૨. અતુલ્યગોત્રીયશારીરમ્

પૂર્વાધ્યાયે શરીરસ્યાદિસર્ગ આધ્યાત્મિકો નૈષ્ઠિકમોક્ષરૂપચિકિત્સોપયુક્ત ઉક્તઃ, સમ્પ્રતિ ગર્ભાદિરૂપં સર્ગમભિધાતુમતુલ્યગોત્રીયોઽભિધીયતે ||૧-૨||

અતુલ્યગોત્રસ્યેતિ અતુલ્યગોત્રસ્ય પુંસઃ| તુલ્યગોત્રાણાં હિ મૈથુનેઽધર્મો ભવતિ, ધર્મશાસ્ત્રેષુ નિષિદ્ધત્વાત્| રજઃક્ષયાન્તે ઇતિ રજઃપ્રવૃત્ત્યન્તે; ‘અન્તે’ ઇતિપદેન રજઃપ્રવૃત્તિત્ર્યહં નિષેધયતિ| રહોવિસૃષ્ટમિતિ વિજને વિસૃષ્ટમ્| શુક્રવિસર્ગશ્ચ વિજન એવ પ્રતિબન્ધકલજ્જાભાવાત્ સમ્યગ્ભવતીતિ રહ ઇત્યનેન દર્શયતિ| મિથુનીકૃતસ્યેત્યનેન સમ્યઙ્મૈથુનપ્રયોગં દર્શયતિ, વિપરીતસુરતાદીંશ્ચ નિષેધતિ| ચતુષ્પાદત્વષટ્પ્રભવત્વે ઉત્તરગ્રન્થે એવ વ્યક્તે| અયં ચ શિષ્યપ્રશ્નતયા નિવેશિતો ગ્રન્થઃ અ(પ્રા)જ્ઞાશિષ્યસ્ય આચાર્યસન્મતિમાત્રાર્થો જ્ઞેયઃ; તેન યઃ શિષ્યશ્ચતુષ્પદાદિવિશેષં સૂક્ષ્મં બીજસ્ય જાનાતિ, સ કથં શુક્રશબ્દાભિધેયં ન વેત્તીતિ ન વાચ્યમ્||૩||

પશ્નસ્યોત્તરં- શુક્રમિત્યાદિ| ધીયત આરોપ્યત ઇત્યર્થઃ| વાય્વાદિપાદવદિતિ વક્તવ્યે યદ્ ગુણપદમધિકં કરોતિ, તેન પ્રશસ્તગુણવતામેવ વાય્વાદીનાં વિશુદ્ધશુક્રારમ્ભકત્વમિતિ દર્શયતિ| વાય્વાદિષુ શુક્રારમ્ભકેષુ પાદવ્યપદેશેન સર્વેષાં તુલ્યશુક્રારમ્ભકત્વં દર્શયતિ| આકાશં તુ યદ્યપિ શુક્રે પાઞ્ચભૌતિકેઽસ્તિ, તથાઽપિ ન પુરુષશરીરાન્નિર્ગત્ય ગર્ભાશયં ગચ્છતિ, કિન્તુ ભૂતચતુષ્ટયમેવ ક્રિયાવદ્ યાતિ, આકાશં તુ વ્યાપકમેવ તત્રગતેન શુક્રેણ સમ્બદ્ધં ભવતિ, તેનાકાશસ્ય ગમનાભાવાદિહ ગર્ભાશયગમનાભિધાનપ્રસ્તાવે શુક્રગતત્વેનાનભિધાનમ્| અન્યત્રાપિ ચ ભૂતાનાં ગમનપ્રસ્તાવે આકાશં પરિત્યક્તમેવ| યથા- “ભૂતૈશ્ચતુર્ભિઃ સહિતઃ સુસૂક્ષ્મૈર્મનોજવો દેહમુપૈતિ દેહાત્” ઇતિ| શુક્રં ચ ષડ્રસાહારોત્પન્નમેવ વિશુદ્ધં ભવતીતિ કૃત્વોક્તં- ષડ્ભ્યો રસેભ્ય ઇત્યાદિ| યત્તુ મધુરસ્ય શુક્રજનકત્વમમ્લાદીનાં ચ શુક્રવિઘાતકત્વમુચ્યતે, તદત્યર્થોપયોગાદિતિ જ્ઞેયમ્||૪||

‘સમ્પૂર્ણદેહઃ કથં જાયતે’ ઇત્યેકઃ પ્રશ્નઃ, ‘સમયે કથં જાયતે’ ઇતિ દ્વિતીયઃ, ‘સુખં કથં જાયતે’ ઇતિ તૃતીયઃ| સપ્રજાઽપીતિ અવન્ધ્યાઽપિ સતી કથં ચિરેણ ગર્ભં વિન્દતિ||૫||

