௨௫. யஜ்ஜஃபுருஷீயோऽத்யாயஃ

ய இமே யோஜநாசதுஷ்கே ஷடுபக்ரமா அபிஹிதாஸ்தேऽந்நபாநாபேக்ஷயைவ வ்யாதிஹரணே ஸமர்தாஃ, அதோऽந்நபாநசதுஷ்கோऽபிதீயதே| தத்ராபி ஸங்க்ஷேபேணாந்நபாநகுணாபிதாயகோ யஜ்ஜஃபுருஷீயோऽபிதீயதே| தத்ராதௌ புருஷவ்யாதிகாரணநிஶ்சாயகப்ரகரணஂ த்வாஹாரகுணப்ரஶ்நாவதாரார்தஂ ததா பூர்வோக்தஷடுபக்ரமணீயரோககாரணஜ்ஞாநார்தஂ ச ‘யஜ்ஜஃபுருஷ’ இதி ப்ரஶ்நஂ ப்ராதாந்யேநாதிகத்ய கதோऽத்யாயோ யஜ்ஜஃபுருஷீயோ ஜ்ஞேயஃ| யத்யபி ‘புருஷோ யஜ்ஜஃ’ இதி ப்ரஶ்நக்ரமஃ, ததாऽபி ப்ரஶ்நார்தோऽத்ர கஹீதஃ||௧-௨||

ப்ரத்யக்ஷதர்மத்வஂ தபஃப்ரபாவாத்| இயமிதி அக்ரே வக்ஷ்யமாணா| கதா தத்த்வஜிஜ்ஞாஸார்தமந்யோந்யபச்சா| ராஶிஃ மேலகஃ, ஆத்மேந்த்ரியமநோऽர்தஸமுதாய இத்யர்தஃ| அஸ்ய ராஶேராமயாநாஂ சோத்பத்திவிநிஶ்சயே உத்பத்திவிநிஶ்சயவிஷயிணீ கதா ப்ராதுராஸீதிதி ஸம்பந்தஃ||௩-௪||

தாமேவ பரஸ்பரப்ரஶ்நரூபாஂ கதாஂ தர்ஶயதி- ததந்தரமித்யாதி| அந்தரஶப்தஃ காலவசநஃ; யதா- “அபஸ்மாராய குர்வந்தி வேகஂ கிஞ்சிததாந்தரம்” (சி. ௧௦) இதி; கிஞ்சித்காலமித்யர்தஃ; தேந ததந்தரமிதி கதாரம்பகால இத்யர்தஃ| காஶீ வாராணஸீ தஸ்யாஃ பதிஃ, தேஷாஂ பஹுத்வாத்விஶேஷணஂ- வாமக இதி| யஸ்மாஜ்ஜாதோ யஜ்ஜஃ; தத ஏவ புருஷஜநகாத் காரணாஜ்ஜாதாஸ்தஜ்ஜாஃ| ந வேதி அந்யதஃ புருஷோ ஜாயதேऽந்யதஶ்ச தஸ்ய ரோகா இத்யர்தஃ| நரேந்த்ரேணேதி காஶிபதிநாம்நா ராஜர்ஷிணா||௫-௬||

அமிதாப்யாஂ ஜ்ஞாநவிஜ்ஞாநாப்யாஂ சிந்நஃ ஸஂஶயோ யேஷாஂ தே ததா| “பவந்தஶ்சேத்துமர்ஹந்தி காஶிராஜஸ்ய ஸஂஶயம்” இதி பாடஃ ஸுகமஃ| “பவந்தோऽர்ஹந்தி நஶ்சேத்துஂ காஶிராஜே ச ஸஂஶயம்” இதி து பாடே, நோऽஸ்மாகஂ காஶிராஜேऽஸ்மந்மத்யகத இத்யர்தஃ| ஏதேந ஸ்வபக்ஷே காஶிராஜே ந வ்யாமோஹவசநஂ வக்தவ்யமிதி ஶிக்ஷயதி| சகாரேணாந்யேஷாஂ ச ஷீணாஂ ஸஂஶயஂ ஸமுச்சிநோதி| அந்யே து, நோऽஸ்மாகஂ ஸஂஶயஂ காஶிராஜே ச ஸஂஶயமிதி வ்யாக்யாநயந்தி| ஸஂஶயத்வயே சைகோऽத்ர ஷீணாமாத்மேந்த்ரியேத்யாதிநா ஶ்லோகேந தர்ஶிதஃ ஸஂஶயஃ, ஸ ச புருஷஸ்யாமயாநாஂ ச ப்ராகுத்பத்திஂ ப்ரதமோத்பத்திஂ ப்ரதீதி வ்யாக்யாநயந்தி; த்விதீயஸ்து காஶிபதேர்யதோக்த ஏவ||௭||

ஆத்மஜஃ புருஷ இத்யாதிப்ரஶ்நத்வயஸ்யோத்தரஂ; தத்ர பூர்வப்ரஶ்நஸ்ய புருஷஸ்யாமயாநாஂ ச குத உத்பத்திரித்யேவஂரூபஸ்ய ப்ரஶ்நஸ்யோத்தரஂ ஆத்மஜஃ புருஷோ ரோகாஶ்சேதி, காஶிபதிப்ரஶ்நமாத்ரேऽப்யுத்தரமேதத் யத ஏவாத்மதஃ புருஷோ ஜாயதே தத ஏவ ரோகா இத்யர்தரூபமேவ | ப்ரஶ்நோத்தரதா த்வஸ்ய க்ரந்தஸ்ய ஸுகமைவ| காரணத்வே ஹேதுமாஹ- ஸ சிநோதீத்யாதி| சிநோதி கர்ம, கர்மபலாநி ச ஶரீராரோக்யவிகாராதீநி புங்க்த இதி யோஜநா| கர்மஸஹாயஸ்யாத்மநஃ ஶரீரவிகாராதிகர்தத்வாத் காரணத்வமிதி பாவஃ| ஏததேவ வ்யதிரேகேணாஹ- நஹ்யத இத்யாதி| சேதநாதாதுஃ ஆத்மா| ஸுகதுஃகயோரிதி ஸுகதுஃகஸாதநயோஃ நீருக்ஶரீரவிகாரயோரித்யர்தஃ||௮-௯||

