೧೯. ಅಷ್ಟೋದರೀಯೋಽಧ್ಯಾಯಃ

ಪೂರ್ವಾಧ್ಯಾಯೇ ಪ್ರೋಕ್ತಂ “ವ್ಯವಸ್ಥಾಕರಣಂ ತೇಷಾಂ ಯಥಾಸ್ಥೂಲೇಷು ಸಙ್ಗ್ರಹಃ” (ಸೂ. ೧೮) ಇತಿ, ತದನು ಜಿಜ್ಞಾಸಾಯಾಮಷ್ಟಾವುದರಾಣೀತ್ಯಾದಿಂ ಯಥಾಸ್ಥೂಲಂ ಸಙ್ಗ್ರಹೋಽಭಿಧೀಯತೇ| ಅಷ್ಟೋದರೀಯ ಇತಿ ಚಾರ್ಥಪರಾ ಸಞ್ಜ್ಞಾ||೧-೨||

ಉದರಾಭಿಧಾನಮಾದೌ ಪೂರ್ವಾಧ್ಯಾಯೋಕ್ತಶೋಥಸಾಮಾನ್ಯಾತ್; ಉದಾರಾಣ್ಯುತ್ಸೇಧಸಾಮಾನ್ಯಾಚ್ಛೋಥಪ್ರಭೇದಾ ಏವ||೩||

ಇಹೈಕಾದಿ ಸಙ್ಖ್ಯಾಪರಿತ್ಯಾಗಾದಷ್ಟಸಙ್ಖ್ಯಾಗ್ರಹಣಮಾದೌ ಕೃತಮ್, ಅಷ್ಟಸಙ್ಖ್ಯಾಯಾ ಬಹುತ್ವೇನ ಪ್ರಾಧಾನ್ಯಾತ್; ವಿಂಶತಿಸಙ್ಖ್ಯಮೇಹಾದೀನಾಮೂನವಿಂಶತ್ಯಾದ್ಯಧಃಸಙ್ಖ್ಯಾನುಪೂರ್ವೀಪ್ರಾಪ್ತ್ಯಭಾವಾನ್ನ ಕೃತಃ ಪ್ರಥಮಂ ನಿವೇಶಃ| ಯದ್ಯಪಿ ಚಿಕಿತ್ಸಿತೇಽಷ್ಟಾದಶ ಕುಷ್ಠಾನಿ, ತಥಾಽಪೀಹ ಮಹಾಕುಷ್ಠಾಭಿಪ್ರಾಯೇಣ ಸಪ್ತೋಚ್ಯನ್ತೇ| ಷಡುದಾವರ್ತಾ ಇತ್ಯತ್ರ ನವೇಗಾನ್ಧಾರಣೀಯೋಕ್ತನ್ಯಾಯೇನೋಚ್ಚಾರಾದಿನಿರೋಧಜಾದಯ ಉದಾವರ್ತಾ ಇಹೋಚ್ಯನ್ತೇ| ಗುಲ್ಮೈರ್ವ್ಯಾಖ್ಯಾತಾ ಇತಿ ಯಥಾ ಗುಲ್ಮಭೇದಾಸ್ತಥಾ ಪ್ಲೀಹದೋಷಾಃ| ಪಞ್ಚ ತೃಷ್ಣೇತಿ ಸಮ್ಭೋಜನಸ್ನೇಹಾದಿಜನಿತಾನಾಮಪಿ ವಾತಾದಿಜಾಸ್ವೇವಾವರೋಧಾತ್| ಸ್ಥಾನಮಿವ ಸ್ಥಾನಂ ಕಾರಣಂ; ತೇನ, ಅನಶನಸ್ಥಾನಾನ್ಯರೋಚಕಾನಿ; ಅನೇನ ಕಾರಣೇನ ಕಾರ್ಯಾಣ್ಯರೋಚಕಾನಿ ಲಕ್ಷ್ಯನ್ತೇ ; ತೇನ ರೋಗಸಙ್ಗ್ರಹೇ ಕಾರಣಾಭಿಧಾನಮನ್ಯಾಯ್ಯಮಿತಿ ನ ಭವತಿ| ಪೂರ್ವೋದ್ದೇಶಮಭಿಸಮಸ್ಯೇತಿ ಕಿಯನ್ತಃಶಿರಸೀಯೇ ವಿಸ್ತರೋಕ್ತಾನ್ ಸಙ್ಕ್ಷಿಪ್ಯ; ಕಿಂವಾ ಕಿಯನ್ತಃಶಿರಸೀಯ ಏವ “ಅರ್ಧಾವಭೇದಕೋ ವಾ ಸ್ಯಾತ್” (ಸೂ. ೧೭) ಇತ್ಯಾದ್ಯುದ್ದಿಷ್ಟಾನಭಿಸಮಸ್ಯ ಪರಿತ್ಯಜ್ಯ ಶಿರಸ್ಯೇವ ರುಜಾರೂಪಾ ಯೇ ಪಞ್ಚ ತ ಉಚ್ಯನ್ತೇ| ‘ಸಾಹಸಂ ಸನ್ಧಾರಣಂ ಕ್ಷಯೋ ವಿಷಮಾಶನಮ್’ ಇತಿ ಪಾಠೇ ಕಾರಣೇನ ಕಾರ್ಯಂ ಚತುರ್ವಿಧಃ ಶೋಷ ಉಚ್ಯತೇ| ದ್ವೌ ಜ್ವರಾವಿತ್ಯಾದೌ ಶೀತಸಮುತ್ಥತ್ವೇನೈವೋಷ್ಣಾಭಿಪ್ರಾಯತಾ ಲಬ್ಧಾ, ಯತೋ ನಿದಾನವಿಪರೀತಮಿಚ್ಛತಿ ಜ್ವರೀ; ತದಿಹೋಷ್ಣಾಭಿಪ್ರಾಯತಾವಿಶೇಷಣಂ ಶೀತರ್ತುಸಮುತ್ಥತ್ವೇನ ಪೈತ್ತಿಕಸ್ಯಾಪಿ ಜ್ವರಸ್ಯ ಶೀತಸಮುತ್ಥತ್ವನಿರಾಸಾರ್ಥಮ್; ಏವಂ ಶೀತಾಭಿಪ್ರಾಯೇಽಪಿ ವಾಚ್ಯಮ್| ದ್ವಿವಿಧಮಾಮಮಿತಿ ಆಮವಿಷಸ್ಯ ತ್ರಿವಿಧಕುಕ್ಷೀಯೇ ವಕ್ಷ್ಯಮಾಣಸ್ಯಾಲಸಕ ಏವಾನ್ತರ್ಭಾವಾತ್; ಅನ್ಯೇ ತ್ವಾಮವಿಷಸ್ಯ ವಿಷತ್ವೇನಾನ್ಯವಿಷತನ್ತ್ರವಿಷಯತ್ವಾದಿಹಾಗ್ರಹಣಮಿತಿ ಬ್ರುವತೇ| ಅತತ್ತ್ವಾಭಿನಿವೇಶೋ ಮಾನಸೋ ವಿಕಾರಃ, ಸ ಚ ಸರ್ವಸಂಸಾರಿದುಃಖಹೇತುತಯಾ ಗದ ಇತ್ಯುಚ್ಯತೇ| ಕ್ರಿಮೀಣಾಂ ಸಞ್ಜ್ಞಾ ಪ್ರಾಯೋ ರೂಢಾ ಜ್ಞಾತವ್ಯಾ| ಪಿಪೀಲಿಕಾ ಲಿಖ್ಯಾಃ| ದೋಷಸ್ಯ ದೂಷ್ಯೇಣ ರಕ್ತಾದಿನಾ ಸಂಸರ್ಗೋ ದೋಷದೂಷ್ಯಸಂಸರ್ಗಃ, ಪ್ರಕೃತಿಃ ಕಾರಣಮ್; ತತ್ರ ದೋಷದೂಷ್ಯಸಂಸರ್ಗನಿರ್ದೇಶೇನ ರಕ್ತಯೋನ್ಯಾದಯಃ, ಪ್ರಕೃತಿನಿರ್ದೇಶೇನ ಪ್ರಾಕ್ಚರಣಾದಯೋ ಯೋನಿವ್ಯಾಪತ್ತಿಚಿಕಿತ್ಸಿತಂ ವೀಕ್ಷ್ಯ ವ್ಯಾಕರ್ತವ್ಯಾಃ| ಅತ್ರ ಮದಾ ಏವ ಮದಾತ್ಯಯರೂಪತಾಂ ಯಾನ್ತೀತಿ ಕೃತ್ವಾ ಮದಾತ್ಯಯಾಃ ಪೃಥಙ್ನೋಕ್ತಾಃ| ಇಹ ಚೋಕ್ತಾನಾಂ ರೋಗಾಣಾಂ ಯದ್ಯಪಿ ಪ್ರಕಾರಾನ್ತರೇಣಾನ್ಯಥಾಽಪಿ ಸಙ್ಖ್ಯಾ ಭವತಿ; ತಥಾ ಹಿ- ಅಷ್ಟೌ ಜ್ವರಾಃ, ದ್ವಾವುನ್ಮಾದೌ ನಿಜಾಗನ್ತುಕಭೇದೇನೇತ್ಯಾದಿ, ತಥಾಽಪಿ ಪ್ರಧಾನವಿವಕ್ಷಯಾ ಏತ ಏವ ಭೇದಾ ಗೃಹೀತಾಃ; ಪ್ರಾಧಾನ್ಯಂ ಚ ಸ್ವಾಧಿಕಾರೇ ರೋಗಾಣಾಮನುಸರಣೀಯಮ್||೪||

ಸಮ್ಪ್ರತ್ಯಷ್ಟೋದರಾದೀನಾಂ ತಥಾ ವಕ್ಷ್ಯಮಾಣಾನಾಂ ಮಹಾರೋಗೇ ತಥಾಽನುಕ್ತಾನಾಮಿಹ ತನ್ತ್ರೇ ರೋಗಾಣಾಂ ನಿಜಾನಾಂ ವಾತಪಿತ್ತಶ್ಲೇಷ್ಮಾಣ ಏವ ವ್ಯಸ್ತಾಃ ಸಮಸ್ತಾ ವಾ ಕಾರಣಂ ಭವನ್ತೀತ್ಯೇತದ್ರೂಪಂ ರೋಗಾಣಾಂ ಚಿಕಿತ್ಸೋಪಯೋಗಿ ಸೂತ್ರಂ ದರ್ಶಯಿತುಮಾಹ- ಸರ್ವ ಇತ್ಯಾದಿ| ಸರ್ವ ಇತ್ಯುಕ್ತಾ ಅನುಕ್ತಾಶ್ಚ| ಯದ್ಯಪ್ಯಾಗನ್ತುಷ್ವಪಿ ದೋಷಸಮ್ಬನ್ಧೋ ನ ವ್ಯಭಿಚರತಿ, ತಥಾಽಪ್ಯಾಗನ್ತೌ ರೋಗೇ ದೋಷಾಪೇಕ್ಷಯಾ ನ ಚಿಕಿತ್ಸೇತ್ಯಾಗನ್ತುವ್ಯುದಾಸಾರ್ಥಂ ನಿಜಾ ಇತ್ಯುಕ್ತಮ್| ಸ್ವಶಬ್ದೇನಾಗನ್ತುಕೃತಂ ಧಾತುವೈಷಮ್ಯಂ ನಿರಾಕರೋತಿ| ನನು, ಯದಿ ವಾತಾದಿಜನ್ಯಾ ಏವ ಸರ್ವವಿಕಾರಾಸ್ತತ್ ಕಿಮರ್ಥಮನ್ಯಥಾಽಪ್ಯುದರಾದಯಃ ಪ್ಲೀಹಜತ್ವಾದಿಭಿರ್ನಿರ್ದಿಶ್ಯನ್ತ ಇತ್ಯಾಹ- ವಾತಪಿತ್ತೇತ್ಯಾದಿ| ಸ್ಥಾನಂ ರಸಾದಯೋ ಬಸ್ತ್ಯಾದಯಶ್ಚ, ಸಂಸ್ಥಾನಮ್ ಆಕೃತಿರ್ಲಕ್ಷಣಮಿತಿ ಯಾವತ್, ಪ್ರಕೃತಿಃ ಕಾರಣಮ್, ಏಷಾಂ ವಿಶೇಷಾನಭಿಸಮೀಕ್ಷ್ಯ ತಾಂಸ್ತಾನುಪದಿಶನ್ತೀತಿ ‘ಅಷ್ಟಾವುದರಾಣಿ’ ಇತ್ಯೇವಮ್ಮಾದ್ಯುಪದಿಶನ್ತಿ| ತದಾತ್ಮಕಾನಪೀತಿ ವಾತಾದಿಜನಿತಾನಪಿ| ತತ್ರ, ಸ್ಥಾನವಿಶೇಷಾದುಪದೇಶೋ ಯಥಾ- ಊರುಸ್ತಮ್ಭರಕ್ತಯೋನಿಕಾಮಲಾಪ್ರಭೃತಯಃ; ಸಂಸ್ಥಾನವಿಶೇಷಾತ್ ಪಿಡಕಾಗುಲ್ಮಪ್ರಭೃತಯಃ; ಪ್ರಕೃತಿವಿಶೇಷಾಚ್ಛ್ಲೇಷ್ಮಪ್ಲೀಹೋದರಪ್ರಭೃತಯಃ| ಅನ್ಯೇ ತು ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಯನ್ತಿ- ಯತಸ್ತಾನೇವೇತಿ ವಾತಾದಿಜಾನೇವೇತಿ ವ್ಯಪದಿಶನ್ತಿ; ತದಾತ್ಮಕಾನಪೀತಿ ಯಥೋಕ್ತಾಷ್ಟಾದಿಸಙ್ಖ್ಯಾಯುಕ್ತಾನಪಿ| ಯದ್ಯಪಿ ಪ್ಲೀಹಾದಿಕಾರಣಾನ್ತರೇಣ ಭಿನ್ನಾ ಅಪಿ ರೋಗಾಸ್ತಥಾಽಪಿ ವಾತಾದಿಸ್ಥಾನಜನ್ಯತ್ವೇನ ತಥಾ ವಾತಾದಿಲಕ್ಷಣಯುಕ್ತತ್ವೇನ ತಥಾ ವಾತಾದಿಕಾರಣಜಾತತ್ವೇನ ವಾತಾದಿಜಾ ಏವ ಸರ್ವವಿಕಾರಾ ಇತಿ ವಾಕ್ಯಾರ್ಥಃ||೫||

ಅಮುಮೇವಾರ್ಥಂ ಶ್ಲೋಕೇನಾಹ- ಸ್ವಧಾತ್ವಿತ್ಯಾದಿ| ಸ್ವಶಬ್ದೋಽಗ್ರೇ ವಕ್ಷ್ಯಮಾಣಶರೀರಾಪೇಕ್ಷಃ; ತೇನ ಶರೀರಧಾತುವೈಷಮ್ಯಂ ಗೃಹ್ಯತೇ, ಮಾನಸಂ ತು ಪ್ರತಿಕ್ಷಿಪ್ಯತೇ| ಧಾತವಶ್ಚ ನ ಸ್ವರೂಪೇಣ ರೋಗಕಾರಣಮಿತಿ ವೈಷಮ್ಯಪದಂ ಕೃತಮ್| ಆಗನ್ತವೋ ಹಿ ರೋಗಾ ಅಭಿಘಾತಜ್ವರಾದಯೋ ಧಾತುವೈಷಮ್ಯಜಾ ಭವನ್ತಿ, ಅತಸ್ತಹ್ಯುದಾಸಾರ್ಥಂ ನಿಮಿತ್ತಪದಮ್; ಆಗನ್ತುಷು ವೈಷಮ್ಯಂ ವಿದ್ಯಮಾನಮಪಿ ಕಾರಣತ್ವೇನ ನ ವ್ಯಪದಿಶ್ಯತೇ, ಅಪ್ರಧಾನತ್ವಾತ್; ಕಿನ್ತ್ವಾಗನ್ತುರೇವ ಲಗುಡಾದಿಪ್ರಹಾರಸ್ತತ್ರ ಚಿಕಿತ್ಸಾವಿಶೇಷಪ್ರಯೋಜಕಃ ಕಾರಣಂ, ನಿಜೇ ತು ವೈಷಮ್ಯಮೇವ ಚಿಕಿತ್ಸಾಪ್ರಯೋಜಕಮ್| ನಿಮಿತ್ತಜಾ ಇತಿ ಚ ಸ್ವಧಾತುವೈಷಮ್ಯಪದಸ್ಯ ಕರ್ಮಧಾರಯತ್ವೇನ, ಬಹುವ್ರೀಹಿಪಕ್ಷೇ ತ್ವನರ್ಥಕಮೇವ ಸ್ಯಾತ್| ವಿಕಾರಸಙ್ಘಾ ಇತಿ ‘ಅಷ್ಟಾವುದರಾಣಿ’ ಇತ್ಯಾದಯಃ| ಬಹುವಚನೇನೈವ ಬಹುತ್ವೇ ಲಬ್ಧೇ ಪುನಃ ‘ಬಹವಃ’ ಇತಿ ವಚನಂ ಬಹುವಚನಸ್ಯ ತ್ರಿತ್ವಮಾತ್ರೇಣೈವ ಚರಿತಾರ್ಥತ್ವನಿಷೇಧಾರ್ಥಮ್| ನ ತೇ ಪಿತ್ತಕಫಾನಿಲೇಭ್ಯಃ ಪೃಥಗಿತಿ ಪಿತ್ತಕಫಾನಿಲಾ ಏವ ತೇ ದೂಷ್ಯಾದಿವಿಶೇಷಭಾಜ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ಇಹ ಪಿತ್ತಮಾದೌ ಕೃತಂ ಛನ್ದೋಽನುರೋಧಾತ್; ಕಿಂವಾ ಪ್ರಾಧಾನ್ಯಾನಿಯಮಜ್ಞಾಪನಾರ್ಥಂ ಕೃತಮ್| ಅತ್ರ ಚ ಧಾತುವೈಷಮ್ಯಮಾತ್ರಂ ವಿಕಾರೋ ನೋಕ್ತಃ, ತಸ್ಯ ವಾತಾದಿವೈಷಮ್ಯರೂಪತ್ವೇನ ಸಿದ್ಧತ್ವಾದೇವ; ಯಸ್ತು ಧಾತುವೈಷಮ್ಯವಿಶೇಷೋ ಧಾತುವೈಷಮ್ಯಜಾತೋ ಜ್ವರಾದಿರೂಪಃ, ಸ ಇಹ ಶಿಷ್ಯಂ ಪ್ರತಿ ವಿಕೃತವಾತಾದ್ಯಭೇದೇನ ಪ್ರತಿಪಾದ್ಯತೇ| ತತ ಇತಿ ಪೂರ್ವೋಕ್ತವಿಕಾರಸಙ್ಘಾತ್| ವಿಶಿಷ್ಟಾ ಇತಿ ಪಿತ್ತಕಫಾನಿಲವ್ಯತಿರಿಕ್ತಾಃ||೬||

