Adhikarana ౨౦ (౪౦) · Śloka ౪౦
అతో భూయః కర్మౌషధానాం చ ప్రాధాన్యతః సానుబంధాని ద్రవ్యాణ్యనువ్యాఖ్యాస్యామః|
తద్యథా- అన్నం వృత్తికరాణాం శ్రేష్ఠం, ఉదకమాశ్వాసకరాణాం (సురా శ్రమహరాణాం ), క్షీరం జీవనీయానాం, మాంసం బృంహణీయానాం, రసస్తర్పణీయానాం, లవణమన్నద్రవ్యరుచికరాణాం, అమ్లం హృద్యానాం, కుక్కుటో బల్యానాం, నక్రరేతో వృష్యాణాం, మధు శ్లేష్మపిత్తప్రశమనానాం, సర్పిర్వాతపిత్తప్రశమనానాం, తైలం వాతశ్లేష్మప్రశమనానాం, వమనం శ్లేష్మహరాణాం, విరేచనం పిత్తహరాణాం, బస్తిర్వాతహరాణాం, స్వేదో మార్దవకరాణాం, వ్యాయామః స్థైర్యకరాణాం, క్షారః పుంస్త్వోపఘాతినాం, (తిందుకమనన్నద్రవ్యరుచికరాణాం ,) ఆమం కపిత్థమకంఠ్యానాం, ఆవికం సర్పిరహృద్యానాం, అజాక్షీరం శోషఘ్నస్తన్యసాత్మ్యరక్తసాంగ్రాహికరక్తపిత్తప్రశమనానాం, అవిక్షీరం శ్లేష్మపిత్తజననానాం, మహిషీక్షీరం స్వప్నజననానాం, మందకం దధ్యభిష్యందకరాణాం, గవేధుకాన్నం కర్శనీయానాం, ఉద్దాలకాన్నం విరూక్షణీయానాం, ఇక్షుర్మూత్రజననానాం, యవాః పురీషజననానాం, జాంబవం వాతజననానాం, శష్కుల్యః శ్లేష్మపిత్తజననానాం, కులత్థా అమ్లపిత్తజననానాం, మాషాః శ్లేష్మపిత్తజననానాం, మదనఫలం వమనాస్థాపనానువాసనోపయోగినాం, త్రివృత్ సుఖవిరేచనానాం, చతురంగులో మృదువిరేచనానాం, స్నుక్పయస్తీక్ష్ణవిరేచననాం, ప్రత్యక్పుష్పా శిరోవిరేచనానాం, విడంగం క్రిమిఘ్నానాం, శిరీషో విషఘ్నానాం, ఖదిరః కుష్ఠఘ్నానాం, రాస్నా వాతహరాణాం, ఆమలకం వయఃస్థాపనానాం, హరీతకీ పథ్యానాం, ఏరండమూలం వృష్యవాతహరాణాం, పిప్పలీమూలం దీపనీయపాచనీయానాహప్రశమనానాం, చిత్రకమూలం దీపనీయపాచనీయగుదశోథార్శఃశూలహరాణాం, పుష్కరమూలం హిక్కాశ్వాసకాసపార్శ్వశూలహరాణాం, ముస్తం సాంగ్రాహికదీపనీయపాచనీయానాం, ఉదీచ్యం నిర్వాపణదీపనీయపాచనీయచ్ఛర్ద్యతీసారహరాణాం, కట్వంగం సాంగ్రాహికపాచనీయదీపనీయానాం, అనంతా సాంగ్రాహికరక్తపిత్తప్రశమనానాం, అమృతా సాంగ్రాహికవాతహరదీపనీయశ్లేష్మశోణితవిబంధప్రశమనానాం, బిల్వం సాంగ్రాహికదీపనీయవాతకఫప్రశమనానాం, అతివిషా దీపనీయపాచనీయసాంగ్రాహికసర్వదోషహరాణాం, ఉత్పలకుముదపద్మకింజల్కః సాంగ్రాహికరక్తపిత్తప్రశమనానాం, దురాలభా పిత్తశ్లేష్మప్రశమనానాం, గంధప్రియంగుః