પઞ્ચાનાં પ્રશ્નાનામુત્તરં- શુક્રેત્યાદિ| સમ્પચ્છબ્દઃ શુક્રાદિભિઃ પ્રત્યેકમભિસમ્બધ્યતે| શુક્રાસૃગાશયાનામદુષ્ટત્વં સમ્પદ્, આત્મનસ્તુ શુક્રશોણિતસંયોગાધિષ્ટાતુઃ શુભજીવકર્મયુક્તત્વં સમ્પત્, કાલસ્ય ત્વનતિતીક્ષ્ણત્વાદિ સમ્પત્| ઉપચારો ગર્ભિણ્યુપચારઃ| કાલ ઇતિ નવમે દશમે વા માસે| યદુક્તં- “કાલઃ પુનર્નવમં માસમુપાદાયાદશમાત્” (શા. અ. ૪) ઇતિ| સુખીતિ વ્યાધિના કેનચિન્ન ગ્રસ્તઃ| સુખમિતિ અક્લેશેન| અકાલયોગાદિતિ ઋતુકાલાતિક્રમેણ પુરુષેણ સંયોગાત્, ઋતુકાલશ્ચ ષોડશરાત્રં યાવત્| યદુક્તં હારીતે- “ષોડશ દિવસા ઋતુકાલઃ” ઇતિ| સુશ્રુતે તુ દ્વાદશરાત્રમૃતુકાલ ઉક્તઃ| ‘ભૂત્વાઽથવા નશ્યતિ કેન ગર્ભઃ’ ઇત્યસ્યોત્તરમ્- અસૃગિત્યાદિ| પવનેનેતિ દુષ્ટવાતેન| કૃતે અસૃઙ્નિરોધે ગર્ભભ્રમો ભવતીત્યાહ- ગર્ભસ્ય રૂપમિત્યાદિ| ગર્ભાશયે હિ વિવર્ધમાનં રુધિરં પ્રભાવાદ્ગર્ભલિઙ્ગાનિ કાનિચિદ્દર્શયતીત્યર્થઃ| અસૃગેકમિતિ અસૃગેવ પરમ્| ન ચ ગર્ભસઞ્જ્ઞમિતિ ન ગર્ભં ગ્રન્થાદ્યાકારકમ્| ભૂતૈર્ગર્ભાનાહરણે હેતુમાહ- ઓજોશનાનામિત્યાદિ| ઓજઃ અષ્ટબિન્દુકમશ્નન્તીતિ ઓજોશનાઃ| યદિ ત્વનાહારભૂતમપિ ગર્ભં હરેયુસ્તદા માતુર્નિતરામાહારભૂતમોજો લબ્ધાવકાશત્વેન હરેયુઃ| લબ્ધાવકાશા ઇતિ પ્રાપ્તગર્ભિણ્યભિગમનકારણાઃ||૬-૧૦||

કન્યામિત્યાદિ પ્રશ્નાષ્ટકમ્| કન્યાં કસ્માત્ પૃથક્ પ્રસૂત ઇતિ પ્રથમઃ, સુતં પૃથગ્ વેતિ દ્વિતીયઃ, સહિતૌ કન્યાસુતૌ વેતિ તૃતીયઃ, સુતૌ સહિતાવિતિ ચતુર્થઃ, સુતે સહિતે ઇતિ પઞ્ચમઃ, તનયાન્ બહૂન્ વેતિ ષષ્ટઃ, સુચિરાત્ કથં સ્ત્રી પ્રસૂત ઇતિ સપ્તમઃ, યમે યુગ્મે કથમેકોઽભિવૃદ્ધિમભ્યુપૈતીત્યષ્ટમઃ||૧૧||

રક્તેનેત્યાદ્યુત્તરમ્| અધિકેનેતિ પદં રક્તેન શુક્રેણ ચ યોજનીયમ્| દ્વિવિધીકૃતેન દ્વિખણ્ડીકૃતેન| યથાસ્વં બીજેઽન્યતરો ભાગોઽધિકો યત્ર તેન બીજેન; એતેન યદિ દ્વિવિધે ભાગે એકત્ર રક્તમધિકમ્, અપરત્ર શુક્રમ્, એષ વિભાગો ભવતિ, તદા કન્યાસુતૌ ભવત ઇત્યુક્તં ભવતિ| યાવદ્બહુધા ભિનત્તીતિ યાવતીં બહુસઙ્ખ્યાં કરોતિ ચતુઃપઞ્ચાદિરૂપામ્| પ્રપન્ન આગતઃ શુક્રાર્તવં વાયુરિતિ સમ્બન્ધઃ| યથાવિભાગમિતિ યથા શુક્રરક્તવિભાગો ભવતિ તથા કન્યાઃ સુતાશ્ચ સ્વબીજાધિક્યાપેક્ષયા ભવન્તીતિ| કર્માત્મકાનિ કર્મકારણકાનિ| અસ્વવશાત્ કર્મપરાધીનત્વેન| આહારમિત્યાદૌ ગર્ભિણ્યા આહારપ્રાપ્ત્યા ગર્ભસ્યાહારપ્રાપ્તિઃ| શુક્રાસૃજોર્યઃ સ્થૂલસૂક્ષ્મરૂપો વિષમાંશભેદો ભવતિ, સ જાયમાનગર્ભકર્મવશાદેવ ભવતીત્યાહ- કર્માત્મકત્વાદિતિ||૧૨-૧૬||

