Adhikarana ൧ (൧-൨) · Śloka ൨
അഥാതഃ പഞ്ചകര്മീയാം സിദ്ധിം വ്യാഖ്യാസ്യാമഃ||൧|| ഇതി ഹ സ്മാഹ ഭഗവാനാത്രേയഃ||൨||
अथातः पञ्चकर्मीयां सिद्धिं व्याख्यास्यामः||१|| इति ह स्माह भगवानात्रेयः||२||
🔊 Audio coming soon
കല്പനാസിദ്ധൌ ജ്ഞാതപഞ്ചകര്മോപയോഗസ്യ കര്മപ്രവൃത്തിനിവൃത്തിവിഷയകജിജ്ഞാസാ ഭവത്യതസ്തദുപദര്ശനാര്ഥം പഞ്ചകര്മീയസിദ്ധിരുച്യതേ| പഞ്ചകര്മപ്രവൃത്തിനിവൃത്തിവിഷയജ്ഞാനാര്ഥമധികൃത്യ കൃതാ സിദ്ധിഃ പഞ്ചകര്മീയസിദ്ധിഃ||൧-൨||
Adhikarana ൨ (൩) · Śloka ൩
യേഷാം യസ്മാത് പഞ്ചകര്മാണ്യഗ്നിവേശ ന കാരയേത്| യേഷാം ച കാരയേത്താനി തത് സര്വം സമ്പ്രവക്ഷ്യതേ||൩||
येषां यस्मात् पञ्चकर्माण्यग्निवेश न कारयेत्| येषां च कारयेत्तानि तत् सर्वं सम्प्रवक्ष्यते||३||
🔊 Audio coming soon
യേഷാമിത്യാദിനാऽധ്യായാര്ഥം സങ്കല്പ്യ പ്രതിജാനീതേ| പഞ്ചകര്മാണി യേഷാം ന കാര്യാണീത്യനേന വ്യസ്താനി സമസ്താനി ച യേഷാം ന കാര്യാണി, താനി പൃഥഗ്വക്ഷ്യന്തേ||൩||
Adhikarana ൩ (൪-൭) · Śloka ൭
ചണ്ഡഃ സാഹസികോ ഭീരുഃ കൃതഘ്നോ വ്യഗ്ര ഏവ ച| സദ്രാജഭിഷജാം ദ്വേഷ്ടാ തദ്ദ്വിഷ്ടഃ ശോകപീഡിതഃ||൪|| യാദൃച്ഛികോ മുമൂര്ഷുശ്ച വിഹീനഃ കരണൈശ്ച യഃ| വൈരീ വൈദ്യവിദഗ്ധശ്ച ശ്രദ്ധാഹീനഃ സുശങ്കിതഃ||൫|| ഭിഷജാമവിധേയശ്ച നോപക്രമ്യാ ഭിഷഗ്വിദാ| ഏതാനുപചരന് വൈദ്യോ ബഹൂന് ദോഷാനവാപ്നുയാത്||൬|| ഏഭ്യോऽന്യേ സമുപക്രമ്യാ നരാഃ സര്വൈരുപക്രമൈഃ| അവസ്ഥാം പ്രവിഭജ്യൈഷാം വര്ജ്യം കാര്യം ച വക്ഷ്യതേ||൭||
चण्डः साहसिको भीरुः कृतघ्नो व्यग्र एव च| सद्राजभिषजां द्वेष्टा तद्द्विष्टः शोकपीडितः||४|| यादृच्छिको मुमूर्षुश्च विहीनः करणैश्च यः| वैरी वैद्यविदग्धश्च श्रद्धाहीनः सुशङ्कितः||५|| भिषजामविधेयश्च नोपक्रम्या भिषग्विदा| एतानुपचरन् वैद्यो बहून् दोषानवाप्नुयात्||६|| एभ्योऽन्ये समुपक्रम्या नराः सर्वैरुपक्रमैः| अवस्थां प्रविभज्यैषां वर्ज्यं कार्यं च वक्ष्यते||७||
🔊 Audio coming soon
ചണ്ഡ ഇത്യാദിനാ സകലപഞ്ചകര്മാവിഷയാനാഹ| യദ്യപി ച വിമാനേ ജനപദോദ്ധ്വംസനീയേ (വി.അ.൩) രോഗഭിഷഗ്ജിതീയേ (വി.അ.൮) ച അനപവാദപ്രതീകാരാദയോऽനുപക്രമണീയത്വേനോക്താ ഏവ, തഥാऽപീഹ പ്രകരണാഗതത്വാത് പുനരുച്യന്തേ| ചണ്ഡാദിഷു പ്രവൃത്തിര്ഭേഷജസ്യാശക്യത്വാന്നിഷിധ്യതേ; കൃതഘ്നാദിഷു ചാധര്മവശാദേവ ഭേഷജം ന സിധ്യതി, പ്രത്യുതാധാര്മികപ്രതിക്രിയയാऽധര്മ ഏവ ഭവതീതി നിവൃത്തിര്വിധീയതേ| സതോ രാജ്ഞഃ ഭിഷജശ്ച ദ്വേഷ്ടീതി സദ്രാജഭിഷജാം ദ്വേഷ്ടാ, കിംവാ സദിതി രാജ്ഞോ ഭിഷജശ്ച വിശേഷണമ്| തദ്ദ്വിഷ്ട ഇതി സദാദിദ്വേഷ്യഃ| യാദൃച്ഛികഃ നാസ്തികഃ| വിഹീനഃ കരണൈരിതി ഉപകരണൈഃ| വൈരീ വൈദ്യാപകാരകഃ, വൈദ്യദ്വേഷ്ടാ തു നാപകാരക ഇതി വിശേഷഃ| വൈദ്യവിദഗ്ധഃ വൈദ്യമാനീ| ഭിഷജാമവിധേയ ഇതി ഭിഷജാമനായത്തഃ| സര്വൈരിതി വമനാദിഭിരന്യൈശ്ച സംശമനാദിഭിഃ| ഏഷാമിതി ചണ്ഡാദിവ്യതിരിക്താനാമ്||൪-൭||
Adhikarana ൪ (൮-൯) · Śloka ൯
അവമ്യാസ്താവത്- ക്ഷതക്ഷീണാതിസ്ഥൂലാതികൃശബാലവൃദ്ധദുര്ബലശ്രാന്തപിപാസിതക്ഷുധിതകര്മഭാരാധ്വഹതോപവാസമൈഥുനാധ്യയനവ്യായാമചിന്താ- പ്രസക്തക്ഷാമഗര്ഭിണീസുകുമാരസംവൃതകോഷ്ഠദുശ്ഛര്ദനോര്ധ്വരക്തപിത്തപ്രസക്തച്ഛര്ദിരൂര്ധ്വവാതാസ്ഥാപിതാനുവാസിതഹൃദ്രോഗോദാവര്തമൂത്രാഘാത- പ്ലീഹഗുല്മോദരാഷ്ഠീലാസ്വരോപഘാതതിമിരശിരശങ്ഖകര്ണാക്ഷിശൂലാര്താഃ||൮|| തത്ര ക്ഷതസ്യ ഭൂയഃ ക്ഷണനാദ്രക്താതിപ്രവൃത്തിഃ സ്യാത്, ക്ഷീണാതിസ്ഥൂലകൃശബാലവൃദ്ധദുര്ബലാനാമൌഷധബലാസഹത്വാത് പ്രാണോപരോധഃ, ശ്രാന്തപിപാസിതക്ഷുധിതാനാം ച തദ്വത്, കര്മഭാരാധ്വഹതോപവാസമൈഥുനാധ്യയനവ്യായാമചിന്താപ്രസക്തക്ഷാമാണാം രൌക്ഷ്യാദ്വാതരക്തച്ഛേദക്ഷതഭയം സ്യാത്, ഗര്ഭിണ്യാ ഗര്ഭവ്യാപദാമഗര്ഭഭ്രംശാച്ചദാരുണാ രോഗപ്രാപ്തിഃ, സുകുമാരസ്യ ഹൃദയാപകര്ഷണാദൂര്ധ്വമധോ വാ രുധിരാതിപ്രവൃത്തിഃ, സംവൃതകോഷ്ഠദുശ്ഛഛര്ദനയോരതിമാത്രപ്രവാഹണാദ്ദോഷാഃ സമുത്ക്ലിഷ്ടാ അന്തഃകോഷ്ഠേ ജനയന്ത്യന്തര്വിസര്പം സ്തമ്ഭം