శోణితపిత్తాతియోగప్రశమనానాం, కుటజత్వక్ శ్లేష్మపిత్తరక్తసాంగ్రాహికోపశోషణానాం, కాశ్మర్యఫలం రక్తసాంగ్రాహికరక్తపిత్తప్రశమనానాం, పృశ్నిపర్ణీ సాంగ్రాహికవాతహరదీపనీయవృష్యాణాం, విదారిగంధా వృష్యసర్వదోషహరాణాం, బలా సాంగ్రాహికబల్యవాతహరాణాం, గోక్షురకో మూత్రకృచ్ఛ్రానిలహరాణాం, హింగునిర్యాసశ్ఛేదనీయదీపనీయానులోమికవాతకఫప్రశమనానాం, అమ్లవేతసో భేదనీయదీపనీయానులోమికవాతశ్లేష్మహరాణాం, యావశూకః స్రంసనీయపాచనీయార్శోఘ్నానాం, తక్రాభ్యాసో గ్రహణీదోషశోఫార్శోఘృతవ్యాపత్ప్రశమనానాం, క్రవ్యాన్మాంసరసాభ్యాసో గ్రహణీదోషశోషార్శోఘ్నానాం, క్షీరఘృతాభ్యాసో రసాయనానాం, సమఘృతసక్తుప్రాశాభ్యాసో వృష్యోదావర్తహరాణాం, తైలగండూషాభ్యాసో దంతబలరుచికరాణాం, చందనం దుర్గంధహరదాహనిర్వాపణలేపనానాం, రాస్నాగురుణీ శీతాపనయనప్రలేపనానాం, లామజ్జకోశీరం దాహత్వగ్దోషస్వేదాపనయనప్రలేపనానాం, కుష్ఠం వాతహరాభ్యంగోపనాహోపయోగినాం, మధుకం చక్షుష్యవృష్యకేశ్యకంఠ్యవర్ణ్యవిరజనీయరోపణీయానాం, వాయుః ప్రాణసంజ్ఞాప్రదానహేతూనాం, అగ్నిరామస్తంభశీతశూలోద్వేపనప్రశమనానాం, జలం స్తంభనీయానాం, మృద్భృష్టలోష్ట్రనిర్వాపితముదకం తృష్ణాచ్ఛర్ద్యతియోగప్రశమనానాం, అతిమాత్రాశనమామప్రదోషహేతూనాం, యథాగ్న్యభ్యవహారోఽగ్నిసంధుక్షణానాం, యథాసాత్మ్యం చేష్టాభ్యవహారౌ సేవ్యానాం, కాలభోజనమారోగ్యకరాణాం, తృప్తిరాహారగుణానాం, వేగసంధారణమనారోగ్యకరాణాం, మద్యం సౌమనస్యజననానాం, మద్యాక్షేపో ధీధృతిస్మృతిహరాణాం, గురుభోజనం దుర్విపాకకరాణాం, ఏకాశనభోజనం సుఖపరిణామకరాణాం, స్త్రీష్వతిప్రసంగః శోషకరాణాం, శుక్రవేగనిగ్రహః షాండ్యకరాణాం, పరాఘాతనమన్నాశ్రద్ధాజననానాం, అనశనమాయుషో హ్రాసకరాణాం, ప్రమితాశనం కర్శనీయానాం, అజీర్ణాధ్యశనం గ్రహణీదూషణానాం, విషమాశనమగ్నివైషమ్యకరాణాం, విరుద్ధవీర్యాశనం నిందితవ్యాధికరాణాం, ప్రశమః పథ్యానాం, ఆయాసః సర్వాపథ్యానాం, మిథ్యాయోగో వ్యాధికరాణాం, రజస్వలాభిగమనమలక్ష్మీముఖానాం, బ్రహ్మచర్యమాయుష్యాణాం, పరదారాభిగమనమనాయుష్యాణాం, సంకల్పో వృష్యాణాం, దౌర్మనస్యమవృష్యాణాం, అయథాబలమారంభః ప్రాణోపరోధినాం, విషాదో రోగవర్ధనానాం, స్నానం శ్రమహరాణాం, హర్షః ప్రీణనానాం, శోకః