કસ્માદિત્યાદિ પ્રશ્નાષ્ટકમ્| નરષણ્ડો નારિષણ્ડશ્ચેતિ નરનારિષણ્ડૌ||૧૭||

બીજાદિતિ શુક્રશોણિતાત્| ઉપતપ્તબીજાદિતિ ઉપતપ્તબીજજનકબીજભાગાત્| સ્ત્રીપુંસલિઙ્ગીતિ સ્ત્રીપુરુષસાધારણનાસિકાચક્ષુરાદિલિઙ્ગયુક્તઃ, યાનિ તુ સ્ત્રીપુંસયોરસાધારણાન્યુપસ્થધ્વજસ્તનશ્મશ્રુપ્રભૃતીનિ તાનિ ચાસ્ય ન સમ્ભવન્તીતિ| અસાધારણાનિ લિઙ્ગાનિ વૃદ્ધેન શુક્રેણ રક્તેન વા જન્યાનિ, ઇહ સમરક્તશુક્રારબ્ધેન નાસ્ત્યન્યતરવૃદ્ધિરિતિ નોપસ્થધ્વજાદિવિશેષલિઙ્ગભવનમ્| દ્વિધા સ્ત્રીત્વપુરુષત્વોપજનકત્વેન સ્થિતં રેતો બીજં યસ્ય સ દ્વિરેતાઃ| કિંવા, સ્ત્રીપુંસલિઙ્ગીતિ સ્ત્રીપુંસયોર્યલ્લિઙ્ગમુપસ્થધ્વજરૂપં, તદ્યુક્ત એવ સ્ત્રીપુરુષલિઙ્ગી; ઉત્તરકાલભાવીનિ ત્વસ્ય સ્તનશ્મશ્રુપ્રભૃતીનિ ન ભવન્તિ| અસ્મિન્ પક્ષે બીજોપતાપેનોત્તરકાલભાવિસ્તનાદિપ્રતિબન્ધઃ ક્રિયતે, નોપસ્થધ્વજોત્પાદપ્રતિબન્ધઃ કર્મવશાદેવેતિ બ્રુવતે| કિંવા ઉપસ્થધ્વજૌ બલવન્તૌ, યેન તૌ ગર્ભકાલ એવ ભવતઃ; સ્તનાદિ તૂત્તરકાલભાવિતયા દુર્બલં, દુર્બલેન બીજોપતાપેન ન બલવતોરુપસ્થધ્વજયોર્બાધઃ, કિન્તુ દુર્બલાનામેવ સ્તનાદીનામિતિ| યત્ર સમાંશે શુક્રશોણિતે ભવતઃ, તત્ર સંયોગમહિમ્નૈવ બીજાંશતાપો ભવતીતિ જ્ઞેયમ્| પવનેન્દ્રિયં વિવૃણોતિ- શુક્રાશયમિત્યાદિ| શુક્રાશયં શુક્રસ્થાનમ્| પવનેન્દ્રિયત્વમિતિ પવનશુક્રત્વમ્| શુક્રં હીન્દ્રિયમુચ્યતે, પવનસ્ય ચેદમેવેહ શુક્રત્વં- યદ્ વ્યવાયકાલે શુક્રસદૃશરૂપતયા પ્રવર્તનં; અસ્ય હિ વાયુરેવ પરં વ્યવાયકાલે યાતિ| શુક્રાશયદ્વારેત્યાદિ સંસ્કારવાહવિવરણમ્| દ્વારવિઘટ્ટનેનેતિ દ્વારદૂષણેન| સંસ્કારેણ બસ્તિવાજીકરણાદિના પરં યસ્ય શુક્રમદુષ્ટદ્વારં સત્ પ્રવર્તતે સ સંસ્કારવાહઃ| અત્ર ચ સંસ્કારવાહેન સુશ્રુતોક્તા આસેક્યસૌગન્ધિકકુમ્ભીકા અન્તર્ભાવનીયાઃ, યત એતેઽપિ સંસ્કારવિશેષેણૈવ શુક્રં ત્યજન્તિ; યદુક્તં તત્ર- “પિત્રોરત્યલ્પવીર્યત્વાદાસેક્યઃ પુરુષો ભવત્| સ શુક્રં પ્રાશ્ય લભતે ધ્વજોચ્છ્રાયમસંશયમ્|| યઃ પૂતિયોન્યાં જાયેત સ સૌગન્ધિકસઞ્જ્ઞકઃ| સ યોનિશેફસોર્ગન્ધમાઘ્નાય લભતે બલમ્|| સ્વે ગુદેઽબ્રહ્મચર્યાદ્યઃ સ્ત્રીષુ પુંવત્ પ્રવર્તતે| કુમ્ભીકઃ સ તુ વિજ્ઞેયઃ” (સુ. શા. ૨) ઇતિ| નરનારીષણ્ડાવાહ- મન્દેત્યાદિ| મન્દવેગમલ્પં ચ બીજં યયોસ્તૌ તથા| અબલાવિતિ નિસર્ગબલરહિતૌ| અહર્ષાવિતિ અનુત્સાહૌ| ક્લીબાવિતિ દુષ્ટબીજૌ| અત્ર યથોક્તગુણા સ્ત્રી સ્ત્રીષણ્ડસ્ય, યથોક્તગુણઃ પુરુષસ્તુ પુરુષ ષણ્ડસ્ય હેતુરિતિ વિજ્ઞેયમ્| એતૌ ત્વબીજાવેવ જ્ઞેયૌ; યદુક્તં સુશ્રુતે- “અશુક્રસ્ત્વેવ ષણ્ડકઃ” (સુ. શા. ૨) ઇતિ| માતુર્વ્યવાયપ્રતિઘેનેતિ વ્યવાયકાલે માતુર્વ્યવાયાનિચ્છા વિષમાઙ્ગન્યાસો વા વ્યવાયપ્રતિઘઃ, તેન યસ્ય શુક્રં ગર્ભાશયં નિયમાન્નોપૈતિ સ વક્રીત્યુચ્યતે | બીજદૌર્બલ્યતયા ચ પિતુર્વક્રીસ્યાદિતિ યોજના| અત્ર દુર્બલસ્ય કર્મ દૌર્બલ્યં તસ્ય ભાવો દૌર્બલ્યતા, તેન પિતુર્બીજસ્ય દુર્બલક્રિયતયેત્યર્થઃ| પરવ્યવાયં દૃષ્ટ્વા પ્રાપ્તધ્વજોચ્છ્રાયો વ્યવાયશક્તો ભવતિ, સ ઈર્ષ્યારતિઃ| યદુક્તં સુશ્રુતે- “દૃષ્ટ્વા વ્યવાયમન્યેષાં વ્યવાયે યઃ પ્રવર્તતે| ઈર્ષ્યકઃ સ તુ વિજ્ઞેયઃ” (સુ. શા. ૨) ઇતિ| કર્માત્મકાનામિતિપદેન એતે ક્લૈબ્યભેદાઃ પ્રાક્તનકર્મબલાદેવ પ્રાયો ભવન્તીતિ દર્શયતિ||૧૮-૨૧||

