Adhikarana ൧ (൧-൩) · Śloka ൩
അഥാതഃ ശരീരസങ്ഖ്യാശാരീരം വ്യാഖ്യാസ്യാമഃ||൧||
ഇതി ഹ സ്മാഹ ഭഗവാനാത്രേയഃ||൨||
ശരീരസങ്ഖ്യാമവയവശഃ കൃത്സ്നം ശരീരം പ്രവിഭജ്യ സര്വശരീരസങ്ഖ്യാനപ്രമാണജ്ഞാനഹേതോര്ഭഗവന്തമാത്രേയമഗ്നിവേശഃ പപ്രച്ഛ||൩||
View original
अथातः शरीरसङ्ख्याशारीरं व्याख्यास्यामः||१||
इति ह स्माह भगवानात्रेयः||२||
शरीरसङ्ख्यामवयवशः कृत्स्नं शरीरं प्रविभज्य सर्वशरीरसङ्ख्यानप्रमाणज्ञानहेतोर्भगवन्तमात्रेयमग्निवेशः पप्रच्छ||३||
Hide commentary
പൂര്വാധ്യായേ ധാതുഭേദേന ശരീരമഭിധായ ഏതദേവ ശരീരമവയവസങ്ഖ്യാഭേദേന പ്രതിപാദയിതും ശരീരസങ്ഖ്യാധ്യായോऽഭിധീയതേ| അവയവസങ്ഖ്യാഭേദേന ച ശരീരജ്ഞാനം പ്രാധാന്യേന സാക്ഷാത് സാധനം ചികിത്സോപയുക്തം കഥയിഷ്യത്യധ്യായാന്തേ ‘ശരീരസങ്ഖ്യാം യോ വേദ’ ഇത്യാദിനാ| അവയവശഃ ശരീരം പ്രവിഭജ്യ ശരീരസങ്ഖ്യാം പപ്രച്ഛേതി യോജനാ| പൃച്ഛാപ്രയോജനമാഹ- സര്വശരീരസങ്ഖ്യാനപ്രമാണജ്ഞാനഹേതോരിതി|- സങ്ഖ്യാനസ്യ പ്രമാണമിയത്താ സങ്ഖ്യാനപ്രമാണം, തച്ച ‘ഷട് ത്വചഃ’ ഇത്യാദിഗ്രന്ഥവാച്യം; കിംവാ സങ്ഖ്യാനം ച പ്രമാണം ച സങ്ഖ്യാനപ്രമാണം; തത്ര ‘ഷട് ത്വചഃ’ ഇത്യാദി സങ്ഖ്യാനം, ‘ദശോദകാഞ്ജലയഃ’ ഇത്യാദി ശരീരാവയവപ്രമാണം; കിംവാ ‘സങ്ഖ്യാ-നാമ-പ്രമാണജ്ഞാനഹേതോഃ’ ഇതി പാഠഃ, തത്ര സങ്ഖ്യാനസ്യ പ്രമാണസ്യ ച ദത്തമേവോദാഹരണം, നാമജ്ഞാനം തു ‘ഏകാ ഗോജിഹ്വികാ’ ഇത്യാദിഗ്രന്ഥേന ഭവതീതി വ്യാഖ്യാനയന്തി||൧-൩||
Adhikarana ൨ (൪) · Śloka ൪
തമുവാച ഭഗവാനാത്രേയഃ- ശൃണു മത്തോऽഗ്നിവേശ! സര്വശരീരമാചക്ഷാണസ്യ യഥാ പ്രശ്നമേകമനാ യഥാവത്|
ശരീരേ ഷട് ത്വചഃ; തദ്യഥാ- ഉദകധരാ ത്വഗ്ബാഹ്യാ, ദ്വിതീയാ ത്വസൃഗ്ധരാ, തൃതീയാ സിധ്മകിലാസസമ്ഭവാധിഷ്ഠാനാ, ചതുര്ഥീ ദദ്രൂകുഷ്ഠസമ്ഭവാധിഷ്ഠാനാ, പഞ്ചമീ ത്വലജീവിദ്രധിസമ്ഭവാധിഷ്ഠാനാ, ഷഷ്ഠീ തു യസ്യാം ഛിന്നായാം താമ്യത്യന്ധ ഇവ ച തമഃ പ്രവിശതി യാം ചാപ്യധിഷ്ഠായാരൂംഷി ജായന്തേ പര്വസു കൃഷ്ണരക്താനി സ്ഥൂലമൂലാനി ദുശ്ചികിത്സ്യതമാനി ച; ഇതി ഷട് ത്വചഃ|
ഏതാഃ ഷഡങ്ഗം ശരീരമവതത്യ തിഷ്ഠന്തി||൪||
View original
तमुवाच भगवानात्रेयः- शृणु मत्तोऽग्निवेश! सर्वशरीरमाचक्षाणस्य यथा प्रश्नमेकमना यथावत्|
शरीरे षट् त्वचः; तद्यथा- उदकधरा त्वग्बाह्या, द्वितीया त्वसृग्धरा, तृतीया सिध्मकिलाससम्भवाधिष्ठाना, चतुर्थी दद्रूकुष्ठसम्भवाधिष्ठाना, पञ्चमी त्वलजीविद्रधिसम्भवाधिष्ठाना, षष्ठी तु यस्यां छिन्नायां ताम्यत्यन्ध इव च तमः प्रविशति यां चाप्यधिष्ठायारूंषि जायन्ते पर्वसु कृष्णरक्तानि स्थूलमूलानि दुश्चिकित्स्यतमानि च; इति षट् त्वचः|
एताः षडङ्गं शरीरमवतत्य तिष्ठन्ति||४||
Hide commentary
ആചക്ഷാണസ്യേത്യത്ര ‘മതം’ ഇതി ശേഷഃ; തേന സര്വം ശരീരമാചക്ഷാണസ്യ മേ മതം ശൃണ്വിതി യോജനാ| തതശ്ച ‘നടസ്യ ശൃണോതി’ ഇതി- വദനുപയോഗേ ഷഷ്ഠീ| കിം ച ‘മേ വചനം ശൃണു’ ഇത്യനേന മതാന്തരമപ്യസ്തി ശരീരാവയവസങ്ഖ്യാന ഇതി സൂചയതി| തതശ്ച സുശ്രുതേ- “സപ്ത ത്വചഃ, ത്രീണ്യസ്ഥിശതാനി” (സു. ശാ. ൫) ഇത്യാദിനാ യദിഹ പ്രതിപാദിതസങ്ഖ്യാവിരുദ്ധമുച്യതേ, തച്ഛല്യശാസ്ത്രോപയുക്തത്വാദിതി ദര്ശയതി| യദുക്തം സുശ്രുതേ- “ത്രീണി സഷഷ്ടീനി