Adhikarana ౧ (౧-౨) · Śloka ౨
అథాతః పంచకర్మీయాం సిద్ధిం వ్యాఖ్యాస్యామః||1|| ఇతి హ స్మాహ భగవానాత్రేయః||2||
अथातः पञ्चकर्मीयां सिद्धिं व्याख्यास्यामः||१|| इति ह स्माह भगवानात्रेयः||२||
🔊 Audio coming soon
కల్పనాసిద్ధౌ జ్ఞాతపంచకర్మోపయోగస్య కర్మప్రవృత్తినివృత్తివిషయకజిజ్ఞాసా భవత్యతస్తదుపదర్శనార్థం పంచకర్మీయసిద్ధిరుచ్యతే| పంచకర్మప్రవృత్తినివృత్తివిషయజ్ఞానార్థమధికృత్య కృతా సిద్ధిః పంచకర్మీయసిద్ధిః||1-2||
Adhikarana ౨ (౩) · Śloka ౩
యేషాం యస్మాత్ పంచకర్మాణ్యగ్నివేశ న కారయేత్| యేషాం చ కారయేత్తాని తత్ సర్వం సంప్రవక్ష్యతే||3||
येषां यस्मात् पञ्चकर्माण्यग्निवेश न कारयेत्| येषां च कारयेत्तानि तत् सर्वं सम्प्रवक्ष्यते||३||
🔊 Audio coming soon
యేషామిత్యాదినాఽధ్యాయార్థం సంకల్ప్య ప్రతిజానీతే| పంచకర్మాణి యేషాం న కార్యాణీత్యనేన వ్యస్తాని సమస్తాని చ యేషాం న కార్యాణి, తాని పృథగ్వక్ష్యంతే||3||
Adhikarana ౩ (౪-౭) · Śloka ౭
చండః సాహసికో భీరుః కృతఘ్నో వ్యగ్ర ఏవ చ| సద్రాజభిషజాం ద్వేష్టా తద్ద్విష్టః శోకపీడితః||4|| యాదృచ్ఛికో ముమూర్షుశ్చ విహీనః కరణైశ్చ యః| వైరీ వైద్యవిదగ్ధశ్చ శ్రద్ధాహీనః సుశంకితః||5|| భిషజామవిధేయశ్చ నోపక్రమ్యా భిషగ్విదా| ఏతానుపచరన్ వైద్యో బహూన్ దోషానవాప్నుయాత్||6|| ఏభ్యోఽన్యే సముపక్రమ్యా నరాః సర్వైరుపక్రమైః| అవస్థాం ప్రవిభజ్యైషాం వర్జ్యం కార్యం చ వక్ష్యతే||7||
चण्डः साहसिको भीरुः कृतघ्नो व्यग्र एव च| सद्राजभिषजां द्वेष्टा तद्द्विष्टः शोकपीडितः||४|| यादृच्छिको मुमूर्षुश्च विहीनः करणैश्च यः| वैरी वैद्यविदग्धश्च श्रद्धाहीनः सुशङ्कितः||५|| भिषजामविधेयश्च नोपक्रम्या भिषग्विदा| एतानुपचरन् वैद्यो बहून् दोषानवाप्नुयात्||६|| एभ्योऽन्ये समुपक्रम्या नराः सर्वैरुपक्रमैः| अवस्थां प्रविभज्यैषां वर्ज्यं कार्यं च वक्ष्यते||७||
🔊 Audio coming soon
చండ ఇత్యాదినా సకలపంచకర్మావిషయానాహ| యద్యపి చ విమానే జనపదోద్ధ్వంసనీయే (వి.అ.3) రోగభిషగ్జితీయే (వి.అ.8) చ అనపవాదప్రతీకారాదయోఽనుపక్రమణీయత్వేనోక్తా ఏవ, తథాఽపీహ ప్రకరణాగతత్వాత్ పునరుచ్యంతే| చండాదిషు ప్రవృత్తిర్భేషజస్యాశక్యత్వాన్నిషిధ్యతే; కృతఘ్నాదిషు చాధర్మవశాదేవ భేషజం న సిధ్యతి, ప్రత్యుతాధార్మికప్రతిక్రియయాఽధర్మ ఏవ భవతీతి నివృత్తిర్విధీయతే| సతో రాజ్ఞః భిషజశ్చ ద్వేష్టీతి సద్రాజభిషజాం ద్వేష్టా, కింవా సదితి రాజ్ఞో భిషజశ్చ విశేషణం| తద్ద్విష్ట ఇతి సదాదిద్వేష్యః| యాదృచ్ఛికః నాస్తికః| విహీనః కరణైరితి ఉపకరణైః| వైరీ వైద్యాపకారకః, వైద్యద్వేష్టా తు నాపకారక ఇతి విశేషః| వైద్యవిదగ్ధః వైద్యమానీ| భిషజామవిధేయ ఇతి భిషజామనాయత్తః| సర్వైరితి వమనాదిభిరన్యైశ్చ సంశమనాదిభిః| ఏషామితి చండాదివ్యతిరిక్తానాం||4-7||
Adhikarana ౪ (౮-౯) · Śloka ౯
అవమ్యాస్తావత్- క్షతక్షీణాతిస్థూలాతికృశబాలవృద్ధదుర్బలశ్రాంతపిపాసితక్షుధితకర్మభారాధ్వహతోపవాసమైథునాధ్యయనవ్యాయామచింతా- ప్రసక్తక్షామగర్భిణీసుకుమారసంవృతకోష్ఠదుశ్ఛర్దనోర్ధ్వరక్తపిత్తప్రసక్తచ్ఛర్దిరూర్ధ్వవాతాస్థాపితానువాసితహృద్రోగోదావర్తమూత్రాఘాత- ప్లీహగుల్మోదరాష్ఠీలాస్వరోపఘాతతిమిరశిరశంఖకర్ణాక్షిశూలార్తాః||8|| తత్ర క్షతస్య భూయః క్షణనాద్రక్తాతిప్రవృత్తిః స్యాత్, క్షీణాతిస్థూలకృశబాలవృద్ధదుర్బలానామౌషధబలాసహత్వాత్ ప్రాణోపరోధః, శ్రాంతపిపాసితక్షుధితానాం చ తద్వత్, కర్మభారాధ్వహతోపవాసమైథునాధ్యయనవ్యాయామచింతాప్రసక్తక్షామాణాం రౌక్ష్యాద్వాతరక్తచ్ఛేదక్షతభయం స్యాత్, గర్భిణ్యా గర్భవ్యాపదామగర్భభ్రంశాచ్చదారుణా రోగప్రాప్తిః, సుకుమారస్య హృదయాపకర్షణాదూర్ధ్వమధో వా రుధిరాతిప్రవృత్తిః, సంవృతకోష్ఠదుశ్ఛఛర్దనయోరతిమాత్రప్రవాహణాద్దోషాః సముత్క్లిష్టా అంతఃకోష్ఠే జనయంత్యంతర్విసర్పం స్తంభం జాడ్యం