ગર્ભસ્યેત્યાદિપઞ્ચ પ્રશ્નાઃ| સદ્યોઽનુગતસ્યેતિ સદ્યોગૃહીતસ્ય| કારણમિત્યાદિ| કારણં કિં તત્, યેન કારણેન સરૂપતાં સાદૃશ્યમપત્યં ગર્ભો યાતીત્યર્થઃ| અયં ચ પઞ્ચમઃ પ્રશ્નઃ||૨૨||

બીજગ્રહણં શુક્રસ્ય યોનૌ નિષિક્તસ્યાનિઃસરણમ્| સવ્યાઙ્ગ્પ્રધાનતયા ચેષ્ટતે યા સા સવ્યાઙ્ગચેષ્ટા| સ્ત્રિયા ઇવ સ્વપ્નાદયો યસ્યાઃ સા સ્ત્રીસ્વપ્નપાનાશનશીલચેષ્ટા| સવ્યેન પાર્શ્વેન આત્તો ગૃહીતો ગર્ભો યયા સા સવ્યાત્તગર્ભ; કિંવા ‘સવ્યાઙ્ગગર્ભા’ ઇતિ પાઠઃ| ન ચ વૃત્તગર્ભેતિ દીર્ઘગર્ભેત્યર્થઃ| સવ્યે સ્તને પ્રકૃષ્ટં દુગ્ધં યસ્યાઃ સા સવ્યપ્રદુગ્ધા| વ્યામિશ્રલિઙ્ગા તુ સવ્યદક્ષિણાઙ્ગચેષ્ટાદિના જ્ઞેયા| પ્રકૃતિં તૃતીયામિતિ નપુંસકમ્| ગર્ભોપપત્તાવિત્યાદિનાસારૂપ્યકારણમાહ| ગર્ભોપપત્તૌ બીજગ્રહણકાલે મનો યં જન્તું વ્રજેદ્ યં પ્રાણિનં મનસા ધ્યાયતિ| એતચ્ચ બીજગ્રહણકાલીનં મનસાઽનુધ્યાનં પ્રભાવાદેવ ચિન્ત્યમાનસદૃશમપત્યં કરોતીતિ જ્ઞેયં; કિંવા તત્કાલીનચિન્તયૈવ બીજં ચિન્ત્યમાનજન્તુસદૃશારમ્ભશક્તિકં ક્રિયતે, દૃષ્ટશ્ચ માનસાનામપિ ભાવાનાં ભૂતવિશેષકરણે શક્તિવિશેષઃ; યથા- સઙ્કલ્પઃ શુક્રોદીરણં કરોતિ, તથા દોહદાપ્રાપ્તૌ તચ્ચિન્તયા ગર્ભવિકૃતિઃ, ઈર્ષ્યાભયાદીનાં ચૌજઃશુક્રક્ષયકર્તૃત્વમિત્યાદિ| એતદેવ ચ સાદૃશ્યકારણં પશ્યતા પુનર્વક્તવ્યં યથા- “યા યા યથાવિધં પુત્રમાશાસીત” ઇત્યુપાદાય “સા સા તાંસ્તાઞ્જનપદાન્ મનસાઽનુક્રમેત્” (શા. અ. ૮) ઇતિ| જન્ત્વનુધ્યાનં સાદૃશ્યકારણમભિધાય સાદૃશ્યકારણાન્તરમાહ- ગર્ભસ્યેત્યાદિ| ચત્વારીતિ નિર્વિશેષમાકાશં વર્જયિત્વા| ભૂતાનિ ચતુર્વિધાનીતિ વિવૃણોતિ- માતેત્યાદિ| માતૃસમ્ભવાનિ રક્તગતાનિ, પિતૃસમ્ભવાનિ શુક્રગતાનિ, આહારજાનિ તુ શુક્રશોણિતસંયોગોત્તરકાલં માતુરાહાસમ્ભૂતરસજાનિ, આત્મજાનિ ત્વાત્મપ્રતિબદ્ધકર્મવશભૂતાનિ જ્ઞેયાનિ| તત્ર શુભકર્મણા સદૃશરૂપજનકાનિ, અશુભકર્મણા તુ વિસદૃશરૂપજનકાનીતિ જ્ઞેયમ્| યાનિ ત્વાત્મનિ સૂક્ષ્માણિ ભૂતાનિ આતિવાહિકશરીરરૂપાણિ, તાનિ સર્વસાધારણ્ત્વેનાવિશેષસાદૃશ્યકારણાનીતિ નેહ બોદ્ધવ્યાનિ| તત્રૈવં ચતુર્વિધાનાં સાદૃશ્યે કિં ભવતિ કારણં, કિમ્ભૂતં ચેત્યાહ- તેષામિત્યાદિ| વિશેષાદિતિપદેન સર્વાણ્યેવ સાદૃશ્યકારણાનિ ભવન્તિ, કિન્તુ યાનિ બલવન્તિ તાનિ વિશેષાદ્ભૂયિષ્ટં સાદૃશ્યં જનયન્તીતિ દર્શયતિ| અત્ર ચાહારજભૂતાનાં પ્રાક્તનકર્માપેક્ષયૈવ સાદૃશ્યકારણત્વં ભવતીતિ કૃત્વા નાહારજાનાં ગ્રહણં કૃતં, તેન કર્મજેષ્વેવાહારજાનામવરોધો જ્ઞેયઃ; પૂર્વં તુ ‘આહારજાનિ’ ઇતિ પદેન તેષાં વિદ્યમાનતામાત્રમુક્તં જ્ઞેયમ્| કિંવા, માતૃજાદીનિ હિ માત્રાદિભિઃ સદૃશં કુર્વન્તિ, નત્વાહારજાતાન્યાહારસદૃશં કુર્વન્તિ, તેન તેષામિહાનુપાદાનમ્| તથા હ્યુત્તરાધ્યાયે “યાનિ ખલ્વસ્ય રસજાનિ” (શા.અ.૩) ઇત્યાદિના પ્રાણાનુબન્ધાદીનિ વક્તવ્યાનિ, ન ચ તાનિ સાદૃશ્યરૂપતયેહ ભવિતુમર્હન્તિ| દેહસાદૃશ્યહેતુમભિધાય મનઃસાદૃશ્યહેતુમાહ- સત્ત્વમિત્યાદિ| અનૂકં પ્રાક્તનાઽવ્યવહિતા દેહજાતિઃ; તેન યથાનૂકમિતિ યો દેવશરીરાદવ્યવધાનેનાગત્ય ભવતિ સ દેવસત્ત્વો ભવતિ, યઃ પશુશરીરાદેતિ સ પશુસત્ત્વો ભવતીત્યાદિ| અપિશબ્દાત્ કર્મસમ્બન્ધં જાતિસમ્બન્ધં ચ દર્શયતિ; તેન કર્મવશાદપિ સત્ત્વં રાજસં, તામસં, સાત્ત્વિકં વા ભવતિ; તથા માનુષાદિજાત્યનુરૂપં ચ ભવતિ||૨૩-૨૭||

