૧. મદનકલ્પઃ

ચિકિત્સિતસ્થાને તુ તત્ર તત્ર વિહિતવમનવિરેચનયોઃ પ્રયોગાન્ વિસ્તરેણાભિધાતું ચિકિત્સાધિકૃતયોગસ્થાનરૂપકલ્પસ્થાનમુચ્યતે| યદ્યપિ ચિકિત્સાયાં બસ્તેરપિ પ્રતિપાદિતત્વાદ્બસ્ત્યભિધાયકં સિદ્ધિસ્થાનમપિ ચિકિત્સાઙ્ગતયાઽભિધાતવ્યં, તથાઽપિ પઞ્ચકર્મણામૌત્સર્ગિકપ્રવૃત્તૌ વમનવિરેચનપૂર્વિકૈવ બસ્તિકર્મપ્રવૃત્તિર્ભવતીતિ કૃત્વા વમનવિરેચનાભિધાયકં કલ્પસ્થાનમેવ બસ્ત્યભિધાયકસિદ્ધિસ્થાનાદગ્રેઽભિધીયતે| વમનવિરેચનાનાં કલ્પાસ્તિષ્ઠન્ત્યસ્મિન્નિતિ કલ્પસ્થાનમ્| કલ્પાભિધાનેઽપિ વિરેચનસ્યૌત્સર્ગિકપ્રવૃત્તૌ વમનપૂર્વિકૈવ પ્રવૃત્તિર્ભવતીતિ વમનપૂર્વકત્વાદ્વિરેચનસ્ય વમનકલ્પા એવાગ્રેઽભિધાતવ્યાઃ| વમનકલ્પેષ્વપિ વમનદ્રવ્યશ્રેષ્ઠત્વાન્મદનફલસ્યૈવાદૌ કલ્પોઽભિધીયતે; શ્રેષ્ઠત્વં ચ મદનફલસ્ય ‘વમનદ્રવ્યાણાં મદનફલાનિ શ્રેષ્ઠતમાન્યાચક્ષતેઽનપાયિત્વાત્’ ઇત્યનેનાત્રૈવ વક્ષ્યતિ||૧-૨||

કલ્પાર્થં દર્શયન્નાહ- અથ ખલ્વિત્યાદિ| અથશબ્દઃ પ્રાક્પ્રસ્તુતે| ખલુશબ્દઃ પ્રકાશને| વમનવિરેચનાર્થમિતિ વમનનિમિત્તં વિરેચનનિમિત્તં ચ| વમનવિરેચનદ્રવ્યાણામિતિ મદનફલાદિત્રિવૃદાદીનામ્| અન્યૈરિતિ સુરાસૌવીરકાદ્યૈઃ કોવિદારાદિપ્રકારૈશ્ચ| અન્યૈરિત્યસ્ય વિશેષણં- સુખોપભોગતમૈરિતિ| અત્ર સુખાયોપભોગો યેષાં તે સુખોપભોગાઃ, ન તદાત્વસુખ ઉપભોગો યેષાં તે સુખોપભોગાઃ, તથાહિ તદાત્વેઽસુખોપભોગાનાં કોવિદારાદીનામગ્રહણં સ્યાત્| કલ્પનાર્થમિતિ પદસ્ય ક્રિયયા સમ્બન્ધમદર્શયિત્વૈવ તદ્વ્યાખ્યાનપ્રત્યયનાર્થં વ્યાકરોતિ ભેદાર્થં વિભાગાર્થં ચેત્યર્થ ઇતિ; તત્ર ભેદાર્થમિતિ વમનવિરેચનદ્રવ્યપ્રયોગભેદાર્થં, તે ચ પ્રયોગભેદાઃ “ત્રયસ્ત્રિંશદ્યોગશતં પ્રણીતં ફલેષુ” (સૂ.અ.