மந இத்யுக்தே மந்யதேऽநேநேதி வ்யுத்பத்த்யாऽऽத்மாऽபி ஶங்க்யேத, ததுக்தஂ- ஸத்த்வஸஞ்ஜ்ஞகமிதி| நர்தே ஶரீராச்சாரீரா வாதாதிஜந்யாஃ ஶோஷாதயஸ்திஷ்டந்தி; ததா ந மநஸஃ ஸ்திதிஃ, தே ஶரீராதிதி யோஜ்யம்| ரஜஸ்தமஃபரீதஸ்ய ஹி மநஸோ நித்யஂ ஶரீர ஏவ ஸ்திதிஃ; யத்து நிர்தோஷஂ மநஸ்தத்து ந புருஷஸ்ய நாபி ச வ்யாதேஃ காரணமிதி பாவஃ| ரஸஜாநீத்யாதௌ ஸ்மதா நிர்வத்திஹேதவ இதி வ்யாதிபுருஷயோஃ| ஏதேந வ்யாதிபுருஷஜநகரஸகாரணத்வேநாபஃ காரணகாரணதயா புருஷவிகாரயோஃ காரணஂ பவந்தி| கிஂவா ஆபோ நிர்வத்திஹேதவ இதி ரஸாநாஂ; கிஂவா யஸ்மாத்ரஸவத்ய ஆபஸ்தஸ்மாத்தா நிர்வத்திஹேதவ இதி யோஜநா||௧௦-௧௩||

நஹ்யாத்மேத்யாதௌ நாதீந்த்ரியஂ மநோ ரஸஜஂ ஸ்மதமிதி யோஜநா; யஸ்மாததீந்த்ரியஂ மந ஆத்மா சாதீந்த்ரியஃ, தஸ்மாந்ந ரஸஜௌ; ரஸாத்தி ஜாயமாநஂ காரணகுணாநுவிதாநாதைந்த்ரியகஂ ஸ்யாதித்யர்தஃ| ஹேத்வந்தரமாஹ- ஸந்தீத்யாதி| அஹிதஶப்தரூபாதிஜந்யே விகாரே ந ரஸஃ காரணமித்யர்தஃ| ஆத்மா பதிவ்யாதீநி ச பஞ்ச ஷட் தாதவஃ| யதுக்தஂ- “காதயஶ்சேதநாஷஷ்டா தாதவஃ புருஷஃ ஸ்மதஃ” (ஶா. ௧) இதி||௧௪-௧௫||

குஶிக இதி ஹிரண்யாக்ஷஸ்ய நாம| கஸ்மாதிதி ஆக்ஷேபே| மாதாபித்ரநபேக்ஷித்வே ஸர்வப்ராணிஷு ஷட்தாதுஸமுதாயஸ்ய வித்யமாநத்வேந நரகோऽஶ்வாதிபேதோ ந ஸ்யாதிதி பாவஃ| ஹேத்வந்தரமாஹ- பித்ர்யா மேஹாதயஶ்சோக்தா இதி| பிததோऽபத்யஂ கச்சந்தீதி பித்ர்யாஃ; ஆதிஶப்தேந குஷ்டார்ஶஃப்ரபதயோ க்ராஹ்யாஃ| ஸ்வபக்ஷஂ தர்ஶயதி- தாவத்ர காரணமிதி; தௌ மாதாபிதரௌ||௧௬-௧௭||

ந ஹ்யந்த இத்யாதி| மாதாபிதகாரணத்வேऽந்தேந ஜாதோऽந்தஃ ஸ்யாதித்யர்தஃ| ஹேத்வந்தரமாஹ- மாதாபித்ரோரபீத்யாதி| தே தவ மாதாபிதகாரணவாதிநஃ, ப்ராகிதி ஸர்காதௌ மாதாபித்ரோருத்பத்திர்ந ஸ்யாத்; ஸர்காதௌ நிஃஶரீரிணி ஆதிபூதயோர்மாதாபித்ரோரபாவாதுத்பாதோ நோபபந்ந இதி பாவஃ||௧௮-௧௯||

கர்தா பூர்வஂ ஹீத்யாதி| கர்மணஃ பூர்வஂ கர்தா ‘பவதி’ இதி ஶேஷஃ| யேந கர்மணா ஸ புருஷஃ கர்தவ்யஃ, தஸ்ய கர்மணஃ புருஷபூர்வபாவித்வாத் காரணத்வஂ ஸ்வீகர்தவ்யஂ; ததஶ்ச ஸ சேத்விநா கர்ம புருஷோऽபூத் , தத் கதஂ புருஷஸ்ய கர்ம காரணமிதி பாவஃ| அத ஶங்க்யதே அகதமேவாதௌ புருஷஜநகஂ கர்ம பவிஷ்யதீத்யாஹ- தஷ்டஂ ந சேத்யாதி| அகதஂ கர்ம ந தஷ்டஂ, ப்ரமாணேந நோபலப்தமித்யர்தஃ| யஸ்மாச்சுபாஶுபகர்ம க்ரியாஜந்யமேவ தர்மாதர்மரூபஂ ஸர்வஂ பவதீதி பாவஃ| பாவஹேதுஃ உத்பத்திஹேதுஃ| ஸ்வாபாவிகத்வே தஷ்டாந்தமாஹ- கரேத்யாதி| தேஜோऽந்தாநாமிதி “கரத்ரவசலோஷ்ணத்வஂ பூஜலாநிலதேஜஸாம்” (ஶா. ௧) இத்யாதிவக்ஷ்யமாணக்ரமேண பவேத்||௨௦-௨௧||

ஸ்வபாவாதித்யத்ர ஆதௌ ‘யதி’ இத்யத்யாஹர்தவ்யஂ; தேந யதி ஸ்வபாவாதேவ பாவாநாஂ விகாரஶரீராதீநாஂ ஸித்த்யஸித்தீ பவதஃ, ததா ஆரம்பபலஂ ந பவேத், ஸ்வாபாவிகத்வாத்பாவாநாஂ; ய இமே லோகஶாஸ்த்ரஸித்தா யாககஷ்யத்யயநாத்யாரம்பாஸ்தே நிஷ்ப்ரயோஜநா பவேயுஃ, அகாரணத்வாதித்யர்தஃ | ஸ்ரஷ்டேத்யாதௌ ஜகதஃ ஸுகதுஃகயோஶ்ச ஸ்ரஷ்டா ப்ரஜாபதிரிதி யோஜநா| ஸ ச ப்ரஹ்மணோऽபத்யம்| அமிதஸங்கல்ப இதி யுகபதபரிமிதஸ்தாவரஜங்கமரூபகார்யகர்தத்வேநாபரிமிததஜ்ஜநநஸங்கல்ப இத்யர்தஃ| அஸாதுவதிதி அஸாதுஃ அபத்யத்ரோஹகாரீ||௨௨-௨௫||