કસ્માદિત્યાદિના વિકલેન્દ્રિયાં વેત્યન્તેનૈકઃ પ્રશ્નઃ; તત્ર વિકૃતામિત્યસ્ય વિવરણં- હીનેત્યાદિ| દેહાદિત્યાદિર્દ્વિતીયઃ| સદા કૈરનુબધ્યતે ઇતિ તૃતીયઃ| યે તુ વિકૃતામિતિપદેન કુરૂપાં, હીનાધિકાઙ્ગીમિતિપદેન ચ હીનાઙ્ગાદિરૂપામેવ કુરૂપાતિરિક્તાં વદન્તિ, તેષાં મતે પ્રશ્નભેદઃ સ્યાત્, તથાઽધ્યાયાન્તે ચ વક્ષ્યમાણા પ્રશ્નસઙ્ખ્યાઽતિરિક્તા ભવતિ||૨૮||

આત્મીયં કર્મ આત્મકર્મ, આશયો ગર્ભાશયઃ, દોષો વૈગુણ્યમ્| અશ્મઘનાનિ પાષાણખણ્ડાઃ; વેગાઃ કાષ્ઠાદીનાં ત્રયાણામ્||૨૯-૩૦||

દ્વિતીયપ્રશ્નસ્યોત્તરં- ભૂતૈરિત્યાદિ| સુસૂક્ષ્મૈરિત્યનેન ચાતીન્દ્રિયત્વં દર્શયતિ| આકાશમિહાક્રિયત્વેન દેહાન્તરગમનકર્મણિ નોક્તમ્| મનસા જવતે ગચ્છતીતિ મનોજવઃ| એતેન ચાત્મનો વ્યાપકસ્ય યદ્યપિ દેહાન્તરગતિર્નાસ્તિ, તથાઽપ્યસ્ય મનોગતિરેવ ભૂતસહિતા ગતિશબ્દેનોચ્યત ઇતિ દર્શિતં ભવતિ| દેહાદિતિ મ્રિયમાણદેહાત્| દેહમિતિ ઉત્પદ્યમાનદેહમ્| કર્માત્મકત્વાદિતિ કર્માધીનત્વાત્| તેન, કર્મ ધર્માધર્મરૂપં યત્રૈનં ભોગાર્થં નયતિ, તદેવ દેહમયં યાતીત્યુક્તં ભવતિ| અથ ગચ્છન્ કિમિત્યયં નોપલભ્યતે મ્રિયમાણપુરુષાદિત્યાહ- ન ત્વિત્યાદિ| તસ્યાત્મન આતિવાહિકશરીરયુક્તસ્ય દૃશ્યં રૂપં નાસ્તિ, અતિસૂક્ષ્મરૂપત્વાદિતિ ભાવઃ| અથ કિં સર્વ એવૈનં ગચ્છન્તં ન પશ્યન્તીત્યાહ- દિવ્યં વિના દર્શનમિતિ|- દિવ્યં દર્શનં યોગિચક્ષુઃ , તેન યોગિન એવ પશ્યન્ત્યેનમિતિ દર્શયતિ| અસ્યૈવાતિવાહિકશરીરયુક્તસ્યાત્મનો ધર્માન્તરાણ્યાહ- સ સર્વગ ઇત્યાદિ| સર્વશરીરભૃદિતિ સર્વશરીરાણિ ભર્તું યોગ્યઃ| વિશ્વકર્મકરણક્ષમો વિશ્વકર્મા| વિશ્વરૂપતાં ચ નરપશ્વાદિશરીરરૂપતયા કર્મવશાદ્ભજત ઇતિ વિશ્વરૂપઃ| નિત્યં બુદ્ધ્યાદિભિર્યુજ્યત ઇતિ નિત્યયુક્| સહાનુશયેન રાગાદિના વર્તત ઇતિ સાનુશયઃ| આતિવાહિકશરીરરૂપભૂતચતુષ્ટયવ્યાકરણાર્થં શરીરે યાનિ સમ્ભવન્તિ ભૂતાનિ તાન્યેવાહ- રસેત્યાદિ| એતાનિ ભૂતાનિ સારૂપ્યહેતુપ્રસ્તાવોક્તાન્યપિ પ્રકરણવશાત્તથા વક્તવ્યરજઃશુક્રાદ્યનુક્તરૂપપ્રતિપાદનાર્થં ચ પુનરુચ્યન્તે| આત્મનિ સંશ્રિતાનીતિ આત્મકર્મણાઽઽત્મન્યાતિવાહિકદેહરૂપતયા નિબદ્ધાનિ| સ્થિતસ્તથાઽઽત્મેતિ આત્મા તેષુ ભૂતેષુ દેહાન્તરાદિક્રિયાર્થં સ્થિતઃ| યા ચ ગતિર્દેહાન્તરાદિનાઽઽત્મનઃ, સા તદ્ભૂતવ્યવસ્થિતસ્યૈવોચ્યતે ન વ્યાપકસ્ય, તસ્ય (સર્વત્ર ) સર્વગતત્વાદિત્યર્થઃ| માતાપિતૃસમ્ભવાનિ રજશ્ચ શુક્રમિતિ યથાસઙ્ખ્યં માતાપિતૃસમ્ભવાનિ| આત્મલીનાનીતિ નિત્યમાત્મસમ્બદ્ધાનિ| આત્મલીનભૂતાનાં ધર્માન્તરમાહ- સ બીજધર્મેત્યાદિ| સ આત્મલીનભૂતસન્તાનો બીજધર્મા બીજસ્વરૂપઃ, બીજં હિ સ્વસદૃશમઙ્કુરં કરોતિ; તેન, અયમપ્યાત્મલીનો ભૂતસન્તાનઃ સદૃશં દેહરૂપં ભૂતાન્તરસઙ્ગં કુર્વન્ બીજધર્મા ભવતિ| ‘સા બીજધર્મિણિ’ ઇતિ વા પાઠઃ, તદા સા ‘ભૂતસન્તતિઃ’ ઇત્યધ્યાહાર્યમ્| આત્મનીતિ મનોયુક્તાત્મનિ| યાતિ ગચ્છતિ સતિ દેહાન્તરાણિ યાતીતિ યોજના| આત્મનશ્ચ ગમનં મનોગમનમેવ| ‘પરાપરાણિ’ ઇતિ વા પાઠઃ; તદા પરાણિ શ્રેષ્ઠાનિ દેવાદિશરીરાણિ, અપરાણિ અશ્રેષ્ઠાનિ ક્રિમ્યાદિશરીરાણીતિ યોજનીયમ્| નન્વપરિદૃશ્યમાના ભૂતચતુષ્ટયી મનઃપ્રવૃત્તિયુક્તા બીજધર્મિણી કિમર્થં સ્વીકર્તવ્યા, યતઃ પરિદૃશ્યમાનમેવેદં ષાડ્ભૌતિકં શરીરં શુક્રશોણિતકારણકમસ્ત્વિત્યાહ- રૂપાદ્ધીત્યાદિ| રૂપ્યત ઇતિ રૂપં ભૌતિકં શરીરમ્| તેન, અભૌતિકાચ્છરીરાદ્ભૌતિકં શરીરં ભવતીત્યાગમપ્રસિદ્ધમ્| તેનાગમાદેવ સાઙ્ખ્યદર્શનરૂપાદાતિવાહિકશરીરાદ્ વ્યક્તં શરીરમુત્પદ્યત ઇતિ વાક્યાર્થઃ| યદ્યપિ શુક્રરજસી કારણે, તથાઽપિ યદૈવાતિવાહિકં સૂક્ષ્મભૂતરૂપશરીરં પ્રાપ્નુતઃ, તદૈવ તે શરીરં જનયતઃ, નાન્યદા, યદિ શુક્રશોણિતમાતિવાહિકશરીરનિરપેક્ષં ગર્ભં જનયેત્, તદા અસત્યપિ જીવાધિષ્ઠાને જનયેત્, ન તુ જનયતિ, તસ્માદાત્મસ્થસૂક્ષ્મભૂતાદેવ બીજરૂપાચ્છુક્રશોણિતયુક્તાદ્ગર્ભજન્મેતિ| એતચ્ચાત્મસ્થભૂતં માતાપિતૃજભૂતેન સમં શરીરકારણં કર્મવશાદેવ ભવતીત્યાહ- કર્મેત્યાદિ| કર્માત્મકાનામિતિ કર્મકારણકાનાં; કિંવા યસ્માદ્ રૂપવત્તન્તુભ્યો રૂપવાન્ પટ ઉત્પદ્યત ઇતિ પ્રસિદ્ધં, તેનાતિવાહિકશરીરેણ કર્તવ્યશરીરસદૃશેન ભવિતવ્યં, કારણસદૃશં હિ કાર્યં ભવતિ; તતશ્ચાત્મધર્મિત્વં સૂક્ષ્માણામાત્મસ્થિતભૂતાનાં સિદ્ધમિતિ ભાવઃ| અથ મનઃ સાત્ત્વિકરાજસતામસભેદાદ્ભિન્નં કુતસ્તત્ર તત્ર પુરુષે ભવતીત્યાહ- મનસો મનસ્ત ઇતિ| પૂર્વજન્મન્યવ્યવહિતે યાદૃઙ્મનઃ, ઇહ જન્મન્યપિ તાદૃગેવ મનો ભવતિ| ઉક્તં ચાન્યત્ર “જન્મ જન્મ યદભ્યસ્તં દાનમધ્યયનં તપઃ| તેનૈવાભ્યાસયોગેન તદેવાભ્યસ્યતે પુનઃ” ઇતિ| અત્રાપિ ચ મન-ઉત્પત્તૌ કર્માત્મકાનામિતિ યોજ્યમ્ | તેન કર્મવશાદેવ મનોભેદો ભવતિ| નન્વેવં સતિ આત્મસ્થસૂક્ષ્મભૂતાનામેકરૂપત્વેનૈકરૂપેણૈવ શરીરેણ સર્વપ્રાણિનાં ભવિતવ્યમિત્યાહ- ભવન્તીત્યાદિ| આકૃતિઃ સંસ્થાનમ્| રજસ્તમસી અનેકતરતમાદિભેદભિન્ને તથા કર્મ ચાનેકધા ભિન્નં સત્યપ્યભિન્ને સૂક્ષ્મભૂતરૂપે કારણે ભેદકારણં ભવતીત્યર્થઃ||૩૧-૩૬||

