૨૫. યજ્જઃપુરુષીયોઽધ્યાયઃ

ય ઇમે યોજનાચતુષ્કે ષડુપક્રમા અભિહિતાસ્તેઽન્નપાનાપેક્ષયૈવ વ્યાધિહરણે સમર્થાઃ, અતોઽન્નપાનચતુષ્કોઽભિધીયતે| તત્રાપિ સઙ્ક્ષેપેણાન્નપાનગુણાભિધાયકો યજ્જઃપુરુષીયોઽભિધીયતે| તત્રાદૌ પુરુષવ્યાધિકારણનિશ્ચાયકપ્રકરણં ત્વાહારગુણપ્રશ્નાવતારાર્થં તથા પૂર્વોક્તષડુપક્રમણીયરોગકારણજ્ઞાનાર્થં ચ ‘યજ્જઃપુરુષ’ ઇતિ પ્રશ્નં પ્રાધાન્યેનાધિકૃત્ય કૃતોઽધ્યાયો યજ્જઃપુરુષીયો જ્ઞેયઃ| યદ્યપિ ‘પુરુષો યજ્જઃ’ ઇતિ પ્રશ્નક્રમઃ, તથાઽપિ પ્રશ્નાર્થોઽત્ર ગૃહીતઃ||૧-૨||

પ્રત્યક્ષધર્મત્વં તપઃપ્રભાવાત્| ઇયમિતિ અગ્રે વક્ષ્યમાણા| કથા તત્ત્વજિજ્ઞાસાર્થમન્યોન્યપૃચ્છા| રાશિઃ મેલકઃ, આત્મેન્દ્રિયમનોઽર્થસમુદાય ઇત્યર્થઃ| અસ્ય રાશેરામયાનાં ચોત્પત્તિવિનિશ્ચયે ઉત્પત્તિવિનિશ્ચયવિષયિણી કથા પ્રાદુરાસીદિતિ સમ્બન્ધઃ||૩-૪||

તામેવ પરસ્પરપ્રશ્નરૂપાં કથાં દર્શયતિ- તદન્તરમિત્યાદિ| અન્તરશબ્દઃ કાલવચનઃ; યથા- “અપસ્મારાય કુર્વન્તિ વેગં કિઞ્ચિદથાન્તરમ્” (ચિ. ૧૦) ઇતિ; કિઞ્ચિત્કાલમિત્યર્થઃ; તેન તદન્તરમિતિ કથારમ્ભકાલ ઇત્યર્થઃ| કાશી વારાણસી તસ્યાઃ પતિઃ, તેષાં બહુત્વાદ્વિશેષણં- વામક ઇતિ| યસ્માજ્જાતો યજ્જઃ; તત એવ પુરુષજનકાત્ કારણાજ્જાતાસ્તજ્જાઃ| ન વેતિ અન્યતઃ પુરુષો જાયતેઽન્યતશ્ચ તસ્ય રોગા ઇત્યર્થઃ| નરેન્દ્રેણેતિ કાશિપતિનામ્ના રાજર્ષિણા||૫-૬||

અમિતાભ્યાં જ્ઞાનવિજ્ઞાનાભ્યાં છિન્નઃ સંશયો યેષાં તે તથા| “ભવન્તશ્છેત્તુમર્હન્તિ કાશિરાજસ્ય સંશયમ્” ઇતિ પાઠઃ સુગમઃ| “ભવન્તોઽર્હન્તિ નશ્છેત્તું કાશિરાજે ચ સંશયમ્” ઇતિ તુ પાઠે, નોઽસ્માકં કાશિરાજેઽસ્મન્મધ્યગત ઇત્યર્થઃ| એતેન સ્વપક્ષે કાશિરાજે ન વ્યામોહવચનં વક્તવ્યમિતિ શિક્ષયતિ| ચકારેણાન્યેષાં ચ ઋષીણાં સંશયં સમુચ્ચિનોતિ| અન્યે તુ, નોઽસ્માકં સંશયં કાશિરાજે ચ સંશયમિતિ વ્યાખ્યાનયન્તિ| સંશયદ્વયે ચૈકોઽત્ર ઋષીણામાત્મેન્દ્રિયેત્યાદિના શ્લોકેન દર્શિતઃ સંશયઃ, સ ચ પુરુષસ્યામયાનાં ચ પ્રાગુત્પત્તિં પ્રથમોત્પત્તિં પ્રતીતિ વ્યાખ્યાનયન્તિ; દ્વિતીયસ્તુ કાશિપતેર્યથોક્ત એવ||૭||

આત્મજઃ પુરુષ ઇત્યાદિપ્રશ્નદ્વયસ્યોત્તરં; તત્ર પૂર્વપ્રશ્નસ્ય પુરુષસ્યામયાનાં ચ કુત ઉત્પત્તિરિત્યેવંરૂપસ્ય પ્રશ્નસ્યોત્તરં આત્મજઃ પુરુષો રોગાશ્ચેતિ, કાશિપતિપ્રશ્નમાત્રેઽપ્યુત્તરમેતત્ યત એવાત્મતઃ પુરુષો જાયતે તત એવ રોગા ઇત્યર્થરૂપમેવ | પ્રશ્નોત્તરતા ત્વસ્ય ગ્રન્થસ્ય સુગમૈવ| કારણત્વે હેતુમાહ- સ ચિનોતીત્યાદિ| ચિનોતિ કર્મ, કર્મફલાનિ ચ શરીરારોગ્યવિકારાદીનિ ભુઙ્ક્ત ઇતિ યોજના| કર્મસહાયસ્યાત્મનઃ શરીરવિકારાદિકર્તૃત્વાત્ કારણત્વમિતિ ભાવઃ| એતદેવ વ્યતિરેકેણાહ- નહ્યૃત ઇત્યાદિ| ચેતનાધાતુઃ આત્મા| સુખદુઃખયોરિતિ સુખદુઃખસાધનયોઃ નીરુક્શરીરવિકારયોરિત્યર્થઃ||૮-૯||

મન ઇત્યુક્તે મન્યતેઽનેનેતિ વ્યુત્પત્ત્યાઽઽત્માઽપિ શઙ્ક્યેત, તદુક્તં- સત્ત્વસઞ્જ્ઞકમિતિ| નર્તે શરીરાચ્છારીરા વાતાદિજન્યાઃ શોષાદયસ્તિષ્ઠન્તિ; તથા ન મનસઃ સ્થિતિઃ, ઋતે શરીરાદિતિ યોજ્યમ્| રજસ્તમઃપરીતસ્ય હિ મનસો નિત્યં શરીર એવ સ્થિતિઃ; યત્તુ નિર્દોષં મનસ્તત્તુ ન પુરુષસ્ય નાપિ ચ વ્યાધેઃ કારણમિતિ ભાવઃ| રસજાનીત્યાદૌ સ્મૃતા નિર્વૃત્તિહેતવ ઇતિ વ્યાધિપુરુષયોઃ| એતેન વ્યાધિપુરુષજનકરસકારણત્વેનાપઃ કારણકારણતયા પુરુષવિકારયોઃ કારણં ભવન્તિ| કિંવા આપો નિર્વૃત્તિહેતવ ઇતિ રસાનાં; કિંવા યસ્માદ્રસવત્ય આપસ્તસ્માત્તા નિર્વૃત્તિહેતવ ઇતિ યોજના||૧૦-૧૩||

નહ્યાત્મેત્યાદૌ નાતીન્દ્રિયં મનો રસજં સ્મૃતમિતિ યોજના; યસ્માદતીન્દ્રિયં મન આત્મા ચાતીન્દ્રિયઃ, તસ્માન્ન રસજૌ; રસાદ્ધિ જાયમાનં કારણગુણાનુવિધાનાદૈન્દ્રિયકં સ્યાદિત્યર્થઃ| હેત્વન્તરમાહ- સન્તીત્યાદિ| અહિતશબ્દરૂપાદિજન્યે વિકારે ન રસઃ કારણમિત્યર્થઃ| આત્મા પૃથિવ્યાદીનિ ચ પઞ્ચ ષડ્ ધાતવઃ| યદુક્તં- “ખાદયશ્ચેતનાષષ્ઠા ધાતવઃ પુરુષઃ સ્મૃતઃ” (શા. ૧) ઇતિ||૧૪-૧૫||

કુશિક ઇતિ હિરણ્યાક્ષસ્ય નામ| કસ્માદિતિ આક્ષેપે| માતાપિત્રનપેક્ષિત્વે સર્વપ્રાણિષુ ષડ્ધાતુસમુદાયસ્ય વિદ્યમાનત્વેન નરગોઽશ્વાદિભેદો ન સ્યાદિતિ ભાવઃ| હેત્વન્તરમાહ- પિત્ર્યા મેહાદયશ્ચોક્તા ઇતિ| પિતૃતોઽપત્યં ગચ્છન્તીતિ પિત્ર્યાઃ; આદિશબ્દેન કુષ્ઠાર્શઃપ્રભૃતયો ગ્રાહ્યાઃ| સ્વપક્ષં દર્શયતિ- તાવત્ર કારણમિતિ; તૌ માતાપિતરૌ||૧૬-૧૭||

ન હ્યન્ધ ઇત્યાદિ| માતાપિતૃકારણત્વેઽન્ધેન જાતોઽન્ધઃ સ્યાદિત્યર્થઃ| હેત્વન્તરમાહ- માતાપિત્રોરપીત્યાદિ| તે તવ માતાપિતૃકારણવાદિનઃ, પ્રાગિતિ સર્ગાદૌ માતાપિત્રોરુત્પત્તિર્ન સ્યાત્; સર્ગાદૌ નિઃશરીરિણિ આદિભૂતયોર્માતાપિત્રોરભાવાદુત્પાદો નોપપન્ન ઇતિ ભાવઃ||૧૮-૧૯||

કર્તા પૂર્વં હીત્યાદિ| કર્મણઃ પૂર્વં કર્તા ‘ભવતિ’ ઇતિ શેષઃ| યેન કર્મણા સ પુરુષઃ કર્તવ્યઃ, તસ્ય કર્મણઃ પુરુષપૂર્વભાવિત્વાત્ કારણત્વં સ્વીકર્તવ્યં; તતશ્ચ સ ચેદ્વિના કર્મ પુરુષોઽભૂત્ , તત્ કથં પુરુષસ્ય કર્મ કારણમિતિ ભાવઃ| અથ શઙ્ક્યતે અકૃતમેવાદૌ પુરુષજનકં કર્મ ભવિષ્યતીત્યાહ- દૃષ્ટં ન ચેત્યાદિ| અકૃતં કર્મ ન દૃષ્ટં, પ્રમાણેન નોપલબ્ધમિત્યર્થઃ| યસ્માચ્છુભાશુભકર્મ ક્રિયાજન્યમેવ ધર્માધર્મરૂપં સર્વં ભવતીતિ ભાવઃ| ભાવહેતુઃ ઉત્પત્તિહેતુઃ| સ્વાભાવિકત્વે દૃષ્ટાન્તમાહ- ખરેત્યાદિ| તેજોઽન્તાનામિતિ “ખરદ્રવચલોષ્ણત્વં ભૂજલાનિલતેજસામ્” (શા. ૧) ઇત્યાદિવક્ષ્યમાણક્રમેણ ભવેત્||૨૦-૨૧||

સ્વભાવાદિત્યત્ર આદૌ ‘યદિ’ ઇત્યધ્યાહર્તવ્યં; તેન યદિ સ્વભાવાદેવ ભાવાનાં વિકારશરીરાદીનાં સિદ્ધ્યસિદ્ધી ભવતઃ, તદા આરમ્ભફલં ન ભવેત્, સ્વાભાવિકત્વાદ્ભાવાનાં; ય ઇમે લોકશાસ્ત્રસિદ્ધા યાગકૃષ્યધ્યયનાદ્યારમ્ભાસ્તે નિષ્પ્રયોજના ભવેયુઃ, અકારણત્વાદિત્યર્થઃ | સ્રષ્ટેત્યાદૌ જગતઃ સુખદુઃખયોશ્ચ સ્રષ્ટા પ્રજાપતિરિતિ યોજના| સ ચ બ્રહ્મણોઽપત્યમ્| અમિતસઙ્કલ્પ ઇતિ યુગપદપરિમિતસ્થાવરજઙ્ગમરૂપકાર્યકર્તૃત્વેનાપરિમિતતજ્જનનસઙ્કલ્પ ઇત્યર્થઃ| અસાધુવદિતિ અસાધુઃ અપત્યદ્રોહકારી||૨૨-૨૫||