ജാഡ്യം വൈചിത്ത്യം മരണം വാ, ഊര്ധ്വഗരക്തപിത്തിന ഉദാനമുത്ക്ഷിപ്യ പ്രാണാന് ഹരേദ്രക്തം ചാതിപ്രവര്തയേത്, പ്രസക്തച്ഛര്ദേസ്തദ്വത്, ഊര്ധ്വവാതാസ്ഥാപിതാനുവാസിതാനാമൂര്ധ്വം വാതാതിപ്രവൃത്തിഃ, ഹൃദ്രോഗിണോഹൃദയോപരോധഃ, ഉദാവര്തിനോ ഘോരതര ഉദാവര്തഃ സ്യാച്ഛീഘ്രതരഹന്താ, മൂത്രാഘാതാദിഭിരാര്താനാം തീവ്രതരശൂലപ്രാദുര്ഭാവഃ, തിമിരാര്താനാം തിമിരാതിവൃദ്ധിഃ, ശിരഃശൂലാദിഷു ശൂലാതിവൃദ്ധിഃ; തസ്മാദേതേ ന വമ്യാഃ| സര്വേഷ്വപി തു ഖല്വേതേഷു വിഷഗരവിരുദ്ധാജീര്ണാഭ്യവഹാരാമകൃതേഷ്വപ്രതിഷിദ്ധം ശീഘ്രതരകാരിത്വാദേഷാമിതി ||൯||
अवम्यास्तावत्- क्षतक्षीणातिस्थूलातिकृशबालवृद्धदुर्बलश्रान्तपिपासितक्षुधितकर्मभाराध्वहतोपवासमैथुनाध्ययनव्यायामचिन्ता- प्रसक्तक्षामगर्भिणीसुकुमारसंवृतकोष्ठदुश्छर्दनोर्ध्वरक्तपित्तप्रसक्तच्छर्दिरूर्ध्ववातास्थापितानुवासितहृद्रोगोदावर्तमूत्राघात- प्लीहगुल्मोदराष्ठीलास्वरोपघाततिमिरशिरशङ्खकर्णाक्षिशूलार्ताः||८|| तत्र क्षतस्य भूयः क्षणनाद्रक्तातिप्रवृत्तिः स्यात्, क्षीणातिस्थूलकृशबालवृद्धदुर्बलानामौषधबलासहत्वात् प्राणोपरोधः, श्रान्तपिपासितक्षुधितानां च तद्वत्, कर्मभाराध्वहतोपवासमैथुनाध्ययनव्यायामचिन्ताप्रसक्तक्षामाणां रौक्ष्याद्वातरक्तच्छेदक्षतभयं स्यात्, गर्भिण्या गर्भव्यापदामगर्भभ्रंशाच्चदारुणा रोगप्राप्तिः, सुकुमारस्य हृदयापकर्षणादूर्ध्वमधो वा रुधिरातिप्रवृत्तिः, संवृतकोष्ठदुश्छछर्दनयोरतिमात्रप्रवाहणाद्दोषाः समुत्क्लिष्टा अन्तःकोष्ठे जनयन्त्यन्तर्विसर्पं स्तम्भं जाड्यं वैचित्त्यं मरणं वा, ऊर्ध्वगरक्तपित्तिन उदानमुत्क्षिप्य प्राणान् हरेद्रक्तं चातिप्रवर्तयेत्, प्रसक्तच्छर्देस्तद्वत्, ऊर्ध्ववातास्थापितानुवासितानामूर्ध्वं वातातिप्रवृत्तिः, हृद्रोगिणोहृदयोपरोधः, उदावर्तिनो घोरतर उदावर्तः स्याच्छीघ्रतरहन्ता, मूत्राघातादिभिरार्तानां तीव्रतरशूलप्रादुर्भावः, तिमिरार्तानां तिमिरातिवृद्धिः, शिरःशूलादिषु शूलातिवृद्धिः; तस्मादेते न वम्याः| सर्वेष्वपि तु खल्वेतेषु विषगरविरुद्धाजीर्णाभ्यवहारामकृतेष्वप्रतिषिद्धं शीघ्रतरकारित्वादेषामिति ||९||
🔊 Audio coming soon
സമ്പ്രത്യുപക്രമണീയാനാമേവ രോഗാദിയോഗകൃതാവസ്ഥാഭേദേനാകര്തവ്യപഞ്ചകര്മതാം ദര്ശയന്നാഹ- അവമ്യാസ്താവദിത്യാദി| അവമ്യാദൌ താവദിതിപദം പ്രാക്പ്രസ്തുതോപദര്ശനാര്ഥമ്| പ്രസക്തശബ്ദോ മൈഥുനാദിഭിഃ പ്രത്യേകം സമ്ബധ്യതേ| സംവൃതകോഷ്ഠഃ വായുനാऽല്പീകൃതകോഷ്ഠഃ, ‘വായുവ്യാപ്തകോഷ്ഠഃ’ ഇത്യേകേ| തത്ര ക്ഷതസ്യേത്യദിനാ യഥോക്തവമനാദാനേ ഹേതുമാഹ| പ്രാണോപരോധഃ മരണം, ‘ബലക്ഷയഃ’ ഇത്യന്യേ| ശ്രാന്താദീനാം വിച്ഛേദപാഠേന പ്രാണോപരോധസ്യ പൂര്വാപേക്ഷയാ ഹീനമാത്രത്വം ദര്ശയതി| വാതരക്തച്ഛേദക്ഷതഭയമിത്യത്ര രക്തച്ഛേദോ രക്തമോക്ഷഃ| സുകുമാരസ്യേതി മൃദുശരീരസ്യ| ഹൃദയാപകര്ഷണാദിതി ഹൃദയഹിംസനാത്| തദ്വദിതി ഊര്ധ്വരക്തപിത്തിനാമിത്യത്രോക്തോ ദോഷഃ| അവമ്യാനാമവസ്ഥായാം വമനമാഹ- സര്വേഷ്വപീത്യാദി| യദ്യപി ചാത്രാധ്യായാന്തേ സര്വേഷ്വേവ നിര്ദിഷ്ടേഷ്വവസ്ഥായാം നിഷിദ്ധമപി വക്ഷ്യതി, തഥാऽപീഹ വിധാനേനാത്രാവശ്യം കര്തവ്യം വമനമിതി ബോധ്യമ്||൮-൯||
Adhikarana ൫ (൧൦) · Śloka ൧൦
ശേഷാസ്തു വമ്യാഃ; വിശേഷതസ്തു പീനസകുഷ്ഠനവജ്വരരാജയക്ഷ്മകാസശ്വാസഗലഗ്രഹഗലഗണ്ഡശ്ലീപദമേഹമന്ദാഗ്നിവിരുദ്ധാജീര്ണാന്ന വിസൂചികാലസകവിഷഗരപീതദഷ്ടദിഗ്ധവിദ്ധാധഃശോണിതപിത്തപ്രസേക (ദുര്നാമ ) ഹൃല്ലാസാരോചകാവിപാകാപച്യപസ്മാരോന്മാദാതിസാരശോഫപാണ്ഡുരോഗമുഖപാകദുഷ്ടസ്തന്യാദയഃ ശ്ലേഷ്മവ്യാധയോ വിശേഷേണ മഹാരോഗാധ്യായോക്താശ്ച; ഏതേഷു ഹി വമനം പ്രധാനതമമിത്യുക്തം കേദാരസേതുഭേദേ ശാല്യാദ്യശോഷദോഷവിനാശവത്||൧൦||
शेषास्तु वम्याः; विशेषतस्तु पीनसकुष्ठनवज्वरराजयक्ष्मकासश्वासगलग्रहगलगण्डश्लीपदमेहमन्दाग्निविरुद्धाजीर्णान्न विसूचिकालसकविषगरपीतदष्टदिग्धविद्धाधःशोणितपित्तप्रसेक (दुर्नाम ) हृल्लासारोचकाविपाकापच्यपस्मारोन्मादातिसारशोफपाण्डुरोगमुखपाकदुष्टस्तन्यादयः श्लेष्मव्याधयो विशेषेण महारोगाध्यायोक्ताश्च; एतेषु हि वमनं प्रधानतममित्युक्तं केदारसेतुभेदे शाल्याद्यशोषदोषविनाशवत्||१०||
🔊 Audio coming soon
ശേഷാസ്തു വമ്യാ ഇത്യഭിധായാപി പീനസാദീന് പുനര്വമനവിഷയതയാ ദര്ശയന് തേഷു വിശേഷേണ വമനസ്യ യൌഗികതാം ദര്ശയതി; ഏവമുത്തരത്രാപി പുനര്വിരേചനാദിവിഷയോപദര്ശനേ വ്യാഖ്യേയമ്| പ്രധാനതമമിത്യനേന മഹാരോഗാധ്യായേ “കേദാരസേതുഭേദേ” (സൂ.അ.൨൦) ഇത്യാദിനൈകദേശേനോക്തം പ്രാധാന്യഖ്യാപകം ഗ്രന്ഥം ഗ്രാഹയതി; തേന യദുക്തം തത്ര- “വമനം ഖലു സര്വോപക്രമേഭ്യഃ ശ്ലേഷ്മണി പ്രധാനതമം മന്യന്തേ ഭിഷജഃ, തദ്ധ്യാദിത ഏവാമാശയമനുപ്രവിശ്യ കേവലം വൈകാരികം ശ്ലേഷ്മമൂലമപകര്ഷതി, തത്രാവജിതേ ശ്ലേഷ്മണ്യപി ശരീരാന്തര്ഗതാഃ ശ്ലേഷ്മവികാരാഃ പ്രശാന്തിമാപദ്യന്തേ, യഥാ- ഭിന്നേ കേദാരസേതൌ ശാലിഷഷ്ടികാദീന്യഭിഷ്യന്ദമാനാന്യമ്ഭസാ പ്രശോഷമാപദ്യന്തേ, തദ്വത്” (സൂ.അ.൨൦) ഇതി ഗ്രന്ഥഖണ്ഡകം, തദിഹ സമ്ബധ്യതേ; ഏവം വിരേചനപ്രാധാന്യേ തഥാ ബസ്തിപ്രാധാന്യേऽപി യദിഹൈകദേശം മഹാരോഗാധ്യായോക്തപ്രാധാന്യഖ്യാപകഗ്രന്ഥഖണ്ഡകം വക്ഷ്യതി, തത്ര തദ്ഗ്രന്ഥാധ്യാഹാരേണ യോജനീയമ്||൧൦||
Adhikarana ൬ (൧൧-൧൨) · Śloka ൧൨
അവിരേച്യാസ്തു സുഭഗക്ഷതഗുദമുക്തനാലാധോഭാഗരക്തപിത്തിവിലങ്ഘിതദുര്ബലേന്ദ്രിയാല്പാഗ്നിനിരൂഢകാമാദിവ്യഗ്രാജീര്ണിനവജ്വരി- മദാത്യയിതാധ്മാതശല്യാര്ദിതാഭിഹതാതിസ്നിഗ്ധരൂക്ഷദാരുണകോഷ്ഠാഃ ക്ഷതാദയശ്ച ഗര്ഭിണ്യന്താഃ||൧൧|| തത്ര സുഭഗസ്യ സുകുമാരോക്തോ ദോഷഃ സ്യാത്, ക്ഷതഗുദസ്യ ക്ഷതേ ഗുദേ പ്രാണോപരോധകരീം രുജാം ജനയേത്, മുക്തനാലമതിപ്രവൃത്ത്യാ ഹന്യാത്, അധോഭാഗരക്തപിത്തിനം തദ്വത്, വിലങ്ഘിതദുര്ബലേന്ദ്രിയാല്പാഗ്നിനിരൂഢാ ഔഷധവേഗം ന സഹേരന്, കാമാദിവ്യഗ്രമനസോ ന പ്രവര്തതേ കൃച്ഛ്രേണ വാ പ്രവര്തമാനമയോഗദോഷാന് കുര്യാത്, അജീര്ണിന ആമദോഷഃ സ്യാത്, നവജ്വരിണോऽവിപക്വാന് ദോഷാന് ന നിര്ഹരേദ് വാതമേവ ച കോപയേത്, മദാത്യയിതസ്യ മദ്യക്ഷീണേ ദേഹേ വായുഃ പ്രാണോപരോധം കുര്യാത്, ആധ്മാതസ്യാധമതോ വാ പുരീഷകോഷ്ഠേ നിചിതോ വായുര്വിസര്പന് സഹസാऽऽനാഹം തീവ്രതരം മരണം വാ ജനയേത്, ശല്യാര്ദിതാഭിഹതയോഃ ക്ഷതേ വായുരാശ്രിതോ ജീവിതം ഹിംസ്യാത്, അതിസ്നിഗ്ധസ്യാതിയോഗഭയം ഭവേത്, രൂക്ഷസ്യ വായുരങ്ഗപ്രഗ്രഹം കുര്യാത്, ദാരുണകോഷ്ഠസ്യ വിരേചനോദ്ധതാ ദോഷാ ഹൃച്ഛൂലപര്വഭേദാനാഹാങ്ഗമര്ദച്ഛര്ദിമൂര്ച്ഛാക്ലമാഞ്ജനയിത്വാ പ്രാണാന് ഹന്യുഃ, ക്ഷതാദീനാം ഗര്ഭിണ്യന്താനാം ഛര്ദനോക്തോ ദോഷഃ സ്യാത്; തസ്മാദേതേ ന വിരേച്യാഃ||൧൨||
अविरेच्यास्तु सुभगक्षतगुदमुक्तनालाधोभागरक्तपित्तिविलङ्घितदुर्बलेन्द्रियाल्पाग्निनिरूढकामादिव्यग्राजीर्णिनवज्वरि- मदात्ययिताध्मातशल्यार्दिताभिहतातिस्निग्धरूक्षदारुणकोष्ठाः क्षतादयश्च गर्भिण्यन्ताः||११|| तत्र सुभगस्य सुकुमारोक्तो दोषः स्यात्, क्षतगुदस्य क्षते गुदे प्राणोपरोधकरीं रुजां जनयेत्, मुक्तनालमतिप्रवृत्त्या हन्यात्, अधोभागरक्तपित्तिनं तद्वत्, विलङ्घितदुर्बलेन्द्रियाल्पाग्निनिरूढा औषधवेगं न सहेरन्, कामादिव्यग्रमनसो न प्रवर्तते कृच्छ्रेण वा प्रवर्तमानमयोगदोषान् कुर्यात्, अजीर्णिन आमदोषः स्यात्, नवज्वरिणोऽविपक्वान् दोषान् न निर्हरेद् वातमेव च कोपयेत्, मदात्ययितस्य मद्यक्षीणे देहे वायुः प्राणोपरोधं कुर्यात्, आध्मातस्याधमतो वा पुरीषकोष्ठे निचितो वायुर्विसर्पन् सहसाऽऽनाहं तीव्रतरं मरणं वा जनयेत्, शल्यार्दिताभिहतयोः क्षते वायुराश्रितो जीवितं हिंस्यात्, अतिस्निग्धस्यातियोगभयं भवेत्, रूक्षस्य वायुरङ्गप्रग्रहं कुर्यात्, दारुणकोष्ठस्य विरेचनोद्धता दोषा हृच्छूलपर्वभेदानाहाङ्गमर्दच्छर्दिमूर्च्छाक्लमाञ्जनयित्वा प्राणान् हन्युः, क्षतादीनां गर्भिण्यन्तानां छर्दनोक्तो दोषः स्यात्; तस्मादेते न विरेच्याः||१२||