ശതാന്യസ്ഥ്നാം വേദവിദോ ഭാഷന്തേ, ശല്യതന്ത്രേ തു ത്രീണ്യേവ ശതാനി” (സു. ശാ. ൫) ഇതി| അനേന വചനേന യോऽന്യോऽപി ത്വഗാദിസങ്ഖ്യാഭേദശ്ചരകസുശ്രുതയോഃ സ സ്വതന്ത്രോപയുക്തസങ്ഖ്യോപാദാനാദുന്നേയഃ | സിധ്മകിലാസസമ്ഭവാധിഷ്ഠാനേതി സിധ്മകിലാസൌ യതോ ദോഷാത് സമ്ഭവതസ്തസ്യ ദോഷസ്യാധിഷ്ഠാനഭൂതാ; ഏവമുത്തരത്രാപി വ്യാഖ്യേയമ്| താമ്യതീത്യസ്യ വിവരണമ്- ‘അന്ധ ഇവ തമഃ പ്രവിശതി’ ഇതി; കിംവാ താമ്യതീതി തമോയുക്ത ഇവ ചേഷ്ടതേ| അരൂംഷീതി വ്രണാനി| പര്വസ്വിതി അവയവസന്ധിഷു||൪||
Adhikarana ൩ (൫) · Śloka ൫
തത്രായം ശരീരസ്യാങ്ഗവിഭാഗഃ; തദ്യഥാ- ദ്വൌ ബാഹൂ, ദ്വേ സക്ഥിനീ, ശിരോഗ്രീവമ്, അന്തരാധിഃ, ഇതി ഷഡങ്ഗമങ്ഗമ്||൫||
View original
तत्रायं शरीरस्याङ्गविभागः; तद्यथा- द्वौ बाहू, द्वे सक्थिनी, शिरोग्रीवम्, अन्तराधिः, इति षडङ्गमङ्गम्||५||
Hide commentary
ഷഡങ്ഗതാമുക്താം ശരീരസ്യ വിഭജതേ- തത്രായമിത്യാദി| ശിരശ്ച ഗ്രീവാ ച ശിരോഗ്രീവമ്; ഏതച്ചൈക്യവിവക്ഷയാ ജ്ഞേയമ്| അന്തരാധിഃ മധ്യമ്||൫||
Adhikarana ൪ (൬) · Śloka ൬
ത്രീണി സഷഷ്ടീനി ശതാന്യസ്ഥ്നാം സഹ ദന്തോലൂഖലനഖേന |
തദ്യഥാ- ദ്വാത്രിംശദ്ദന്താഃ, ദ്വാത്രിംശദ്ദന്തോലൂഖലാനി, വിംശതിര്നഖാഃ, ഷഷ്ടിഃ പാണിപാദാങ്ഗുല്യസ്ഥീനി, വിംശതിഃ പാണിപാദശലാകാഃ, ചത്വാരി പാണിപാദശലാകാധിഷ്ഠാനാനി, ദ്വേ പാര്ഷ്ണ്യോരസ്ഥിനീ, ചത്വാരഃ പാദയോര്ഗുല്ഫാഃ, ദ്വൌ മണികൌ ഹസ്തയോഃ, ചത്വാര്യരത്ന്യോരസ്ഥീനി, ചത്വാരി ജങ്ഘയോഃ, ദ്വേ ജാനുനീ, ദ്വേ ജാനുകപാലികേ, ദ്വാവൂരുനലകൌ, ദ്വൌ ബാഹുനലകൌ, ദ്വാവംസൌ, ദ്വേ അംസഫലകേ, ദ്വാവക്ഷകൌ, ഏകം ജത്രു, ദ്വേ താലുകേ, ദ്വേ ശ്രോണിഫലകേ, ഏകം ഭഗാസ്ഥി, പഞ്ചചത്വാരിംശത് പൃഷ്ഠഗതാന്യസ്ഥീനി, പഞ്ചദശ ഗ്രീവായാം, ചതുര്ദശോരസി, ദ്വയോഃ പാര്ശ്വയോശ്ചതുര്വിംശതിഃ പര്ശുകാഃ, താവന്തി സ്ഥാലകാനി, താവന്തി ചൈവ സ്ഥാലകാര്ബുദാനി, ഏകം ഹന്വസ്ഥി, ദ്വേ ഹനുമൂലബന്ധനേ, ഏകാസ്ഥി നാസികാഗണ്ഡകൂടലലാടം, ദ്വൌ ശങ്ഖൌ, ചത്വാരി ശിരഃകപാലാനീതി; ഏവം ത്രീണി സഷഷ്ടീനി ശതാന്യസ്ഥ്നാം സഹ ദന്തോലൂഖലനഖേനേതി||൬||
View original
त्रीणि सषष्टीनि शतान्यस्थ्नां सह दन्तोलूखलनखेन |
तद्यथा- द्वात्रिंशद्दन्ताः, द्वात्रिंशद्दन्तोलूखलानि, विंशतिर्नखाः, षष्टिः पाणिपादाङ्गुल्यस्थीनि, विंशतिः पाणिपादशलाकाः, चत्वारि पाणिपादशलाकाधिष्ठानानि, द्वे पार्ष्ण्योरस्थिनी, चत्वारः पादयोर्गुल्फाः, द्वौ मणिकौ हस्तयोः, चत्वार्यरत्न्योरस्थीनि, चत्वारि जङ्घयोः, द्वे जानुनी, द्वे जानुकपालिके, द्वावूरुनलकौ, द्वौ बाहुनलकौ, द्वावंसौ, द्वे अंसफलके, द्वावक्षकौ, एकं जत्रु, द्वे तालुके, द्वे श्रोणिफलके, एकं भगास्थि, पञ्चचत्वारिंशत् पृष्ठगतान्यस्थीनि, पञ्चदश ग्रीवायां, चतुर्दशोरसि, द्वयोः पार्श्वयोश्चतुर्विंशतिः पर्शुकाः, तावन्ति स्थालकानि, तावन्ति चैव स्थालकार्बुदानि, एकं हन्वस्थि, द्वे हनुमूलबन्धने, एकास्थि नासिकागण्डकूटललाटं, द्वौ शङ्खौ, चत्वारि शिरःकपालानीति; एवं त्रीणि सषष्टीनि शतान्यस्थ्नां सह दन्तोलूखलनखेनेति||६||
Hide commentary