శోషణానాం, నివృత్తిః పుష్టికరాణాం, పుష్టిఃస్వప్నకరాణాం, అతిస్వప్నస్తంద్రాకరాణాం, సర్వరసాభ్యాసో బలకరాణాం, ఏకరసాభ్యాసో దౌర్బల్యకరాణాం, గర్భశల్యమాహార్యాణాం, అజీర్ణముద్ధార్యాణాం, బాలో మృదుభేషజీయానాం, వృద్ధో యాప్యానాం, గర్భిణీ తీక్ష్ణౌషధవ్యవాయవ్యాయామవర్జనీయానాం, సౌమనస్యం గర్భధారణానాం, సన్నిపాతో దుశ్చికిత్స్యానాం, ఆమో విషమచికిత్స్యానాం , జ్వరో రోగాణాం, కుష్ఠం దీర్ఘరోగాణాం, రాజయక్ష్మా రోగసమూహానాం, ప్రమేహోఽనుషంగిణాం, జలౌకసోఽనుశస్త్రాణాం, బస్తిస్తంత్రాణాం, హిమవానౌషధిభూమీనాం, సోమ ఓషధీనాం, మరుభూమిరారోగ్యదేశానాం, అనూపోఽహితదేశానాం, నిర్దేశకారిత్వమాతురగుణానాం, భిషక్ చికిత్సాంగానాం, నాస్తికోవర్జ్యానాం, లౌల్యం క్లేశకరాణాం, అనిర్దేశకారిత్వమరిష్టానాం, అనిర్వేదో వార్తలక్షణానాం, వైద్యసమూహో నిఃసంశయకరాణం, యోగో వైద్యగుణానాం, విజ్ఞానమౌషధీనాం, శాస్త్రసహితస్తర్కః సాధనానాం, సంప్రతిపత్తిః కాలజ్ఞానప్రయోజనానాం, అవ్యవసాయః కాలాతిపత్తిహేతూనాం, దృష్టకర్మతా నిఃసంశయకరాణాం, అసమర్థతా భయకరాణాం, తద్విద్యసంభాషా బుద్ధివర్ధనానాం, ఆచార్యః శాస్త్రాధిగమహేతూనాం, ఆయుర్వేదోఽమృతానాం, సద్వచనమనుష్ఠేయానాం, అసద్గ్రహణం సర్వాహితానాం, సర్వసన్న్యాసః సుఖానామితి||40||
View original
अतो भूयः कर्मौषधानां च प्राधान्यतः सानुबन्धानि द्रव्याण्यनुव्याख्यास्यामः|
तद्यथा- अन्नं वृत्तिकराणां श्रेष्ठम्, उदकमाश्वासकराणां (सुरा श्रमहराणां ), क्षीरं जीवनीयानां, मांसं बृंहणीयानां, रसस्तर्पणीयानां, लवणमन्नद्रव्यरुचिकराणाम्, अम्लं हृद्यानां, कुक्कुटो बल्यानां, नक्ररेतो वृष्याणां, मधु श्लेष्मपित्तप्रशमनानां, सर्पिर्वातपित्तप्रशमनानां, तैलं वातश्लेष्मप्रशमनानां, वमनं श्लेष्महराणां, विरेचनं पित्तहराणां, बस्तिर्वातहराणां, स्वेदो मार्दवकराणां, व्यायामः स्थैर्यकराणां, क्षारः पुंस्त्वोपघातिनां, (तिन्दुकमनन्नद्रव्यरुचिकराणाम् ,) आमं कपित्थमकण्ठ्यानाम्, आविकं सर्पिरहृद्यानाम्, अजाक्षीरं शोषघ्नस्तन्यसात्म्यरक्तसाङ्ग्राहिकरक्तपित्तप्रशमनानाम्, अविक्षीरं श्लेष्मपित्तजननानां, महिषीक्षीरं