பக்ஷஸஂஶ்ரயாதிதி ராகதஃ பக்ஷஸங்க்ரஹாத்| நிஶ்சிதாநிவேதி பரமார்ததோऽநிஶ்சிதா ஏவ, பரஂ பக்ஷராகாத்புத்திப்ரகர்ஷாந்நிஶ்சிதா இவாபிதீயந்தே பக்ஷா இத்யர்தஃ| பக்ஷாந்தமிதி ஸம்யகர்தாவதாரணரூபஂ பக்ஷாந்தம்| திலபீடகஸ்தைலார்தஂ யந்த்ரோபரி ஸ்திதோ மநுஷ்யஃ; திலபீடகோ யதா கதௌ கமநே ஸதி, கம்யதேஶாப்ராப்த்யா சாந்தஂ நாஸாதயதி, புநஸ்தத்ரைவ ப்ரமணாத்; ததா பக்ஷஸஂஶ்ரயாத்வாதிநோऽபீத்யர்தஃ| ஸங்கட்டஃ அந்யோந்யபீடகோ மேலகஃ| அத்யாத்மஂ தத்த்வம்| ஸ்கந்தஃ ஸமூஹஃ| பக்ஷராகஶ்சேஹ தத்த்வஜ்ஞாநப்ரதிபந்தகத்வேந தமஸ்கந்த உச்யதே| ஸித்தாந்தமாஹ- யேஷாமித்யாதி| யேஷாமிதி யஜ்ஜாதீயாநாஂ, தே ச மஹாபூதாதயஃ| தேந மஹாபூதத்வேநைவ வாதாதீநாஂ க்ரஹணம்| ஸம்பதிதி ப்ரஶஸ்தகுணதா| நரமிதி ஸஂயோகிபுருஷம்| விபதிதி வைகுண்யம்| ஸமுதீரயேதிதி ஜநயேத்| ஏதேஷாஂ ச ஷிவாதாநாஂ கதநஂ பூர்வபக்ஷஸித்தாந்தஶ்ரவணேந ஶிஷ்யஸந்தேஹநிவத்த்யர்தம் ||௨௬-௨௯||

ஹிதாஹாரோபயோக ஏக ஏவேத்யவதாரணேநாஸ்ய ப்ராதாந்யஂ தர்ஶயதி நாந்யப்ரதிஷேதம், ஆசாரஸ்ய ஸ்வப்நாதேஸ்ததா ஶப்தாதீநாமபி காரணத்வேநோக்தத்வாத்| வ்யாதிநிமித்தமிதி வ்யாத்யபிவத்திநிமித்தஂ மத்யபதலோபாஜ்ஜ்ஞேயம், அபிவத்திகாரணஸ்யைவ பஷ்டத்வாத்; ததாऽஹிதாஹாரஸ்ய யத்வ்யாதிநிமித்தத்வஂ, தஸ்ய ‘தேஷாமேவ விபத்வ்யாதீந் விவிதாந் ஸமுதீரயேத்’ இத்யநேநைவோக்தத்வாத்| கிஂவா வ்யாதிநிமித்தஶப்தேந ஸாமாந்யேந ஜநகோ வர்தகஶ்ச ஹேதுருச்யதே| அநபவாதமிதி அவ்யபிசாரி| ஹிதாஹிதாஹாரதுர்ஜ்ஞாநதாஹேதுமாஹ- ஹிதஸமாக்யாதாநாமித்யாதி| விபரீதகாரித்வமிதி பத்யஸ்யாபத்யத்வஂ ததா அபத்யஸ்ய பத்யத்வஂ மாத்ராதிவஶாத்பவதி| தத்ர பத்யா ரக்தஶால்யாதயோऽதிமாத்ரா ஹீநமாத்ரா வா மாத்ராதோஷாதபத்யா பவந்தி| ததா காலவஶாத்த ஏவ ரக்தஶால்யாதயோ லகுத்வாத்பலவதக்நீநாஂ ஹேமந்தே ந ஹிதாஃ; காலஶப்தேந சேஹ நித்யக ஏவ காலோ கஹ்யதே, ஆவஸ்திகஸ்ய புரஷாவஸ்தாஶப்தேந கஹீதத்வாத்| க்ரியா து ஸஂஸ்கரணஂ, தேந ச ரக்தஶாலிரஸம்யக்ஸ்விந்நாப்ரஸ்ருதத்வாதிநா ஓதநதோஷேணாஹிதோ பவதி, ததா ஸ ஏவ பூமிஸம்பந்தாதாநூபதேஶஜஃ ஸந்நபத்யோ பவதி| ததா தேஹாபேக்ஷயா மேதஸ்விநோ ரக்தஶாலிர்லகுதயா ந ஹிதோ பவதி, ததுக்தஂ- “குரு சாதர்பணஂ சேஷ்டஂ ஸ்தூலாநாஂ கர்ஶநஂ ப்ரதி” (ஸூ. ௨௧) இதி| ததா ஸ ஏவ தோஷே வாயாவஹிதஃ, தோஷஶப்தேந வ்யாதிரபி க்ரஹீதவ்யஃ| ததா- புருஷஸ்ய பால்யாவஸ்தாயாஂ ஶ்லேஷ்மப்ரதாநாயாஂ திக்தாதி பத்யஂ, தத்து வார்தக்யே வத்தவாதே ந பத்யம்| அவஸ்தாந்தரஶப்தஶ்ச மாத்ராதிபிஃ ப்ரத்யேகஂ ஸம்பத்யதே| ஏவமஹிதஸ்யாபி மாத்ராதிபரிக்ரஹேண ஹிதத்வமுந்நேதவ்யம்||௩௦-௩௨||

ஸித்தாந்தயதி- யதாஹாரஜாதமித்யாதி| அநேந ச க்ரந்தேந ஹிதாஹிதத்வஂ ந ஸ்வரூபேண பாவாநாஂ, கிந்து மாத்ராதிஸவ்யபேக்ஷமிதி தர்ஶிதஂ பவதி| ந த்வேததித்யாதி| ஏததிதி ஹிதாஹிதம்| ஏவமுபதிஷ்டமிதி யதாஹாரஜாதமித்யாதிலக்ஷணோத்திஷ்டம்| விஜ்ஞாஸ்யந்தி ந த்விதி ஸம்பந்தஃ| ஏதஸ்மிந் ஹிதாஹிதலக்ஷணே மாத்ராத்யவஸ்தாந்தரஜ்ஞாநஂ விநா ந ஹிதத்வமஹிதத்வஂ வா ஹிதாநாஂ ரக்தஶால்யாதீநாமஹிதாநாஂ யவகாதீநாஂ ச ஜ்ஞாதுஂ பார்யதே, மாத்ராத்யவஸ்தாயாஶ்ச துர்ஜ்ஞாநத்வேந ஸர்வவைத்யா ஜ்ஞாதுமக்ஷமா இதி பாவஃ||௩௩-௩௪||