પક્ષસંશ્રયાદિતિ રાગતઃ પક્ષસઙ્ગ્રહાત્| નિશ્ચિતાનિવેતિ પરમાર્થતોઽનિશ્ચિતા એવ, પરં પક્ષરાગાદ્બુદ્ધિપ્રકર્ષાન્નિશ્ચિતા ઇવાભિધીયન્તે પક્ષા ઇત્યર્થઃ| પક્ષાન્તમિતિ સમ્યગર્થાવધારણરૂપં પક્ષાન્તમ્| તિલપીડકસ્તૈલાર્થં યન્ત્રોપરિ સ્થિતો મનુષ્યઃ; તિલપીડકો યથા ગતૌ ગમને સતિ, ગમ્યદેશાપ્રાપ્ત્યા ચાન્તં નાસાદયતિ, પુનસ્તત્રૈવ ભ્રમણાત્; તથા પક્ષસંશ્રયાદ્વાદિનોઽપીત્યર્થઃ| સઙ્ઘટ્ટઃ અન્યોન્યપીડકો મેલકઃ| અધ્યાત્મં તત્ત્વમ્| સ્કન્ધઃ સમૂહઃ| પક્ષરાગશ્ચેહ તત્ત્વજ્ઞાનપ્રતિબન્ધકત્વેન તમસ્કન્ધ ઉચ્યતે| સિદ્ધાન્તમાહ- યેષામિત્યાદિ| યેષામિતિ યજ્જાતીયાનાં, તે ચ મહાભૂતાદયઃ| તેન મહાભૂતત્વેનૈવ વાતાદીનાં ગ્રહણમ્| સમ્પદિતિ પ્રશસ્તગુણતા| નરમિતિ સંયોગિપુરુષમ્| વિપદિતિ વૈગુણ્યમ્| સમુદીરયેદિતિ જનયેત્| એતેષાં ચ ઋષિવાદાનાં કથનં પૂર્વપક્ષસિદ્ધાન્તશ્રવણેન શિષ્યસન્દેહનિવૃત્ત્યર્થમ્ ||૨૬-૨૯||

હિતાહારોપયોગ એક એવેત્યવધારણેનાસ્ય પ્રાધાન્યં દર્શયતિ નાન્યપ્રતિષેધમ્, આચારસ્ય સ્વપ્નાદેસ્તથા શબ્દાદીનામપિ કારણત્વેનોક્તત્વાત્| વ્યાધિનિમિત્તમિતિ વ્યાધ્યભિવૃદ્ધિનિમિત્તં મધ્યપદલોપાજ્જ્ઞેયમ્, અભિવૃદ્ધિકારણસ્યૈવ પૃષ્ટત્વાત્; તથાઽહિતાહારસ્ય યદ્વ્યાધિનિમિત્તત્વં, તસ્ય ‘તેષામેવ વિપદ્વ્યાધીન્ વિવિધાન્ સમુદીરયેત્’ ઇત્યનેનૈવોક્તત્વાત્| કિંવા વ્યાધિનિમિત્તશબ્દેન સામાન્યેન જનકો વર્ધકશ્ચ હેતુરુચ્યતે| અનપવાદમિતિ અવ્યભિચારિ| હિતાહિતાહારદુર્જ્ઞાનતાહેતુમાહ- હિતસમાખ્યાતાનામિત્યાદિ| વિપરીતકારિત્વમિતિ પથ્યસ્યાપથ્યત્વં તથા અપથ્યસ્ય પથ્યત્વં માત્રાદિવશાદ્ભવતિ| તત્ર પથ્યા રક્તશાલ્યાદયોઽતિમાત્રા હીનમાત્રા વા માત્રાદોષાદપથ્યા ભવન્તિ| તથા કાલવશાત્ત એવ રક્તશાલ્યાદયો લઘુત્વાદ્બલવદગ્નીનાં હેમન્તે ન હિતાઃ; કાલશબ્દેન ચેહ નિત્યગ એવ કાલો ગૃહ્યતે, આવસ્થિકસ્ય પુરષાવસ્થાશબ્દેન ગૃહીતત્વાત્| ક્રિયા તુ સંસ્કરણં, તેન ચ રક્તશાલિરસમ્યક્સ્વિન્નાપ્રસ્રુતત્વાદિના ઓદનદોષેણાહિતો ભવતિ, તથા સ એવ ભૂમિસમ્બન્ધાદાનૂપદેશજઃ સન્નપથ્યો ભવતિ| તથા દેહાપેક્ષયા મેદસ્વિનો રક્તશાલિર્લઘુતયા ન હિતો ભવતિ, તદુક્તં- “ગુરુ ચાતર્પણં ચેષ્ટં સ્થૂલાનાં કર્શનં પ્રતિ” (સૂ. ૨૧) ઇતિ| તથા સ એવ દોષે વાયાવહિતઃ, દોષશબ્દેન વ્યાધિરપિ ગ્રહીતવ્યઃ| તથા- પુરુષસ્ય બાલ્યાવસ્થાયાં શ્લેષ્મપ્રધાનાયાં તિક્તાદિ પથ્યં, તત્તુ વાર્ધક્યે વૃદ્ધવાતે ન પથ્યમ્| અવસ્થાન્તરશબ્દશ્ચ માત્રાદિભિઃ પ્રત્યેકં સમ્બધ્યતે| એવમહિતસ્યાપિ માત્રાદિપરિગ્રહેણ હિતત્વમુન્નેતવ્યમ્||૩૦-૩૨||

સિદ્ધાન્તયતિ- યદાહારજાતમિત્યાદિ| અનેન ચ ગ્રન્થેન હિતાહિતત્વં ન સ્વરૂપેણ ભાવાનાં, કિન્તુ માત્રાદિસવ્યપેક્ષમિતિ દર્શિતં ભવતિ| ન ત્વેતદિત્યાદિ| એતદિતિ હિતાહિતમ્| એવમુપદિષ્ટમિતિ યદાહારજાતમિત્યાદિલક્ષણોદ્દિષ્ટમ્| વિજ્ઞાસ્યન્તિ ન ત્વિતિ સમ્બન્ધઃ| એતસ્મિન્ હિતાહિતલક્ષણે માત્રાદ્યવસ્થાન્તરજ્ઞાનં વિના ન હિતત્વમહિતત્વં વા હિતાનાં રક્તશાલ્યાદીનામહિતાનાં યવકાદીનાં ચ જ્ઞાતું પાર્યતે, માત્રાદ્યવસ્થાયાશ્ચ દુર્જ્ઞાનત્વેન સર્વવૈદ્યા જ્ઞાતુમક્ષમા ઇતિ ભાવઃ||૩૩-૩૪||