వైచిత్త్యం మరణం వా, ఊర్ధ్వగరక్తపిత్తిన ఉదానముత్క్షిప్య ప్రాణాన్ హరేద్రక్తం చాతిప్రవర్తయేత్, ప్రసక్తచ్ఛర్దేస్తద్వత్, ఊర్ధ్వవాతాస్థాపితానువాసితానామూర్ధ్వం వాతాతిప్రవృత్తిః, హృద్రోగిణోహృదయోపరోధః, ఉదావర్తినో ఘోరతర ఉదావర్తః స్యాచ్ఛీఘ్రతరహంతా, మూత్రాఘాతాదిభిరార్తానాం తీవ్రతరశూలప్రాదుర్భావః, తిమిరార్తానాం తిమిరాతివృద్ధిః, శిరఃశూలాదిషు శూలాతివృద్ధిః; తస్మాదేతే న వమ్యాః| సర్వేష్వపి తు ఖల్వేతేషు విషగరవిరుద్ధాజీర్ణాభ్యవహారామకృతేష్వప్రతిషిద్ధం శీఘ్రతరకారిత్వాదేషామితి ||9||
अवम्यास्तावत्- क्षतक्षीणातिस्थूलातिकृशबालवृद्धदुर्बलश्रान्तपिपासितक्षुधितकर्मभाराध्वहतोपवासमैथुनाध्ययनव्यायामचिन्ता- प्रसक्तक्षामगर्भिणीसुकुमारसंवृतकोष्ठदुश्छर्दनोर्ध्वरक्तपित्तप्रसक्तच्छर्दिरूर्ध्ववातास्थापितानुवासितहृद्रोगोदावर्तमूत्राघात- प्लीहगुल्मोदराष्ठीलास्वरोपघाततिमिरशिरशङ्खकर्णाक्षिशूलार्ताः||८|| तत्र क्षतस्य भूयः क्षणनाद्रक्तातिप्रवृत्तिः स्यात्, क्षीणातिस्थूलकृशबालवृद्धदुर्बलानामौषधबलासहत्वात् प्राणोपरोधः, श्रान्तपिपासितक्षुधितानां च तद्वत्, कर्मभाराध्वहतोपवासमैथुनाध्ययनव्यायामचिन्ताप्रसक्तक्षामाणां रौक्ष्याद्वातरक्तच्छेदक्षतभयं स्यात्, गर्भिण्या गर्भव्यापदामगर्भभ्रंशाच्चदारुणा रोगप्राप्तिः, सुकुमारस्य हृदयापकर्षणादूर्ध्वमधो वा रुधिरातिप्रवृत्तिः, संवृतकोष्ठदुश्छछर्दनयोरतिमात्रप्रवाहणाद्दोषाः समुत्क्लिष्टा अन्तःकोष्ठे जनयन्त्यन्तर्विसर्पं स्तम्भं जाड्यं वैचित्त्यं मरणं वा, ऊर्ध्वगरक्तपित्तिन उदानमुत्क्षिप्य प्राणान् हरेद्रक्तं चातिप्रवर्तयेत्, प्रसक्तच्छर्देस्तद्वत्, ऊर्ध्ववातास्थापितानुवासितानामूर्ध्वं वातातिप्रवृत्तिः, हृद्रोगिणोहृदयोपरोधः, उदावर्तिनो घोरतर उदावर्तः स्याच्छीघ्रतरहन्ता, मूत्राघातादिभिरार्तानां तीव्रतरशूलप्रादुर्भावः, तिमिरार्तानां तिमिरातिवृद्धिः, शिरःशूलादिषु शूलातिवृद्धिः; तस्मादेते न वम्याः| सर्वेष्वपि तु खल्वेतेषु विषगरविरुद्धाजीर्णाभ्यवहारामकृतेष्वप्रतिषिद्धं शीघ्रतरकारित्वादेषामिति ||९||
🔊 Audio coming soon
సంప్రత్యుపక్రమణీయానామేవ రోగాదియోగకృతావస్థాభేదేనాకర్తవ్యపంచకర్మతాం దర్శయన్నాహ- అవమ్యాస్తావదిత్యాది| అవమ్యాదౌ తావదితిపదం ప్రాక్ప్రస్తుతోపదర్శనార్థం| ప్రసక్తశబ్దో మైథునాదిభిః ప్రత్యేకం సంబధ్యతే| సంవృతకోష్ఠః వాయునాఽల్పీకృతకోష్ఠః, ‘వాయువ్యాప్తకోష్ఠః’ ఇత్యేకే| తత్ర క్షతస్యేత్యదినా యథోక్తవమనాదానే హేతుమాహ| ప్రాణోపరోధః మరణం, ‘బలక్షయః’ ఇత్యన్యే| శ్రాంతాదీనాం విచ్ఛేదపాఠేన ప్రాణోపరోధస్య పూర్వాపేక్షయా హీనమాత్రత్వం దర్శయతి| వాతరక్తచ్ఛేదక్షతభయమిత్యత్ర రక్తచ్ఛేదో రక్తమోక్షః| సుకుమారస్యేతి మృదుశరీరస్య| హృదయాపకర్షణాదితి హృదయహింసనాత్| తద్వదితి ఊర్ధ్వరక్తపిత్తినామిత్యత్రోక్తో దోషః| అవమ్యానామవస్థాయాం వమనమాహ- సర్వేష్వపీత్యాది| యద్యపి చాత్రాధ్యాయాంతే సర్వేష్వేవ నిర్దిష్టేష్వవస్థాయాం నిషిద్ధమపి వక్ష్యతి, తథాఽపీహ విధానేనాత్రావశ్యం కర్తవ్యం వమనమితి బోధ్యం||8-9||
Adhikarana ౫ (౧౦) · Śloka ౧౦
శేషాస్తు వమ్యాః; విశేషతస్తు పీనసకుష్ఠనవజ్వరరాజయక్ష్మకాసశ్వాసగలగ్రహగలగండశ్లీపదమేహమందాగ్నివిరుద్ధాజీర్ణాన్న విసూచికాలసకవిషగరపీతదష్టదిగ్ధవిద్ధాధఃశోణితపిత్తప్రసేక (దుర్నామ ) హృల్లాసారోచకావిపాకాపచ్యపస్మారోన్మాదాతిసారశోఫపాండురోగముఖపాకదుష్టస్తన్యాదయః శ్లేష్మవ్యాధయో విశేషేణ మహారోగాధ్యాయోక్తాశ్చ; ఏతేషు హి వమనం ప్రధానతమమిత్యుక్తం కేదారసేతుభేదే శాల్యాద్యశోషదోషవినాశవత్||10||