ಸಮ್ಪ್ರತಿ ಭಿನ್ನಯೋರ್ನಿಜಾಗನ್ತ್ವೋಃ ಸಮ್ಬನ್ಧಮಾಹ- ಆಗನ್ತುರಿತ್ಯಾದಿ| ನಿಜಂ ಪ್ರಥಮಸಮುತ್ಪನ್ನಂ ವಿಕಾರಮಾಗನ್ತುರ್ಭೂತಾದಿಜನ್ಯೋ ವಿಕಾರಃ ಅನ್ವೇತಿ ಅನುಗತೋ ಭವತಿ, ಯಥಾ- ದೋಷಜ ಏವ ಜ್ವರೇ ಉನ್ಮಾದೇ ವಾ ಪಶ್ಚಾದ್ಭೂತನಿವೇಶೋಽಪಿ ಭವತಿ; ತಥಾಽಽಗನ್ತುಮುತ್ಪನ್ನಮಭಿಘಾತಜಂ ಜ್ವರಂ ಭೂತಜಂ ಚೋನ್ಮಾದಂ ಪಶ್ಚಾದ್ಧೇತುಮಾಸಾದ್ಯ ನಿಜೋಽಪಿ ತತ್ರ ದೋಷಲಕ್ಷಣಲಕ್ಷಿತೋ ಗದೋ ಭವತಿ| ‘ಅಪಿ ಪ್ರವೃದ್ಧಃ’ ಇತಿ ವಚನೇನ ಆಗನ್ತ್ವವಸ್ಥಾಯಾಮಪಿ ನಿಜದೋಷೋ ವೃದ್ಧೋಽಸ್ತ್ಯೇವ, ಪರಂ ಪ್ರವೃದ್ಧೋಽಸೌ ನ ಭವತಿ ಸ್ವಲಕ್ಷಣಾಕರ್ತೃತ್ವೇನೇತಿ ದರ್ಶಯತಿ| ಅಪಿಶಬ್ದೇನ ನಿಜಸ್ಯ ನಿಜೇನ ತಥಾಽಗನ್ತೋರಪ್ಯಾಗನ್ತುನಾಽನುಬನ್ಧಃ ಸೂಚ್ಯತೇ| ಅತ್ರ ನಿಜಾಗನ್ತ್ವೋರನುಬನ್ಧೇ ಕಾರ್ಯಮಾಹತತ್ರೇತ್ಯಾದಿ| ಅನುಬನ್ಧಃ ಪಶ್ಚಾತ್ಕಾಲಜಾತಃ| ಪ್ರಕೃತಿಃ ಮೂಲಭೂತಃ| ಸಮ್ಯಗ್ಜ್ಞಾತ್ವೇತಿ ಬಲವತ್ತ್ವಾಬಲವತ್ತ್ವಾದಿನಾ; ಕಿಂವಾ, ಅನುಬನ್ಧಃ ಅಪ್ರಧಾನಃ; ಪ್ರಕೃತಿಃ ಅನುಬನ್ಧ್ಯಃ ಪ್ರಧಾನಮಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಯದುಕ್ತಂ- “ಸ್ವತನ್ತ್ರೋ ವ್ಯಕ್ತಲಿಙ್ಗೋ ಯಥೋಕ್ತಸಮುತ್ಥಾನಪ್ರಶಮೋ ಭವತ್ಯನುಬನ್ಧ್ಯಃ, ಅತೋ ವಿಪರೀತಸ್ತ್ವನುಬನ್ಧಃ” (ವಿ. ೬) ಇತಿ||೭||

ಇತಿ ಶ್ರೀಚಕ್ರಪಾಣಿದತ್ತವಿರಚಿತಾಯಾಂ ಚರಕತಾತ್ಪರ್ಯವ್ಯಾಖ್ಯಾಯಾಮಾಯುರ್ವೇದದೀಪಿಕಾಯಾಂ ಸೂತ್ರಸ್ಥಾನೇ ರೋಗಚತುಷ್ಕೇಽಷ್ಟೋದರೀಯೋ ನಾಮೋನವಿಂಶೋಽಧ್ಯಾಯಃ||೧೯||