ஏததேவாஸர்வபிஷக்ஜ்ஞேயத்வஂ லக்ஷணஸ்யாஹ- யேஷாஂ ஹீத்யாதி| குணத இதி இஹ ப்ரகரணே குருலகுத்வாதிகுணதஃ| த்ரவ்யத இதி காரணதஃ, யதா- இதமாப்யமிதமாக்நேயமித்யாதி; கிஂவா த்ரவ்யத இத்யாஹாரத்ரவ்யாத்ரக்தஶால்யாதேஃ| கர்மதஃ கார்யதஃ; யதா- இதஂ ஜீவநமிதஂ பஂஹணமித்யாதி| ஸர்வாவயவஶஶ்சேதி ரஸவீர்யவிபாகப்ரபாவேப்யஃ| மாத்ராதயஶ்சாநந்தரோக்தாஃ புருஷாந்தா ஜ்ஞேயாஃ| ஆஹாரதத்த்வஂ ச குணாதிப்யோ விதிதஂ மாத்ராதயஶ்ச விதிதா இதி யோஜநா| கிஂவா குணஶப்தேந ரஸவீர்யாதீநாமபி க்ரஹணஂ, ஸர்வாவயவஶஶ்சேதி மாத்ராதிஜ்ஞாநேந ஸம்பத்யதே| யதேத்யாதௌ ஏததிதி ஹிதாஹிதம்| பூயிஷ்டகல்பா நாநாப்ரகாரா உத்தமாதமமத்யமா இத்யர்தஃ, பூயிஷ்டகல்பா இதி கத்வா ஸர்வக்ரஹணமுத்தமாதீநாமேவ ஶ்ரேஷ்டஶ்ரேஷ்டதரஶ்ரேஷ்டதமாதிபேதக்ரஹணார்தஂ; கிஂவா ஶல்யாத்யஷ்டாங்காத்யாயிவைத்யக்ரஹணார்தஂ ; கிஂவா பூயிஷ்டகல்பா இதி விஜ்ஞாதபூரிஹிதாஹிதோதாஹரணாஃ; அக்ர்யாதிகாரே ஹி பஹு ஹிதாஹிதஂ வக்தவ்யஂ, தச்சால்பபுத்தீநாஂ வ்யவஹாராய பவதி, ப்ரகஷ்டபுத்தீநாஂ சாநுக்தஜ்ஞாநாயேதி பாவஃ| லக்ஷணத இதி லக்ஷணமாஹாரத்வஂ ஸ்தாவரஜங்கமாத்மகத்வாதி, ஏதச்ச ‘தத்யதா- ஆஹாரத்வஂ’ இத்யாதிநா ‘கரணபாஹுல்யாத்’ இத்யந்தேந வக்ஷ்யதி| அவயவத இதி ஏகதேஶதஃ, ஏகதேஶாஶ்ச லோஹிதஶால்யாதயஃ; தே து ‘தத்யதா லோஹிதஶாலயஃ’ இத்யாதிநா வக்ஷ்யந்தே||௩௫||

அர்தாபேதாதிதி அப்யவஹ்ரியமாணத்வார்தாபேதாத்| த்வியோநிரிதி த்விப்ரபவஃ| ஹிதரூபோऽஹிதரூபோ வோதர்கோ ஹிதாஹிதோதர்கஃ, ஸ ஏவ விஶேஷஃ; உதர்க உத்தரகாலீநஂ பலம்| குருலாகவாதயோ யுக்மாஃ பரஸ்பரவிரோதிநோ ஜ்ஞேயாஃ; அநுகமாதிதி அநுகதத்வாத்| ஆத்ரேயபத்ரகாப்யீயே (ஸூ. ௨௬) வக்ஷ்யமாணாஃ பரத்வாதயோ குணா ந ததாऽத்ரோபகாரகா இதி நேஹோச்யந்தே| யே து தத்ர ஸஂயோககரணே ஆஹாரவிதௌ பூர்யுபயோகிநீ, தே பஹுவிதத்வேந த்வபரிஸங்க்யேயவிகல்பஹேதுத்வேநைவ நிவேஶிதே| பரிமாணஂ து மாத்ரா, ஸா சேஹாநுதாஹரணீயத்வேந ப்ரதிஜ்ஞாதா ‘மாத்ராதீந் பாவாநநுதாஹரந்தஃ’ இதி வசநேந| த்ரவ்யஸஂயோககரணபாஹுல்யாதிதி த்ரவ்யஂ ஶூகதாந்யாதிகஂ, ஸஂயோக ஆஹாரத்ரவ்யாணாஂ மேலகஃ, கரணஂ ஸஂஸ்காரஃ||௩௬||

விகாராவயவா இதி விகாரைகதேஶாஃ| பூயிஷ்டகல்பாநாமிதி கிஞ்சிந்ந்யூநபஹூநாஂ , கல்பஶப்தோ ஹ்யயமீஷதஸமாப்த்யர்தஃ , யதாராஜகல்ப இதி| ஏதேந ப்ராயஶோ பஹூநாஂ யே ஹிதா அஹிதாஶ்ச த உச்யந்த இத்யர்தஃ| அந்யே து பூயிஷ்டகல்பாநாமிதி ஸமாநதாதுப்ரகதீநாமிதி ப்ருவதே| ப்ரகத்யேதி ந ஸஂயோககரணாதிநா, கிந்து ஸ்வபாவேந||௩௭||

