૧૯. અષ્ટોદરીયોઽધ્યાયઃ

પૂર્વાધ્યાયે પ્રોક્તં “વ્યવસ્થાકરણં તેષાં યથાસ્થૂલેષુ સઙ્ગ્રહઃ” (સૂ. ૧૮) ઇતિ, તદનુ જિજ્ઞાસાયામષ્ટાવુદરાણીત્યાદિં યથાસ્થૂલં સઙ્ગ્રહોઽભિધીયતે| અષ્ટોદરીય ઇતિ ચાર્થપરા સઞ્જ્ઞા||૧-૨||

ઉદરાભિધાનમાદૌ પૂર્વાધ્યાયોક્તશોથસામાન્યાત્; ઉદારાણ્યુત્સેધસામાન્યાચ્છોથપ્રભેદા એવ||૩||

ઇહૈકાદિ સઙ્ખ્યાપરિત્યાગાદષ્ટસઙ્ખ્યાગ્રહણમાદૌ કૃતમ્, અષ્ટસઙ્ખ્યાયા બહુત્વેન પ્રાધાન્યાત્; વિંશતિસઙ્ખ્યમેહાદીનામૂનવિંશત્યાદ્યધઃસઙ્ખ્યાનુપૂર્વીપ્રાપ્ત્યભાવાન્ન કૃતઃ પ્રથમં નિવેશઃ| યદ્યપિ ચિકિત્સિતેઽષ્ટાદશ કુષ્ઠાનિ, તથાઽપીહ મહાકુષ્ઠાભિપ્રાયેણ સપ્તોચ્યન્તે| ષડુદાવર્તા ઇત્યત્ર નવેગાન્ધારણીયોક્તન્યાયેનોચ્ચારાદિનિરોધજાદય ઉદાવર્તા ઇહોચ્યન્તે| ગુલ્મૈર્વ્યાખ્યાતા ઇતિ યથા ગુલ્મભેદાસ્તથા પ્લીહદોષાઃ| પઞ્ચ તૃષ્ણેતિ સમ્ભોજનસ્નેહાદિજનિતાનામપિ વાતાદિજાસ્વેવાવરોધાત્| સ્થાનમિવ સ્થાનં કારણં; તેન, અનશનસ્થાનાન્યરોચકાનિ; અનેન કારણેન કાર્યાણ્યરોચકાનિ લક્ષ્યન્તે ; તેન રોગસઙ્ગ્રહે કારણાભિધાનમન્યાય્યમિતિ ન ભવતિ| પૂર્વોદ્દેશમભિસમસ્યેતિ કિયન્તઃશિરસીયે વિસ્તરોક્તાન્ સઙ્ક્ષિપ્ય; કિંવા કિયન્તઃશિરસીય એવ “અર્ધાવભેદકો વા સ્યાત્” (સૂ. ૧૭) ઇત્યાદ્યુદ્દિષ્ટાનભિસમસ્ય પરિત્યજ્ય શિરસ્યેવ રુજારૂપા યે પઞ્ચ ત ઉચ્યન્તે| ‘સાહસં સન્ધારણં ક્ષયો વિષમાશનમ્’ ઇતિ પાઠે કારણેન કાર્યં ચતુર્વિધઃ શોષ ઉચ્યતે| દ્વૌ જ્વરાવિત્યાદૌ શીતસમુત્થત્વેનૈવોષ્ણાભિપ્રાયતા લબ્ધા, યતો નિદાનવિપરીતમિચ્છતિ જ્વરી; તદિહોષ્ણાભિપ્રાયતાવિશેષણં શીતર્તુસમુત્થત્વેન પૈત્તિકસ્યાપિ જ્વરસ્ય શીતસમુત્થત્વનિરાસાર્થમ્; એવં શીતાભિપ્રાયેઽપિ વાચ્યમ્| દ્વિવિધમામમિતિ આમવિષસ્ય ત્રિવિધકુક્ષીયે વક્ષ્યમાણસ્યાલસક એવાન્તર્ભાવાત્; અન્યે ત્વામવિષસ્ય વિષત્વેનાન્યવિષતન્ત્રવિષયત્વાદિહાગ્રહણમિતિ બ્રુવતે| અતત્ત્વાભિનિવેશો માનસો વિકારઃ, સ ચ સર્વસંસારિદુઃખહેતુતયા ગદ ઇત્યુચ્યતે| ક્રિમીણાં સઞ્જ્ઞા પ્રાયો રૂઢા જ્ઞાતવ્યા| પિપીલિકા લિખ્યાઃ| દોષસ્ય દૂષ્યેણ રક્તાદિના સંસર્ગો દોષદૂષ્યસંસર્ગઃ, પ્રકૃતિઃ કારણમ્; તત્ર દોષદૂષ્યસંસર્ગનિર્દેશેન રક્તયોન્યાદયઃ, પ્રકૃતિનિર્દેશેન પ્રાક્ચરણાદયો યોનિવ્યાપત્તિચિકિત્સિતં વીક્ષ્ય વ્યાકર્તવ્યાઃ| અત્ર મદા એવ મદાત્યયરૂપતાં યાન્તીતિ કૃત્વા મદાત્યયાઃ પૃથઙ્નોક્તાઃ| ઇહ ચોક્તાનાં રોગાણાં યદ્યપિ પ્રકારાન્તરેણાન્યથાઽપિ સઙ્ખ્યા ભવતિ; તથા હિ- અષ્ટૌ જ્વરાઃ, દ્વાવુન્માદૌ નિજાગન્તુકભેદેનેત્યાદિ, તથાઽપિ પ્રધાનવિવક્ષયા એત એવ ભેદા ગૃહીતાઃ; પ્રાધાન્યં ચ સ્વાધિકારે રોગાણામનુસરણીયમ્||૪||