स्वप्नजननानां, मन्दकं दध्यभिष्यन्दकराणां, गवेधुकान्नं कर्शनीयानाम्, उद्दालकान्नं विरूक्षणीयानाम्, इक्षुर्मूत्रजननानां, यवाः पुरीषजननानां, जाम्बवं वातजननानां, शष्कुल्यः श्लेष्मपित्तजननानां, कुलत्था अम्लपित्तजननानां, माषाः श्लेष्मपित्तजननानां, मदनफलं वमनास्थापनानुवासनोपयोगिनां, त्रिवृत् सुखविरेचनानां, चतुरङ्गुलो मृदुविरेचनानां, स्नुक्पयस्तीक्ष्णविरेचननां, प्रत्यक्पुष्पा शिरोविरेचनानां, विडङ्गं क्रिमिघ्नानां, शिरीषो विषघ्नानां, खदिरः कुष्ठघ्नानां, रास्ना वातहराणाम्, आमलकं वयःस्थापनानां, हरीतकी पथ्यानाम्, एरण्डमूलं वृष्यवातहराणां, पिप्पलीमूलं दीपनीयपाचनीयानाहप्रशमनानां, चित्रकमूलं दीपनीयपाचनीयगुदशोथार्शःशूलहराणां, पुष्करमूलं हिक्काश्वासकासपार्श्वशूलहराणां, मुस्तं साङ्ग्राहिकदीपनीयपाचनीयानाम्, उदीच्यं निर्वापणदीपनीयपाचनीयच्छर्द्यतीसारहराणां, कट्वङ्गं साङ्ग्राहिकपाचनीयदीपनीयानाम्, अनन्ता साङ्ग्राहिकरक्तपित्तप्रशमनानाम्, अमृता साङ्ग्राहिकवातहरदीपनीयश्लेष्मशोणितविबन्धप्रशमनानां, बिल्वं साङ्ग्राहिकदीपनीयवातकफप्रशमनानाम्, अतिविषा दीपनीयपाचनीयसाङ्ग्राहिकसर्वदोषहराणाम्, उत्पलकुमुदपद्मकिञ्जल्कः साङ्ग्राहिकरक्तपित्तप्रशमनानां, दुरालभा पित्तश्लेष्मप्रशमनानां, गन्धप्रियङ्गुः शोणितपित्तातियोगप्रशमनानां, कुटजत्वक् श्लेष्मपित्तरक्तसाङ्ग्राहिकोपशोषणानां, काश्मर्यफलं रक्तसाङ्ग्राहिकरक्तपित्तप्रशमनानां, पृश्निपर्णी साङ्ग्राहिकवातहरदीपनीयवृष्याणां, विदारिगन्धा वृष्यसर्वदोषहराणां, बला साङ्ग्राहिकबल्यवातहराणां, गोक्षुरको मूत्रकृच्छ्रानिलहराणां, हिङ्गुनिर्यासश्छेदनीयदीपनीयानुलोमिकवातकफप्रशमनानाम्, अम्लवेतसो भेदनीयदीपनीयानुलोमिकवातश्लेष्महराणां, यावशूकः स्रंसनीयपाचनीयार्शोघ्नानां, तक्राभ्यासो ग्रहणीदोषशोफार्शोघृतव्यापत्प्रशमनानां, क्रव्यान्मांसरसाभ्यासो ग्रहणीदोषशोषार्शोघ्नानां, क्षीरघृताभ्यासो रसायनानां, समघृतसक्तुप्राशाभ्यासो वृष्योदावर्तहराणां, तैलगण्डूषाभ्यासो दन्तबलरुचिकराणां, चन्दनं दुर्गन्धहरदाहनिर्वापणलेपनानां, रास्नागुरुणी