‘આત્મા સદા કૈરનુબધ્યતે’ ઇત્યસ્યોત્તરમ્- અતીન્દ્રિયૈરિત્યાદિ| તૈરિતિ બીજધર્મિત્વેનોક્તૈઃ| અહઙ્કારવિકારા એવ દોષાઃ, કિંવા રજસ્તમસી દોષૌ| અયં ચ સૂક્ષ્મભૂતાદ્યનુબન્ધો મનસ એવેત્યાહ- રજ ઇત્યાદિ| રજસ્તમોભ્યાં હેતુભૂતાભ્યાં મનઃ સર્વૈર્ભૂતાદિભિરનુબદ્ધં ભવતિ| અત્રૈવ હેતુમાહ- જ્ઞાનાદિત્યાદિ| જ્ઞાનાદિતિ તત્ત્વજ્ઞાનાત્; તત્ત્વજ્ઞાનં વિના મનઃ સર્વૈર્દોષૈર્યુક્તં ભવતિ, તત્ત્વજ્ઞાનાત્તુ નિર્દોષં ભવતીત્યર્થઃ| સદોષત્વે મનસઃ કિં ભવતીત્યાહ- ગતીત્યાદિ| ગતિઃ દેહાન્તરગમનં, પ્રવૃત્તિઃ ધર્માધર્મક્રિયાસુ પ્રવૃત્તિઃ; સદોષત્વેન મનઃ સંસારહેતુર્ભવતીતિ વાક્યાર્થઃ| ગતિપ્રવૃત્ત્યોર્હેત્વન્તરમાહ- બલવચ્ચ કર્મેત્યાદિ| બલવદિતિ નિયતવિપાકં; ‘ફલવત્’ ઇતિ વા પાઠઃ, તથાઽપિ સ એવાર્થઃ| નિયતં કર્મફલં કર્મબલાદેવ ભવતિ| અત્ર ચ પ્રશ્નોત્તરેષુ યદધિકમુચ્યતે ‘ગતિપ્રવૃત્ત્યોઃ’ ઇત્યાદિના, તત્ પ્રકરણવશાદેવ જ્ઞેયમ્||૩૭-૩૮||

‘રોગાઃ કુતઃ’ ઇત્યેકઃ પ્રશ્નઃ| ‘સંશમનં કિમ્’ ઇતિ દ્વિતીયઃ| ‘હર્ષસ્ય કિં નિમિત્તમ્’ ઇતિ તૃતીયઃ| ‘શોકસ્ય કિં નિમિત્તમ્’ ઇતિ ચતુર્થઃ| ‘શરીરસત્ત્વપ્રભવા વિકારાઃ કથં ન શાન્તાઃ પુનરાપતેયુઃ’ ઇતિ પઞ્ચમઃ| એવં સઙ્ગ્રહવક્ષ્યમાણં ષટ્ત્રિંશકં પ્રશ્નાનાં પૂર્યતે||૩૯||

પ્રજ્ઞાપરાધાદયઃ પ્રકરણવશાત્ પુનરુચ્યન્તે| પરિણામકાલ ઇતિ કાલપરિણામ ઇત્યર્થં||૪૦||

ધર્મ્યા ધર્મસાધનાઃ, તાશ્ચ હર્ષકારણધર્મકર્તૃત્વેન હર્ષકારણં ભવન્તિ| તતોઽન્યથેતિ અધર્મ્યાઃ ક્રિયાઃ| તયોરવૃત્ત્યેતિ શરીરમનસોઃ સન્તાનોચ્છેદાત્| મોક્ષે હિ શરીરમનસી નિવર્તેતે, તતઃ સર્વથા રોગસન્તાનનિવૃત્તિર્ભવતિ||૪૧||