സഷഷ്ടീനീതി ഷഷ്ട്യാऽധികാനി| ദന്താനാമുലൂഖലാ യത്രാശ്രിതാ ദന്താഃ| യദ്യപി നഖാ വിവിധാശിതപീതീയേ മലഭാഗപോഷ്യത്വേന മലേ ഏവ പ്രക്ഷിപ്താഃ, തഥാऽപീഹാസ്ഥിതാരൂപയോഗസ്യാപി വിദ്യമാനത്വാദസ്ഥിഗണനായാം പഠിതാഃ| പ്രത്യങ്ഗുലി പര്വത്രയം, തേന വിംശത്യങ്ഗുലിഗതമസ്ഥ്നാം വിംശതിത്രയം ഭവതി| വൃദ്ധാങ്ഗുഷ്ഠേ യദ്ധസ്തപാദപ്രവിഷ്ടം തത്തൃതീയം പര്വ ജ്ഞേയമ്| വൃദ്ധാങ്ഗുഷ്ഠശലാകാऽപി സ്വല്പപ്രമാണാ ജ്ഞേയാ| അങ്ഗുലീനാം ശലാകാ യത്ര സംലഗ്നാസ്തച്ഛലാകാധിഷ്ഠാനമ്| ജാനു ജങ്ഘോര്വോഃ സന്ധിഃ| അക്ഷകൌ അര്വാക് ജത്രുസന്ധേഃ കീലകൌ| താലുകേ താല്വസ്ഥിനീ| ഭഗാസ്ഥി അഭിമുഖം കടീസന്ധാനകാരകം തിര്യഗസ്ഥി| സ്ഥാലകാനീതി പര്ശുകാനാം മൂലസ്ഥാനലഗ്നാനി | സ്ഥാലകാര്ബുദാനി തു പര്ശുകാമൂലാന്യര്ബുദാകാരാണ്യസ്ഥീനി | നാസികാഗണ്ഡകൂടലലാടാനാമേകമൂലത്വാദേകമേവാസ്ഥി ഗണനീയം, യേ തു പൃഥഗ്ഗണനാം കുര്വന്തി തേഷാം നാസാഗണ്ഡകൂടലലാടാനാം ത്രയാണാം ത്രീണ്യേവാസ്ഥീനീതി ന സങ്ഖ്യാപൂരണമ്||൬||
Adhikarana ൫ (൭-൮) · Śloka ൮
പഞ്ചേന്ദ്രിയാധിഷ്ഠാനാനി; തദ്യഥാ- ത്വഗ്, ജിഹ്വാ, നാസികാ, അക്ഷിണീ, കര്ണൌ ച|
പഞ്ച ബുദ്ധീന്ദ്രിയാണി; തദ്യഥാ- സ്പര്ശനം, രസനം, ഘ്രാണം, ദര്ശനം, ശ്രോത്രമിതി|
പഞ്ച കര്മേന്ദ്രിയാണി; തദ്യഥാ- ഹസ്തൌ, പാദൌ, പായുഃ, ഉപസ്ഥഃ, ജിഹ്വാ ചേതി||൭||
ഹൃദയം ചേതനാധിഷ്ഠാനമേകമ്||൮||
View original
पञ्चेन्द्रियाधिष्ठानानि; तद्यथा- त्वग्, जिह्वा, नासिका, अक्षिणी, कर्णौ च|
पञ्च बुद्धीन्द्रियाणि; तद्यथा- स्पर्शनं, रसनं, घ्राणं, दर्शनं, श्रोत्रमिति|
पञ्च कर्मेन्द्रियाणि; तद्यथा- हस्तौ, पादौ, पायुः, उपस्थः, जिह्वा चेति||७||
हृदयं चेतनाधिष्ठानमेकम्||८||
Hide commentary
അക്ഷിണീ കര്ണൌ ച പൃഥക്ത്വേऽപി ഏകൈകേന്ദ്രിയാധിഷ്ഠാനത്വേനൈകത്വേനൈവ ഗ്രാഹ്യേ| ഏവം ഹസ്തൌ പാദൌ ച ഏകതയാ ഗ്രാഹ്യൌ||൭-൮||
Adhikarana ൬ (൯) · Śloka ൯
ദശ പ്രാണായതനാനി; തദ്യഥാ- മൂര്ധാ, കണ്ഠഃ, ഹൃദയം, നാഭിഃ, ഗുദം, ബസ്തിഃ, ഓജഃ, ശുക്രം, ശോണിതം, മാംസമിതി|
തേഷു ഷട് പൂര്വാണി മര്മസങ്ഖ്യാതാനി||൯||
View original
दश प्राणायतनानि; तद्यथा- मूर्धा, कण्ठः, हृदयं, नाभिः, गुदं, बस्तिः, ओजः, शुक्रं, शोणितं, मांसमिति|
तेषु षट् पूर्वाणि मर्मसङ्ख्यातानि||९||
Hide commentary
ഇഹ ദശപ്രാണായതനേഷു ദശപ്രാണായതനീയോക്തൌ ശങ്ഖൌ പരിത്യജ്യ നാഭിര്മാംസം ച ഗൃഹീതം, തേന നാഭിമാംസയോരപി പ്രാണായതനത്വം തഥാ ശങ്ഖയോശ്ച പാഠദ്വയദര്ശനാദ്ബോദ്ധവ്യമ്| യദുക്തം ദശപ്രാണായതനീയേ- “ദശൈവായതനാന്യാഹുഃ പ്രാണാ യേഷു പ്രതിഷ്ഠിതാഃ, ശങ്ഖൌ മര്മത്രയം കണ്ഠോ രക്തം ശുക്രൌജസീ ഗുദമ്” (സൂ.അ.൨൯) ഇതി||൯||
Adhikarana ൭ (൧൦) · Śloka ൧൦
പഞ്ചദശ കോഷ്ഠാങ്ഗാനി; തദ്യഥാ- നാഭിശ്ച, ഹൃദയം ച, ക്ലോമ ച, യകൃച്ച, പ്ലീഹാ ച, വൃക്കൌ ച, ബസ്തിശ്ച, പുരീഷാധാരശ്ച, ആമാശയശ്ച, പക്വാശയശ്ച, ഉത്തരഗുദം ച, അധരഗുദം ച, ക്ഷുദ്രാന്ത്രം ച, സ്ഥൂലാന്ത്രം ച, വപാവഹനം ചേതി||൧൦||
View original
पञ्चदश कोष्ठाङ्गानि; तद्यथा- नाभिश्च, हृदयं च, क्लोम च, यकृच्च, प्लीहा च, वृक्कौ च, बस्तिश्च, पुरीषाधारश्च, आमाशयश्च, पक्वाशयश्च, उत्तरगुदं च, अधरगुदं च, क्षुद्रान्त्रं च, स्थूलान्त्रं च, वपावहनं चेति||१०||