🔊 Audio coming soon
വിരേചനാവിഷയമാഹ- അവിരേച്യാസ്ത്വിത്യാദി| സുഭഗക്ഷതഗുദ ഇതി സുഭഗഗുദഃ, ക്ഷതഗുദശ്ച; അന്യേ തു സുഭഗം സുഖസംവര്ധിതമാഹുഃ| മുക്തനാലഃ അസംവൃതഗുദഃ| ക്ഷതാദയശ്ച ഗര്ഭിണ്യന്താ ഇതി വമനാവിഷയമധ്യപഠിതാഃ| രുജാം ജനയേദ് ‘വിരേചനം’ ഇതി ശേഷഃ| അധോഭാഗരക്തപിത്തിനം തദ്വദിതി അതിപ്രവൃത്യാ ഹന്യാദിത്യര്ഥഃ| കാമാദീത്യാദാവാദിശബ്ദേന ശോകക്രോധാദീനാം ഗ്രഹണമ്| അത്ര ചാപ്രവൃത്തിഃ സ്തോകപ്രവൃത്തിശ്ചായോഗ ഏവ; ഉക്തം ഹി- “അയോഗഃ പ്രാതിലോമ്യേന ന ചാല്പം വാ പ്രവര്തനമ്” (സി.അ.൬) ഇതി| അയോഗദോഷാശ്ച വിഭ്രംശഹിക്കാസ്തമ്ഭാദയോ വക്ഷ്യമാണാഃ| ആമദോഷ ഇതി ആമദോഷനിമിത്തവിസൂചികാദിഃ| പുരീഷകോഷ്ഠ ഇതി പുരീഷാദ്യാസക്തകോഷ്ഠഃ| ദുശ്ഛര്ദനോക്ത ഇതി പ്രാഗ്വമനോക്തദോഷഃ സ്യാത്||൧൧-൧൨||
Adhikarana ൭ (൧൩) · Śloka ൧൩
ശേഷാസ്തു വിരേച്യാഃ; വിശേഷതസ്തു കുഷ്ഠജ്വരമേഹോര്ധ്വരക്തപിത്തഭഗന്ദരോദരാര്ശോബ്രധപ്ലീഹഗുല്മാര്ബുദഗലഗണ്ഡഗ്രന്ഥിവിസൂചികാലസകമൂത്രാഘാതക്രിമികോഷ്ഠവിസര്പ- പാണ്ഡുരോഗശിരഃപാര്ശ്വശൂലോദാവര്തനേത്രാസ്യദാഹഹൃദ്രോഗവ്യങ്ഗനീലികാനേത്രനാസികാസ്യസ്രവണഹലീമകശ്വാസകാസകാമലാ- പച്യപസ്മാരോന്മാദവാതരക്തയോനിരേതോദോഷതൈമിര്യാരോചകാവിപാകച്ഛര്ദിശ്വയഥൂദരവിസ്ഫോടകാദയഃ പിത്തവ്യാധയോ വിശേഷേണ മഹാരോഗാധ്യായോക്താശ്ച; ഏതേഷു ഹി വിരേചനം പ്രധാനതമമിത്യുക്തമഗ്ന്യുപശമേऽഗ്നിഗൃഹവത്||൧൩||
शेषास्तु विरेच्याः; विशेषतस्तु कुष्ठज्वरमेहोर्ध्वरक्तपित्तभगन्दरोदरार्शोब्रधप्लीहगुल्मार्बुदगलगण्डग्रन्थिविसूचिकालसकमूत्राघातक्रिमिकोष्ठविसर्प- पाण्डुरोगशिरःपार्श्वशूलोदावर्तनेत्रास्यदाहहृद्रोगव्यङ्गनीलिकानेत्रनासिकास्यस्रवणहलीमकश्वासकासकामला- पच्यपस्मारोन्मादवातरक्तयोनिरेतोदोषतैमिर्यारोचकाविपाकच्छर्दिश्वयथूदरविस्फोटकादयः पित्तव्याधयो विशेषेण महारोगाध्यायोक्ताश्च; एतेषु हि विरेचनं प्रधानतममित्युक्तमग्न्युपशमेऽग्निगृहवत्||१३||
🔊 Audio coming soon
വിശേഷേണ വിരേച്യാനാഹ- കുഷ്ഠേത്യാദി| വിസൂചികായാം വിരേചനമുത്തരകാലം ശേഷദോഷഹരണാര്ഥം ജ്ഞേയമ്||൧൩||
Adhikarana ൮ (൧൪-൧൫) · Śloka ൧൫
അനാസ്ഥാപ്യാസ്തു അജീര്ണ്യതിസ്നിഗ്ധപീതസ്നേഹോത്ക്ലിഷ്ടദോഷാല്പാഗ്നിയാനക്ലാന്താതിദുര്ബലക്ഷുത്തൃഷ്ണാശ്രമാര്താതികൃശഭുക്തഭക്തപീതോദകവമിതവിരിക്തകൃതനസ്തഃ കര്മകുദ്ധഭീതമത്തമൂര്ച്ഛിതപ്രസക്തച്ഛര്ദിനിഷ്ഠീവികാശ്വാസകാസഹിക്കാബദ്ധച്ഛിദ്രോദകോദരാധ്മാനാലസകവിസൂചികാമപ്രജാതാമാതിസാര- മധുമേഹകുഷ്ഠാര്താഃ||൧൪|| തത്രാജീര്ണ്യതിസ്നിഗ്ധപീതസ്നേഹാനാം ദൂഷ്യോദരം മൂര്ച്ഛാശ്വയഥുര്വാ സ്യാത്, ഉത്ക്ലിഷ്ടദോഷമന്ദാഗ്ന്യോരരോചകസ്തീവ്രഃ, യാനക്ലാന്തസ്യ ക്ഷോഭവ്യാപന്നോ ബസ്തിരാശു ദേഹം ശോഷയേത്, അതിദുര്ബലക്ഷുത്തൃഷ്ണാശ്രമാര്താനാം പൂര്വോക്തോദോഷഃ സ്യാത്, അതികൃശസ്യ കാര്ശ്യം പുനര്ജനയേത്, ഭുക്തഭക്തപീതോദകയോരുത്ക്ലിശ്യോര്ധ്വമധോ വാ വായുര്ബസ്തിമുത്ക്ഷിപ്യ ക്ഷിപ്രം ഘോരാന് വികാരാഞ്ജനയേത്, വമിതവിരിക്തയോസ്തു രൂക്ഷം ശരീരം നിരൂഹഃ ക്ഷതം ക്ഷാര ഇവ ദഹേത്, കൃതനസ്തഃകര്മണോ വിഭ്രംശം ഭൃശസംരുദ്ധസ്രോതസഃ കുര്യാത്, ക്രുദ്ധഭീതയോര്ബസ്തിരൂര്ധ്വമുപപ്ലവേത്, മത്തമൂര്ച്ഛിതയോ ര്ഭൃശം വിചലിതായാം സഞ്ജ്ഞായാം ചിത്തോപഘാതാദ് വ്യാപത് സ്യാത്, പ്രസക്തച്ഛര്ദിര്നിഷ്ഠീവികാശ്വാസകാസഹിക്കാര്താനാമൂര്ധ്വീഭൂതോ വായുരൂര്ധ്വം ബസ്തിം നയേത്, ബദ്ധച്ഛിദ്രോദകോദരാധ്മാനാര്താനാം ഭൃശതരമാധ്യാപ്യ ബസ്തിഃ പ്രാണാന് ഹിംസ്യാത്, അലസകവിസൂചികാമപ്രജാതാമാതിസാരിണാമാമകൃതോ ദോഷഃ സ്യാത്, മധുമേഹകുഷ്ഠിനോര്വ്യാധേഃ പുനര്വൃദ്ധിഃ; തസ്മാദേതേ നാസ്ഥാപ്യാഃ||൧൫||