૪) ઇત્યાદિકાઃ; વિભાગાર્થમિતિ અત્ર ‘ફલપિપ્પલીનાં દ્વૌ ભાગૌ કોવિદારાદિકષાયેણ’, ઇત્યાદિવક્ષ્યમાણદ્રવ્યવિભાગાર્થમ્| ઉપોદ્ઘાતં સમાપ્ય પ્રકૃતમાહ- તદ્યોગાનામિતિ; વમનવિરેચનદ્રવ્યપ્રયોગાણમ્| ક્રિયાયા ઇતિકર્તવ્યતાયા વિધિઃ ક્રિયાવિધિઃ, સ્વરસાદિરૂપતયા કરણાનીતિ યાવત્; તસ્ય ક્રિયાવિધેર્વિશેષણં- સુખોપાયસ્યેતિ; સુખાર્થઃ સુખો વા ઉપાયો યસ્ય સ સુખોપાયઃ, તસ્ય સમ્યગુપકલ્પનાર્થમિતિ સમ્યગુપદેશાર્થમ્||૩||

વમનવિરેચનશબ્દાર્થં વિભજતે- તત્રેત્યાદિ| ઊર્ધ્વં મુખેન દોષનિર્હરણં ભજત ઇતિ ઊર્ધ્વભાગમ્| અધો ગુદેન દોષનિર્હરણં ભજત ઇતિ અધોભાગમ્| વમનવિરેચનયોરપિ કદાચિદ્વિરેચનસઞ્જ્ઞાં ષડ્વિરેચનશતાશ્રિતીયોક્તાં દર્શયન્નાહ- ઉભયમપીત્યાદિ| ન ચૈવં સતિ વમનવિરેચનવન્નિરૂહેઽપિ વિરેચનસઞ્જ્ઞાપ્રસક્તિરુદ્ભાવનીયા , યતઃ પઙ્કજશબ્દવદિયં વિરેચનસઞ્જ્ઞા વમનવિરેચનયોરેવ યોગરૂઢ્યા વર્તતે||૪||

સમ્પ્રતિ દ્વયોરપિ વમનવિરેચનદ્રવ્યયોઃ સાધારણોષ્ણતીક્ષ્ણત્વાદિગુણયોગકૃતદોષવિષ્યન્દનાદિસાધારણકાર્યદર્શનપૂર્વકમગ્નિવાય્વાત્મકત્વાદિવિશિષ્ટધર્મયોગકૃતં વિશિષ્ટં ચ કાર્યં વમનવિરેચનરૂપં દર્શયન્નાહ- તત્રોષ્ણેત્યાદિ| ઉષ્ણમિતિ ઉષ્ણવીર્યમ્| સ્વવીર્યેણેતિ સ્વપ્રભાવેણ| ધમનીરનુસૃત્યેતિ સકલદેહગતા ધમનીરનુસૃત્ય; સકલદેહગતધમન્યનુસરણં ચ વીર્યેણ જ્ઞેયં, ન સાક્ષાત્| આગ્નેયત્વાદ્વિષ્યન્દયન્તીતિ વિલીનં કુર્વન્તિ| વિચ્છિન્દન્તિ છિન્નં કુર્વન્તિ| પરિપ્લવન્ ઇતસ્તતો ગચ્છન્| અસજ્જન્નિતિ ન ક્વચિદપિ સઙ્ગં ગચ્છન્| અણુપ્રવણભાવાદિતિ અણુત્વાત્ પ્રવણભાવાચ્ચ; પ્રવણત્વમિહ કોષ્ઠગમનોન્મુખત્વમ્, અણુત્વં ચ અણુમાર્ગસઞ્ચારિત્વમ્| ઉદાનપ્રણુન્ન ઇતિ ઉદાનવાયુપ્રેરિતઃ| અગ્નિવાય્વાત્મકત્વાદિતિ અગ્નિવાયૂત્કર્ષવત્ત્વાત્| ઊર્ધ્વભાગપ્રભાવાદિતિ ઊર્ધ્વભાગદોષહરત્વરૂપપ્રભાવાત્| એવં સલિલપૃથિવ્યાત્મકત્વમપિ વ્યાખ્યેયમ્| ઉભયતશ્ચેતિ ઊર્ધ્વમધશ્ચ ક્ષિપ્યત ઇત્યર્થઃ| ઉભયગુણત્વાદિતિ અગ્નિવાય્વાત્મકત્વાત્ સલિલપૃથિવ્યાત્મકત્વાદૂર્ધ્વાધોભાગપ્રભાવાચ્ચેત્યર્થઃ| ઇતિ લક્ષણોદ્દેશ ઇતિ અનન્તરગ્રન્થેન વમનવિરેચનદ્રવ્યસ્વરૂપાભિધાનં કૃતમિત્યર્થઃ| અત્ર ચ પ્રકરણે સામાન્યેનૈવ વમનવિરેચનદ્રવ્યાણામ્ ‘આગ્નેયત્વાદ્વિષ્યન્દયન્તિ’ ઇત્યનેનાગ્નેયત્વં પ્રતિપાદિતં; પુનશ્ચ વિશેષેણ ‘અગ્નિવાય્વાત્મકત્વાત્’ ઇતિ પદેન વમનદ્રવ્યસ્યાગ્ન્યાત્મકત્વં પ્રતિપાદ્યતે; તેન, સામાન્યે વિશેષે ચ વમનદ્રવ્યાણામાગ્નેયત્વપ્રતિપાદનાત્ પ્રકૃષ્ટમાગ્નેયત્વં ભવતિ; વિરેચનદ્રવ્યાણાં તુ સામાન્યોક્તાગ્નેયત્વસમ્બન્ધાદ્ વિશેષગુણકથનપ્રસ્તાવે ચ સલિલપૃથિવ્યાત્મકત્વાભિધાનાદ્વમનદ્રવ્યાપેક્ષયાઽપકૃષ્ટમાગ્નેયત્વં ભવતિ| તથાહિ સુશ્રુતેઽપિ વમનવિરેચનયોરપ્યાગ્નેયત્વમુક્તં- “સરત્વ-સૌક્ષ્મ્ય-તૈક્ષ્ણ્યૌષ્ણ્ય-વિકાશિત્વૈર્વિરેચનમ્| વમનં ચ હરેદ્દોષાન્ પ્રકૃત્યા ગતમન્યથા” (સુ.ચિ.અ.૩૩) ઇત્યનેન| યચ્ચાત્રોચ્યતે-વમનં યદ્યૂર્ધ્વભાગહરત્વપ્રભાવાદૂર્ધ્વયતિ, તદાઽગ્નિવાય્વાત્મકત્વાદિતિ હેતુવર્ણનં ન યુજ્યતે; યતઃ, યત્ સોપપત્તિકં કાર્યં ન ભવતિ તત્ પ્રભાવકૃતમિતિ વ્યપદિશ્યતે; ઉક્તં હિ- “પ્રભાવોઽચિન્ત્ય ઉચ્યતે” (સૂ.અ.૨૬) ઇતિ| તન્ન, યતઃ પ્રભાવસ્યૈવેહ વમનકાર્યે વાય્વગ્ન્યાત્મકગુણતયા વાય્વગ્ન્યાત્મકત્વં હેતુરુપદૃ(દિ)શ્યતે, ન તુ વાય્વગ્ન્યાત્મકત્વં સ્વતન્ત્રો વમનહેતુઃ; તથાહિ સતિ યદન્યદપિ વાય્વગ્ન્યાત્મકમૂર્ધ્વભાગદોષહરત્વપ્રભાવરહિતં, તદપિ વમનકરં સ્યાત્; યથા- કટુકરસે દ્રવ્યે તત્ સ્યાત્; તસ્માત્ પ્રભાવગુણતયૈવ હેતુવર્ણનમ્| એવં વિરેચનદ્રવ્યેઽપિ પૂર્વપક્ષસિદ્ધાન્તાવનુસર્તવ્યૌ||૫||

સમ્પ્રતિ કલ્પસ્થાનવક્તવ્યતયા ષડ્વિરેચનપ્રયોગશતાન્યનતિસઙ્ક્ષેપવિસ્તરપ્રયોગોપદર્શનપૂર્વકં પ્રતિજાનીતે- તત્ર ફલેત્યાદિના ષડ્વિરેચનયોગશતાનિ વ્યાખ્યાસ્યામ ઇત્યન્તેન| તત્ર કૃતવેધનાન્તાનાં વિચ્છેદપાઠેન વમનપ્રયોગપ્રયોજ્યત્વં, શ્યામાદીનાં