शेषास्तु वम्याः; विशेषतस्तु पीनसकुष्ठनवज्वरराजयक्ष्मकासश्वासगलग्रहगलगण्डश्लीपदमेहमन्दाग्निविरुद्धाजीर्णान्न विसूचिकालसकविषगरपीतदष्टदिग्धविद्धाधःशोणितपित्तप्रसेक (दुर्नाम ) हृल्लासारोचकाविपाकापच्यपस्मारोन्मादातिसारशोफपाण्डुरोगमुखपाकदुष्टस्तन्यादयः श्लेष्मव्याधयो विशेषेण महारोगाध्यायोक्ताश्च; एतेषु हि वमनं प्रधानतममित्युक्तं केदारसेतुभेदे शाल्याद्यशोषदोषविनाशवत्||१०||
🔊 Audio coming soon
శేషాస్తు వమ్యా ఇత్యభిధాయాపి పీనసాదీన్ పునర్వమనవిషయతయా దర్శయన్ తేషు విశేషేణ వమనస్య యౌగికతాం దర్శయతి; ఏవముత్తరత్రాపి పునర్విరేచనాదివిషయోపదర్శనే వ్యాఖ్యేయం| ప్రధానతమమిత్యనేన మహారోగాధ్యాయే “కేదారసేతుభేదే” (సూ.అ.20) ఇత్యాదినైకదేశేనోక్తం ప్రాధాన్యఖ్యాపకం గ్రంథం గ్రాహయతి; తేన యదుక్తం తత్ర- “వమనం ఖలు సర్వోపక్రమేభ్యః శ్లేష్మణి ప్రధానతమం మన్యంతే భిషజః, తద్ధ్యాదిత ఏవామాశయమనుప్రవిశ్య కేవలం వైకారికం శ్లేష్మమూలమపకర్షతి, తత్రావజితే శ్లేష్మణ్యపి శరీరాంతర్గతాః శ్లేష్మవికారాః ప్రశాంతిమాపద్యంతే, యథా- భిన్నే కేదారసేతౌ శాలిషష్టికాదీన్యభిష్యందమానాన్యంభసా ప్రశోషమాపద్యంతే, తద్వత్” (సూ.అ.20) ఇతి గ్రంథఖండకం, తదిహ సంబధ్యతే; ఏవం విరేచనప్రాధాన్యే తథా బస్తిప్రాధాన్యేఽపి యదిహైకదేశం మహారోగాధ్యాయోక్తప్రాధాన్యఖ్యాపకగ్రంథఖండకం వక్ష్యతి, తత్ర తద్గ్రంథాధ్యాహారేణ యోజనీయం||10||
Adhikarana ౬ (౧౧-౧౨) · Śloka ౧౨
అవిరేచ్యాస్తు సుభగక్షతగుదముక్తనాలాధోభాగరక్తపిత్తివిలంఘితదుర్బలేంద్రియాల్పాగ్నినిరూఢకామాదివ్యగ్రాజీర్ణినవజ్వరి- మదాత్యయితాధ్మాతశల్యార్దితాభిహతాతిస్నిగ్ధరూక్షదారుణకోష్ఠాః క్షతాదయశ్చ గర్భిణ్యంతాః||11|| తత్ర సుభగస్య సుకుమారోక్తో దోషః స్యాత్, క్షతగుదస్య క్షతే గుదే ప్రాణోపరోధకరీం రుజాం జనయేత్, ముక్తనాలమతిప్రవృత్త్యా హన్యాత్, అధోభాగరక్తపిత్తినం తద్వత్, విలంఘితదుర్బలేంద్రియాల్పాగ్నినిరూఢా ఔషధవేగం న సహేరన్, కామాదివ్యగ్రమనసో న ప్రవర్తతే కృచ్ఛ్రేణ వా ప్రవర్తమానమయోగదోషాన్ కుర్యాత్, అజీర్ణిన ఆమదోషః స్యాత్, నవజ్వరిణోఽవిపక్వాన్ దోషాన్ న నిర్హరేద్ వాతమేవ చ కోపయేత్, మదాత్యయితస్య మద్యక్షీణే దేహే వాయుః ప్రాణోపరోధం కుర్యాత్, ఆధ్మాతస్యాధమతో వా పురీషకోష్ఠే నిచితో వాయుర్విసర్పన్ సహసాఽఽనాహం తీవ్రతరం మరణం వా జనయేత్, శల్యార్దితాభిహతయోః క్షతే వాయురాశ్రితో జీవితం హింస్యాత్, అతిస్నిగ్ధస్యాతియోగభయం భవేత్, రూక్షస్య వాయురంగప్రగ్రహం కుర్యాత్, దారుణకోష్ఠస్య విరేచనోద్ధతా దోషా హృచ్ఛూలపర్వభేదానాహాంగమర్దచ్ఛర్దిమూర్చ్ఛాక్లమాంజనయిత్వా ప్రాణాన్ హన్యుః, క్షతాదీనాం గర్భిణ్యంతానాం ఛర్దనోక్తో దోషః స్యాత్; తస్మాదేతే న విరేచ్యాః||12||
अविरेच्यास्तु सुभगक्षतगुदमुक्तनालाधोभागरक्तपित्तिविलङ्घितदुर्बलेन्द्रियाल्पाग्निनिरूढकामादिव्यग्राजीर्णिनवज्वरि- मदात्ययिताध्मातशल्यार्दिताभिहतातिस्निग्धरूक्षदारुणकोष्ठाः क्षतादयश्च गर्भिण्यन्ताः||११|| तत्र सुभगस्य सुकुमारोक्तो दोषः स्यात्, क्षतगुदस्य क्षते गुदे प्राणोपरोधकरीं रुजां जनयेत्, मुक्तनालमतिप्रवृत्त्या हन्यात्, अधोभागरक्तपित्तिनं तद्वत्, विलङ्घितदुर्बलेन्द्रियाल्पाग्निनिरूढा औषधवेगं न सहेरन्, कामादिव्यग्रमनसो न प्रवर्तते कृच्छ्रेण वा प्रवर्तमानमयोगदोषान् कुर्यात्, अजीर्णिन आमदोषः स्यात्, नवज्वरिणोऽविपक्वान् दोषान् न निर्हरेद् वातमेव च कोपयेत्, मदात्ययितस्य मद्यक्षीणे देहे वायुः प्राणोपरोधं कुर्यात्, आध्मातस्याधमतो वा पुरीषकोष्ठे निचितो वायुर्विसर्पन् सहसाऽऽनाहं तीव्रतरं मरणं वा जनयेत्, शल्यार्दिताभिहतयोः क्षते वायुराश्रितो जीवितं हिंस्यात्, अतिस्निग्धस्यातियोगभयं भवेत्, रूक्षस्य वायुरङ्गप्रग्रहं कुर्यात्, दारुणकोष्ठस्य विरेचनोद्धता दोषा हृच्छूलपर्वभेदानाहाङ्गमर्दच्छर्दिमूर्च्छाक्लमाञ्जनयित्वा प्राणान् हन्युः, क्षतादीनां गर्भिण्यन्तानां छर्दनोक्तो दोषः स्यात्; तस्मादेते न विरेच्याः||१२||