Hide commentary
ക്ലോമ പിപാസാസ്ഥാനമ്| ബസ്തിഃ മൂത്രാശയഃ| ഉത്തരഗുദഃ യത്ര പുരീഷമവതിഷ്ഠതേ, യേന തു പുരീഷം നിഷ്ക്രാമതി തദധരഗുദമ്| വപാവഹനം മേദഃസ്ഥാനം ‘തൈലവര്തികാ’ ഇതി ഖ്യാതമ്||൧൦||
Adhikarana ൮ (൧൧) · Śloka ൧൧
ഷട്പഞ്ചാശത് പ്രത്യങ്ഗാനി ഷട്സ്വങ്ഗേഷൂപനിബദ്ധാനി, യാന്യപരിസങ്ഖ്യാതാനി പൂര്വമങ്ഗേഷു പരിസങ്ഖ്യായമാനേഷു, താന്യന്യൈഃ പര്യായൈരിഹ പ്രകാശ്യാനി ഭവന്തി|
തദ്യഥാ- ദ്വേ ജങ്ഘാപിണ്ഡികേ, ദ്വേ ഊരുപിണ്ഡികേ, ദ്വൌ സ്ഫിചൌ, ദ്വൌ വൃഷണൌ, ഏകം ശേഫഃ, ദ്വേ ഉഖേ, ദ്വൌ വങ്ക്ഷണൌ, ദ്വൌ കുകുന്ദരൌ, ഏകം ബസ്തിശീര്ഷമ്, ഏകമുദരം, ദ്വൌ സ്തനൌ, ദ്വൌ ശ്ലേഷ്മഭുവൌ , ദ്വേ ബാഹുപിണ്ഡികേ, ചിബുകമേകം, ദ്വാവോഷ്ഠൌ, ദ്വേ സൃക്കണ്യൌ, ദ്വൌ ദന്തവേഷ്ടകൌ, ഏകം താലു, ഏകാ ഗലശുണ്ഡികാ, ദ്വേ ഉപജിഹ്വികേ, ഏകാ ഗോജിഹ്വികാ, ദ്വൌ ഗണ്ഡൌ, ദ്വേ കര്ണശഷ്കുലികേ, ദ്വൌ കര്ണപുത്രകൌ, ദ്വേ അക്ഷികൂടേ, ചത്വാര്യക്ഷിവര്ത്മാനി, ദ്വേ അക്ഷികനീനികേ, ദ്വേ ഭ്രുവൌ, ഏകാऽവടുഃ, ചത്വാരി പാണിപാദഹൃദയാനി||൧൧||
View original
षट्पञ्चाशत् प्रत्यङ्गानि षट्स्वङ्गेषूपनिबद्धानि, यान्यपरिसङ्ख्यातानि पूर्वमङ्गेषु परिसङ्ख्यायमानेषु, तान्यन्यैः पर्यायैरिह प्रकाश्यानि भवन्ति|
तद्यथा- द्वे जङ्घापिण्डिके, द्वे ऊरुपिण्डिके, द्वौ स्फिचौ, द्वौ वृषणौ, एकं शेफः, द्वे उखे, द्वौ वङ्क्षणौ, द्वौ कुकुन्दरौ, एकं बस्तिशीर्षम्, एकमुदरं, द्वौ स्तनौ, द्वौ श्लेष्मभुवौ , द्वे बाहुपिण्डिके, चिबुकमेकं, द्वावोष्ठौ, द्वे सृक्कण्यौ, द्वौ दन्तवेष्टकौ, एकं तालु, एका गलशुण्डिका, द्वे उपजिह्विके, एका गोजिह्विका, द्वौ गण्डौ, द्वे कर्णशष्कुलिके, द्वौ कर्णपुत्रकौ, द्वे अक्षिकूटे, चत्वार्यक्षिवर्त्मानि, द्वे अक्षिकनीनिके, द्वे भ्रुवौ, एकाऽवटुः, चत्वारि पाणिपादहृदयानि||११||
Hide commentary
ഷട്പഞ്ചാശത് പ്രത്യങ്ഗാനീതി ‘തദ്യഥാ- ദ്വേ ജങ്ഘാപിണ്ഡികേ’ ഇത്യാദിഗ്രന്ഥവക്ഷ്യമാണാനി| യാനീത്യാദി യാനി വക്ഷ്യമാണാനി ഷട്പഞ്ചാശത് പ്രത്യങ്ഗാനി, പൂര്വമങ്ഗേഷു ഹസ്താദിഷു ഷട്സു, പരിസങ്ഖ്യായമാനേഷ്വപരിസങ്ഖ്യാതാനി, താന്യന്യൈഃ പര്യായൈഃ പ്രകാശ്യാനി ഭവന്തീതി യോജനാ| പര്യായാശ്ച ജങ്ഘാപിണ്ഡികാദയഃ ശബ്ദാ ഏവ| ഏതേന ഹസ്താദിഷഡങ്ഗകഥനേനൈവ തദാശ്രിതാ അപി ജങ്ഘാപിണ്ഡികാദയ ഉക്താ ഏവ, സമ്പ്രതി ത്വവയവവിശേഷവ്യവഹാരാര്ഥം ജങ്ഘാപിണ്ഡികാദയഃ പൃഥഗുക്താ ഇതി വാക്യാര്ഥഃ| ‘പൂര്വമങ്ഗേഷു’ ഇത്യസ്യ സ്ഥാനേ ‘പൂര്വമന്യേഷു’ ഇതി വാ പാഠഃ; തത്രാപ്യന്യശബ്ദേന ഹസ്താദീനി ഷഡങ്ഗാനി ഗ്രാഹ്യാണി| ഉഖേ ഇതി കക്ഷശിരോപാര്ശ്വയോര്നിമ്നഭാഗൌ| കുകുന്ദരൌ സ്ഫിചോരുപരി ഉന്നതഭാഗൌ| ബസ്തിശിരോ നാഭേരധഃ| ശ്ലേഷ്മഭുവൌ കണ്ഠസ്യ പാര്ശ്വയോര്വ്യവസ്ഥിതൌ കഠിനൌ ഭാഗൌ| സൃക്കണ്യൌ വദനാന്തേ| ദ്വേ ഉപജിഹ്വികേ ഇതി ജിഹ്വായാ അധോഗതാ ജിഹ്വാ തഥാ ഉപരിഗതാ ഗ്രാഹ്യാ| ഏകാ ഗോജിഹ്വികേതി ഗൌര്വാക്, തസ്യാഃ കാരണഭൂതാ ജിഹ്വാ ഗോജിഹ്വാ; തേന വചനകാരണഭൂതാ പ്രധാനജിഹ്വൈവ ഗൃഹ്യതേ| കര്ണശഷ്കുലികേ കര്ണഗതാവര്തകൌ| കര്ണപുത്രകൌ തു ബാഹ്യകര്ണാവേവ| അക്ഷികൂടകേ അക്ഷിഗോലകേ| ദ്വേ അക്ഷികനീനികേ ഇത്യത്ര കനീനികാശബ്ദേന നാസായാഃ സമമക്ഷിസന്ധിരഭിധീയതേ| അവടുഃ ഘാടാ| ചത്വാരി പാണിപാദഹൃദയാനീതി പാണ്യോഃ പാദയോശ്ച തലാനി മധ്യാനി ചത്വാരീത്യര്ഥഃ| ഏതാവതൈവ ഷട്പഞ്ചാശത് പ്രത്യങ്ഗാനി പൂര്യന്തേ||൧൧||