એતદેવાસર્વભિષગ્જ્ઞેયત્વં લક્ષણસ્યાહ- યેષાં હીત્યાદિ| ગુણત ઇતિ ઇહ પ્રકરણે ગુરુલઘુત્વાદિગુણતઃ| દ્રવ્યત ઇતિ કારણતઃ, યથા- ઇદમાપ્યમિદમાગ્નેયમિત્યાદિ; કિંવા દ્રવ્યત ઇત્યાહારદ્રવ્યાદ્રક્તશાલ્યાદેઃ| કર્મતઃ કાર્યતઃ; યથા- ઇદં જીવનમિદં બૃંહણમિત્યાદિ| સર્વાવયવશશ્ચેતિ રસવીર્યવિપાકપ્રભાવેભ્યઃ| માત્રાદયશ્ચાનન્તરોક્તાઃ પુરુષાન્તા જ્ઞેયાઃ| આહારતત્ત્વં ચ ગુણાદિભ્યો વિદિતં માત્રાદયશ્ચ વિદિતા ઇતિ યોજના| કિંવા ગુણશબ્દેન રસવીર્યાદીનામપિ ગ્રહણં, સર્વાવયવશશ્ચેતિ માત્રાદિજ્ઞાનેન સમ્બધ્યતે| યથેત્યાદૌ એતદિતિ હિતાહિતમ્| ભૂયિષ્ઠકલ્પા નાનાપ્રકારા ઉત્તમાધમમધ્યમા ઇત્યર્થઃ, ભૂયિષ્ઠકલ્પા ઇતિ કૃત્વા સર્વગ્રહણમુત્તમાદીનામેવ શ્રેષ્ઠશ્રેષ્ઠતરશ્રેષ્ઠતમાદિભેદગ્રહણાર્થં; કિંવા શલ્યાદ્યષ્ટાઙ્ગાધ્યાયિવૈદ્યગ્રહણાર્થં ; કિંવા ભૂયિષ્ઠકલ્પા ઇતિ વિજ્ઞાતભૂરિહિતાહિતોદાહરણાઃ; અગ્ર્યાધિકારે હિ બહુ હિતાહિતં વક્તવ્યં, તચ્ચાલ્પબુદ્ધીનાં વ્યવહારાય ભવતિ, પ્રકૃષ્ટબુદ્ધીનાં ચાનુક્તજ્ઞાનાયેતિ ભાવઃ| લક્ષણત ઇતિ લક્ષણમાહારત્વં સ્થાવરજઙ્ગમાત્મકત્વાદિ, એતચ્ચ ‘તદ્યથા- આહારત્વં’ ઇત્યાદિના ‘કરણબાહુલ્યાત્’ ઇત્યન્તેન વક્ષ્યતિ| અવયવત ઇતિ એકદેશતઃ, એકદેશાશ્ચ લોહિતશાલ્યાદયઃ; તે તુ ‘તદ્યથા લોહિતશાલયઃ’ ઇત્યાદિના વક્ષ્યન્તે||૩૫||

અર્થાભેદાદિતિ અભ્યવહ્રિયમાણત્વાર્થાભેદાત્| દ્વિયોનિરિતિ દ્વિપ્રભવઃ| હિતરૂપોઽહિતરૂપો વોદર્કો હિતાહિતોદર્કઃ, સ એવ વિશેષઃ; ઉદર્ક ઉત્તરકાલીનં ફલમ્| ગુરુલાઘવાદયો યુગ્માઃ પરસ્પરવિરોધિનો જ્ઞેયાઃ; અનુગમાદિતિ અનુગતત્વાત્| આત્રેયભદ્રકાપ્યીયે (સૂ. ૨૬) વક્ષ્યમાણાઃ પરત્વાદયો ગુણા ન તથાઽત્રોપકારકા ઇતિ નેહોચ્યન્તે| યે તુ તત્ર સંયોગકરણે આહારવિધૌ ભૂર્યુપયોગિની, તે બહુવિધત્વેન ત્વપરિસઙ્ખ્યેયવિકલ્પહેતુત્વેનૈવ નિવેશિતે| પરિમાણં તુ માત્રા, સા ચેહાનુદાહરણીયત્વેન પ્રતિજ્ઞાતા ‘માત્રાદીન્ ભાવાનનુદાહરન્તઃ’ ઇતિ વચનેન| દ્રવ્યસંયોગકરણબાહુલ્યાદિતિ દ્રવ્યં શૂકધાન્યાદિકં, સંયોગ આહારદ્રવ્યાણાં મેલકઃ, કરણં સંસ્કારઃ||૩૬||

વિકારાવયવા ઇતિ વિકારૈકદેશાઃ| ભૂયિષ્ઠકલ્પાનામિતિ કિઞ્ચિન્ન્યૂનબહૂનાં , કલ્પશબ્દો હ્યયમીષદસમાપ્ત્યર્થઃ , યથારાજકલ્પ ઇતિ| એતેન પ્રાયશો બહૂનાં યે હિતા અહિતાશ્ચ ત ઉચ્યન્ત ઇત્યર્થઃ| અન્યે તુ ભૂયિષ્ઠકલ્પાનામિતિ સમાનધાતુપ્રકૃતીનામિતિ બ્રુવતે| પ્રકૃત્યેતિ ન સંયોગકરણાદિના, કિન્તુ સ્વભાવેન||૩૭||