अनास्थाप्यास्तु अजीर्ण्यतिस्निग्धपीतस्नेहोत्क्लिष्टदोषाल्पाग्नियानक्लान्तातिदुर्बलक्षुत्तृष्णाश्रमार्तातिकृशभुक्तभक्तपीतोदकवमितविरिक्तकृतनस्तः कर्मकुद्धभीतमत्तमूर्च्छितप्रसक्तच्छर्दिनिष्ठीविकाश्वासकासहिक्काबद्धच्छिद्रोदकोदराध्मानालसकविसूचिकामप्रजातामातिसार- मधुमेहकुष्ठार्ताः||१४|| तत्राजीर्ण्यतिस्निग्धपीतस्नेहानां दूष्योदरं मूर्च्छाश्वयथुर्वा स्यात्, उत्क्लिष्टदोषमन्दाग्न्योररोचकस्तीव्रः, यानक्लान्तस्य क्षोभव्यापन्नो बस्तिराशु देहं शोषयेत्, अतिदुर्बलक्षुत्तृष्णाश्रमार्तानां पूर्वोक्तोदोषः स्यात्, अतिकृशस्य कार्श्यं पुनर्जनयेत्, भुक्तभक्तपीतोदकयोरुत्क्लिश्योर्ध्वमधो वा वायुर्बस्तिमुत्क्षिप्य क्षिप्रं घोरान् विकाराञ्जनयेत्, वमितविरिक्तयोस्तु रूक्षं शरीरं निरूहः क्षतं क्षार इव दहेत्, कृतनस्तःकर्मणो विभ्रंशं भृशसंरुद्धस्रोतसः कुर्यात्, क्रुद्धभीतयोर्बस्तिरूर्ध्वमुपप्लवेत्, मत्तमूर्च्छितयो र्भृशं विचलितायां सञ्ज्ञायां चित्तोपघाताद् व्यापत् स्यात्, प्रसक्तच्छर्दिर्निष्ठीविकाश्वासकासहिक्कार्तानामूर्ध्वीभूतो वायुरूर्ध्वं बस्तिं नयेत्, बद्धच्छिद्रोदकोदराध्मानार्तानां भृशतरमाध्याप्य बस्तिः प्राणान् हिंस्यात्, अलसकविसूचिकामप्रजातामातिसारिणामामकृतो दोषः स्यात्, मधुमेहकुष्ठिनोर्व्याधेः पुनर्वृद्धिः; तस्मादेते नास्थाप्याः||१५||
🔊 Audio coming soon
അനാസ്ഥാപ്യാനാഹ- അനാസ്ഥാപ്യാസ്ത്വിത്യാദി| മധുമേഹശബ്ദേന സര്വപ്രമേഹഗ്രഹണമ്| ദൂഷ്യോദരമിതി സന്നിപാതോദരമ്| യാനം രഥാദിയാനമ്| ദഹേദ് ‘ബസ്തിഃ’ ഇതി ശേഷഃ| വിഭ്രംശമിത്യത്ര ‘ഇന്ദ്രിയാണാമ്’ ഇതി ശേഷഃ| ഊര്ധ്വമുപല്പവേദിതി മുഖാദിഭിരുദ്ഗച്ഛേത്| മത്തമൂര്ച്ഛിതയോര്വ്യാപത് സ്യാദിതി മദമൂര്ച്ഛാരൂപാ വ്യാപത് സ്യാദിത്യാഹുഃ| ബദ്ധോദരാദാവാധ്മാതാനാം ബസ്തിര്നിഷിധ്യതേ; തേന “സ്നിഗ്ധായ ബദ്ധോദരിണേ” ഇത്യാദിനാ യാവച്ച “നിരൂഹം സാനുവാസനമ്” (ചി.അ.൧൩) ഇതി ഗ്രന്ഥേന നിരൂഹവിധാനമവിരുദ്ധം ഭവതി; അന്യേ തു ഉദരാധ്യായ ഏവ ‘ബദ്ധോദരിണേ’ ഇത്യനേന സവിബന്ധോദരിവിഷയം നിരൂഹം വര്ണയന്തി, തേനാത്ര സാമാന്യേന ബദ്ധോദരേ നിരൂഹനിഷേധോ ന വിരുദ്ധഃ||൧൪-൧൫||
Adhikarana ൯ (൧൬) · Śloka ൧൬
ശേഷാസ്ത്വാസ്ഥാപ്യാഃ; വിശേഷതസ്തു സര്വാങ്ഗൈകാങ്ഗകുക്ഷിരോഗവാതവര്ചോമൂത്രശുക്രസങ്ഗബലവര്ണമാംസരേതഃക്ഷയദോഷാധ്മാനാങ്ഗസുപ്തിക്രിമികോഷ്ഠോദാവര്തശുദ്ധാതിസാര- പര്വഭേദാഭിതാപപ്ലീഹഗുല്മശൂലഹൃദ്രോഗഭഗന്ദരോന്മാദജ്വരബ്രധ്നശിരഃകര്ണശൂലഹൃദയപാര്ശ്വപൃഷ്ഠകടീഗ്രഹവേപനാക്ഷേപകഗൌരവാതിലാഘവ- രജഃക്ഷയാര്തവിഷമാഗ്നിസ്ഫിഗ്ജാനുജങ്ഘോരുഗുല്ഫപാര്ഷ്ണിപ്രപദയോനിബാഹ്വങ്ഗുലിസ്തനാന്തദന്തനഖപര്വാസ്ഥിശൂല- ശോഷസ്തമ്ഭാന്ത്രകൂജപരികര്തികാല്പാല്പസശബ്ദോഗ്രഗന്ധോത്ഥാനാദയോ വാതവ്യാധയോ വിശേഷേണ മഹാരോഗാധ്യായോക്താശ്ച; ഏതേഷ്വാസ്ഥാപനം പ്രധാനതമമിത്യുക്തം വനസ്പതിമൂലച്ഛേദവത്||൧൬||
शेषास्त्वास्थाप्याः; विशेषतस्तु सर्वाङ्गैकाङ्गकुक्षिरोगवातवर्चोमूत्रशुक्रसङ्गबलवर्णमांसरेतःक्षयदोषाध्मानाङ्गसुप्तिक्रिमिकोष्ठोदावर्तशुद्धातिसार- पर्वभेदाभितापप्लीहगुल्मशूलहृद्रोगभगन्दरोन्मादज्वरब्रध्नशिरःकर्णशूलहृदयपार्श्वपृष्ठकटीग्रहवेपनाक्षेपकगौरवातिलाघव- रजःक्षयार्तविषमाग्निस्फिग्जानुजङ्घोरुगुल्फपार्ष्णिप्रपदयोनिबाह्वङ्गुलिस्तनान्तदन्तनखपर्वास्थिशूल- शोषस्तम्भान्त्रकूजपरिकर्तिकाल्पाल्पसशब्दोग्रगन्धोत्थानादयो वातव्याधयो विशेषेण महारोगाध्यायोक्ताश्च; एतेष्वास्थापनं प्रधानतममित्युक्तं वनस्पतिमूलच्छेदवत्||१६||
🔊 Audio coming soon
വിശേഷേണാസ്ഥാപ്യാനാഹ- സര്വാങ്ഗേത്യാദി| സ്ഫിഗാദിഭിഃ ശൂലശോഷസ്തമ്ഭാഃ സമ്ബധ്യന്തേ||൧൬||
Adhikarana ൧൦ (൧൭-൧൯) · Śloka ൧൯
യ ഏവാനാസ്ഥാപ്യാസ്ത ഏവാനനുവാസ്യാഃ സ്യുഃ; വിശേഷതസ്ത്വഭുക്തഭക്തനവജ്വരപാണ്ഡുരോഗകാമലാപ്രമേഹാര്ശഃപ്രതിശ്യായാരോചകമന്ദാഗ്നിദുര്ബലപ്ലീഹകഫോദരോരുസ്തമ്ഭവര്ചോഭേദ- വിഷഗരപീതപിത്തകഫാഭിഷ്യന്ദഗുരുകോഷ്ഠശ്ലീപദഗലഗണ്ഡാപചിക്രിമികോഷ്ഠിനഃ ||൧൭|| തത്രാഭുക്തഭക്തസ്യാനാവൃതമാര്ഗത്വാദൂര്ധ്വമതിവര്തതേ സ്നേഹഃ, നവജ്വരപാണ്ഡുരോഗകാമലാപ്രമേഹിണാം ദോഷാനുത്ക്ലിശ്യോദരഞ്ജനയേത്, അര്ശസസ്യാര്ശാംസ്യഭിഷ്യന്ദ്യാധ്മാനം കുര്യാത്, അരോചകാര്തസ്യാന്നഗൃദ്ധിം പുനര്ഹന്യാത്, മന്ദാഗ്നിദുര്ബലയോര്മന്ദതരമഗ്നിം കുര്യാത്, പ്രതിശ്യായപ്ലീഹാദിമതാം ഭൃശമുത്ക്ലിഷ്ടദോഷാണാം ഭൂയ ഏവ ദോഷം വര്ധയേത്; തസ്മാദേതേ നാനുവാസ്യാഃ||൧൮|| യ ഏവാസ്ഥാപ്യാസ്ത ഏവാനുവാസ്യാഃ; വിശേഷതസ്തു രൂക്ഷതീക്ഷ്ണാഗ്നയഃ കേവലവാതരോഗാര്താശ്ച; ഏതേഷു ഹ്യനുവാസനം പ്രധാനതമമിത്യുക്തം മൂലേ ദ്രുമപ്രസേകവത്||൧൯||