லோஹிதஶாலீ ரக்தஶாலிஃ| ஶூகதாந்யாநாமித்யாதௌ நிர்தாரணே ஷஷ்டீ| பத்யதமத்வ இதி தமப்ப்ரயோகஃ ஸஜாதீயேப்யஃ ப்ரகஷ்டத்வேந ஶ்ரேஷ்டதமா இதி, யதா- ஶ்ரேஷ்டதம இதி ப்ரஶஸ்யஃ; கிஂவா தமப்க்ரஹணஂ ஸ்வார்திகஂ, யதா- “யுதிஷ்டிரஃ ஶ்ரேஷ்டதமஃ குரூணாம்” இதி, ததா ‘அந்யதமஂ ஜிஹ்வாவைஷயிகம்’ (ஸூ. ௨௬) இதி| யத்யபி காகமாசீ த்ரிதோஷக்நீ ரஸாயநீ ச, ததாऽபீஹ ஜீவந்தீ ஸ்வஸ்தஹிதத்வப்ரகர்ஷாதுச்யதே, ஸ்வஸ்தஹிதத்வப்ரகர்ஷஶ்சேஹ வசநாதேவ லப்யதே| ஏவமந்யத்ராபி வ்யாக்யேயம்| காகமாச்யாஂ த்வயஂ விஶேஷஃ- யத்- காகமாசீ பர்யுஷிதா மரணாய| யத்யபி கோதாரோஹிதௌ கபபித்தவர்தநௌ, வசநஂ ஹி- “பூஶயா வாரிஜாதாஶ்ச கபபித்தவிவர்தநாஃ” இதி, ததாऽபீஹ ஸஜாதீயேஷு பத்யத்வப்ரகர்ஷேணேஹோச்யேதே; ததா கிஞ்சித்தோஷகரஸ்யாபி துபேதேந பத்யத்வஂ பவத்யேவ; கிஞ்சித் ஸ்வஸ்தஹிதத்வஂ த்ரவ்யஸ்ய பதகேவ குணஃ ந தோஷகர்தத்வஂ தோஷஹரத்வஂ வாऽபேக்ஷதே; யதுக்தஂ- “கிஞ்சித்தோஷப்ரஶமநஂ கிஞ்சித்தாதுப்ரதூஷணம்| ஸ்வஸ்தவத்தௌ மதஂ கிஞ்சித்த்ரவ்யஂ த்ரிவிதமுச்யதே” (ஸூ. ௧) இதி| சுல்லுகீ ‘ஸுகஹ’ இதி க்யாதஃ| பாகஹஂஸஃ ஶ்வேதஹஂஸஃ||௩௮||

ப்ரகஷ்டதமா இதி தமப்ப்ரயோகஃ பூர்வவத் ஸ்வார்திகஃ| யத்யப்யபத்யதம இதி தமப்ப்ரயோகேணைவ ப்ரகஷ்டத்வஂ ப்ரதிபாதிதஂ, ததாऽப்யபத்யதமாநாஂ பஹூநாஂ மத்யே ப்ரகர்ஷக்யாபநார்தஂ ப்ரகஷ்டதம இதி பதம்| வர்ஷாஸு நாதேயஂ வர்ஷாநாதேயம்| ஊஷரதேஶபவமூஷரம்| காணகபோத இத்யத்ர காணஶப்தோऽல்பவசநஃ; யதா- காணோ மேக இதி| சிலிசிமோ மஹாஶகலீ மத்ஸ்யோ ரோஹிதபேதஃ, அத்ரைவ ஹ்யக்ரே ரோஹிதபேதமேவ சிலிசிமஂ வக்ஷ்யதி| காகமத்குஃ பாநீயகாகிகா| சடகஃ ப்ரஸித்தஃ| ஹிதாஹிதாவயவ இத்யாதி| அத்ராதௌ ‘இதி’ ஶப்தோऽத்யாஹார்யஃ, தேந இதி ஹிதாஹிதாவயவ ஆஹாரவிகாராணாஂ வ்யாக்யாதோ பவதீதி பூர்வேணைவ யோஜநீயம்||௩௯||