લોહિતશાલી રક્તશાલિઃ| શૂકધાન્યાનામિત્યાદૌ નિર્ધારણે ષષ્ઠી| પથ્યતમત્વ ઇતિ તમપ્પ્રયોગઃ સજાતીયેભ્યઃ પ્રકૃષ્ટત્વેન શ્રેષ્ઠતમા ઇતિ, યથા- શ્રેષ્ઠતમ ઇતિ પ્રશસ્યઃ; કિંવા તમપ્ગ્રહણં સ્વાર્થિકં, યથા- “યુધિષ્ઠિરઃ શ્રેષ્ઠતમઃ કુરૂણામ્” ઇતિ, તથા ‘અન્યતમં જિહ્વાવૈષયિકમ્’ (સૂ. ૨૬) ઇતિ| યદ્યપિ કાકમાચી ત્રિદોષઘ્ની રસાયની ચ, તથાઽપીહ જીવન્તી સ્વસ્થહિતત્વપ્રકર્ષાદુચ્યતે, સ્વસ્થહિતત્વપ્રકર્ષશ્ચેહ વચનાદેવ લભ્યતે| એવમન્યત્રાપિ વ્યાખ્યેયમ્| કાકમાચ્યાં ત્વયં વિશેષઃ- યત્- કાકમાચી પર્યુષિતા મરણાય| યદ્યપિ ગોધારોહિતૌ કફપિત્તવર્ધનૌ, વચનં હિ- “ભૂશયા વારિજાતાશ્ચ કફપિત્તવિવર્ધનાઃ” ઇતિ, તથાઽપીહ સજાતીયેષુ પથ્યત્વપ્રકર્ષેણેહોચ્યેતે; તથા કિઞ્ચિદ્દોષકરસ્યાપિ ઋતુભેદેન પથ્યત્વં ભવત્યેવ; કિઞ્ચિત્ સ્વસ્થહિતત્વં દ્રવ્યસ્ય પૃથગેવ ગુણઃ ન દોષકર્તૃત્વં દોષહરત્વં વાઽપેક્ષતે; યદુક્તં- “કિઞ્ચિદ્દોષપ્રશમનં કિઞ્ચિદ્ધાતુપ્રદૂષણમ્| સ્વસ્થવૃત્તૌ મતં કિઞ્ચિદ્દ્રવ્યં ત્રિવિધમુચ્યતે” (સૂ. ૧) ઇતિ| ચુલ્લુકી ‘સુગૃહ’ ઇતિ ખ્યાતઃ| પાકહંસઃ શ્વેતહંસઃ||૩૮||

પ્રકૃષ્ટતમા ઇતિ તમપ્પ્રયોગઃ પૂર્વવત્ સ્વાર્થિકઃ| યદ્યપ્યપથ્યતમ ઇતિ તમપ્પ્રયોગેણૈવ પ્રકૃષ્ટત્વં પ્રતિપાદિતં, તથાઽપ્યપથ્યતમાનાં બહૂનાં મધ્યે પ્રકર્ષખ્યાપનાર્થં પ્રકૃષ્ટતમ ઇતિ પદમ્| વર્ષાસુ નાદેયં વર્ષાનાદેયમ્| ઊષરદેશભવમૂષરમ્| કાણકપોત ઇત્યત્ર કાણશબ્દોઽલ્પવચનઃ; યથા- કાણો મેઘ ઇતિ| ચિલિચિમો મહાશકલી મત્સ્યો રોહિતભેદઃ, અત્રૈવ હ્યગ્રે રોહિતભેદમેવ ચિલિચિમં વક્ષ્યતિ| કાકમદ્ગુઃ પાનીયકાકિકા| ચટકઃ પ્રસિદ્ધઃ| હિતાહિતાવયવ ઇત્યાદિ| અત્રાદૌ ‘ઇતિ’ શબ્દોઽધ્યાહાર્યઃ, તેન ઇતિ હિતાહિતાવયવ આહારવિકારાણાં વ્યાખ્યાતો ભવતીતિ પૂર્વેણૈવ યોજનીયમ્||૩૯||