य एवानास्थाप्यास्त एवाननुवास्याः स्युः; विशेषतस्त्वभुक्तभक्तनवज्वरपाण्डुरोगकामलाप्रमेहार्शःप्रतिश्यायारोचकमन्दाग्निदुर्बलप्लीहकफोदरोरुस्तम्भवर्चोभेद- विषगरपीतपित्तकफाभिष्यन्दगुरुकोष्ठश्लीपदगलगण्डापचिक्रिमिकोष्ठिनः ||१७|| तत्राभुक्तभक्तस्यानावृतमार्गत्वादूर्ध्वमतिवर्तते स्नेहः, नवज्वरपाण्डुरोगकामलाप्रमेहिणां दोषानुत्क्लिश्योदरञ्जनयेत्, अर्शसस्यार्शांस्यभिष्यन्द्याध्मानं कुर्यात्, अरोचकार्तस्यान्नगृद्धिं पुनर्हन्यात्, मन्दाग्निदुर्बलयोर्मन्दतरमग्निं कुर्यात्, प्रतिश्यायप्लीहादिमतां भृशमुत्क्लिष्टदोषाणां भूय एव दोषं वर्धयेत्; तस्मादेते नानुवास्याः||१८|| य एवास्थाप्यास्त एवानुवास्याः; विशेषतस्तु रूक्षतीक्ष्णाग्नयः केवलवातरोगार्ताश्च; एतेषु ह्यनुवासनं प्रधानतममित्युक्तं मूले द्रुमप्रसेकवत्||१९||
🔊 Audio coming soon
അനനുവാസനവിഷയോപദര്ശനേ അനാസ്ഥാപ്യേഷു ഭുക്തഭക്തഃ പഠിതഃ, തവ്ദ്യുദാസാര്ഥമഭുക്തഭക്തോപാദനമ്; അനുവാസനമഭുക്തസ്യാനാവൃതത്വാദൂര്ധ്വം യാതി, ന തു നിരൂഹ ഇതി വിശേഷഃ; അനുവാസനം തു സ്നേഹസ്യ സൂക്ഷ്മതയാ വിസരണശീലം സായം ദീയതേ; തേന താംവത്കാലമഭോജനാച്ഛൂന്യശരീരസ്യോര്ധ്വം യാതി| അനുവാസനം ച “ശൂലേ ച ഭക്താനഭിനന്ദനേ ച” (സി.അ.൧) ഇത്യനേന യദ്യപി വിഹിതം, തഥാऽപീഹ ഭക്താനഭിനന്ദനഹേത്വന്തര്ഭൂതായാമരുചൌ തന്നിഷേധോ ന വിരുദ്ധഃ; അനഭിനന്ദനം ഹ്യശ്രദ്ധാമാത്രം വാതകൃതമ്, അരുചിസ്തു സര്വദാ അനിച്ഛാ; കേവലവാതരോഗശ്ചാശ്രദ്ധാ, ശുദ്ധവാതരോഗയുക്തോऽനുവാസനാര്ഹഃ| നിരൂഹപ്രാധാന്യഖ്യാപനേ വനസ്പതിമൂലോച്ഛേദനവദിത്യനേന മഹാരോഗാധ്യായോക്തബസ്തിപ്രാധാന്യഖ്യാപനഗ്രന്ഥോപദര്ശനം; “യഥാ വനസ്പതേര്മൂലേ ച്ഛിന്നേ സ്കന്ധശാഖാവരോഹകുസുമഫലപലാശാദീനാം നിയതോ വിനാശസ്തദ്വത്” (സൂ.അ.൨൦) ഇതി, മൂലേ ദ്രുമപ്രസേകവച്ചേത്യനേന കല്പനാസിദ്ധ്യുക്തം- “മൂലേ നിഷിക്തോ ഹി യഥാ ദ്രുമഃ സ്യാത്” (സി.അ.൧) ഇത്യാദിയഥോക്താനുവാസനപ്രാധാന്യഖ്യാപനഗ്രന്ഥഗ്രഹണം കരോതി||൧൭-൧൯||
Adhikarana ൧൧ (൨൦-൨൧) · Śloka ൨൧
അശിരോവിരേചനാര്ഹാസ്തു അജീര്ണിഭുക്തഭക്തപീതസ്നേഹമദ്യതോയപാതുകാമാഃ സ്നാതശിരാഃ സ്നാതുകാമഃ ക്ഷുത്തൃഷ്ണാശ്രമാര്തമത്തമൂര്ച്ഛിതശസ്ത്രദണ്ഡഹതവ്യവായവ്യായാമപാനക്ലാന്തനവജ്വരശോകാഭിതപ്തവിരിക്താനുവാസിതഗര്ഭിണീനവപ്രതിശ്യായാര്താഃ, അനൃതൌ ദുര്ദിനേ ചേതി||൨൦|| തത്രാജീര്ണിഭുക്തഭക്തയോര്ദോഷ ഊര്ധ്വവഹാനി സ്രോതാംസ്യാവൃത്യ കാസശ്വാസച്ഛര്ദിപ്രതിശ്യായാഞ്ജനയേത്, പീതസ്നേഹമദ്യതോയപാതുകാമാനാം കൃതേ ച പിബതാം മുഖനാസാസ്രാവാക്ഷ്യുപദേഹതിമിരശിരോരോഗാഞ്ജനയേത്, സ്നാതശിരസഃ കൃതേ ച സ്നാനാച്ഛിരസഃ പ്രതിശ്യായം, ക്ഷുധാര്തസ്യ വാതപ്രകോപം, തൃഷ്ണാര്തസ്യ പുനസ്തൃഷ്ണാഭിവൃദ്ധിം മുഖശോഷം ച, ശ്രമാര്തമത്തമൂര്ച്ഛിതാനാമാസ്ഥാപനോക്തം ദോഷം ജനയേത്, ശസ്ത്രദണ്ഡഹതയോസ്തീവ്രതരാം രുജം ജനയേത്, വ്യവായവ്യായാമപാനക്ലാന്താനാം ശിരഃസ്കന്ധനേത്രോരഃപീഡനം, നവജ്വരശോകാഭിതപ്തയോരൂഷ്മാ നേത്രനാഡീരനുസൃത്യ തിമിരം ജ്വരവൃദ്ധിം ച കുര്യാത്, വിരിക്തസ്യ വായുരിന്ദ്രിയോപഘാതം കുര്യാത്, അനുവാസിതസ്യ കഫഃ ശിരോഗുരുത്വകണ്ഡൂക്രിമിദോഷാഞ്ജനയേത്, ഗര്ഭിണ്യാ ഗര്ഭം സ്തമ്ഭയേത് സ കാണഃ കുണിഃ പക്ഷഹതഃ പീഠസര്പീ വാ ജായതേ, നവപ്രതിശ്യായാര്തസ്യ സ്രോതാംസി വ്യാപാദയേത്, അനൃതൌ ദുര്ദിനേ ച ശീതദോഷാന് പൂതിനസ്യം ശിരോരോഗം ച ജനയേത്; തസ്മാദേതേ ന ശിരോവിരേചനാര്ഹാഃ||൨൧||