அதோ பூய இதி அத இதி ஹேதௌ, யஸ்மாத்திதாஹிதாத்யுக்தஂ ந து தேஷாஂ கர்மேத்யர்தஃ| பூயஃ ஶப்தஃ புநரர்தே, கர்மேதி கார்யம்; தேந, அதோ பூய ஆஹாரவிகாராணாஂ கர்ம| யதா- ‘அந்நஂ வத்திகராணாம்’, ‘உதகமாஶ்வாஸகராணாம்’ இத்யாதி; ததௌஷதாநாஂ ச கர்ம, யதா- ‘த்ரிவத் ஸுகவிரேசநாநாம்’ இத்யாதி வக்ஷ்யாமஃ| ப்ராதாந்யத இத்யநேந ந ஸர்வேஷாமாஹாரவிகாராணாமௌஷதாநாஂ ச கர்மாபிதாநஂ , கிந்து யதாப்ரதாநமிதி தர்ஶயதி| ஸாநுபந்தாநீதி ஸப்ரயோஜநாநி, யதா- அஜீர்ணமுத்தார்யாணாமித்யாதி; அஜீர்ணஜ்வராதிகர்மகதநஂ ஹி சிகித்ஸோபயோகி வ்யக்தமேவ| த்ரவ்யாணீதி மஹாபூதாநி, யதா- ஜலஂ ஸ்தம்பநாநாஂ, வாயுஃ ப்ராணஸஞ்ஜ்ஞாப்ரதாநஹேதூநாம், இத்யாதி| த்ரவ்யாணீத்யுபலக்ஷணஂ; தச்ச ஸாநுபந்தாநீத்யஸ்ய விஶேஷணஂ, தேநாத்ரவ்யமபி ஸாநுபந்தமுச்யதே; யதா- ‘ஶாஸ்த்ரஸஹிதஸ்தர்கஃ ஸாதநாநாம்’ இத்யாதி| கிஂவா, ஹிதாஹிதாவயவமிதி கர்மவிஶேஷணஂ; தேந, ஹிதாஹிதைகதேஶரூபஂ கர்மாஹாரவிகாரணாமிதி பவதி; தத்ர ஹிதஂ கர்ம ‘அந்நஂ வத்திகராணாம்’ இத்யாதி, அஹிதஂ கர்ம ‘ஆவிகஂ ஸர்பிரஹத்யாநாம்’ இத்யாதி| ஔஷதாநாஂ கர்ம ‘த்ரிவத் ஸுகவிரேசநாநாம்’ இத்யாதி வ்யாக்யாநஂ பூர்வவதேவ| வத்திகராணாமிதி ஶரீரஸ்திதிகராணாம் | அந்நத்ரவ்யருசிகராணாமிதி லவணமந்நேந ஸஂயுக்தஂ ஸதந்நே ருசிஂ கரோதீத்யர்தஃ| அம்லஂ ஹத்யாநாமிதி ருச்யாநாம், அம்லஂ து ஸ்வயமேவ ரோசதே| மது ஶ்லேஷ்மபித்தப்ரஶமநாநாமிதி த்ரவத்ரவ்யேஷு, துராலபா த்வௌஷதத்ரவ்யேஷு; தேந துராலபாயா மதுநஶ்ச ஶ்லேஷ்மபித்தப்ரஶமநஶ்ரேஷ்டத்வாவதாரணஂ ந விரோதி| பஸ்திரிதி அவிஶேஷாதாஸ்தாபநாநுவாஸநே| அவிக்ஷீரஂ பித்தஶ்லேஷ்மஜநநாநாமிதி பேயேஷு மத்யே, மாஷாஃ பித்தஶ்லேஷ்மஜநநாநாமிதி போஜ்யேஷு, ஶஷ்குல்யஃ பித்தஶ்லேஷ்மஜநநாநாமிதி பக்ஷ்யேஷு மத்யே; கிஂவா, த்ரயமப்யேதத் பித்தஶ்லேஷ்மஜநநஂ ப்ரதி ஸமாநமிதி த்ரிதயமப்யுச்யதே; ஏவமந்யத்ராபி துல்யஶ்ரேஷ்டதாபிதாநஂ தஜ்ஜாதீயஶ்ரேஷ்டதாபிப்ராயேண ததா துல்யத்வேந ச ஜ்ஞேயம்| மந்தகமிதி மந்தஜாதம்| உத்தாலகோ வநகோத்ரவஃ| குதஶோதஃ அர்ஶஃ| கந்தப்ரியங்குஃ ப்ரியங்குரேவ| க்ரவ்யஂ மாஂஸமத்தீதி க்ரவ்யாத் வ்யாக்ராதிஃ| ஸமகத இத்யத்ர ஸமஶப்தஃ ஸஹார்தஃ| உத்வேபநமிதி வேபநம்| உதகமாஶ்வாஸநஸ்தம்பநாநாமிதி வக்தவ்யே, யத் பதக் ‘உதகமாஶ்வாஸகராணாஂ’, ததா ‘ஜலஂ ஸ்தம்பநாநாஂ’ இதி கரோதி, தேந கர்மத்வயேऽபி ஜலஸ்யாநந்யஸாதாரணதாஂ தர்ஶயதி; மிலித்வா குணபாடே ஹ்யுபயகர்மகர்தஷ்வேவ ப்ராதாந்யஂ ஸ்யாத்; ஏவமந்யத்ராப்யநேககர்மகர்தத்வே யஸ்ய ப்ராதாந்யமுக்தஂ பிப்பலீமூலாதௌ, தத்ர ததாபூதாநேககர்மகர்தத்வேஷ்வேவ ப்ராதாந்யஂ ஜ்ஞேயஂ, ந பதக்கர்மணி| லாமஜ்ஜகோஶீரமுஶீரத்வயஂ ஸகந்தமகந்தஂ ச கஹ்யதே| ஏகாஶநபோஜநமிதி ஏககாலபோஜநம்; அநேநைகாஶநஸ்ய ஸுகபரிணாமதாமாத்ரமுச்யதே, ந த்விதீயாந்நப்ரதிஷேதஃ க்ரியதே; ஏதேந த்விர்போஜநேऽப்யவ்யாஹதாக்நிதாநித்ராதயஃ ஸுகபரிணாமகாரணத்வேந ஜ்ஞேயாஃ| ஶோஷத்வாராணாமிதி ஶோஷகாரணாநாம்| பராகாதநஂ வதஸ்தாநஂ, வத்யமாநப்ராணிதர்ஶநாத்தி கணயா நாந்நே ஶ்ரத்தா ஸ்யாத்| ‘யதாऽஶிதஂ’ இதி கேசித் படந்தி, தந்நாதிஸாது| ப்ரமிதாஶநம் அதீதகாலபோஜநஂ, ஸ்தோகபோஜநஂ வா| விஷமாஶநஂ ப்ரகதிகரணாதிவிஷமாஶநம்| நிந்திதவ்யாதிஃ ஶ்வித்ரகுஷ்டாதிஃ| அலக்ஷ்மீமுகாநாம் அலக்ஷ்மீகாரணாநாம்| மித்யாயோகஃ ஸம்யக்யோகாதந்யஸ்த்ரிவிதோ யோகஃ| ஸங்கல்பஃ ஸ்த்ரீஸங்கஸங்கல்பஃ| ஜ்வரோ ரோகாணாமிதி ருஜாகர்தணாம்| அநுஷங்கீ புநர்பாவீ| தந்த்ராணாமிதி கர்மணாம்| ஸோம ஓஷதிராஜஃ பஞ்சதஶபர்வா| வார்தலக்ஷணாநாமிதி ஆரோக்யலக்ஷணாநாம்| ஜ்ஞாநமிதி ஔஷதாதிவிஜ்ஞாநம்| ஸாதநாநாமிதி ஜ்ஞாநஸாதநாநாம்| ஸம்ப்ரதிபத்திஃ யதாகர்தவ்யதாநுஷ்டாநம் | தப்திராஹாரகுணாநாமித்யத்ர குணஶப்தஃ ப்ரஶஸ்ததர்மவசநஃ| ஏகரஸாப்யாஸஃ கர்ஶநாநாமிதி அபவாதஂ வர்ஜயித்வா, தேந கதாப்யாஸோ ரஸாயநாநாமிதி ந விருத்யதே| அமதாநாமிதி ஜீவிதப்ரதா(தா)நஹேதூநாம்| ஸர்வஸந்ந்யாஸஃ ஸர்வக்ரியாத்யாகஃ , ஸ ஹி பரமஸுகமோக்ஷஹேதுஃ ஶாரீரே வக்தவ்யஃ||௪௦||

அக்ர்யாணாமித்யாதௌ அக்ர்யஶப்தஃ ஶ்ரேஷ்டவசநஃ| அலமிதி ஸமர்தம்| அத்ர ஜ்வரப்ரமேஹாதயோऽபி ஸ்வரூபேணாதிபீடாகரத்வாநுஷங்கிகத்வாதிநா ஜ்ஞாதாஃ ஸந்தஶ்சிகித்ஸாயாமுபயுக்தா பவந்தி, அதோ ஜ்வராதிஜ்ஞாநமபி விகாராணாஂ விகாதாய ஸமர்தஂ பவதி | அக்ர்யாணாஂ ச விகாரஶமகத்வாபிதாநஂ ப்ராதாந்யாதுச்யதே, ஸ்துத்யர்தஂ வா; தேந யதுச்யதே- ஏத ஏவ சேதக்ர்யாதிகாரே விஹிதா விகாராஞ்சமயந்தி, தத் கிமபரசிகித்ஸாபிதாநேநேதி; தந்நிரஸ்தஂ பவதி| விகாரவிகாதஶ்சேஹோத்பந்நாநாமௌஷதோபயோகேந, ததாऽநுத்பந்நாநாஂ ஸ்வாஸ்த்யபரிபாலநேந ஜ்ஞேயஃ||௪௧||