અતો ભૂય ઇતિ અત ઇતિ હેતૌ, યસ્માદ્ધિતાહિતાદ્યુક્તં ન તુ તેષાં કર્મેત્યર્થઃ| ભૂયઃ શબ્દઃ પુનરર્થે, કર્મેતિ કાર્યમ્; તેન, અતો ભૂય આહારવિકારાણાં કર્મ| યથા- ‘અન્નં વૃત્તિકરાણામ્’, ‘ઉદકમાશ્વાસકરાણામ્’ ઇત્યાદિ; તથૌષધાનાં ચ કર્મ, યથા- ‘ત્રિવૃત્ સુખવિરેચનાનામ્’ ઇત્યાદિ વક્ષ્યામઃ| પ્રાધાન્યત ઇત્યનેન ન સર્વેષામાહારવિકારાણામૌષધાનાં ચ કર્માભિધાનં , કિન્તુ યથાપ્રધાનમિતિ દર્શયતિ| સાનુબન્ધાનીતિ સપ્રયોજનાનિ, યથા- અજીર્ણમુદ્ધાર્યાણામિત્યાદિ; અજીર્ણજ્વરાદિકર્મકથનં હિ ચિકિત્સોપયોગિ વ્યક્તમેવ| દ્રવ્યાણીતિ મહાભૂતાનિ, યથા- જલં સ્તમ્ભનાનાં, વાયુઃ પ્રાણસઞ્જ્ઞાપ્રદાનહેતૂનામ્, ઇત્યાદિ| દ્રવ્યાણીત્યુપલક્ષણં; તચ્ચ સાનુબન્ધાનીત્યસ્ય વિશેષણં, તેનાદ્રવ્યમપિ સાનુબન્ધમુચ્યતે; યથા- ‘શાસ્ત્રસહિતસ્તર્કઃ સાધનાનામ્’ ઇત્યાદિ| કિંવા, હિતાહિતાવયવમિતિ કર્મવિશેષણં; તેન, હિતાહિતૈકદેશરૂપં કર્માહારવિકારણામિતિ ભવતિ; તત્ર હિતં કર્મ ‘અન્નં વૃત્તિકરાણામ્’ ઇત્યાદિ, અહિતં કર્મ ‘આવિકં સર્પિરહૃદ્યાનામ્’ ઇત્યાદિ| ઔષધાનાં કર્મ ‘ત્રિવૃત્ સુખવિરેચનાનામ્’ ઇત્યાદિ વ્યાખ્યાનં પૂર્વવદેવ| વૃત્તિકરાણામિતિ શરીરસ્થિતિકરાણામ્ | અન્નદ્રવ્યરુચિકરાણામિતિ લવણમન્નેન સંયુક્તં સદન્ને રુચિં કરોતીત્યર્થઃ| અમ્લં હૃદ્યાનામિતિ રુચ્યાનામ્, અમ્લં તુ સ્વયમેવ રોચતે| મધુ શ્લેષ્મપિત્તપ્રશમનાનામિતિ દ્રવદ્રવ્યેષુ, દુરાલભા ત્વૌષધદ્રવ્યેષુ; તેન દુરાલભાયા મધુનશ્ચ શ્લેષ્મપિત્તપ્રશમનશ્રેષ્ઠત્વાવધારણં ન વિરોધિ| બસ્તિરિતિ અવિશેષાદાસ્થાપનાનુવાસને| અવિક્ષીરં પિત્તશ્લેષ્મજનનાનામિતિ પેયેષુ મધ્યે, માષાઃ પિત્તશ્લેષ્મજનનાનામિતિ ભોજ્યેષુ, શષ્કુલ્યઃ પિત્તશ્લેષ્મજનનાનામિતિ ભક્ષ્યેષુ મધ્યે; કિંવા, ત્રયમપ્યેતત્ પિત્તશ્લેષ્મજનનં પ્રતિ સમાનમિતિ ત્રિતયમપ્યુચ્યતે; એવમન્યત્રાપિ તુલ્યશ્રેષ્ઠતાભિધાનં તજ્જાતીયશ્રેષ્ઠતાભિપ્રાયેણ તથા તુલ્યત્વેન ચ જ્ઞેયમ્| મન્દકમિતિ મન્દજાતમ્| ઉદ્દાલકો વનકોદ્રવઃ| ગુદશોથઃ અર્શઃ| ગન્ધપ્રિયઙ્ગુઃ પ્રિયઙ્ગુરેવ| ક્રવ્યં માંસમત્તીતિ ક્રવ્યાદ્ વ્યાઘ્રાદિઃ| સમઘૃત ઇત્યત્ર સમશબ્દઃ સહાર્થઃ| ઉદ્વેપનમિતિ વેપનમ્| ઉદકમાશ્વાસનસ્તમ્ભનાનામિતિ વક્તવ્યે, યત્ પૃથક્ ‘ઉદકમાશ્વાસકરાણાં’, તથા ‘જલં સ્તમ્ભનાનાં’ ઇતિ કરોતિ, તેન કર્મદ્વયેઽપિ જલસ્યાનન્યસાધારણતાં દર્શયતિ; મિલિત્વા ગુણપાઠે હ્યુભયકર્મકર્તૃષ્વેવ પ્રાધાન્યં સ્યાત્; એવમન્યત્રાપ્યનેકકર્મકર્તૃત્વે યસ્ય પ્રાધાન્યમુક્તં પિપ્પલીમૂલાદૌ, તત્ર તથાભૂતાનેકકર્મકર્તૃત્વેષ્વેવ પ્રાધાન્યં જ્ઞેયં, ન પૃથક્કર્મણિ| લામજ્જકોશીરમુશીરદ્વયં સગન્ધમગન્ધં ચ ગૃહ્યતે| એકાશનભોજનમિતિ એકકાલભોજનમ્; અનેનૈકાશનસ્ય સુખપરિણામતામાત્રમુચ્યતે, ન દ્વિતીયાન્નપ્રતિષેધઃ ક્રિયતે; એતેન દ્વિર્ભોજનેઽપ્યવ્યાહતાગ્નિતાનિદ્રાદયઃ સુખપરિણામકારણત્વેન જ્ઞેયાઃ| શોષદ્વારાણામિતિ શોષકારણાનામ્| પરાઘાતનં વધસ્થાનં, વધ્યમાનપ્રાણિદર્શનાદ્ધિ ઘૃણયા નાન્ને શ્રદ્ધા સ્યાત્| ‘યથાઽશિતં’ ઇતિ કેચિત્ પઠન્તિ, તન્નાતિસાધુ| પ્રમિતાશનમ્ અતીતકાલભોજનં, સ્તોકભોજનં વા| વિષમાશનં પ્રકૃતિકરણાદિવિષમાશનમ્| નિન્દિતવ્યાધિઃ શ્વિત્રકુષ્ઠાદિઃ| અલક્ષ્મીમુખાનામ્ અલક્ષ્મીકારણાનામ્| મિથ્યાયોગઃ સમ્યગ્યોગાદન્યસ્ત્રિવિધો યોગઃ| સઙ્કલ્પઃ સ્ત્રીસઙ્ગસઙ્કલ્પઃ| જ્વરો રોગાણામિતિ રુજાકર્તૄણામ્| અનુષઙ્ગી પુનર્ભાવી| તન્ત્રાણામિતિ કર્મણામ્| સોમ ઓષધિરાજઃ પઞ્ચદશપર્વા| વાર્તલક્ષણાનામિતિ આરોગ્યલક્ષણાનામ્| જ્ઞાનમિતિ ઔષધાદિવિજ્ઞાનમ્| સાધનાનામિતિ જ્ઞાનસાધનાનામ્| સમ્પ્રતિપત્તિઃ યથાકર્તવ્યતાનુષ્ઠાનમ્ | તૃપ્તિરાહારગુણાનામિત્યત્ર ગુણશબ્દઃ પ્રશસ્તધર્મવચનઃ| એકરસાભ્યાસઃ કર્શનાનામિતિ અપવાદં વર્જયિત્વા, તેન ઘૃતાભ્યાસો રસાયનાનામિતિ ન વિરુધ્યતે| અમૃતાનામિતિ જીવિતપ્રધા(દા)નહેતૂનામ્| સર્વસન્ન્યાસઃ સર્વક્રિયાત્યાગઃ , સ હિ પરમસુખમોક્ષહેતુઃ શારીરે વક્તવ્યઃ||૪૦||

અગ્ર્યાણામિત્યાદૌ અગ્ર્યશબ્દઃ શ્રેષ્ઠવચનઃ| અલમિતિ સમર્થમ્| અત્ર જ્વરપ્રમેહાદયોઽપિ સ્વરૂપેણાતિપીડાકરત્વાનુષઙ્ગિકત્વાદિના જ્ઞાતાઃ સન્તશ્ચિકિત્સાયામુપયુક્તા ભવન્તિ, અતો જ્વરાદિજ્ઞાનમપિ વિકારાણાં વિઘાતાય સમર્થં ભવતિ | અગ્ર્યાણાં ચ વિકારશમકત્વાભિધાનં પ્રાધાન્યાદુચ્યતે, સ્તુત્યર્થં વા; તેન યદુચ્યતે- એત એવ ચેદગ્ર્યાધિકારે વિહિતા વિકારાઞ્છમયન્તિ, તત્ કિમપરચિકિત્સાભિધાનેનેતિ; તન્નિરસ્તં ભવતિ| વિકારવિઘાતશ્ચેહોત્પન્નાનામૌષધોપયોગેન, તથાઽનુત્પન્નાનાં સ્વાસ્થ્યપરિપાલનેન જ્ઞેયઃ||૪૧||