शीतापनयनप्रलेपनानां, लामज्जकोशीरं दाहत्वग्दोषस्वेदापनयनप्रलेपनानां, कुष्ठं वातहराभ्यङ्गोपनाहोपयोगिनां, मधुकं चक्षुष्यवृष्यकेश्यकण्ठ्यवर्ण्यविरजनीयरोपणीयानां, वायुः प्राणसञ्ज्ञाप्रदानहेतूनाम्, अग्निरामस्तम्भशीतशूलोद्वेपनप्रशमनानां, जलं स्तम्भनीयानां, मृद्भृष्टलोष्ट्रनिर्वापितमुदकं तृष्णाच्छर्द्यतियोगप्रशमनानाम्, अतिमात्राशनमामप्रदोषहेतूनां, यथाग्न्यभ्यवहारोऽग्निसन्धुक्षणानां, यथासात्म्यं चेष्टाभ्यवहारौ सेव्यानां, कालभोजनमारोग्यकराणां, तृप्तिराहारगुणानां, वेगसन्धारणमनारोग्यकराणां, मद्यं सौमनस्यजननानां, मद्याक्षेपो धीधृतिस्मृतिहराणां, गुरुभोजनं दुर्विपाककराणाम्, एकाशनभोजनं सुखपरिणामकराणां, स्त्रीष्वतिप्रसङ्गः शोषकराणां, शुक्रवेगनिग्रहः षाण्ड्यकराणां, पराघातनमन्नाश्रद्धाजननानाम्, अनशनमायुषो ह्रासकराणां, प्रमिताशनं कर्शनीयानाम्, अजीर्णाध्यशनं ग्रहणीदूषणानां, विषमाशनमग्निवैषम्यकराणां, विरुद्धवीर्याशनं निन्दितव्याधिकराणां, प्रशमः पथ्यानां, आयासः सर्वापथ्यानां, मिथ्यायोगो व्याधिकराणां, रजस्वलाभिगमनमलक्ष्मीमुखानां, ब्रह्मचर्यमायुष्याणां, परदाराभिगमनमनायुष्याणां, सङ्कल्पो वृष्याणां, दौर्मनस्यमवृष्याणाम्, अयथाबलमारम्भः प्राणोपरोधिनां, विषादो रोगवर्धनानां, स्नानं श्रमहराणां, हर्षः प्रीणनानां, शोकः शोषणानां, निवृत्तिः पुष्टिकराणां, पुष्टिःस्वप्नकराणाम्, अतिस्वप्नस्तन्द्राकराणां, सर्वरसाभ्यासो बलकराणाम्, एकरसाभ्यासो दौर्बल्यकराणां, गर्भशल्यमाहार्याणाम्, अजीर्णमुद्धार्याणां, बालो मृदुभेषजीयानां, वृद्धो याप्यानां, गर्भिणी तीक्ष्णौषधव्यवायव्यायामवर्जनीयानां, सौमनस्यं गर्भधारणानां, सन्निपातो दुश्चिकित्स्यानाम्, आमो विषमचिकित्स्यानां , ज्वरो रोगाणां, कुष्ठं दीर्घरोगाणां, राजयक्ष्मा रोगसमूहानां, प्रमेहोऽनुषङ्गिणां, जलौकसोऽनुशस्त्राणां, बस्तिस्तन्त्राणां, हिमवानौषधिभूमीनां, सोम ओषधीनां, मरुभूमिरारोग्यदेशानाम्, अनूपोऽहितदेशानाम्, निर्देशकारित्वमातुरगुणानां, भिषक् चिकित्साङ्गानां, नास्तिकोवर्ज्यानां, लौल्यं क्लेशकराणाम्, अनिर्देशकारित्वमरिष्टानां, अनिर्वेदो