அக்ர்யாதிகாரோக்தஂ ஸங்க்ரஹேண கதயதி- ஸமாநேத்யாதி| ஸமாநகாரிணஃ துல்யகர்மாணஃ| ஶ்ரேஷ்டஸ்ய லக்ஷணமிதி ப்ரஶஸ்தஸ்ய லக்ஷணஂ; லக்ஷணஂ த்விஹ பாட ஏவ, பாடேந ஹி ஶ்ரைஷ்ட்யஂ லக்ஷ்யதே ஜ்ஞாயத இத்யர்தஃ| ஜ்யாயஸ்த்வஂ பஹத்த்வஂ , ததப்ரஶஸ்தகுணபஹத்த்வஂ ஜ்ஞேயம்; அத ஏவாஹிதாதிகாரகதநே ஶ்ரேஷ்டதமஶப்தஂ த்யக்த்வா ‘அபத்யதமத்வே ப்ரகஷ்டதமா பவந்தி’ இத்யுக்தஂ, தேந ஶ்ரேஷ்டஸ்ய லக்ஷணமிதி ரக்தஶால்யாதீநாஂ ஹிதாஹாராணாஂ ஜ்ஞேயஂ, ஜ்யாயஸ்த்வஂ சாஹிதாஹாராணாஂ யவகாதீநாமபத்யதமத்வே ப்ரகர்ஷஶாலித்வம்| கார்யகர்தத்வே வரத்வஂ சேதி கர்மணி சோத்கஷ்டத்வஂ, தச்ச ‘அந்நஂ வத்திகராணாம்’ இத்யாதிநோக்தஂ ஜ்ஞேயம்| வாதபித்தகபாநாஂ சேத்யாதௌ ‘பஸ்திர்வாதஹராணாஂ’, ‘விரேசநஂ பித்தஹராணாஂ’, ‘வமநஂ ஶ்லேஷ்மஹராணாம்’, ‘ஆஸ்தாபநஂ வாதஹரணாம்’ இத்யாதி ஜ்ஞேயம்| யத்வ்யாதிஹரமிதி ‘கதிரஃ குஷ்டஹராணாஂ’, ‘புஷ்கரமூலஂ ஹிக்காஶ்வாஸகாஸபார்ஶ்வஶூலாநாஹஹராணாம்’ இத்யாதி ஜ்ஞேயம்| கிஂவா ‘அவரத்வம்’ இதி பாடஃ; ததா அவரத்வம் அந்யதா அநபிப்ரேதகர்தத்வஂ, தச்ச ‘ரஜஸ்வலாகமநமலக்ஷ்மீமுகாநாம்’ இத்யாதி ஜ்ஞேயம்| ஶ்ரேஷ்டத்வஜ்யாயஸ்த்வாப்யாஂ ப்ரஶஸ்தாப்ரஶஸ்தகர்மணாமபி க்ரஹணஂ வ்யாக்யேயம்||௪௨-௪௪||

ஸம்ப்ரத்யுக்தஸ்ய பத்யஸ்ய ஹிதாபரநாம்நோ லக்ஷணமாஹ- பத்யமித்யாதி| பதஃ ஶரீரமார்காத் ஸ்ரோதோரூபாதநபேதம்; அபேதம் அபகாரகம், அநபேதம் அநபகாரகமித்யர்தஃ| பதோக்ரஹணேந பதோவாஹ்யா தோஷா தாதவஶ்ச, ததா பதோநிர்வர்தகா தாதவோ கஹ்யந்தே; தேந கத்ஸ்நமேவ ஶரீரஂ கஹீதஂ பவதி, ததஶ்ச ஶரீராநுபகாதி பத்யமிதி பவதி| கிஂவா, ஸ்வஸ்தஸ்வாஸ்த்யரக்ஷணமாதுரவ்யாதிபரிமோக்ஷஶ்சேதி பந்தாஃ, தஸ்மாதநபேதஂ பத்யம்| ஏவமபி மநோऽநுபகாதித்வஂ ந லப்யத இத்யாஹ- யச்சோக்தஂ மநஸஃ ப்ரியமிதி| மநஸோऽதிப்ரீத்யாऽபிலஷிதஂ, தேந மநஸோ ஹிதமிதி ப்ரியார்தஃ; தேந ப்ரஶமஜ்ஞாநாதீக்ஷ்ணத்வாதயோ கஹ்யந்தே| ஏதேந, ‘மநஃஶரீராநுபகாதி பத்யஂ’ இதி பத்யலக்ஷணமநபவாதமுக்தஂ பவதி| அந்யே து பத்யலக்ஷணத்வயமேதத் படந்தி, வதந்தி ச- “யத்யேகஂ லக்ஷணஂ ஸ்யாத்ததா ஜ்வராதிஷு திக்தஂ பேஷஜஂ மநஸோऽப்ரியத்வேந ந பத்யஂ ஸ்யாத்; ஏதச்சாநுமதமேவ , யத் ஜ்வரே திக்தப்ரயோகஸ்ய ததாத்வே ந மநஸோऽநுகூலத்வஂ, ந சைதாவதா ஶரீரஂ ப்ரத்யபத்யத்வஂ பவதி”, அதோ யந்மாத்ரஂ மநோऽநுகூலத்வஂ மாநஸவிகாராகர்தத்வாத் தத்வ்யபதேஶ்யமேவ; கிஂவா தாவந்மாத்ரமநோऽநநுகூலத்வஂ மாநஸவிகாராகர்தத்வாதவ்யபதேஶ்யமேவ| ததேததபத்யத்வஂ கிமாஹாராசாராணாஂ நியதமஸ்தி நேத்யாஹ- யச்சேத்யாதி| நியதஂ நிஶ்சிதமிதமப்ரியமேவ ஸர்வதேதமபத்யமேவ ஸர்வதேத்யேவஂரூபஂ கிஞ்சிந்நாஸ்தீத்யர்தஃ| குதோ நாஸ்தீத்யாஹ- மாத்ரேத்யாதி| குணாந்தரஶப்தோ மாத்ராதிபிஃ ஸம்பத்யதே| தத்ததிதி மாத்ராதிகுணாந்தரம்| தே தே இதி ஹிதாஹிதாஹாராசாராஃ| ததா ததேதி ஹிதோக்தா அபி ஹிதாஶ்சாஹிதாஶ்ச, ததா அஹிதோக்தாஶ்சாஹிதா ஹிதாஶ்ச| ஏவஂ ப்ரியமபி மதுராத்யப்ரியஂ, திக்தாத்யப்ரியமபி ப்ரியம்| அத்ரோதாஹரணஂ யதா- பத்யஂ தாவத்கதஂ; தததிமாத்ரமபத்யஂ பவதி, காலே ச வஸந்தேऽபத்யஂ, ஸஂஸ்காரேண ச விருத்தத்ரவ்யஸஂஸ்கதமபத்யஂ, பூமௌ சாநூபாயாமபத்யம், ஏவஂ தேஹேऽதிஸ்தூலே தோஷே ச கபேऽபத்யம்| அபத்யமபி விஷஂ மாத்ராதிநா ஹிதஂ பவதி, யதா ரஸாயநே- “விஷஸ்ய திலஂ தத்யாத்” (சி.அ.௧) இத்யாதி| ஏவமந்யதப்யூஹ்யம்| யஸ்மாதேவமேகாந்தமபத்யத்வமநிஶ்சிதஂ, ப்ராயோவாதபத்யதா து நிஶ்சிதா; தஸ்மாத் ஸ்வபாவோ நிர்திஷ்ட இதி பத்யாநாஂ ரக்தஶால்யாதீநாமபத்யாநாஂ ச யவகாதீநாமித்யர்தஃ; ஸ்வபாவஃ ப்ரகத்யா பத்யதா அபத்யதா ச| ததா மாத்ராதிராஶ்ரய இதி நிர்திஷ்ட இதி ஸம்பந்தஃ| மாத்ராதிஃ மாத்ராகாலக்ரியாதிஃ| ஆஶ்ரய இதி பத்யத்வாபத்யத்வயோஃ| மாத்ராதீந்யாஶ்ரித்ய பாவாநாஂ பத்யத்வாபத்யத்வஂ ச பாரமார்திகஂ பவதீத்யர்தஃ| உபயமிதி ஸ்வபாவஂ மாத்ராதிஂ ச||௪௫-௪௭||

