతే– అలసకే తీవ్రాః శూలాదయో భవంతి, యదుక్తం– “పీడితం మారుతేనాన్నం శ్లేష్మణా రుద్ధమంతరా| అలసం క్షోభితం దోషైః శల్యత్వేనేవ సంస్థితం|| శూలాదీంకురుతే తీవ్రాంశ్ఛర్ద్యతీసారవర్జితాన్” ఇతి||21||
Adhikarana అజీర్ణజన్యస్యామస్య కార్యాంతరం (౨౨) · Śloka ౨౨
యత్రస్థమామం విరుజేత్తమేవ దేశం విశేషేణ వికారజాతైః |
దోషేణ యేనావతతం శరీరం తల్లక్షణైరామసముద్భవైశ్చ ||22||
(సు. ఉ. తం. అ. 56) |
View original
यत्रस्थमामं विरुजेत्तमेव देशं विशेषेण विकारजातैः |
दोषेण येनावततं शरीरं तल्लक्षणैरामसमुद्भवैश्च ||२२||
(सु. उ. तं. अ. ५६) |
Hide commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
అజీర్ణజాతాన్ విసూచ్యాదీనభిధాయాజీర్ణజన్యస్యామస్య కార్యాంతరమాహ– యత్రస్థమిత్యాది| ఆమం కర్తృ, యత్రస్థం తమేవ దేశం విశేషేణ రుజేత్; ఏతేనాన్యదేశేऽపి కించిద్రుజం కరోతీతి బోధయతి| యత్రేతిసర్వనామశబ్దేన కుపితవాతాదీనామివానియతమేవ స్థానమామస్యేతి దర్శితం| కై రుజేదిత్యాహ– వికారజాతైర్వికారసమూహైః| కింభూతైరిత్యాహ– దోషేణ యేన స్వకారణకుపితేన వాతాదినాऽవతతం వ్యాప్తం శరీరం, తల్లక్షణైః తల్లింగైస్తోదదాహగౌరవాదిభిః, న కేవలం తైరామసముద్భవైశ్చ వికారజాతైరపాకాలసకాదిభిరపి| అనేనైవ శ్లోకేన తంత్రాంతరోక్తమామవాతాఖ్యం రోగం గృహీతవాన్ సుశ్రుతః, తస్య లక్షణస్య సమానత్వాదిత్యాహుః||22||
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
అజీర్ణజన్యాని విసూచ్యాదీన్యభిధాయ అజీర్ణజన్యస్యామస్య కార్యాంతరమాహ– యత్రేత్యాది| ఆమమసమ్యక్పరిణతం, తథాచ– “అవిపక్వమసంయుక్తం దుర్గంధం బహు పిచ్ఛిలం| సదనం సర్వగాత్రాణామామమిత్యభిధీయతే” ఇతి| యత్ ఆమం కర్తృ, యత్రస్థం వాయుప్రేరణాకర్షణస్యావైగుణ్యాద్యత్ర వ్యవస్థితం తమేవ దేశం విశేషేణ రుజేత్ పీడయేత్, ఏతేనాన్యదేశేऽపి కించిద్రుజం కరోతీతి బోధయతి| ఏతావతా ధాతుభూతాగ్నీనాం మాంద్యత్వేనామసంభవత్వాత్ శోషవ్రణవిద్రధ్యాదిరోగాణాం తజ్జన్యత్వముక్తం భవతి| యదుక్తం– “ధాతూనాం సప్త సప్తానాం భూతానాం పంచ పావకాః| త్రయోదశ భవంత్యేవం సహ జాఠరవహ్నినా” ఇతి| యత్ర ధాతుప్రదేశే వహ్నిర్మందో భవతి తత్రైవామసంభవాత్పిడికాద్యుత్పత్తిః స్యాత్| యత్రేతి గ్రహణేన కుపితవాతాదీనామివానియతమేవ స్థానమామస్యేత్యుక్తం భవతి| కింభూతైర్విరుజేదిత్యాహ– దోషేణ యేన స్వకారణాత్ కుపితేన వాతాదినా అవతతం వ్యాప్తం శరీరం, తల్లక్షణైరేవ తస్య లింగైస్తోదదాహగౌరవాదిభిః ; న కేవలం తైః ఆమసముద్భవైర్వికారజాతైరామవాతాదిభిః| అనేన శ్లోకేన తంత్రాంతరోక్తమామవాతరోగం సంగృహీతవాన్ సుశ్రుతః, ఉక్తలక్షణస్య సమానత్వాదిత్యాహుః||22||
Adhikarana విసూచ్యలసకయోరసాధ్యలక్షణం (౨౩) · Śloka ౨౩
యః శ్యావదంతౌష్ఠనఖోऽల్పసంజ్ఞో వమ్యర్దితోऽభ్యంతరయాతనేత్రః |
క్షామస్వరః సర్వవిముక్తసంధిర్యాయాన్నరః సోऽపునరాగమాయ ||23||
(సు. ఉ. తం. అ. 56) |
View original
यः श्यावदन्तौष्ठनखोऽल्पसञ्ज्ञो वम्यर्दितोऽभ्यन्तरयातनेत्रः |
क्षामस्वरः सर्वविमुक्तसन्धिर्यायान्नरः सोऽपुनरागमाय ||२३||
(सु. उ. तं. अ. ५६) |
Hide commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
విసూచ్యలసకయోరసాధ్యత్వలక్షణమాహ– య ఇత్యాది| “విలంబికాయాస్తు స్వరూపేణైవాసాధ్యత్వం” ఇతి జేజ్జటః| అల్పసంజ్ఞో మోహయుక్తః| అభ్యంతరయాతనేత్రః కోటరాంతఃప్రవిష్టాక్షిగోలకః| సర్వవిముక్తసంధిః శ్లథీభూతసర్వపర్వాస్థిసంధిః| అపునరాగమాయ మరణాయ||23||