સમ્પ્રત્યષ્ટોદરાદીનાં તથા વક્ષ્યમાણાનાં મહારોગે તથાઽનુક્તાનામિહ તન્ત્રે રોગાણાં નિજાનાં વાતપિત્તશ્લેષ્માણ એવ વ્યસ્તાઃ સમસ્તા વા કારણં ભવન્તીત્યેતદ્રૂપં રોગાણાં ચિકિત્સોપયોગિ સૂત્રં દર્શયિતુમાહ- સર્વ ઇત્યાદિ| સર્વ ઇત્યુક્તા અનુક્તાશ્ચ| યદ્યપ્યાગન્તુષ્વપિ દોષસમ્બન્ધો ન વ્યભિચરતિ, તથાઽપ્યાગન્તૌ રોગે દોષાપેક્ષયા ન ચિકિત્સેત્યાગન્તુવ્યુદાસાર્થં નિજા ઇત્યુક્તમ્| સ્વશબ્દેનાગન્તુકૃતં ધાતુવૈષમ્યં નિરાકરોતિ| નનુ, યદિ વાતાદિજન્યા એવ સર્વવિકારાસ્તત્ કિમર્થમન્યથાઽપ્યુદરાદયઃ પ્લીહજત્વાદિભિર્નિર્દિશ્યન્ત ઇત્યાહ- વાતપિત્તેત્યાદિ| સ્થાનં રસાદયો બસ્ત્યાદયશ્ચ, સંસ્થાનમ્ આકૃતિર્લક્ષણમિતિ યાવત્, પ્રકૃતિઃ કારણમ્, એષાં વિશેષાનભિસમીક્ષ્ય તાંસ્તાનુપદિશન્તીતિ ‘અષ્ટાવુદરાણિ’ ઇત્યેવમ્માદ્યુપદિશન્તિ| તદાત્મકાનપીતિ વાતાદિજનિતાનપિ| તત્ર, સ્થાનવિશેષાદુપદેશો યથા- ઊરુસ્તમ્ભરક્તયોનિકામલાપ્રભૃતયઃ; સંસ્થાનવિશેષાત્ પિડકાગુલ્મપ્રભૃતયઃ; પ્રકૃતિવિશેષાચ્છ્લેષ્મપ્લીહોદરપ્રભૃતયઃ| અન્યે તુ વ્યાખ્યાનયન્તિ- યતસ્તાનેવેતિ વાતાદિજાનેવેતિ વ્યપદિશન્તિ; તદાત્મકાનપીતિ યથોક્તાષ્ટાદિસઙ્ખ્યાયુક્તાનપિ| યદ્યપિ પ્લીહાદિકારણાન્તરેણ ભિન્ના અપિ રોગાસ્તથાઽપિ વાતાદિસ્થાનજન્યત્વેન તથા વાતાદિલક્ષણયુક્તત્વેન તથા વાતાદિકારણજાતત્વેન વાતાદિજા એવ સર્વવિકારા ઇતિ વાક્યાર્થઃ||૫||