Adhikarana ൯ (൧൨-൧൩) · Śloka ൧൩
നവ മഹന്തി ഛിദ്രാണി- സപ്ത ശിരസി, ദ്വേ ചാധഃ||൧൨||
ഏതാവദ്ദൃശ്യം ശക്യമപി നിര്ദേഷ്ടുമ്||൧൩||
View original
नव महन्ति छिद्राणि- सप्त शिरसि, द्वे चाधः||१२||
एतावद्दृश्यं शक्यमपि निर्देष्टुम्||१३||
Hide commentary
നവ മഹാന്തി ഛിദ്രാണീതി ഗ്രന്ഥം വ്യാകരോതി- സപ്ത ശിരസി ദ്വേ ചാധ ഇതി| ഏതാവദ്ദൃശ്യമിതി ഏതാവത്ത്വഗാദി ദൃശ്യം പ്രായഃ പ്രത്യക്ഷോപലബ്ധിവിഷയമിത്യര്ഥഃ||൧൨-൧൩||
Adhikarana ൧൦ (൧൪) · Śloka ൧൪
അനിര്ദേശ്യമതഃ പരം തര്ക്യമേവ|
തദ്യഥാ- നവ സ്നായുശതാനി, സപ്ത സിരാശതാനി, ദ്വേ ധമനീശതേ, ചത്വാരി പേശീശതാനി, സപ്തോത്തരം മര്മശതം, ദ്വേ സന്ധിശതേ, ഏകോനത്രിംശത്സഹസ്രാണി നവ ച ശതാനി ഷട്പഞ്ചാശത്കാനി സിരാധമനീനാമണുശഃ പ്രവിഭജ്യമാനാനാം മുഖാഗ്രപരിമാണം, താവന്തി ചൈവ കേശശ്മശ്രുലോമാനീതി|
ഏതദ്യഥാവത്സങ്ഖ്യാതം ത്വക്പ്രഭൃതി ദൃശ്യം, തര്ക്യമതഃ പരമ്|
ഏതദുഭയമപി ന വികല്പതേ, പ്രകൃതിഭാവാച്ഛരീരസ്യ||൧൪||
View original
अनिर्देश्यमतः परं तर्क्यमेव|
तद्यथा- नव स्नायुशतानि, सप्त सिराशतानि, द्वे धमनीशते, चत्वारि पेशीशतानि, सप्तोत्तरं मर्मशतं, द्वे सन्धिशते, एकोनत्रिंशत्सहस्राणि नव च शतानि षट्पञ्चाशत्कानि सिराधमनीनामणुशः प्रविभज्यमानानां मुखाग्रपरिमाणं, तावन्ति चैव केशश्मश्रुलोमानीति|
एतद्यथावत्सङ्ख्यातं त्वक्प्रभृति दृश्यं, तर्क्यमतः परम्|
एतदुभयमपि न विकल्पते, प्रकृतिभावाच्छरीरस्य||१४||
Hide commentary
അതഃ പരം തര്ക്യമേവേതി അതസ്ത്വഗാദേഃ പരം യത് സ്നായ്വാദി തത് പ്രായസ്തര്ക്യമേവ അനുമാനഗമ്യമേവേത്യര്ഥഃ| യദ്യപി സ്നായ്വാദ്യപി പ്രത്യക്ഷം ഭവതി, തഥാऽപീഹ വക്ഷ്യമാണസങ്ഖ്യായുക്തം സര്വം സ്നായ്വാദി ന പ്രത്യക്ഷേണ സുകരഗ്രഹമിതി തര്ക്യമിത്യുക്തമ്| സ്നായ്വാദിഭേദാനേവാഹ- നവ സ്നായുശതാനീത്യാദി| അണുശഃ പ്രവിഭജ്യമാനാനാമിതി അണുപ്രഭേദേന ഭിദ്യമാനാനാമ്| മുഖാഗ്രപരിമാണമിതി മുഖരൂപസ്യാഗ്രസ്യ പരിമാണമ്| അത്ര യാന്യേവ സപ്ത സിരാശതാനി ധമനീശതദ്വയം ചോക്തം തദേവ സൂക്ഷ്മപ്രതാനാഗ്രഭേദഗണനയാ ഏകോനത്രിംശത്സഹസ്രാണി നവ ച ശതാനി ഷട്പഞ്ചാശത്കാനി ഭവന്തി, സ്ഥൂലഗണനതയാ തു പൂര്വസങ്ഖ്യാ സിരാധമന്യന്തര്ഭവതീതി ന വിരോധഃ| താവന്തി ചൈവ കേശശ്മശ്രുലോമാനീതി ഏകോനത്രിംശത്സഹസ്രാണി നവശതാനി ഷട്പഞ്ചാശത്കാനി കേശശ്മശ്രുലോമ്നാം ഭവന്തീത്യര്ഥഃ| ഏതച്ച കേശാദിസങ്ഖ്യാനം സ്ഥൂലസിരാമുഖഗതകേശാദിവിഭാഗേന ജ്ഞേയം, സൂക്ഷ്മതമവിഭാഗേന തു കേശാദീനാം ബഹുത്വമപി ശാസ്ത്രാന്തരോക്തം ഭവതീതി ജ്ഞേയമ്| ഏതത് ത്വക്പ്രഭൃതി ദൃശ്യം തര്ക്യം ച സ്നായ്വാദി യഥാവത് സങ്ഖ്യാതമിതി യോജനാ| സമ്പ്രതി യഥോക്തം ത്വഗാദീനാം മാനം പ്രകൃതിസ്ഥേ ശരീരേ ന വ്യഭിചരതീതി ദര്ശയന്നാഹ- ഏതദുഭയമിത്യാദി| ഉഭയമിതി ദൃശ്യം തര്ക്യം ച| പ്രകൃതിഭാവാദിതി അവികൃതത്വാച്ഛരീരസ്യ| യത്ര തു ശരീരം വികൃതം ഭവതി തത്ര യഥോക്തം ത്വഗാദിമാനമപി വികൃതം ഭവതീതി ഭാവഃ| കിംവാ, ഏതദ്യഥാവത്സങ്ഖ്യാതമിതി