અગ્ર્યાધિકારોક્તં સઙ્ગ્રહેણ કથયતિ- સમાનેત્યાદિ| સમાનકારિણઃ તુલ્યકર્માણઃ| શ્રેષ્ઠસ્ય લક્ષણમિતિ પ્રશસ્તસ્ય લક્ષણં; લક્ષણં ત્વિહ પાઠ એવ, પાઠેન હિ શ્રૈષ્ઠ્યં લક્ષ્યતે જ્ઞાયત ઇત્યર્થઃ| જ્યાયસ્ત્વં બૃહત્ત્વં , તદપ્રશસ્તગુણબૃહત્ત્વં જ્ઞેયમ્; અત એવાહિતાધિકારકથને શ્રેષ્ઠતમશબ્દં ત્યક્ત્વા ‘અપથ્યતમત્વે પ્રકૃષ્ટતમા ભવન્તિ’ ઇત્યુક્તં, તેન શ્રેષ્ઠસ્ય લક્ષણમિતિ રક્તશાલ્યાદીનાં હિતાહારાણાં જ્ઞેયં, જ્યાયસ્ત્વં ચાહિતાહારાણાં યવકાદીનામપથ્યતમત્વે પ્રકર્ષશાલિત્વમ્| કાર્યકર્તૃત્વે વરત્વં ચેતિ કર્મણિ ચોત્કૃષ્ટત્વં, તચ્ચ ‘અન્નં વૃત્તિકરાણામ્’ ઇત્યાદિનોક્તં જ્ઞેયમ્| વાતપિત્તકફાનાં ચેત્યાદૌ ‘બસ્તિર્વાતહરાણાં’, ‘વિરેચનં પિત્તહરાણાં’, ‘વમનં શ્લેષ્મહરાણામ્’, ‘આસ્થાપનં વાતહરણામ્’ ઇત્યાદિ જ્ઞેયમ્| યદ્વ્યાધિહરમિતિ ‘ખદિરઃ કુષ્ઠહરાણાં’, ‘પુષ્કરમૂલં હિક્કાશ્વાસકાસપાર્શ્વશૂલાનાહહરાણામ્’ ઇત્યાદિ જ્ઞેયમ્| કિંવા ‘અવરત્વમ્’ ઇતિ પાઠઃ; તદા અવરત્વમ્ અન્યથા અનભિપ્રેતકર્તૃત્વં, તચ્ચ ‘રજસ્વલાગમનમલક્ષ્મીમુખાનામ્’ ઇત્યાદિ જ્ઞેયમ્| શ્રેષ્ઠત્વજ્યાયસ્ત્વાભ્યાં પ્રશસ્તાપ્રશસ્તકર્મણામપિ ગ્રહણં વ્યાખ્યેયમ્||૪૨-૪૪||

સમ્પ્રત્યુક્તસ્ય પથ્યસ્ય હિતાપરનામ્નો લક્ષણમાહ- પથ્યમિત્યાદિ| પથઃ શરીરમાર્ગાત્ સ્રોતોરૂપાદનપેતમ્; અપેતમ્ અપકારકમ્, અનપેતમ્ અનપકારકમિત્યર્થઃ| પથોગ્રહણેન પથોવાહ્યા દોષા ધાતવશ્ચ, તથા પથોનિર્વર્તકા ધાતવો ગૃહ્યન્તે; તેન કૃત્સ્નમેવ શરીરં ગૃહીતં ભવતિ, તતશ્ચ શરીરાનુપઘાતિ પથ્યમિતિ ભવતિ| કિંવા, સ્વસ્થસ્વાસ્થ્યરક્ષણમાતુરવ્યાધિપરિમોક્ષશ્ચેતિ પન્થાઃ, તસ્માદનપેતં પથ્યમ્| એવમપિ મનોઽનુપઘાતિત્વં ન લભ્યત ઇત્યાહ- યચ્ચોક્તં મનસઃ પ્રિયમિતિ| મનસોઽતિપ્રીત્યાઽભિલષિતં, તેન મનસો હિતમિતિ પ્રિયાર્થઃ; તેન પ્રશમજ્ઞાનાતીક્ષ્ણત્વાદયો ગૃહ્યન્તે| એતેન, ‘મનઃશરીરાનુપઘાતિ પથ્યં’ ઇતિ પથ્યલક્ષણમનપવાદમુક્તં ભવતિ| અન્યે તુ પથ્યલક્ષણદ્વયમેતત્ પઠન્તિ, વદન્તિ ચ- “યદ્યેકં લક્ષણં સ્યાત્તદા જ્વરાદિષુ તિક્તં ભેષજં મનસોઽપ્રિયત્વેન ન પથ્યં સ્યાત્; એતચ્ચાનુમતમેવ , યદ્ જ્વરે તિક્તપ્રયોગસ્ય તદાત્વે ન મનસોઽનુકૂલત્વં, ન ચૈતાવતા શરીરં પ્રત્યપથ્યત્વં ભવતિ”, અતો યન્માત્રં મનોઽનુકૂલત્વં માનસવિકારાકર્તૃત્વાત્ તદ્વ્યપદેશ્યમેવ; કિંવા તાવન્માત્રમનોઽનનુકૂલત્વં માનસવિકારાકર્તૃત્વાદવ્યપદેશ્યમેવ| તદેતદપથ્યત્વં કિમાહારાચારાણાં નિયતમસ્તિ નેત્યાહ- યચ્ચેત્યાદિ| નિયતં નિશ્ચિતમિદમપ્રિયમેવ સર્વદેદમપથ્યમેવ સર્વદેત્યેવંરૂપં કિઞ્ચિન્નાસ્તીત્યર્થઃ| કુતો નાસ્તીત્યાહ- માત્રેત્યાદિ| ગુણાન્તરશબ્દો માત્રાદિભિઃ સમ્બધ્યતે| તત્તદિતિ માત્રાદિગુણાન્તરમ્| તે તે ઇતિ હિતાહિતાહારાચારાઃ| તથા તથેતિ હિતોક્તા અપિ હિતાશ્ચાહિતાશ્ચ, તથા અહિતોક્તાશ્ચાહિતા હિતાશ્ચ| એવં પ્રિયમપિ મધુરાદ્યપ્રિયં, તિક્તાદ્યપ્રિયમપિ પ્રિયમ્| અત્રોદાહરણં યથા- પથ્યં તાવદ્ઘૃતં; તદતિમાત્રમપથ્યં ભવતિ, કાલે ચ વસન્તેઽપથ્યં, સંસ્કારેણ ચ વિરુદ્ધદ્રવ્યસંસ્કૃતમપથ્યં, ભૂમૌ ચાનૂપાયામપથ્યમ્, એવં દેહેઽતિસ્થૂલે દોષે ચ કફેઽપથ્યમ્| અપથ્યમપિ વિષં માત્રાદિના હિતં ભવતિ, યથા રસાયને- “વિષસ્ય તિલં દદ્યાત્” (ચિ.અ.૧) ઇત્યાદિ| એવમન્યદપ્યૂહ્યમ્| યસ્માદેવમેકાન્તમપથ્યત્વમનિશ્ચિતં, પ્રાયોવાદપથ્યતા તુ નિશ્ચિતા; તસ્માત્ સ્વભાવો નિર્દિષ્ટ ઇતિ પથ્યાનાં રક્તશાલ્યાદીનામપથ્યાનાં ચ યવકાદીનામિત્યર્થઃ; સ્વભાવઃ પ્રકૃત્યા પથ્યતા અપથ્યતા ચ| તથા માત્રાદિરાશ્રય ઇતિ નિર્દિષ્ટ ઇતિ સમ્બન્ધઃ| માત્રાદિઃ માત્રાકાલક્રિયાદિઃ| આશ્રય ઇતિ પથ્યત્વાપથ્યત્વયોઃ| માત્રાદીન્યાશ્રિત્ય ભાવાનાં પથ્યત્વાપથ્યત્વં ચ પારમાર્થિકં ભવતીત્યર્થઃ| ઉભયમિતિ સ્વભાવં માત્રાદિં ચ||૪૫-૪૭||