અમુમેવાર્થં શ્લોકેનાહ- સ્વધાત્વિત્યાદિ| સ્વશબ્દોઽગ્રે વક્ષ્યમાણશરીરાપેક્ષઃ; તેન શરીરધાતુવૈષમ્યં ગૃહ્યતે, માનસં તુ પ્રતિક્ષિપ્યતે| ધાતવશ્ચ ન સ્વરૂપેણ રોગકારણમિતિ વૈષમ્યપદં કૃતમ્| આગન્તવો હિ રોગા અભિઘાતજ્વરાદયો ધાતુવૈષમ્યજા ભવન્તિ, અતસ્તહ્યુદાસાર્થં નિમિત્તપદમ્; આગન્તુષુ વૈષમ્યં વિદ્યમાનમપિ કારણત્વેન ન વ્યપદિશ્યતે, અપ્રધાનત્વાત્; કિન્ત્વાગન્તુરેવ લગુડાદિપ્રહારસ્તત્ર ચિકિત્સાવિશેષપ્રયોજકઃ કારણં, નિજે તુ વૈષમ્યમેવ ચિકિત્સાપ્રયોજકમ્| નિમિત્તજા ઇતિ ચ સ્વધાતુવૈષમ્યપદસ્ય કર્મધારયત્વેન, બહુવ્રીહિપક્ષે ત્વનર્થકમેવ સ્યાત્| વિકારસઙ્ઘા ઇતિ ‘અષ્ટાવુદરાણિ’ ઇત્યાદયઃ| બહુવચનેનૈવ બહુત્વે લબ્ધે પુનઃ ‘બહવઃ’ ઇતિ વચનં બહુવચનસ્ય ત્રિત્વમાત્રેણૈવ ચરિતાર્થત્વનિષેધાર્થમ્| ન તે પિત્તકફાનિલેભ્યઃ પૃથગિતિ પિત્તકફાનિલા એવ તે દૂષ્યાદિવિશેષભાજ ઇત્યર્થઃ| ઇહ પિત્તમાદૌ કૃતં છન્દોઽનુરોધાત્; કિંવા પ્રાધાન્યાનિયમજ્ઞાપનાર્થં કૃતમ્| અત્ર ચ ધાતુવૈષમ્યમાત્રં વિકારો નોક્તઃ, તસ્ય વાતાદિવૈષમ્યરૂપત્વેન સિદ્ધત્વાદેવ; યસ્તુ ધાતુવૈષમ્યવિશેષો ધાતુવૈષમ્યજાતો જ્વરાદિરૂપઃ, સ ઇહ શિષ્યં પ્રતિ વિકૃતવાતાદ્યભેદેન પ્રતિપાદ્યતે| તત ઇતિ પૂર્વોક્તવિકારસઙ્ઘાત્| વિશિષ્ટા ઇતિ પિત્તકફાનિલવ્યતિરિક્તાઃ||૬||

સમ્પ્રતિ ભિન્નયોર્નિજાગન્ત્વોઃ સમ્બન્ધમાહ- આગન્તુરિત્યાદિ| નિજં પ્રથમસમુત્પન્નં વિકારમાગન્તુર્ભૂતાદિજન્યો વિકારઃ અન્વેતિ અનુગતો ભવતિ, યથા- દોષજ એવ જ્વરે ઉન્માદે વા પશ્ચાદ્ભૂતનિવેશોઽપિ ભવતિ; તથાઽઽગન્તુમુત્પન્નમભિઘાતજં જ્વરં ભૂતજં ચોન્માદં પશ્ચાદ્ધેતુમાસાદ્ય નિજોઽપિ તત્ર દોષલક્ષણલક્ષિતો ગદો ભવતિ| ‘અપિ પ્રવૃદ્ધઃ’ ઇતિ વચનેન આગન્ત્વવસ્થાયામપિ નિજદોષો વૃદ્ધોઽસ્ત્યેવ, પરં પ્રવૃદ્ધોઽસૌ ન ભવતિ સ્વલક્ષણાકર્તૃત્વેનેતિ દર્શયતિ| અપિશબ્દેન નિજસ્ય નિજેન તથાઽગન્તોરપ્યાગન્તુનાઽનુબન્ધઃ સૂચ્યતે| અત્ર નિજાગન્ત્વોરનુબન્ધે કાર્યમાહતત્રેત્યાદિ| અનુબન્ધઃ પશ્ચાત્કાલજાતઃ| પ્રકૃતિઃ મૂલભૂતઃ| સમ્યગ્જ્ઞાત્વેતિ બલવત્ત્વાબલવત્ત્વાદિના; કિંવા, અનુબન્ધઃ અપ્રધાનઃ; પ્રકૃતિઃ અનુબન્ધ્યઃ પ્રધાનમિત્યર્થઃ| યદુક્તં- “સ્વતન્ત્રો વ્યક્તલિઙ્ગો યથોક્તસમુત્થાનપ્રશમો ભવત્યનુબન્ધ્યઃ, અતો વિપરીતસ્ત્વનુબન્ધઃ” (વિ. ૬) ઇતિ||૭||

ઇતિ શ્રીચક્રપાણિદત્તવિરચિતાયાં ચરકતાત્પર્યવ્યાખ્યાયામાયુર્વેદદીપિકાયાં સૂત્રસ્થાને રોગચતુષ્કેઽષ્ટોદરીયો નામોનવિંશોઽધ્યાયઃ||૧૯||