ഛേദഃ| ഏകീയമതമാഹ- ‘ത്വക്പ്രഭൃതി ദൃശ്യം തര്ക്യമേവ ചൈകേ’ ഇതി പാഠഃ| അര്ഥസ്തു- ത്വക്പ്രഭൃതി യദുക്തം ദൃശ്യം തദപി തര്ക്യമേവേത്യേകേ ആചാര്യാ ബ്രുവതേ, തദുഭയമിതി തദേകീയമതമസ്മന്മതം ച, ന വികല്പതേ ഇതി യഥോക്താവയവസങ്ഖ്യാ(വ്യ)തിരേകേണ ന വ്യവസ്ഥാപ്യതേ; പ്രകൃതിഭാവാച്ഛരീരസ്യേതി പൂര്വവദ് വ്യാഖ്യേയമ്| ഏതേന യത്ത്വഗാദി തര്ക്യമേവ വാ ഭവതു, ദൃശ്യം തര്ക്യഭേദഭിന്നം വാ ഭവതു, തഥാऽപി യഥോക്തം സങ്ഖ്യാം നാതിക്രാമതീതി വാക്യാര്ഥഃ||൧൪||
Adhikarana ൧൧ (൧൫) · Śloka ൧൫
യത്ത്വഞ്ജലിസങ്ഖ്യേയം തദുപദേക്ഷ്യാമഃ; തത് പരം പ്രമാണമഭിജ്ഞേയം, തച്ച വൃദ്ധിഹ്രാസയോഗി, തര്ക്യമേവ|
തദ്യഥാ- ദശോദകസ്യാഞ്ജലയഃ ശരീരേ സ്വേനാഞ്ജലിപ്രമാണേന, യത്തു പ്രച്യവമാനം പുരീഷമനുബധ്നാത്യതിയോഗേന തഥാ മൂത്രം രുധിരമന്യാംശ്ച ശരീരധാതൂന്, യത്തു സര്വശരീരചരം ബാഹ്യാ ത്വഗ്ബിഭര്തി, യത്തു ത്വഗന്തരേ വ്രണഗതം ലസീകാശബ്ദം ലഭതേ, യച്ചോഷ്മണാऽനുബദ്ധം ലോമകൂപേഭ്യോ നിഷ്പതത് സ്വേദശബ്ദമവാപ്നോതി, തദുദകം ദശാഞ്ജലിപ്രമാണം; നവാഞ്ജലയഃ പൂര്വസ്യാഹാരപരിണാമധാതോഃ, യം ‘രസ’ ഇത്യാചക്ഷതേ; അഷ്ടൌ ശോണിതസ്യ, സപ്ത പുരീഷസ്യ, ഷട് ശ്ലേഷ്മണഃ, പഞ്ച പിത്തസ്യ, ചത്വാരോ മൂത്രസ്യ, ത്രയോ വസായാഃ, ദ്വൌ മേദസഃ, ഏകോ മജ്ജായാഃ, മസ്തിഷ്കസ്യാര്ധാഞ്ജലിഃ, ശുക്രസ്യ താവദേവ പ്രമാണം, താവദേവ ശ്ലൈഷ്മികസ്യൌജസ ഇതി|
ഏതച്ഛരീരതത്ത്വമുക്തമ്||൧൫||
View original
यत्त्वञ्जलिसङ्ख्येयं तदुपदेक्ष्यामः; तत् परं प्रमाणमभिज्ञेयं, तच्च वृद्धिह्रासयोगि, तर्क्यमेव|
तद्यथा- दशोदकस्याञ्जलयः शरीरे स्वेनाञ्जलिप्रमाणेन, यत्तु प्रच्यवमानं पुरीषमनुबध्नात्यतियोगेन तथा मूत्रं रुधिरमन्यांश्च शरीरधातून्, यत्तु सर्वशरीरचरं बाह्या त्वग्बिभर्ति, यत्तु त्वगन्तरे व्रणगतं लसीकाशब्दं लभते, यच्चोष्मणाऽनुबद्धं लोमकूपेभ्यो निष्पतत् स्वेदशब्दमवाप्नोति, तदुदकं दशाञ्जलिप्रमाणं; नवाञ्जलयः पूर्वस्याहारपरिणामधातोः, यं ‘रस’ इत्याचक्षते; अष्टौ शोणितस्य, सप्त पुरीषस्य, षट् श्लेष्मणः, पञ्च पित्तस्य, चत्वारो मूत्रस्य, त्रयो वसायाः, द्वौ मेदसः, एको मज्जायाः, मस्तिष्कस्यार्धाञ्जलिः, शुक्रस्य तावदेव प्रमाणं, तावदेव श्लैष्मिकस्यौजस इति|
एतच्छरीरतत्त्वमुक्तम्||१५||
Hide commentary
നനു യഥാ പ്രകൃതിസ്ഥേ ശരീരേ യഥോക്തം മാനം ത്വഗാദി ന വ്യഭിചരതി, തഥാ കിം പ്രകൃതിസ്ഥേ ശരീരേ തദുദകാദ്യപി യഥോക്തം മാനം ന വ്യഭിചരതീത്യാഹ- യത്ത്വഞ്ജലീത്യാദി| യത്തു ഉദകാദി അഞ്ജലിസങ്ഖ്യേയമഗ്രേ വക്ഷ്യമാണം, തദുദകാദേഃ പരമുത്കൃഷ്ടം പ്രമാണമ്| തേന പ്രകൃതിസ്ഥേऽപി ശരീരേ ഉദകാദി വൃദ്ധിഹ്രാസയോഗി ഭവതീതി തര്ക്യമേവ| ഏതേന, യദുദകാദേരിഹ പ്രമാണമഭിധാതവ്യം തത് പ്രകൃഷ്ടസ്യോദകാദേഃ പ്രമാണം; തേനോക്തപ്രമാണാത് കിഞ്ചിന്ന്യൂനമപി തഥാऽധികമപി യദുദകാദിമാനം തദപി പ്രകൃതമാനമേവ| ദശോദകാഞ്ജയ ഇത്യാദാവഭിധായാപി തദുദകം ദശാഞ്ജലിപ്രമാണമിതി പുനര്യത് കരോതി, തേന മധ്യഗ്രന്ഥകൃതലസീകാസ്വേദാദിസഞ്ജ്ഞയാ ഉദകസ്യാനന്യതാം ദര്ശയതി| പൂര്വസ്യേതി പ്രഥമസ്യ| വസാ മാംസസ്നേഹഃ| മസ്തിഷ്കഃ ശിരോഗതസ്നേഹഃ| ശ്ലൈഷ്മികസ്യൌജസ ഇത്യനേന യദോജോऽഷ്ടബിന്ദുകം തദ്വ്യതിരിക്തസ്യൌജസ ഓജോവഹധമനീവാഹ്യസ്യ വിശുദ്ധശ്ലേഷ്മസമാനഗുണസ്യാര്ധാഞ്ജലിപ്രമാണതാം ദര്ശയതി| ഓജോ ഹി പരാവരഭേദേന ദ്വിവിധമര്ഥേദശമഹാമൂലീയേ ദര്ശിതമേവ||൧൫||