🔊 Audio coming soon
విరేచనావిషయమాహ- అవిరేచ్యాస్త్విత్యాది| సుభగక్షతగుద ఇతి సుభగగుదః, క్షతగుదశ్చ; అన్యే తు సుభగం సుఖసంవర్ధితమాహుః| ముక్తనాలః అసంవృతగుదః| క్షతాదయశ్చ గర్భిణ్యంతా ఇతి వమనావిషయమధ్యపఠితాః| రుజాం జనయేద్ ‘విరేచనం’ ఇతి శేషః| అధోభాగరక్తపిత్తినం తద్వదితి అతిప్రవృత్యా హన్యాదిత్యర్థః| కామాదీత్యాదావాదిశబ్దేన శోకక్రోధాదీనాం గ్రహణం| అత్ర చాప్రవృత్తిః స్తోకప్రవృత్తిశ్చాయోగ ఏవ; ఉక్తం హి- “అయోగః ప్రాతిలోమ్యేన న చాల్పం వా ప్రవర్తనం” (సి.అ.6) ఇతి| అయోగదోషాశ్చ విభ్రంశహిక్కాస్తంభాదయో వక్ష్యమాణాః| ఆమదోష ఇతి ఆమదోషనిమిత్తవిసూచికాదిః| పురీషకోష్ఠ ఇతి పురీషాద్యాసక్తకోష్ఠః| దుశ్ఛర్దనోక్త ఇతి ప్రాగ్వమనోక్తదోషః స్యాత్||11-12||
Adhikarana ౭ (౧౩) · Śloka ౧౩
శేషాస్తు విరేచ్యాః; విశేషతస్తు కుష్ఠజ్వరమేహోర్ధ్వరక్తపిత్తభగందరోదరార్శోబ్రధప్లీహగుల్మార్బుదగలగండగ్రంథివిసూచికాలసకమూత్రాఘాతక్రిమికోష్ఠవిసర్ప- పాండురోగశిరఃపార్శ్వశూలోదావర్తనేత్రాస్యదాహహృద్రోగవ్యంగనీలికానేత్రనాసికాస్యస్రవణహలీమకశ్వాసకాసకామలా- పచ్యపస్మారోన్మాదవాతరక్తయోనిరేతోదోషతైమిర్యారోచకావిపాకచ్ఛర్దిశ్వయథూదరవిస్ఫోటకాదయః పిత్తవ్యాధయో విశేషేణ మహారోగాధ్యాయోక్తాశ్చ; ఏతేషు హి విరేచనం ప్రధానతమమిత్యుక్తమగ్న్యుపశమేఽగ్నిగృహవత్||13||
शेषास्तु विरेच्याः; विशेषतस्तु कुष्ठज्वरमेहोर्ध्वरक्तपित्तभगन्दरोदरार्शोब्रधप्लीहगुल्मार्बुदगलगण्डग्रन्थिविसूचिकालसकमूत्राघातक्रिमिकोष्ठविसर्प- पाण्डुरोगशिरःपार्श्वशूलोदावर्तनेत्रास्यदाहहृद्रोगव्यङ्गनीलिकानेत्रनासिकास्यस्रवणहलीमकश्वासकासकामला- पच्यपस्मारोन्मादवातरक्तयोनिरेतोदोषतैमिर्यारोचकाविपाकच्छर्दिश्वयथूदरविस्फोटकादयः पित्तव्याधयो विशेषेण महारोगाध्यायोक्ताश्च; एतेषु हि विरेचनं प्रधानतममित्युक्तमग्न्युपशमेऽग्निगृहवत्||१३||
🔊 Audio coming soon
విశేషేణ విరేచ్యానాహ- కుష్ఠేత్యాది| విసూచికాయాం విరేచనముత్తరకాలం శేషదోషహరణార్థం జ్ఞేయం||13||
Adhikarana ౮ (౧౪-౧౫) · Śloka ౧౫
అనాస్థాప్యాస్తు అజీర్ణ్యతిస్నిగ్ధపీతస్నేహోత్క్లిష్టదోషాల్పాగ్నియానక్లాంతాతిదుర్బలక్షుత్తృష్ణాశ్రమార్తాతికృశభుక్తభక్తపీతోదకవమితవిరిక్తకృతనస్తః కర్మకుద్ధభీతమత్తమూర్చ్ఛితప్రసక్తచ్ఛర్దినిష్ఠీవికాశ్వాసకాసహిక్కాబద్ధచ్ఛిద్రోదకోదరాధ్మానాలసకవిసూచికామప్రజాతామాతిసార- మధుమేహకుష్ఠార్తాః||14|| తత్రాజీర్ణ్యతిస్నిగ్ధపీతస్నేహానాం దూష్యోదరం మూర్చ్ఛాశ్వయథుర్వా స్యాత్, ఉత్క్లిష్టదోషమందాగ్న్యోరరోచకస్తీవ్రః, యానక్లాంతస్య క్షోభవ్యాపన్నో బస్తిరాశు దేహం శోషయేత్, అతిదుర్బలక్షుత్తృష్ణాశ్రమార్తానాం పూర్వోక్తోదోషః స్యాత్, అతికృశస్య కార్శ్యం పునర్జనయేత్, భుక్తభక్తపీతోదకయోరుత్క్లిశ్యోర్ధ్వమధో వా వాయుర్బస్తిముత్క్షిప్య క్షిప్రం ఘోరాన్ వికారాంజనయేత్, వమితవిరిక్తయోస్తు రూక్షం శరీరం నిరూహః క్షతం క్షార ఇవ దహేత్, కృతనస్తఃకర్మణో విభ్రంశం భృశసంరుద్ధస్రోతసః కుర్యాత్, క్రుద్ధభీతయోర్బస్తిరూర్ధ్వముపప్లవేత్, మత్తమూర్చ్ఛితయో ర్భృశం విచలితాయాం సంజ్ఞాయాం చిత్తోపఘాతాద్ వ్యాపత్ స్యాత్, ప్రసక్తచ్ఛర్దిర్నిష్ఠీవికాశ్వాసకాసహిక్కార్తానామూర్ధ్వీభూతో వాయురూర్ధ్వం బస్తిం నయేత్, బద్ధచ్ఛిద్రోదకోదరాధ్మానార్తానాం భృశతరమాధ్యాప్య బస్తిః ప్రాణాన్ హింస్యాత్, అలసకవిసూచికామప్రజాతామాతిసారిణామామకృతో దోషః స్యాత్, మధుమేహకుష్ఠినోర్వ్యాధేః పునర్వృద్ధిః; తస్మాదేతే నాస్థాప్యాః||15||