अशिरोविरेचनार्हास्तु अजीर्णिभुक्तभक्तपीतस्नेहमद्यतोयपातुकामाः स्नातशिराः स्नातुकामः क्षुत्तृष्णाश्रमार्तमत्तमूर्च्छितशस्त्रदण्डहतव्यवायव्यायामपानक्लान्तनवज्वरशोकाभितप्तविरिक्तानुवासितगर्भिणीनवप्रतिश्यायार्ताः, अनृतौ दुर्दिने चेति||२०|| तत्राजीर्णिभुक्तभक्तयोर्दोष ऊर्ध्ववहानि स्रोतांस्यावृत्य कासश्वासच्छर्दिप्रतिश्यायाञ्जनयेत्, पीतस्नेहमद्यतोयपातुकामानां कृते च पिबतां मुखनासास्रावाक्ष्युपदेहतिमिरशिरोरोगाञ्जनयेत्, स्नातशिरसः कृते च स्नानाच्छिरसः प्रतिश्यायं, क्षुधार्तस्य वातप्रकोपं, तृष्णार्तस्य पुनस्तृष्णाभिवृद्धिं मुखशोषं च, श्रमार्तमत्तमूर्च्छितानामास्थापनोक्तं दोषं जनयेत्, शस्त्रदण्डहतयोस्तीव्रतरां रुजं जनयेत्, व्यवायव्यायामपानक्लान्तानां शिरःस्कन्धनेत्रोरःपीडनं, नवज्वरशोकाभितप्तयोरूष्मा नेत्रनाडीरनुसृत्य तिमिरं ज्वरवृद्धिं च कुर्यात्, विरिक्तस्य वायुरिन्द्रियोपघातं कुर्यात्, अनुवासितस्य कफः शिरोगुरुत्वकण्डूक्रिमिदोषाञ्जनयेत्, गर्भिण्या गर्भं स्तम्भयेत् स काणः कुणिः पक्षहतः पीठसर्पी वा जायते, नवप्रतिश्यायार्तस्य स्रोतांसि व्यापादयेत्, अनृतौ दुर्दिने च शीतदोषान् पूतिनस्यं शिरोरोगं च जनयेत्; तस्मादेते न शिरोविरेचनार्हाः||२१||
🔊 Audio coming soon
അശിരോവിരേചനാര്ഹാനാഹ- അശിരോവിരേചനാര്ഹാ ഇത്യാദി| പാതുകാമ ഇതി സ്നേഹാദിപാനകാമഃ, പാനക്ലാന്തോ ദിനാന്തരേऽപി പാനജവ്യാധിപീഡിതഃ| അനൃതൌ ശീതഗ്രീഷ്മവര്ഷാസു| ദുര്ദിനേ ഇതി മേഘാച്ഛാദിതേऽഹ്നി| കൃതേ പിബതാമിതി ശിരോവിരേചനേ കൃതേ സ്നേഹാന് പിബതാമിത്യര്ഥഃ| കുണിഃ കുബ്ജിതകരഃ ; പീഠസര്പീ പങ്ഗുഃ| അനൃതൌ ദുര്ദിനേ ചേത്യാദൌ ശീതദോഷാനിത്യനേന ശീതകാലേ ദീയമാനസ്യ ദുര്ദിനേ ച കൃതസ്യ പൂതിനാസാകര്തൃത്വം, ഗ്രീഷ്മവര്ഷാകൃതസ്യ തു ശിരോരോഗകര്തൃത്വമ്; അന്യേ തു, അനൃതുദുര്ദിനമിത്യനേന അവാര്ഷികം ദുര്ദിനമാഹുഃ||൨൦-൨൧||
Adhikarana ൧൨ (൨൨) · Śloka ൨൨
ശേഷാസ്ത്വര്ഹാഃ, വിശേഷതസ്തു ശിരോദന്തമന്യാസ്തമ്ഭഗലഹനുഗ്രഹപീനസഗലശുണ്ഡികാശാലൂകശുക്രതിമിരവര്ത്മരോഗവ്യങ്ഗോ പജിഹ്വികാര്ധാവഭേദകഗ്രീവാസ്കന്ധാംസാസ്യനാസികാകര്ണാക്ഷിമൂര്ധകപാലശിരോരോഗാര്ദിതാപതന്ത്രകാപതാനകഗലഗണ്ഡ- ദന്തശൂലഹര്ഷചാലാക്ഷിരാജ്യര്ബുദസ്വരഭേദവാഗ്ഗ്രഹഗദ്ഗദക്രഥനാദയ ഊര്ധ്വജത്രുഗതാശ്ചവാതാദിവികാരാഃ പരിപക്വാശ്ച; ഏതേഷു ശിരോവിരേചനം പ്രധാനതമമിത്യുക്തം, തദ്ധ്യുത്തമാങ്ഗമനുപ്രവിശ്യ മുഞ്ജാദീഷികാമിവാസക്താം കേവലം വികാരകരം ദോഷമപകര്ഷതി||൨൨||
शेषास्त्वर्हाः, विशेषतस्तु शिरोदन्तमन्यास्तम्भगलहनुग्रहपीनसगलशुण्डिकाशालूकशुक्रतिमिरवर्त्मरोगव्यङ्गो पजिह्विकार्धावभेदकग्रीवास्कन्धांसास्यनासिकाकर्णाक्षिमूर्धकपालशिरोरोगार्दितापतन्त्रकापतानकगलगण्ड- दन्तशूलहर्षचालाक्षिराज्यर्बुदस्वरभेदवाग्ग्रहगद्गदक्रथनादय ऊर्ध्वजत्रुगताश्चवातादिविकाराः परिपक्वाश्च; एतेषु शिरोविरेचनं प्रधानतममित्युक्तं, तद्ध्युत्तमाङ्गमनुप्रविश्य मुञ्जादीषिकामिवासक्तां केवलं विकारकरं दोषमपकर्षति||२२||
🔊 Audio coming soon
ശിരോദന്തേത്യാദിനാ വിശേഷേണ ശിരോവിരേചനാര്ഹാനാഹ| ശിരോദന്തമന്യാഭിഃ സ്തമ്ഭശബ്ദഃ സമ്ബധ്യതേ| പീനസോऽത്ര പക്വപ്രതിശ്യായഃ, തരുണേ ച പ്രതിശ്യായേ ശിരോവിരേകനിഷേധ ഇതി ന വിരോധഃ| അപതന്ത്രകഃ അപതാനകഭേദ ഏവ നിഃസഞ്ജ്ഞഃ; ഉക്തം ഹി- “നിഃസഞ്ജ്ഞഃ സോऽപതന്ത്രകഃ” (സി.അ.൯) ഇതി| ശൂലഹര്ഷചാലാ ദന്തേന സമ്ബധ്യന്തേ| അക്ഷിരാജീ നേത്രരാജീ , നേത്രരോഗവിശേഷഃ| വാതവികാരേऽപ്യത്രവിരേചനം സ്ഥാനസമ്ബന്ധാഗതശ്ലേഷ്മവാതഹന്തൃത്വേനൈവോപപന്നമ്| മുഞ്ജാദീഷികാമിവാസക്താമിതി മുഞ്ജാച്ഛരാവയവാദ്യഥാ ഈഷികാ ശരികാ ആസക്താ ആകൃഷ്യതേ മുഞ്ജാനുപഘാതേന, തഥാ ശിരസി പക്വോ ദോഷോ ഹ്രിയത ഇത്യര്ഥഃ||൨൨||
Adhikarana ൧൩ (൨൩) · Śloka ൨൩
പ്രാവൃട്ശരദ്വസന്തേതരേഷ്വാത്യയികേഷു രോഗേഷു നാവനം കുര്യാത് കൃത്രിമഗുണോപധാനാത്; ഗ്രീഷ്മേ പൂര്വാഹ്ണേ, ശീതേ മധ്യാഹ്നേ, വര്ഷാസ്വദുര്ദിനേ ചേതി||൨൩||