वार्तलक्षणानां, वैद्यसमूहो निःसंशयकराणं, योगो वैद्यगुणानां, विज्ञानमौषधीनां, शास्त्रसहितस्तर्कः साधनानां, सम्प्रतिपत्तिः कालज्ञानप्रयोजनानाम्, अव्यवसायः कालातिपत्तिहेतूनां, दृष्टकर्मता निःसंशयकराणाम्, असमर्थता भयकराणां, तद्विद्यसम्भाषा बुद्धिवर्धनानाम्, आचार्यः शास्त्राधिगमहेतूनाम्, आयुर्वेदोऽमृतानां, सद्वचनमनुष्ठेयानाम्, असद्ग्रहणं सर्वाहितानां, सर्वसन्न्यासः सुखानामिति||४०||
Hide commentary
అతో భూయ ఇతి అత ఇతి హేతౌ, యస్మాద్ధితాహితాద్యుక్తం న తు తేషాం కర్మేత్యర్థః| భూయః శబ్దః పునరర్థే, కర్మేతి కార్యం; తేన, అతో భూయ ఆహారవికారాణాం కర్మ| యథా- ‘అన్నం వృత్తికరాణాం’, ‘ఉదకమాశ్వాసకరాణాం’ ఇత్యాది; తథౌషధానాం చ కర్మ, యథా- ‘త్రివృత్ సుఖవిరేచనానాం’ ఇత్యాది వక్ష్యామః| ప్రాధాన్యత ఇత్యనేన న సర్వేషామాహారవికారాణామౌషధానాం చ కర్మాభిధానం , కింతు యథాప్రధానమితి దర్శయతి| సానుబంధానీతి సప్రయోజనాని, యథా- అజీర్ణముద్ధార్యాణామిత్యాది; అజీర్ణజ్వరాదికర్మకథనం హి చికిత్సోపయోగి వ్యక్తమేవ| ద్రవ్యాణీతి మహాభూతాని, యథా- జలం స్తంభనానాం, వాయుః ప్రాణసంజ్ఞాప్రదానహేతూనాం, ఇత్యాది| ద్రవ్యాణీత్యుపలక్షణం; తచ్చ సానుబంధానీత్యస్య విశేషణం, తేనాద్రవ్యమపి సానుబంధముచ్యతే; యథా- ‘శాస్త్రసహితస్తర్కః సాధనానాం’ ఇత్యాది| కింవా, హితాహితావయవమితి కర్మవిశేషణం; తేన, హితాహితైకదేశరూపం కర్మాహారవికారణామితి భవతి; తత్ర హితం కర్మ ‘అన్నం వృత్తికరాణాం’ ఇత్యాది, అహితం కర్మ ‘ఆవికం సర్పిరహృద్యానాం’ ఇత్యాది| ఔషధానాం కర్మ ‘త్రివృత్ సుఖవిరేచనానాం’ ఇత్యాది వ్యాఖ్యానం పూర్వవదేవ| వృత్తికరాణామితి శరీరస్థితికరాణాం | అన్నద్రవ్యరుచికరాణామితి లవణమన్నేన సంయుక్తం సదన్నే రుచిం కరోతీత్యర్థః| అమ్లం హృద్యానామితి రుచ్యానాం, అమ్లం తు స్వయమేవ రోచతే| మధు శ్లేష్మపిత్తప్రశమనానామితి ద్రవద్రవ్యేషు, దురాలభా త్వౌషధద్రవ్యేషు; తేన దురాలభాయా మధునశ్చ శ్లేష్మపిత్తప్రశమనశ్రేష్ఠత్వావధారణం న విరోధి| బస్తిరితి అవిశేషాదాస్థాపనానువాసనే| అవిక్షీరం పిత్తశ్లేష్మజననానామితి పేయేషు మధ్యే, మాషాః పిత్తశ్లేష్మజననానామితి