Adhikarana ൧൨ (൧൬) · Śloka ൧൬
തത്ര യദ്വിശേഷതഃ സ്ഥൂലം സ്ഥിരം മൂര്തിമദ്ഗുരുഖരകഠിനമങ്ഗം നഖാസ്ഥിദന്തമാംസചര്മവര്ചഃകേശശ്മശ്രുലോമകണ്ഡരാദി തത് പാര്ഥിവം ഗന്ധോ ഘ്രാണം ച; യദ്ദ്രവസരമന്ദസ്നിഗ്ധമൃദുപിച്ഛിലം രസരുധിരവസാകഫപിത്തമൂത്രസ്വേദാദി തദാപ്യം രസോ രസനം ച; യത് പിത്തമൂഷ്മാ ച യോ യാ ച ഭാഃ ശരീരേ തത് സര്വമാഗ്നേയം രൂപം ദര്ശനം ച; യദുച്ഛ്വാസപ്രശ്വാസോന്മേഷനിമേഷാകുഞ്ചനപ്രസാരണഗമനപ്രേരണധാരണാദി തദ്വായവീയം സ്പര്ശഃ സ്പര്ശനം ച; യദ്വിവിക്തം യദുച്യതേ മഹാന്തി ചാണൂനി സ്രോതാംസി തദാന്തരീക്ഷം ശബ്ദഃ ശ്രോത്രം ച; യത് പ്രയോക്തൃ തത് പ്രധാനം ബുദ്ധിര്മനശ്ച|
ഇതി ശരീരാവയവസങ്ഖ്യാ യഥാസ്ഥൂലഭേദേനാവയവാനാം നിര്ദിഷ്ടാ||൧൬||
View original
तत्र यद्विशेषतः स्थूलं स्थिरं मूर्तिमद्गुरुखरकठिनमङ्गं नखास्थिदन्तमांसचर्मवर्चःकेशश्मश्रुलोमकण्डरादि तत् पार्थिवं गन्धो घ्राणं च; यद्द्रवसरमन्दस्निग्धमृदुपिच्छिलं रसरुधिरवसाकफपित्तमूत्रस्वेदादि तदाप्यं रसो रसनं च; यत् पित्तमूष्मा च यो या च भाः शरीरे तत् सर्वमाग्नेयं रूपं दर्शनं च; यदुच्छ्वासप्रश्वासोन्मेषनिमेषाकुञ्चनप्रसारणगमनप्रेरणधारणादि तद्वायवीयं स्पर्शः स्पर्शनं च; यद्विविक्तं यदुच्यते महान्ति चाणूनि स्रोतांसि तदान्तरीक्षं शब्दः श्रोत्रं च; यत् प्रयोक्तृ तत् प्रधानं बुद्धिर्मनश्च|
इति शरीरावयवसङ्ख्या यथास्थूलभेदेनावयवानां निर्दिष्टा||१६||
Hide commentary
ശരീരാവയവസങ്ഖ്യാം പ്രമാണതോऽഭിധായ പാര്ഥിവാദിഭേദേനാവയവാനഭിധാതുമാഹ- തത്രേത്യാദി| സരം കിഞ്ചിദ്ഗതിമത്| മന്ദം മന്ദക്രിയമ്| വിവിക്തമിതി വിഭക്തമ്| യദുച്യത ഇതി വചനമിത്യര്ഥഃ| ശബ്ദഗ്രഹണേനേഹ വചനവ്യതിരിക്തഃ ശബ്ദഃ ശാരീരോ ഗൃഹ്യതേ, വചനസ്യ യദുച്യത ഇതിപദേനൈവ ഗൃഹീതത്വാത്| പ്രയോക്തൃ ഇതി യച്ഛരീരാദിപ്രേരകം ചേതനമ്| യഥാസ്ഥൂലഭേദേനേതി വചനാത് സൂക്ഷ്മാവയവഭേദേന പരമാണുരൂപേണാസങ്ഖ്യേയതാം വക്ഷ്യമാണാം സൂചയതി| അതിബഹുത്വാദിത്യനേനാതിബഹുത്വമപി ഗങ്ഗാവാലുകാനാമിവാസങ്ഖ്യാതഹേതുര്ഭവതീതി ദര്ശയതി||൧൬||
Adhikarana ൧൩ (൧൭) · Śloka ൧൭
ശരീരാവയവാസ്തു പരമാണുഭേദേനാപരിസങ്ഖ്യേയാ ഭവന്തി, അതിബഹുത്വാദതിസൌക്ഷ്മ്യാദതീന്ദ്രിയത്വാച്ച|
തേഷാം സംയോഗവിഭാഗേ പരമാണൂനാം കാരണം വായുഃ കര്മസ്വഭാവശ്ച||൧൭||
View original
शरीरावयवास्तु परमाणुभेदेनापरिसङ्ख्येया भवन्ति, अतिबहुत्वादतिसौक्ष्म्यादतीन्द्रियत्वाच्च|
तेषां संयोगविभागे परमाणूनां कारणं वायुः कर्मस्वभावश्च||१७||
Hide commentary
അതിസൌക്ഷ്മ്യാദിതി അതിസൂക്ഷ്മബുദ്ധിബോധ്യത്വാത്| അതീന്ദ്രിയത്വം ച പരമാണൂനാം സ്വഭാവസിദ്ധമേവാസ്മദാദീന് പ്രതി| യത്തു സൂക്ഷ്മമതീന്ദ്രിയം വാ തത് പരിസങ്ഖ്യാതും നിതരാമേവ ദുഃശകം ഭവതീതി യുക്തം ഹേതുത്രയമപരിസങ്ഖ്യാനേ| അഥൈതേ വിഷയകലിതാഃ പരമാണവഃ കഥം ശരീരാരമ്ഭേ സംയുജ്യന്തേ, ശരീരവിനാശേ ച വിയുജ്യന്ത ഇത്യാഹ- തേഷാമിത്യാദി| നനു യദി വായുഃ കാരണം പരമാണൂനാം സംയോഗവിഭാഗേ, തത് കിമിതി സര്വദാ തൌ ന കരോതീത്യാഹ- കര്മസ്വഭാവശ്ചേതി| ന കേവലോ വായുഃ കിന്തു കര്മസ്വഭാവപരിഗൃഹീത ഏവ| തേന യദാ സംയോജകസ്വഭാവേന കര്മണാ പരിഗൃഹീതോ വായുര്ഭവതി തദാ പരമാണൂനാം സംയോഗം കുര്വഞ്ഛരീരമാരഭതേ; യദാ തു വിയോജനസ്വഭാവേന കര്മണാ വായുഃ പരിഗൃഹീതോ ഭവതി തദാ വിഭാഗം പരമാണൂനാം വിനാശരൂപം ജനയതീത്യര്ഥഃ||൧൭||