प्रावृट्शरद्वसन्तेतरेष्वात्ययिकेषु रोगेषु नावनं कुर्यात् कृत्रिमगुणोपधानात्; ग्रीष्मे पूर्वाह्णे, शीते मध्याह्ने, वर्षास्वदुर्दिने चेति||२३||
🔊 Audio coming soon
അനൃതൌ ശിരോവിരേചനം നിഷിദ്ധമ്, അവസ്ഥാവശേന തദ്വിധാനമാഹ- പ്രാവൃഡിത്യാദി| ഇതരേഷ്വിതി ഹേമന്തഗ്രീഷ്മവര്ഷാസു| ആത്യയികേഷ്വിതിവചനാദനാത്യയികേഷു ഗദേഷു നിഷേധയതി| ആത്യയികേऽപി ശീതാദിപ്രതീകാരാര്ഥമാഹ- കൃത്രിമഗുണോപധാനാദിതി; കൃത്രിമഗുണോപധാനം രോഗഭിഷഗ്ജിതീയോക്തം കര്തവ്യമ്| ഗ്രീഷ്മാദിഷ്വേവ കാലവിശേഷേണൌഷ്ണ്യാദിപ്രതിക്രിയാം ദര്ശയന്നാഹ- ഗ്രീഷ്മേ പൂര്വാഹ്ണേ ഇത്യാദി||൨൩||
Adhikarana ൧൪ (൨൪-൨൮) · Śloka ൨൮
തത്ര ശ്ലോകാഃ- ഇതി പഞ്ചവിധം കര്മ വിസ്തരേണ നിദര്ശിതമ്| യേഭ്യോ യന്ന ഹിതം യസ്മാത് കര്മ യേഭ്യശ്ച യദ്ധിതമ്||൨൪|| ന ചൈകാന്തേന നിര്ദിഷ്ടേऽപ്യര്ഥേऽഭിനിവിശേദ്ബുധഃ| സ്വയമപ്യത്ര വൈദ്യേന തര്ക്യം ബുദ്ധിമതാ ഭവേത്||൨൫|| ഉത്പദ്യേത ഹി സാऽവസ്ഥാ ദേശകാലബലം പ്രതി| യസ്യാം കാര്യമകാര്യം സ്യാത് കര്മ കാര്യം ച വര്ജിതമ്||൨൬|| ഛര്ദിര്ഹൃദ്രോഗഗുല്മാനാം വമനം സ്വേ ചികിത്സിതേ| അവസ്ഥാം പ്രാപ്യ നിര്ദിഷ്ടം കുഷ്ഠിനാം ബസ്തികര്മ ച||൨൭|| തസ്മാത് സത്യപി നിര്ദേശേ കുര്യാദൂഹ്യ സ്വയം ധിയാ| വിനാ തര്കേണ യാ സിദ്ധിര്യദൃച്ഛാസിദ്ധിരേവ സാ||൨൮||
तत्र श्लोकाः- इति पञ्चविधं कर्म विस्तरेण निदर्शितम्| येभ्यो यन्न हितं यस्मात् कर्म येभ्यश्च यद्धितम्||२४|| न चैकान्तेन निर्दिष्टेऽप्यर्थेऽभिनिविशेद्बुधः| स्वयमप्यत्र वैद्येन तर्क्यं बुद्धिमता भवेत्||२५|| उत्पद्येत हि साऽवस्था देशकालबलं प्रति| यस्यां कार्यमकार्यं स्यात् कर्म कार्यं च वर्जितम्||२६|| छर्दिर्हृद्रोगगुल्मानां वमनं स्वे चिकित्सिते| अवस्थां प्राप्य निर्दिष्टं कुष्ठिनां बस्तिकर्म च||२७|| तस्मात् सत्यपि निर्देशे कुर्यादूह्य स्वयं धिया| विना तर्केण या सिद्धिर्यदृच्छासिद्धिरेव सा||२८||
🔊 Audio coming soon
അധ്യായാര്ഥസങ്ഗ്രഹമഭിധായ വമനാദ്യവിഷയത്വേന തഥാ വമനാദിവിഷയത്വേന ച പ്രതിപാദിതേ വമനാദിനിവൃത്തിപ്രവൃത്തിനിശ്ചയം നിഷേധയന്നാഹ- ന ചൈകാന്തേനേത്യാദി| അഭിനിവിശേദിതി നിശ്ചയം കുര്യാത്| തര്ക്യമിതി അനുക്തമപ്യുഹനീയമ്| ബുദ്ധിമതേതിവചനേന അബുദ്ധിമതാമനുക്തോഹം നിഷേധയതി; ഉക്തം ഹി- “തസ്മാദ്ബുദ്ധിമതാമൂഹാപോഹവിതര്കാഃ, അല്പബുദ്ധേസ്തു യഥോക്താനുഗമനമേവ ശ്രേയഃ” (വി.അ.൮) ഇതി| അഥ കിമര്ഥം യഥോക്താനുഗമനമേവ ശ്രേയ ഇതി, തഥാ കിമര്ഥമേകാന്തതാവധാരണം ന കര്തവ്യമിത്യാഹ- ഉത്പദ്യതേഹീത്യാദി| ദേശകാലബലം പ്രതീതി ദേശാദിഭേദകൃതേത്യര്ഥഃ| കാര്യമകാര്യം സ്യാദിതി കര്തവ്യതയോക്തമകരണീയം സ്യാദിതി, തഥാ വര്ജിതം ച യത് കര്മ തത് കാര്യം സ്യാദവസ്ഥാവിശേഷാത്| നിഷിദ്ധസ്യൈവാവസ്ഥാവശാത് ക്രിയമാണസ്യ വമനാദേരുദാഹരണമാഹ- ഛര്ദിഹൃദ്രോഗേത്യാദി| സ്വേ ചികിത്സിതേ ഇതി ഛര്ദിചികിത്സാധ്യായേ| അവസ്ഥാം പ്രാപ്യ നിര്ദിഷ്ടമിത്യനേന അവസ്ഥാവിശേഷ ഏവ നിഷിദ്ധവിധാനമുത്സര്ഗാപവാദത ഇത്യവിരോധം ദര്ശയതി; ഏവമന്യത്രാപ്യപവാദവിഷയേ വമനാദിവിധാനമവസ്ഥാവിശേഷപരതയാ സമാധേയമ്| ന്യായോപപാദിതമുക്തം ചാര്ഥമുപസംഹരന്നാഹ- തസ്മാദിത്യാദി| ശാസ്ത്രോപദേശേ സത്യപി സ്വബുവ്ദ്യൈവശാസ്ത്രാനുഗതയാऽനുക്തമപി കര്തവ്യം; യദുക്തം- “പ്രചരണമിവ ഭിക്ഷുകസ്യ ബീജമിവ കര്ഷകസ്യ സൂത്രം ബുദ്ധിമതാമല്പമപ്യനല്പജ്ഞാനായ ഭവതി” (വി.അ.൮) ഇതി||൨൪-൨൮||
Adhikarana പുഷ്പികാ · Śloka ൨
ഇത്യഗ്നിവേശകൃതേ തന്ത്രേ ചരകപ്രതിസംസ്കൃതേऽപ്രാപ്തേ ദൃഢബലസമ്പൂരിതേ സിദ്ധിസ്ഥാനേ പഞ്ചകര്മീയസിദ്ധിര്നാമ ദ്വിതീയോऽധ്യായഃ||൨||
इत्यग्निवेशकृते तन्त्रे चरकप्रतिसंस्कृतेऽप्राप्ते दृढबलसम्पूरिते सिद्धिस्थाने पञ्चकर्मीयसिद्धिर्नाम द्वितीयोऽध्यायः||२||
🔊 Audio coming soon
ഇതി ശ്രീചക്രപാണിദത്തവിരചിതായാമായുര്വേദദീപികായാം ചരകതാത്പര്യടീകായാം സിദ്ധിസ്ഥാനേ പഞ്ചകര്മീയസിദ്ധിര്നാമ ദ്വിതീയോऽധ്യായഃ||൨||