अनास्थाप्यास्तु अजीर्ण्यतिस्निग्धपीतस्नेहोत्क्लिष्टदोषाल्पाग्नियानक्लान्तातिदुर्बलक्षुत्तृष्णाश्रमार्तातिकृशभुक्तभक्तपीतोदकवमितविरिक्तकृतनस्तः कर्मकुद्धभीतमत्तमूर्च्छितप्रसक्तच्छर्दिनिष्ठीविकाश्वासकासहिक्काबद्धच्छिद्रोदकोदराध्मानालसकविसूचिकामप्रजातामातिसार- मधुमेहकुष्ठार्ताः||१४|| तत्राजीर्ण्यतिस्निग्धपीतस्नेहानां दूष्योदरं मूर्च्छाश्वयथुर्वा स्यात्, उत्क्लिष्टदोषमन्दाग्न्योररोचकस्तीव्रः, यानक्लान्तस्य क्षोभव्यापन्नो बस्तिराशु देहं शोषयेत्, अतिदुर्बलक्षुत्तृष्णाश्रमार्तानां पूर्वोक्तोदोषः स्यात्, अतिकृशस्य कार्श्यं पुनर्जनयेत्, भुक्तभक्तपीतोदकयोरुत्क्लिश्योर्ध्वमधो वा वायुर्बस्तिमुत्क्षिप्य क्षिप्रं घोरान् विकाराञ्जनयेत्, वमितविरिक्तयोस्तु रूक्षं शरीरं निरूहः क्षतं क्षार इव दहेत्, कृतनस्तःकर्मणो विभ्रंशं भृशसंरुद्धस्रोतसः कुर्यात्, क्रुद्धभीतयोर्बस्तिरूर्ध्वमुपप्लवेत्, मत्तमूर्च्छितयो र्भृशं विचलितायां सञ्ज्ञायां चित्तोपघाताद् व्यापत् स्यात्, प्रसक्तच्छर्दिर्निष्ठीविकाश्वासकासहिक्कार्तानामूर्ध्वीभूतो वायुरूर्ध्वं बस्तिं नयेत्, बद्धच्छिद्रोदकोदराध्मानार्तानां भृशतरमाध्याप्य बस्तिः प्राणान् हिंस्यात्, अलसकविसूचिकामप्रजातामातिसारिणामामकृतो दोषः स्यात्, मधुमेहकुष्ठिनोर्व्याधेः पुनर्वृद्धिः; तस्मादेते नास्थाप्याः||१५||
🔊 Audio coming soon
అనాస్థాప్యానాహ- అనాస్థాప్యాస్త్విత్యాది| మధుమేహశబ్దేన సర్వప్రమేహగ్రహణం| దూష్యోదరమితి సన్నిపాతోదరం| యానం రథాదియానం| దహేద్ ‘బస్తిః’ ఇతి శేషః| విభ్రంశమిత్యత్ర ‘ఇంద్రియాణాం’ ఇతి శేషః| ఊర్ధ్వముపల్పవేదితి ముఖాదిభిరుద్గచ్ఛేత్| మత్తమూర్చ్ఛితయోర్వ్యాపత్ స్యాదితి మదమూర్చ్ఛారూపా వ్యాపత్ స్యాదిత్యాహుః| బద్ధోదరాదావాధ్మాతానాం బస్తిర్నిషిధ్యతే; తేన “స్నిగ్ధాయ బద్ధోదరిణే” ఇత్యాదినా యావచ్చ “నిరూహం సానువాసనం” (చి.అ.13) ఇతి గ్రంథేన నిరూహవిధానమవిరుద్ధం భవతి; అన్యే తు ఉదరాధ్యాయ ఏవ ‘బద్ధోదరిణే’ ఇత్యనేన సవిబంధోదరివిషయం నిరూహం వర్ణయంతి, తేనాత్ర సామాన్యేన బద్ధోదరే నిరూహనిషేధో న విరుద్ధః||14-15||
Adhikarana ౯ (౧౬) · Śloka ౧౬
శేషాస్త్వాస్థాప్యాః; విశేషతస్తు సర్వాంగైకాంగకుక్షిరోగవాతవర్చోమూత్రశుక్రసంగబలవర్ణమాంసరేతఃక్షయదోషాధ్మానాంగసుప్తిక్రిమికోష్ఠోదావర్తశుద్ధాతిసార- పర్వభేదాభితాపప్లీహగుల్మశూలహృద్రోగభగందరోన్మాదజ్వరబ్రధ్నశిరఃకర్ణశూలహృదయపార్శ్వపృష్ఠకటీగ్రహవేపనాక్షేపకగౌరవాతిలాఘవ- రజఃక్షయార్తవిషమాగ్నిస్ఫిగ్జానుజంఘోరుగుల్ఫపార్ష్ణిప్రపదయోనిబాహ్వంగులిస్తనాంతదంతనఖపర్వాస్థిశూల- శోషస్తంభాంత్రకూజపరికర్తికాల్పాల్పసశబ్దోగ్రగంధోత్థానాదయో వాతవ్యాధయో విశేషేణ మహారోగాధ్యాయోక్తాశ్చ; ఏతేష్వాస్థాపనం ప్రధానతమమిత్యుక్తం వనస్పతిమూలచ్ఛేదవత్||16||
शेषास्त्वास्थाप्याः; विशेषतस्तु सर्वाङ्गैकाङ्गकुक्षिरोगवातवर्चोमूत्रशुक्रसङ्गबलवर्णमांसरेतःक्षयदोषाध्मानाङ्गसुप्तिक्रिमिकोष्ठोदावर्तशुद्धातिसार- पर्वभेदाभितापप्लीहगुल्मशूलहृद्रोगभगन्दरोन्मादज्वरब्रध्नशिरःकर्णशूलहृदयपार्श्वपृष्ठकटीग्रहवेपनाक्षेपकगौरवातिलाघव- रजःक्षयार्तविषमाग्निस्फिग्जानुजङ्घोरुगुल्फपार्ष्णिप्रपदयोनिबाह्वङ्गुलिस्तनान्तदन्तनखपर्वास्थिशूल- शोषस्तम्भान्त्रकूजपरिकर्तिकाल्पाल्पसशब्दोग्रगन्धोत्थानादयो वातव्याधयो विशेषेण महारोगाध्यायोक्ताश्च; एतेष्वास्थापनं प्रधानतममित्युक्तं वनस्पतिमूलच्छेदवत्||१६||
🔊 Audio coming soon
విశేషేణాస్థాప్యానాహ- సర్వాంగేత్యాది| స్ఫిగాదిభిః శూలశోషస్తంభాః సంబధ్యంతే||16||
Adhikarana ౧౦ (౧౭-౧౯) · Śloka ౧౯
య ఏవానాస్థాప్యాస్త ఏవాననువాస్యాః స్యుః; విశేషతస్త్వభుక్తభక్తనవజ్వరపాండురోగకామలాప్రమేహార్శఃప్రతిశ్యాయారోచకమందాగ్నిదుర్బలప్లీహకఫోదరోరుస్తంభవర్చోభేద- విషగరపీతపిత్తకఫాభిష్యందగురుకోష్ఠశ్లీపదగలగండాపచిక్రిమికోష్ఠినః ||17|| తత్రాభుక్తభక్తస్యానావృతమార్గత్వాదూర్ధ్వమతివర్తతే స్నేహః, నవజ్వరపాండురోగకామలాప్రమేహిణాం దోషానుత్క్లిశ్యోదరంజనయేత్, అర్శసస్యార్శాంస్యభిష్యంద్యాధ్మానం కుర్యాత్, అరోచకార్తస్యాన్నగృద్ధిం పునర్హన్యాత్, మందాగ్నిదుర్బలయోర్మందతరమగ్నిం కుర్యాత్, ప్రతిశ్యాయప్లీహాదిమతాం భృశముత్క్లిష్టదోషాణాం భూయ ఏవ దోషం వర్ధయేత్; తస్మాదేతే నానువాస్యాః||18|| య ఏవాస్థాప్యాస్త ఏవానువాస్యాః; విశేషతస్తు రూక్షతీక్ష్ణాగ్నయః కేవలవాతరోగార్తాశ్చ; ఏతేషు హ్యనువాసనం ప్రధానతమమిత్యుక్తం మూలే ద్రుమప్రసేకవత్||19||
य एवानास्थाप्यास्त एवाननुवास्याः स्युः; विशेषतस्त्वभुक्तभक्तनवज्वरपाण्डुरोगकामलाप्रमेहार्शःप्रतिश्यायारोचकमन्दाग्निदुर्बलप्लीहकफोदरोरुस्तम्भवर्चोभेद- विषगरपीतपित्तकफाभिष्यन्दगुरुकोष्ठश्लीपदगलगण्डापचिक्रिमिकोष्ठिनः ||१७|| तत्राभुक्तभक्तस्यानावृतमार्गत्वादूर्ध्वमतिवर्तते स्नेहः, नवज्वरपाण्डुरोगकामलाप्रमेहिणां दोषानुत्क्लिश्योदरञ्जनयेत्, अर्शसस्यार्शांस्यभिष्यन्द्याध्मानं कुर्यात्, अरोचकार्तस्यान्नगृद्धिं पुनर्हन्यात्, मन्दाग्निदुर्बलयोर्मन्दतरमग्निं कुर्यात्, प्रतिश्यायप्लीहादिमतां भृशमुत्क्लिष्टदोषाणां भूय एव दोषं वर्धयेत्; तस्मादेते नानुवास्याः||१८|| य एवास्थाप्यास्त एवानुवास्याः; विशेषतस्तु रूक्षतीक्ष्णाग्नयः केवलवातरोगार्ताश्च; एतेषु ह्यनुवासनं प्रधानतममित्युक्तं मूले द्रुमप्रसेकवत्||१९||
🔊 Audio coming soon
అననువాసనవిషయోపదర్శనే అనాస్థాప్యేషు భుక్తభక్తః పఠితః, తవ్ద్యుదాసార్థమభుక్తభక్తోపాదనం; అనువాసనమభుక్తస్యానావృతత్వాదూర్ధ్వం యాతి, న తు నిరూహ ఇతి విశేషః; అనువాసనం తు స్నేహస్య సూక్ష్మతయా విసరణశీలం సాయం దీయతే; తేన తాంవత్కాలమభోజనాచ్ఛూన్యశరీరస్యోర్ధ్వం యాతి| అనువాసనం చ “శూలే చ భక్తానభినందనే చ” (సి.అ.1) ఇత్యనేన యద్యపి విహితం, తథాఽపీహ భక్తానభినందనహేత్వంతర్భూతాయామరుచౌ తన్నిషేధో న విరుద్ధః; అనభినందనం హ్యశ్రద్ధామాత్రం వాతకృతం, అరుచిస్తు సర్వదా అనిచ్ఛా; కేవలవాతరోగశ్చాశ్రద్ధా, శుద్ధవాతరోగయుక్తోఽనువాసనార్హః| నిరూహప్రాధాన్యఖ్యాపనే వనస్పతిమూలోచ్ఛేదనవదిత్యనేన మహారోగాధ్యాయోక్తబస్తిప్రాధాన్యఖ్యాపనగ్రంథోపదర్శనం; “యథా వనస్పతేర్మూలే చ్ఛిన్నే స్కంధశాఖావరోహకుసుమఫలపలాశాదీనాం నియతో వినాశస్తద్వత్” (సూ.అ.20) ఇతి, మూలే ద్రుమప్రసేకవచ్చేత్యనేన కల్పనాసిద్ధ్యుక్తం- “మూలే నిషిక్తో హి యథా ద్రుమః స్యాత్” (సి.అ.1) ఇత్యాదియథోక్తానువాసనప్రాధాన్యఖ్యాపనగ్రంథగ్రహణం కరోతి||17-19||
Adhikarana ౧౧ (౨౦-౨౧) · Śloka ౨౧
అశిరోవిరేచనార్హాస్తు అజీర్ణిభుక్తభక్తపీతస్నేహమద్యతోయపాతుకామాః స్నాతశిరాః స్నాతుకామః క్షుత్తృష్ణాశ్రమార్తమత్తమూర్చ్ఛితశస్త్రదండహతవ్యవాయవ్యాయామపానక్లాంతనవజ్వరశోకాభితప్తవిరిక్తానువాసితగర్భిణీనవప్రతిశ్యాయార్తాః, అనృతౌ దుర్దినే చేతి||20|| తత్రాజీర్ణిభుక్తభక్తయోర్దోష ఊర్ధ్వవహాని స్రోతాంస్యావృత్య కాసశ్వాసచ్ఛర్దిప్రతిశ్యాయాంజనయేత్, పీతస్నేహమద్యతోయపాతుకామానాం కృతే చ పిబతాం ముఖనాసాస్రావాక్ష్యుపదేహతిమిరశిరోరోగాంజనయేత్, స్నాతశిరసః కృతే చ స్నానాచ్ఛిరసః ప్రతిశ్యాయం, క్షుధార్తస్య వాతప్రకోపం, తృష్ణార్తస్య పునస్తృష్ణాభివృద్ధిం ముఖశోషం చ, శ్రమార్తమత్తమూర్చ్ఛితానామాస్థాపనోక్తం దోషం జనయేత్, శస్త్రదండహతయోస్తీవ్రతరాం రుజం జనయేత్, వ్యవాయవ్యాయామపానక్లాంతానాం శిరఃస్కంధనేత్రోరఃపీడనం, నవజ్వరశోకాభితప్తయోరూష్మా నేత్రనాడీరనుసృత్య తిమిరం జ్వరవృద్ధిం చ కుర్యాత్, విరిక్తస్య వాయురింద్రియోపఘాతం కుర్యాత్, అనువాసితస్య కఫః శిరోగురుత్వకండూక్రిమిదోషాంజనయేత్, గర్భిణ్యా గర్భం స్తంభయేత్ స కాణః కుణిః పక్షహతః పీఠసర్పీ వా జాయతే, నవప్రతిశ్యాయార్తస్య స్రోతాంసి వ్యాపాదయేత్, అనృతౌ దుర్దినే చ శీతదోషాన్ పూతినస్యం శిరోరోగం చ జనయేత్; తస్మాదేతే న శిరోవిరేచనార్హాః||21||
अशिरोविरेचनार्हास्तु अजीर्णिभुक्तभक्तपीतस्नेहमद्यतोयपातुकामाः स्नातशिराः स्नातुकामः क्षुत्तृष्णाश्रमार्तमत्तमूर्च्छितशस्त्रदण्डहतव्यवायव्यायामपानक्लान्तनवज्वरशोकाभितप्तविरिक्तानुवासितगर्भिणीनवप्रतिश्यायार्ताः, अनृतौ दुर्दिने चेति||२०|| तत्राजीर्णिभुक्तभक्तयोर्दोष ऊर्ध्ववहानि स्रोतांस्यावृत्य कासश्वासच्छर्दिप्रतिश्यायाञ्जनयेत्, पीतस्नेहमद्यतोयपातुकामानां कृते च पिबतां मुखनासास्रावाक्ष्युपदेहतिमिरशिरोरोगाञ्जनयेत्, स्नातशिरसः कृते च स्नानाच्छिरसः प्रतिश्यायं, क्षुधार्तस्य वातप्रकोपं, तृष्णार्तस्य पुनस्तृष्णाभिवृद्धिं मुखशोषं च, श्रमार्तमत्तमूर्च्छितानामास्थापनोक्तं दोषं जनयेत्, शस्त्रदण्डहतयोस्तीव्रतरां रुजं जनयेत्, व्यवायव्यायामपानक्लान्तानां शिरःस्कन्धनेत्रोरःपीडनं, नवज्वरशोकाभितप्तयोरूष्मा नेत्रनाडीरनुसृत्य तिमिरं ज्वरवृद्धिं च कुर्यात्, विरिक्तस्य वायुरिन्द्रियोपघातं कुर्यात्, अनुवासितस्य कफः शिरोगुरुत्वकण्डूक्रिमिदोषाञ्जनयेत्, गर्भिण्या गर्भं स्तम्भयेत् स काणः कुणिः पक्षहतः पीठसर्पी वा जायते, नवप्रतिश्यायार्तस्य स्रोतांसि व्यापादयेत्, अनृतौ दुर्दिने च शीतदोषान् पूतिनस्यं शिरोरोगं च जनयेत्; तस्मादेते न शिरोविरेचनार्हाः||२१||
🔊 Audio coming soon
అశిరోవిరేచనార్హానాహ- అశిరోవిరేచనార్హా ఇత్యాది| పాతుకామ ఇతి స్నేహాదిపానకామః, పానక్లాంతో దినాంతరేఽపి పానజవ్యాధిపీడితః| అనృతౌ శీతగ్రీష్మవర్షాసు| దుర్దినే ఇతి మేఘాచ్ఛాదితేఽహ్ని| కృతే పిబతామితి శిరోవిరేచనే కృతే స్నేహాన్ పిబతామిత్యర్థః| కుణిః కుబ్జితకరః ; పీఠసర్పీ పంగుః| అనృతౌ దుర్దినే చేత్యాదౌ శీతదోషానిత్యనేన శీతకాలే దీయమానస్య దుర్దినే చ కృతస్య పూతినాసాకర్తృత్వం, గ్రీష్మవర్షాకృతస్య తు శిరోరోగకర్తృత్వం; అన్యే తు, అనృతుదుర్దినమిత్యనేన అవార్షికం దుర్దినమాహుః||20-21||
Adhikarana ౧౨ (౨౨) · Śloka ౨౨
శేషాస్త్వర్హాః, విశేషతస్తు శిరోదంతమన్యాస్తంభగలహనుగ్రహపీనసగలశుండికాశాలూకశుక్రతిమిరవర్త్మరోగవ్యంగో పజిహ్వికార్ధావభేదకగ్రీవాస్కంధాంసాస్యనాసికాకర్ణాక్షిమూర్ధకపాలశిరోరోగార్దితాపతంత్రకాపతానకగలగండ- దంతశూలహర్షచాలాక్షిరాజ్యర్బుదస్వరభేదవాగ్గ్రహగద్గదక్రథనాదయ ఊర్ధ్వజత్రుగతాశ్చవాతాదివికారాః పరిపక్వాశ్చ; ఏతేషు శిరోవిరేచనం ప్రధానతమమిత్యుక్తం, తద్ధ్యుత్తమాంగమనుప్రవిశ్య ముంజాదీషికామివాసక్తాం కేవలం వికారకరం దోషమపకర్షతి||22||
शेषास्त्वर्हाः, विशेषतस्तु शिरोदन्तमन्यास्तम्भगलहनुग्रहपीनसगलशुण्डिकाशालूकशुक्रतिमिरवर्त्मरोगव्यङ्गो पजिह्विकार्धावभेदकग्रीवास्कन्धांसास्यनासिकाकर्णाक्षिमूर्धकपालशिरोरोगार्दितापतन्त्रकापतानकगलगण्ड- दन्तशूलहर्षचालाक्षिराज्यर्बुदस्वरभेदवाग्ग्रहगद्गदक्रथनादय ऊर्ध्वजत्रुगताश्चवातादिविकाराः परिपक्वाश्च; एतेषु शिरोविरेचनं प्रधानतममित्युक्तं, तद्ध्युत्तमाङ्गमनुप्रविश्य मुञ्जादीषिकामिवासक्तां केवलं विकारकरं दोषमपकर्षति||२२||
🔊 Audio coming soon
శిరోదంతేత్యాదినా విశేషేణ శిరోవిరేచనార్హానాహ| శిరోదంతమన్యాభిః స్తంభశబ్దః సంబధ్యతే| పీనసోఽత్ర పక్వప్రతిశ్యాయః, తరుణే చ ప్రతిశ్యాయే శిరోవిరేకనిషేధ ఇతి న విరోధః| అపతంత్రకః అపతానకభేద ఏవ నిఃసంజ్ఞః; ఉక్తం హి- “నిఃసంజ్ఞః సోఽపతంత్రకః” (సి.అ.9) ఇతి| శూలహర్షచాలా దంతేన సంబధ్యంతే| అక్షిరాజీ నేత్రరాజీ , నేత్రరోగవిశేషః| వాతవికారేఽప్యత్రవిరేచనం స్థానసంబంధాగతశ్లేష్మవాతహంతృత్వేనైవోపపన్నం| ముంజాదీషికామివాసక్తామితి ముంజాచ్ఛరావయవాద్యథా ఈషికా శరికా ఆసక్తా ఆకృష్యతే ముంజానుపఘాతేన, తథా శిరసి పక్వో దోషో హ్రియత ఇత్యర్థః||22||
Adhikarana ౧౩ (౨౩) · Śloka ౨౩
ప్రావృట్శరద్వసంతేతరేష్వాత్యయికేషు రోగేషు నావనం కుర్యాత్ కృత్రిమగుణోపధానాత్; గ్రీష్మే పూర్వాహ్ణే, శీతే మధ్యాహ్నే, వర్షాస్వదుర్దినే చేతి||23||