இதாநீமக்ர்யாதிகாராதாஸவேஷ்வநந்தேஷு ய ஆஸவா அக்ர்யாஸ்த உச்யந்தே| தாந்யாதீந்யேகத்வேந படித்வா பதக் ஶர்கராஂ படதி, தாந்யாதீநாமவாந்தரஜாதிமத்வாத்; ஶர்கராயாஸ்த்வவாந்தரஜாதிர்நாஸ்தி, யா து யாஸஶர்கரா ஸா நாஸவகாரணதயா ஶ்ரூயதே, மதுஶர்கரா து மத்வந்தர்நிவிஷ்டைவ| மது து நாஸவயோநிதயா பதக்படிதஂ, யேந தத்கதஸ்யாஸவஸ்ய தாந்யஸம்பந்தாத்தாந்யாஸவேநைவ க்ரஹணம் | ஏவஂ கௌடாஸவாதிஷ்வபி போத்தவ்யம்| த்ரவ்யஂ ச ஸஂயோகஶ்ச கரணஂ ச த்ரவ்யஸஂயோககரணஂ, ததோऽபரிஸங்க்யேயாஃ ஸ்யுஃ| ஸௌவீரஂ நிஸ்துஷயவகதஂ, மைரேயஂ ஸுராகதா ஸுரா, மேதகஃ ஶ்வேதஸுரா ஜகலாக்யா, தாந்யாம்பு காஞ்ஜிகம்| தணஶூந்யஂ கேதகீ, மகலிண்டிகா விபீதகஂ, குவலமிதி ஸ்தூலபதரீ, கர்கந்துஃ ஶகாலபதரீ| கதரஃ ஶ்வேதகதிரஃ, அஶ்வகர்ணஃ ஶாலபேதஃ, அரிமேதோ விட்கதிரஃ, கிணிஹீ அபாமார்கஃ, ஶுக்திஃ பதரீ| பத்மஂ ஸரக்தமஷ்டதலபத்மஂ, நலிநஂ ஶ்வேதமஷ்டதலபத்மஂ, புண்டரீகஂ ஶ்வேதஶதபத்ரபத்மஂ, ஶதபத்ரஂ த்வருணம்| இக்ஷுஶப்தப்ராப்தஸ்யாபி புண்ட்ரகஸ்ய புநரபிதாநமாஸவஂ ப்ரதி தஸ்ய ப்ராதாந்யக்யாபநார்தம்| க்ரமுகஂ குவாகம்| தில்வகஃ ஶாபரலோத்ரஃ| ஆஸுதத்வாதிதி ஸந்தாநரூபத்வாத்| த்ரவ்யஸஂயோகவிபாக இத்யாதௌ ‘ஏஷாம்’ இதி பதேந ப்ரத்யேகஂ தாந்யாதித்ரவ்யகதா ஆஸவா உக்தாஃ| தேஷாஂ ச விபாகோऽநுபபந்ந ஏகரூபத்வாதிதி சேத்? தந்ந, தேஷாமபி ஸஜாதீயத்ரவ்யவிபாகஸ்ய வித்யமாநத்வாத்| கிஞ்ச ஸஂஸ்காரகத்ரவ்யவிபாகஸ்யாபி தத்ர ஶக்யத்வாத்; நஹ்யேகேநைவ த்ரவ்யேண ஸுராதயஃ க்ரியந்தே, ப்ராதாந்யாத்து தாந்யாதயோऽபிதீயந்தே| ஸஂஸ்காரஶ்ச பஹுவிதவிகல்ப இதி யோஜநா| ஸஂயோகஸஂஸ்காரகரணப்ரயோஜநமாஹ- யதாஸ்வமித்யாதி| யதாஸ்வமிதி யத்யுஜ்யதே; தேஶோ பஸ்மராஶிதாந்யராஶ்யாதிஃ ஸந்தாநேஷு வக்ஷ்யமாணஃ, காலஸ்து பக்ஷமாஸாதிஸ்தாபநஂ, மாத்ரா ஸந்தாநத்ரவ்யமாத்ரா| ஆதிக்ரஹணாத்த்ரவ்யஸ்வபாவேதிகர்தவ்யதாஸங்க்ரஹணம்| தத்தத்கார்யமிதி தேஶகாலஶரீரதோஷாதிபிந்நஂ ஹிதத்வம்||௪௯||

மநஃஶரீரேத்யாதிநா குணகதநஂ யுக்த்யா பீதஸ்யாஸவஸ்ய ஜ்ஞேயம்||௫௦||

இதி ஶ்ரீசக்ரபாணிதத்தவிரசிதாயாஂ சரகதாத்பர்யவ்யாக்யாயாமாயுர்வேததீபிகாக்யாயாஂ ஸூத்ரஸ்தாநேऽந்நபாநசதுஷ்கே யஜ்ஜஃபுரீஷீயோ நாம பஞ்சவிஂஶோऽத்யாயஃ||௨௫||