નનુ યસ્ય નિવૃત્તિર્ભવતિ તદાદિમદ્ભવતિ, તત્ કિં શરીરમનઃસન્તતિરાદિમતી, યેન તસ્યા નિવૃત્તિર્વાસ્તવિકરોગનિવૃત્તિકારણમુચ્યત ઇત્યાહ- રૂપસ્યેત્યાદિ| રૂપસ્ય શરીરસ્ય, રૂપં હિ શરીરં રૂપ્યમાણત્વેન રૂપશબ્દેનોચ્યતે, યથા- “રૂપાદ્ધિ રૂપપ્રભવઃ” ઇત્યત્રોક્તમ્| નોક્ત ઇત્યાગમેષુ| કુતો નોક્ત ઇત્યાહ- ન હિ સોઽસ્તીતિ; અભાવાદેવ નોક્ત ઇત્યર્થઃ| અથ યદ્યનાદિમતી શરીરમનઃસન્તતિઃ, તત્ કથં તસ્યા નિવૃત્તિરિત્યાહ- તયોરિત્યાદિ| તયોરિતિ શરીરસત્ત્વયોઃ સન્તન્યમાનયોઃ| પરાભ્યામિતિ શ્રેષ્ઠાભ્યામ્| ધૃત્યાદયસ્તુ યથા મોક્ષકારણં તથોક્તં કતિધાપુરુષીયે| અનાદિરપિ ચ શરીરસન્તતિર્યથા વિનશ્યતિ, તથા ચ તત્રૈવોક્તમ્||૪૨||

પ્રકારાન્તરેણ શારીરમાનસરોગાણાં ચિકિત્સાં શાસ્ત્રે વ્યવહ્રિયમાણામાહ- સતીત્યાદિ| આશ્રયશબ્દેન શરીરમનસી ગૃહ્યેતે| પૂર્વં ગદેભ્ય ઇતિ અનુત્પન્નેષ્વેવ રૂપેષુ | પ્રતિકર્મ નિત્યમિતિ અનાગતચિકિત્સા નિત્યમ્| જિતેન્દ્રિયમિત્યનેન ચ રોગહેતુપ્રજ્ઞાપરાધાસાત્મ્યેન્દ્રિયાર્થવર્જનં દર્શયતિ, પ્રતિકર્મનિત્યતયા ચાશક્યપરિહારકાલકૃતદોષચિકિત્સાં દર્શયતિ| તત્કાલયુક્તમિતિ તત્કાલેઽવશ્યં રોગકર્તૃતયા પચ્યમાનમ્; એતેન, બલવદ્દૈવમવશ્યં રોગં દદાતીતિ દર્શયતિ||૪૩||

પ્રકરણાદ્દૈવાખ્યં કર્મ તદનુષઙ્ગત્ પુરુષકારમપ્યાહ- દૈવમિત્યાદિ| તેન, પ્રકરણાદુચ્યમાનતયા જનપદોદ્ધ્વંસનીયોક્તકર્મલક્ષણેન સમં ન પૌનરુક્ત્યમ્| પુરેતિ જન્માન્તરે| ઇહેતિ ઇહ જન્મનિ| પ્રવૃત્તિહેતુરિતિ રોગપ્રવૃત્તિહેતુઃ| વિષમ ઇતિ અધર્મરૂપં દૈવં, રોગજનકશ્ચ પુરુષકારઃ| સમસ્તુ દૈવં ધર્મરૂપં, રોગપરિપન્થી ચ પુરુષકારઃ| સ ઇતિ પુંલિઙ્ગનિર્દેશસ્તુ કર્મણિ (પુલ્લિઙ્ગ )ધર્માધર્મરૂપતયા તથા પુરુષકારસ્ય પ્રત્યવમર્શાજ્જ્ઞેયઃ| અન્યે તુ પ્રવૃત્તિહેતુરિત્યનેન સંસારપ્રવૃત્તિહેતુરિતિ, તથા નિવૃત્તિહેતુરિત્યનેન મોક્ષહેતુરિતિ ચ વર્ણયન્તિ||૪૪||

અથ કથં કાલવૃત્તદોષનિમિત્તરોગપરિહારઃ પ્રતિકર્મણા કર્તવ્ય ઇત્યાહ- હૈમન્તિકમિત્યાદિ| વસન્ત ઇતિ ચૈત્રે| અભ્રકાલ ઇતિ શ્રાવણે| ઘનાત્યય ઇતિ માર્ગશીર્ષે| યદુક્તં- “માધવપ્રથમે માસિ” (સૂ.અ.૭) ઇત્યાદિ| પ્રવાહયન્નિત્યનેન યથાયોગ્યતયા વમનાદિનેતિ જ્ઞેયમ્||૪૫||

હેત્વન્તરં રોગાભાવકારણમાહ- નર ઇત્યાદિ| સમ ઇતિ ભૂતેષુ સમચિત્તઃ| સુખાનુબન્ધમિતિ લિઙ્ગવિપરિણામાન્મત્યા વચસા ચ યોજ્યમ્| તેન કાયવાઙ્મનઃકર્માણ્યુત્તરકાલીનસુખફલાનિ શુભાનિ ગૃહ્યન્તે| સત્ત્વં વિધેયં સ્વાયત્તં મનઃ| વિશદા બુદ્ધિરિતિ ન કશ્મલા બુદ્ધિઃ| બુદ્ધિશ્ચેહ ઊહાપોહવતી વિવક્ષિતા| મતિસ્તુ સ્મૃતિચિન્તાદિ| જ્ઞાનં તત્ત્વજ્ઞાનમ્| શેષં સુગમમ્||૪૬-૪૮||

ઇતિ શ્રીચક્રપાણિદત્તવિરચિતાયાં ચરકતાત્પર્યટીકાયામાયુર્વેદદીપિકાયાં શારીરસ્થાનેઽતુલ્યગોત્રીયં શારીરં નામ દ્વિતીયોઽધ્યાયઃ||૨||