प्रावृट्शरद्वसन्तेतरेष्वात्ययिकेषु रोगेषु नावनं कुर्यात् कृत्रिमगुणोपधानात्; ग्रीष्मे पूर्वाह्णे, शीते मध्याह्ने, वर्षास्वदुर्दिने चेति||२३||
🔊 Audio coming soon
అనృతౌ శిరోవిరేచనం నిషిద్ధం, అవస్థావశేన తద్విధానమాహ- ప్రావృడిత్యాది| ఇతరేష్వితి హేమంతగ్రీష్మవర్షాసు| ఆత్యయికేష్వితివచనాదనాత్యయికేషు గదేషు నిషేధయతి| ఆత్యయికేఽపి శీతాదిప్రతీకారార్థమాహ- కృత్రిమగుణోపధానాదితి; కృత్రిమగుణోపధానం రోగభిషగ్జితీయోక్తం కర్తవ్యం| గ్రీష్మాదిష్వేవ కాలవిశేషేణౌష్ణ్యాదిప్రతిక్రియాం దర్శయన్నాహ- గ్రీష్మే పూర్వాహ్ణే ఇత్యాది||23||
Adhikarana ౧౪ (౨౪-౨౮) · Śloka ౨౮
తత్ర శ్లోకాః- ఇతి పంచవిధం కర్మ విస్తరేణ నిదర్శితం| యేభ్యో యన్న హితం యస్మాత్ కర్మ యేభ్యశ్చ యద్ధితం||24|| న చైకాంతేన నిర్దిష్టేఽప్యర్థేఽభినివిశేద్బుధః| స్వయమప్యత్ర వైద్యేన తర్క్యం బుద్ధిమతా భవేత్||25|| ఉత్పద్యేత హి సాఽవస్థా దేశకాలబలం ప్రతి| యస్యాం కార్యమకార్యం స్యాత్ కర్మ కార్యం చ వర్జితం||26|| ఛర్దిర్హృద్రోగగుల్మానాం వమనం స్వే చికిత్సితే| అవస్థాం ప్రాప్య నిర్దిష్టం కుష్ఠినాం బస్తికర్మ చ||27|| తస్మాత్ సత్యపి నిర్దేశే కుర్యాదూహ్య స్వయం ధియా| వినా తర్కేణ యా సిద్ధిర్యదృచ్ఛాసిద్ధిరేవ సా||28||
तत्र श्लोकाः- इति पञ्चविधं कर्म विस्तरेण निदर्शितम्| येभ्यो यन्न हितं यस्मात् कर्म येभ्यश्च यद्धितम्||२४|| न चैकान्तेन निर्दिष्टेऽप्यर्थेऽभिनिविशेद्बुधः| स्वयमप्यत्र वैद्येन तर्क्यं बुद्धिमता भवेत्||२५|| उत्पद्येत हि साऽवस्था देशकालबलं प्रति| यस्यां कार्यमकार्यं स्यात् कर्म कार्यं च वर्जितम्||२६|| छर्दिर्हृद्रोगगुल्मानां वमनं स्वे चिकित्सिते| अवस्थां प्राप्य निर्दिष्टं कुष्ठिनां बस्तिकर्म च||२७|| तस्मात् सत्यपि निर्देशे कुर्यादूह्य स्वयं धिया| विना तर्केण या सिद्धिर्यदृच्छासिद्धिरेव सा||२८||
🔊 Audio coming soon
అధ్యాయార్థసంగ్రహమభిధాయ వమనాద్యవిషయత్వేన తథా వమనాదివిషయత్వేన చ ప్రతిపాదితే వమనాదినివృత్తిప్రవృత్తినిశ్చయం నిషేధయన్నాహ- న చైకాంతేనేత్యాది| అభినివిశేదితి నిశ్చయం కుర్యాత్| తర్క్యమితి అనుక్తమప్యుహనీయం| బుద్ధిమతేతివచనేన అబుద్ధిమతామనుక్తోహం నిషేధయతి; ఉక్తం హి- “తస్మాద్బుద్ధిమతామూహాపోహవితర్కాః, అల్పబుద్ధేస్తు యథోక్తానుగమనమేవ శ్రేయః” (వి.అ.8) ఇతి| అథ కిమర్థం యథోక్తానుగమనమేవ శ్రేయ ఇతి, తథా కిమర్థమేకాంతతావధారణం న కర్తవ్యమిత్యాహ- ఉత్పద్యతేహీత్యాది| దేశకాలబలం ప్రతీతి దేశాదిభేదకృతేత్యర్థః| కార్యమకార్యం స్యాదితి కర్తవ్యతయోక్తమకరణీయం స్యాదితి, తథా వర్జితం చ యత్ కర్మ తత్ కార్యం స్యాదవస్థావిశేషాత్| నిషిద్ధస్యైవావస్థావశాత్ క్రియమాణస్య వమనాదేరుదాహరణమాహ- ఛర్దిహృద్రోగేత్యాది| స్వే చికిత్సితే ఇతి ఛర్దిచికిత్సాధ్యాయే| అవస్థాం ప్రాప్య నిర్దిష్టమిత్యనేన అవస్థావిశేష ఏవ నిషిద్ధవిధానముత్సర్గాపవాదత ఇత్యవిరోధం దర్శయతి; ఏవమన్యత్రాప్యపవాదవిషయే వమనాదివిధానమవస్థావిశేషపరతయా సమాధేయం| న్యాయోపపాదితముక్తం చార్థముపసంహరన్నాహ- తస్మాదిత్యాది| శాస్త్రోపదేశే సత్యపి స్వబువ్ద్యైవశాస్త్రానుగతయాఽనుక్తమపి కర్తవ్యం; యదుక్తం- “ప్రచరణమివ భిక్షుకస్య బీజమివ కర్షకస్య సూత్రం బుద్ధిమతామల్పమప్యనల్పజ్ఞానాయ భవతి” (వి.అ.8) ఇతి||24-28||
Adhikarana పుష్పికా · Śloka ౨
ఇత్యగ్నివేశకృతే తంత్రే చరకప్రతిసంస్కృతేఽప్రాప్తే దృఢబలసంపూరితే సిద్ధిస్థానే పంచకర్మీయసిద్ధిర్నామ ద్వితీయోఽధ్యాయః||2||
इत्यग्निवेशकृते तन्त्रे चरकप्रतिसंस्कृतेऽप्राप्ते दृढबलसम्पूरिते सिद्धिस्थाने पञ्चकर्मीयसिद्धिर्नाम द्वितीयोऽध्यायः||२||
🔊 Audio coming soon
ఇతి శ్రీచక్రపాణిదత్తవిరచితాయామాయుర్వేదదీపికాయాం చరకతాత్పర్యటీకాయాం సిద్ధిస్థానే పంచకర్మీయసిద్ధిర్నామ ద్వితీయోఽధ్యాయః||2||