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
విసూచ్చలసకయోరసాధ్యలక్షణమాహ– య ఇత్యాది| విలంబికాయాస్తు స్వరూపేణైవాసాధ్యత్వమితి జేజ్జటః| యః పురుషః శ్యావదంతాదిలక్షణయుక్తః స్యాత్, శ్యావశబ్దో దంతాదిభిః ప్రత్యేకం సంబధ్యతే, అల్పసంజ్ఞో మోహయుక్తః, అభ్యంతరయాతనేత్రః కోటరాక్షః అంతఃప్రవిష్టనేత్రః| క్షామస్వరః క్షీణధ్వనిః, సర్వవిముక్తసంధిశ్చ, స నరః అపునరాగమాయ అపునరావృత్తయే మరణాయ, యాయాద్గచ్ఛేత్| అత్రాన్యే– నిద్రానాశాదిభిర్లక్షణాంతరం పఠంతి| పరం తు “నిద్రానాశోऽరతిః కంపో మూత్రాఘాతో విసంజ్ఞితా| అమీ ఉపద్రవా ఘోరా విసూచ్యాః పంచ దారుణాః||” ఇతి మాధవేన సంగృహీతత్వాత్పృథఙ్న లిఖితం||23||
Adhikarana జీర్ణాహారలక్షణం, విసూచికాయా ఉపద్రవాః, సామాన్యాజీర్ణలక్షణం చ (౨౪-౨౭) · Śloka ౨౭
ఉద్గారశుద్ధిరుత్సాహో వేగోత్సర్గో యథోచితః |
లఘుతా క్షుత్పిపాసా చ జీర్ణాహారస్య లక్షణం ||24||
నిద్రానాశోऽరతిః కంపో మూత్రాఘాతో విసంజ్ఞతా |
అమీ హ్యుపద్రవా ఘోరా విసూచ్యాం పంచ దారుణాః ||25||
ప్రాయేణాహారవైషమ్యాదజీర్ణం జాయతే నృణాం |
తన్మూలో రోగసంఘాతస్తద్వినాశాద్వినశ్యతి ||26||
గ్లానిగౌరవవిష్టంభభ్రమమారుతమూఢతాః |
విబంధో వా ప్రవృత్తిర్వా సామాన్యాజీర్ణలక్షణం ||27||
View original
उद्गारशुद्धिरुत्साहो वेगोत्सर्गो यथोचितः |
लघुता क्षुत्पिपासा च जीर्णाहारस्य लक्षणम् ||२४||
निद्रानाशोऽरतिः कम्पो मूत्राघातो विसञ्ज्ञता |
अमी ह्युपद्रवा घोरा विसूच्यां पञ्च दारुणाः ||२५||
प्रायेणाहारवैषम्यादजीर्णं जायते नृणाम् |
तन्मूलो रोगसङ्घातस्तद्विनाशाद्विनश्यति ||२६||
ग्लानिगौरवविष्टम्भभ्रममारुतमूढताः |
विबन्धो वा प्रवृत्तिर्वा सामान्याजीर्णलक्षणम् ||२७||
Hide commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
అజీర్ణప్రతియోగితయా జీర్ణాహారలక్షణమాహ– ఉద్గారేత్యాది| ఉద్గారశుద్ధిర్ధూమామ్లాదిరహితత్వం| ఉత్సాహః శరీరమనసోర్బలం| ఉత్సర్గో మలమూత్రప్రవృత్తిః, వేగసహిత ఉత్సర్గో వేగోత్సర్గః| యథోచిత ఉపయుక్తాహారానురూపః| లఘుతా దేహస్య, విశేషేణ కోష్ఠస్యేతి||24-27||
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
అజీర్ణప్రతియోగితయా జీర్ణాహారలక్షణమాహ– ఉద్గారశుద్ధిరిత్యాది| జీర్ణాహారస్య పుంస ఏతల్లక్షణం– ఉద్గారశుద్ధిర్ధూమామ్లాదిరహితత్వం, ఉత్సాహః శరీరమనసోర్బలం, ఉత్సర్గో మలమూత్రప్రవృత్తిః వేగసహిత ఉత్సర్గః వేగోత్సర్గః, యథోచితః ఉపయుక్తాహారానురూపః, లఘుతా దేహస్య విశేషేణ కోష్ఠస్యేతి||24-27||
Adhikarana పుష్పికా · Śloka ౬
ఇతి శ్రీమాధవకరవిరచితే మాధవనిదానేऽగ్నిమాంద్యాజీర్ణవిసూచికాలసకవిలంబికానిదానం సమాప్తం ||6||
View original
इति श्रीमाधवकरविरचिते माधवनिदानेऽग्निमान्द्याजीर्णविसूचिकालसकविलम्बिकानिदानं समाप्तम् ||६||
Hide commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
ఇతి శ్రీవిజయరక్షితకృతాయాం మధుకోశవ్యాఖ్యాయామగ్నిమాంద్యాజీర్ణవిసూచికాలసకవిలంబికానిదానం సమాప్తం||6||
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
ఇతి శ్రీవైద్యవాచస్పతికృతే ఆతంకదర్పణే రుగ్వినిశ్చయవ్యాఖ్యానేऽగ్నిమాంద్యాజీర్ణవిసూచికాలసకవిలంబికానిదానం||6||