ઇદાનીમગ્ર્યાધિકારાદાસવેષ્વનન્તેષુ ય આસવા અગ્ર્યાસ્ત ઉચ્યન્તે| ધાન્યાદીન્યેકત્વેન પઠિત્વા પૃથક્ શર્કરાં પઠતિ, ધાન્યાદીનામવાન્તરજાતિમત્વાત્; શર્કરાયાસ્ત્વવાન્તરજાતિર્નાસ્તિ, યા તુ યાસશર્કરા સા નાસવકારણતયા શ્રૂયતે, મધુશર્કરા તુ મધ્વન્તર્નિવિષ્ટૈવ| મધુ તુ નાસવયોનિતયા પૃથક્પઠિતં, યેન તત્કૃતસ્યાસવસ્ય ધાન્યસમ્બન્ધાદ્ધાન્યાસવેનૈવ ગ્રહણમ્ | એવં ગૌડાસવાદિષ્વપિ બોદ્ધવ્યમ્| દ્રવ્યં ચ સંયોગશ્ચ કરણં ચ દ્રવ્યસંયોગકરણં, તતોઽપરિસઙ્ખ્યેયાઃ સ્યુઃ| સૌવીરં નિસ્તુષયવકૃતં, મૈરેયં સુરાકૃતા સુરા, મેદકઃ શ્વેતસુરા જગલાખ્યા, ધાન્યામ્બુ કાઞ્જિકમ્| તૃણશૂન્યં કેતકી, મૃગલિણ્ડિકા વિભીતકં, કુવલમિતિ સ્થૂલબદરી, કર્કન્ધુઃ શૃગાલબદરી| કદરઃ શ્વેતખદિરઃ, અશ્વકર્ણઃ શાલભેદઃ, અરિમેદો વિટ્ખદિરઃ, કિણિહી અપામાર્ગઃ, શુક્તિઃ બદરી| પદ્મં સરક્તમષ્ટદલપદ્મં, નલિનં શ્વેતમષ્ટદલપદ્મં, પુણ્ડરીકં શ્વેતશતપત્રપદ્મં, શતપત્રં ત્વરુણમ્| ઇક્ષુશબ્દપ્રાપ્તસ્યાપિ પુણ્ડ્રકસ્ય પુનરભિધાનમાસવં પ્રતિ તસ્ય પ્રાધાન્યખ્યાપનાર્થમ્| ક્રમુકં ગુવાકમ્| તિલ્વકઃ શાબરલોધ્રઃ| આસુતત્વાદિતિ સન્ધાનરૂપત્વાત્| દ્રવ્યસંયોગવિભાગ ઇત્યાદૌ ‘એષામ્’ ઇતિ પદેન પ્રત્યેકં ધાન્યાદિદ્રવ્યકૃતા આસવા ઉક્તાઃ| તેષાં ચ વિભાગોઽનુપપન્ન એકરૂપત્વાદિતિ ચેત્? તન્ન, તેષામપિ સજાતીયદ્રવ્યવિભાગસ્ય વિદ્યમાનત્વાત્| કિઞ્ચ સંસ્કારકદ્રવ્યવિભાગસ્યાપિ તત્ર શક્યત્વાત્; નહ્યેકેનૈવ દ્રવ્યેણ સુરાદયઃ ક્રિયન્તે, પ્રાધાન્યાત્તુ ધાન્યાદયોઽભિધીયન્તે| સંસ્કારશ્ચ બહુવિધવિકલ્પ ઇતિ યોજના| સંયોગસંસ્કારકરણપ્રયોજનમાહ- યથાસ્વમિત્યાદિ| યથાસ્વમિતિ યદ્યુજ્યતે; દેશો ભસ્મરાશિધાન્યરાશ્યાદિઃ સન્ધાનેષુ વક્ષ્યમાણઃ, કાલસ્તુ પક્ષમાસાદિસ્થાપનં, માત્રા સન્ધાનદ્રવ્યમાત્રા| આદિગ્રહણાદ્દ્રવ્યસ્વભાવેતિકર્તવ્યતાસઙ્ગ્રહણમ્| તત્તત્કાર્યમિતિ દેશકાલશરીરદોષાદિભિન્નં હિતત્વમ્||૪૯||

મનઃશરીરેત્યાદિના ગુણકથનં યુક્ત્યા પીતસ્યાસવસ્ય જ્ઞેયમ્||૫૦||

ઇતિ શ્રીચક્રપાણિદત્તવિરચિતાયાં ચરકતાત્પર્યવ્યાખ્યાયામાયુર્વેદદીપિકાખ્યાયાં સૂત્રસ્થાનેઽન્નપાનચતુષ્કે યજ્જઃપુરીષીયો નામ પઞ્ચવિંશોઽધ્યાયઃ||૨૫||