Adhikarana ൧൪ (൧൮) · Śloka ൧൮
തദേതച്ഛരീരം സങ്ഖ്യാതമനേകാവയവം ദൃഷ്ടമേകത്വേന സങ്ഗഃ, പൃഥക്ത്വേനാപവര്ഗഃ|
തത്ര പ്രധാനമസക്തം സര്വസത്താനിവൃത്തൌ നിവര്തതേ ഇതി||൧൮||
View original
तदेतच्छरीरं सङ्ख्यातमनेकावयवं दृष्टमेकत्वेन सङ्गः, पृथक्त्वेनापवर्गः|
तत्र प्रधानमसक्तं सर्वसत्तानिवृत्तौ निवर्तते इति||१८||
Hide commentary
ഇദാനീം ശരീരസങ്ഖ്യാനഫലമാഹ- തദേതദിത്യാദി| പരമാര്ഥതോऽനേകാവയവമപി ത(സ)ച്ഛരീരം സങ്ഖ്യാനേ മോഹാദേകത്വേന ദൃഷ്ടം സങ്ഗ ഉച്യതേ സങ്ഗഹേതുര്ഭവതീത്യര്ഥഃ| ഏകത്വേന ഹി ശരീരം പശ്യന് തദുപകാരായ പ്രവര്തമാനോ രാഗദ്വേഷാഭ്യാം സക്തോ ഭവതി| അപവര്ഗ ഇതി അപവര്ഗഹേതുരിത്യര്ഥഃ| ശരീരം ഹി പൃഥഗവയവഭേദേന ഭാവ്യമാനം ന മമതാസ്പദം ഭവതി, മമതാഭാവാച്ച ന തദുപകാരകാപകാരകേഷു രാഗദ്വേഷൌ ഭവതഃ, തദഭാവാച്ച പ്രവൃത്ത്യുപരമേ സതി ധര്മാധര്മാഭാവാദപവര്ഗോ ഭവതീത്യര്ഥഃ| ശരീരപൃഥക്ത്വസങ്ഖ്യാനേ യഥാ മോക്ഷോ ഭവതി തദാഹ- തത്രേത്യാദി| പ്രധാനമ് ആത്മാ| തത്രേതി ശരീരപൃഥക്ത്വഭാവനായാമ്| അസക്തമിതി യഥോക്തക്രമേണ രാഗദ്വേഷരഹിതമ്| സര്വസത്താനിവൃത്താവിതി സര്വത്രോപകാരകേ വാऽപകാരകേ ച ഭാവേ ആസ്ഥാനിവൃത്തൌ സത്യാമ്| നിവര്തത ഇതി സംസാരോ നിവര്തതേ||൧൮||
Adhikarana ൧൫ (൧൯-൨൦) · Śloka ൨൦
തത്ര ശ്ലോകൌ- ശരീരസങ്ഖ്യാം യോ വേദ സര്വാവയവശോ ഭിഷക്|
തദജ്ഞാനനിമിത്തേന സ മോഹേന ന യുജ്യതേ||൧൯||
അമൂഢോ മോഹമൂലൈശ്ച ന ദോഷൈരഭിഭൂയതേ|
നിര്ദോഷോ നിഃസ്പൃഹഃ ശാന്തഃ പ്രശാമ്യത്യപുനര്ഭവഃ||൨൦||
View original
तत्र श्लोकौ- शरीरसङ्ख्यां यो वेद सर्वावयवशो भिषक्|
तदज्ञाननिमित्तेन स मोहेन न युज्यते||१९||
अमूढो मोहमूलैश्च न दोषैरभिभूयते|
निर्दोषो निःस्पृहः शान्तः प्रशाम्यत्यपुनर्भवः||२०||
Hide commentary
ഇമമേവ ഗദ്യോക്തമര്ഥം ശ്ലോകേനാഹ- ശരീരേത്യാദി| തദജ്ഞാനനിമിത്തേനേതി ശരീരൈകതാരൂപമിഥ്യാജ്ഞാനജന്യേന| മോഹേനേതി ‘അഹം സ്ഥിരശരീരീ ഏകോ, മമേദമുപകാരകം, മമേദമുപകാരകമ്’ ഇത്യാദിരൂപേണ മോഹേന| മോഹമൂലൈരിതി മോഹകാരണകൈഃ| ദോഷൈരിതി രാഗദ്വേഷൈഃ; നിര്ദോഷത്വേന നിഃസ്പൃഹോ ഭവതി, രാഗദ്വേഷമൂലാ ഹീച്ഛാ തദഭാവാന്ന ഭവതി, നിഃസ്പൃഹശ്ച സന് സര്വക്രിയോപരമാച്ഛാന്തോ ഭവതി, ശാന്തശ്ച സന് പ്രശാമ്യതി സംസരണേ വിശ്രാമ്യതി; തതശ്ച നാസ്യ പുനര്ഭവോ ജന്മരൂപോ ഭവതീതി||൧൯-൨൦||
Adhikarana പുഷ്പികാ · Śloka ൭
ഇത്യഗ്നിവേശകൃതേ തന്ത്രേ ചരകപ്രതിസംസ്കൃതേ ശാരീരസ്ഥാനേ ശരീരസങ്ഖ്യാശാരീരം നാമ സപ്തമോऽധ്യായഃ||൭||
View original
इत्यग्निवेशकृते तन्त्रे चरकप्रतिसंस्कृते शारीरस्थाने शरीरसङ्ख्याशारीरं नाम सप्तमोऽध्यायः||७||
Hide commentary
ഇതി ശ്രീചക്രപാണിദത്തവിരചിതായാമായുര്വേദദീപികായാം ചരകതാത്പര്യടീകായാം ശാരീരസ്ഥാനേ ശരീരസങ്ഖ്യാശാരീരം നാമ സപ്തമോऽധ്യായഃ||൭||