భోజ్యేషు, శష్కుల్యః పిత్తశ్లేష్మజననానామితి భక్ష్యేషు మధ్యే; కింవా, త్రయమప్యేతత్ పిత్తశ్లేష్మజననం ప్రతి సమానమితి త్రితయమప్యుచ్యతే; ఏవమన్యత్రాపి తుల్యశ్రేష్ఠతాభిధానం తజ్జాతీయశ్రేష్ఠతాభిప్రాయేణ తథా తుల్యత్వేన చ జ్ఞేయం| మందకమితి మందజాతం| ఉద్దాలకో వనకోద్రవః| గుదశోథః అర్శః| గంధప్రియంగుః ప్రియంగురేవ| క్రవ్యం మాంసమత్తీతి క్రవ్యాద్ వ్యాఘ్రాదిః| సమఘృత ఇత్యత్ర సమశబ్దః సహార్థః| ఉద్వేపనమితి వేపనం| ఉదకమాశ్వాసనస్తంభనానామితి వక్తవ్యే, యత్ పృథక్ ‘ఉదకమాశ్వాసకరాణాం’, తథా ‘జలం స్తంభనానాం’ ఇతి కరోతి, తేన కర్మద్వయేఽపి జలస్యానన్యసాధారణతాం దర్శయతి; మిలిత్వా గుణపాఠే హ్యుభయకర్మకర్తృష్వేవ ప్రాధాన్యం స్యాత్; ఏవమన్యత్రాప్యనేకకర్మకర్తృత్వే యస్య ప్రాధాన్యముక్తం పిప్పలీమూలాదౌ, తత్ర తథాభూతానేకకర్మకర్తృత్వేష్వేవ ప్రాధాన్యం జ్ఞేయం, న పృథక్కర్మణి| లామజ్జకోశీరముశీరద్వయం సగంధమగంధం చ గృహ్యతే| ఏకాశనభోజనమితి ఏకకాలభోజనం; అనేనైకాశనస్య సుఖపరిణామతామాత్రముచ్యతే, న ద్వితీయాన్నప్రతిషేధః క్రియతే; ఏతేన ద్విర్భోజనేఽప్యవ్యాహతాగ్నితానిద్రాదయః సుఖపరిణామకారణత్వేన జ్ఞేయాః| శోషద్వారాణామితి శోషకారణానాం| పరాఘాతనం వధస్థానం, వధ్యమానప్రాణిదర్శనాద్ధి ఘృణయా నాన్నే శ్రద్ధా స్యాత్| ‘యథాఽశితం’ ఇతి కేచిత్ పఠంతి, తన్నాతిసాధు| ప్రమితాశనం అతీతకాలభోజనం, స్తోకభోజనం వా| విషమాశనం ప్రకృతికరణాదివిషమాశనం| నిందితవ్యాధిః శ్విత్రకుష్ఠాదిః| అలక్ష్మీముఖానాం అలక్ష్మీకారణానాం| మిథ్యాయోగః సమ్యగ్యోగాదన్యస్త్రివిధో యోగః| సంకల్పః స్త్రీసంగసంకల్పః| జ్వరో రోగాణామితి రుజాకర్తౄణాం| అనుషంగీ పునర్భావీ| తంత్రాణామితి కర్మణాం| సోమ ఓషధిరాజః పంచదశపర్వా| వార్తలక్షణానామితి ఆరోగ్యలక్షణానాం| జ్ఞానమితి ఔషధాదివిజ్ఞానం| సాధనానామితి జ్ఞానసాధనానాం| సంప్రతిపత్తిః యథాకర్తవ్యతానుష్ఠానం | తృప్తిరాహారగుణానామిత్యత్ర గుణశబ్దః ప్రశస్తధర్మవచనః| ఏకరసాభ్యాసః కర్శనానామితి అపవాదం వర్జయిత్వా, తేన ఘృతాభ్యాసో రసాయనానామితి న విరుధ్యతే| అమృతానామితి జీవితప్రధా(దా)నహేతూనాం| సర్వసన్న్యాసః సర్వక్రియాత్యాగః , స హి పరమసుఖమోక్షహేతుః శారీరే వక్తవ్యః||40||