વિરેચનપ્રયોગપ્રયોજ્યત્વં ચ દર્શયતિ| અત્રૈવ વમને વિરેચને ચૈકૈકેષાં પુનર્વસ્તૂનાં મદનફલાદીનાં શ્યામાદીનાં ચ બહવઃ પ્રયોગા અભિધીયન્તે, ન પુનરેકૈકમેવ દ્રવ્યં વમનકારકં વિરેચનકારકં વા; સ્વલ્પસઙ્ખ્યાપ્રયોગેણ ગ્રહણસુખતા વમનવિરેચનયોગસ્ય ભવતિ, કાર્યં ચ સિધ્યતીત્યાશઙ્ક્યાહ- નાનાવિધેત્યાદિ યાવદ્રોગાવસ્થાદીનાં નાનાપ્રભાવવત્ત્વાચ્ચેતિ| અસ્યાર્થઃ- યસ્માન્નાનાવિધદેશકાલસમ્ભવાઃ, નાનાવિધાસ્વાદાઃ, નાનાવિધવીર્યાઃ, નાનાવિધવિપાકાઃ, નાનાવિધપ્રભાવાશ્ચ મદનફલાદિકા ઓષધ્યઃ, તથા તત્સંસ્કારકાઃ કોવિદારાદિકા ઓષધ્ય ઉપલભ્યન્તે; પુરુષાશ્ચ દેહ-દોષ-પ્રકૃતિ-વયો-બલાગ્નિ-ભક્તિ-સાત્મ્ય-રોગાવસ્થાભિન્ના નાનાવિધા દૃશ્યન્તે; તેન નૈકં દ્રવ્યં સર્વસ્મિન્ દેહદોષાદૌ યૌગિકં, સર્વત્ર કાલે વા પ્રાપ્યતે સર્વત્ર દેશે વા; તસ્માદ્દેહદોષાદિના ભેદવતિ પુરુષે બહૂન્યેવ દ્રવ્યાણિ બહુભિશ્ચ પ્રયોગૈરુપકલ્પિતાનિ યથાયોગ્યતયા યથાપ્રાપ્તિ ચ પ્રયોક્તું શક્યન્તે; અતો બહુનામેવ મદનાદિદ્રવ્યાણાં બહુપ્રકારપ્રયોગાણામુપન્યાસો યુક્ત ઇતિ ભાવઃ| ગ્રહણાત્ ઉપલમ્ભાત્| દેહો નાના સ્થૂલકૃશાદિભેદેન, ભક્તિઃ ઇચ્છા, અવસ્થાશબ્દેનેહ રોગાવસ્થૈવ ગ્રાહ્યા, આદિશબ્દેનેહ સત્ત્વાહારયોર્ગ્રહણમ્| ભૂરિવિરેચનપ્રયોગોપદર્શનપ્રયોજનાન્તરમપ્યાહ- વિચિત્રેત્યાદિ| નાનાવિધગન્ધ-વર્ણ-રસતયા પ્રયોગે તત્કાલમુત્તરકાલં ચ સુખાર્થમિત્યર્થઃ| અથ કિં પ્રભેદાન્મદનફલાદીનાં ષટ્પ્રયોગશતાનિ ભવન્તિ, યેનાધિકાઃ પ્રયોગા નાભિધીયન્ત ઇત્યાશઙ્ક્યાહ- અસઙ્ખ્યેયેત્યાદિ| વિકલ્પમાર્ગોપદર્શનાર્થમિતિ અધિકપ્રયોગકલ્પનાસમર્થાન્ ભિષજઃ પ્રતિ એતત્ ષટ્પ્રયોગશતોપદર્શનં કર્તવ્યાધિકપ્રયોગકલ્પનામાર્ગોપદર્શકં, તેનાપરેઽપ્યત્ર પ્રયોગાઃ કલ્પનીયાઃ; ગ્રન્થે નિઃશેષપ્રયોગાનભિધાનં પ્રયોગાણામસઙ્ખ્યેયત્વેનાશક્યત્વાદેવ| અનતિવિસ્તરેણ ષટ્પ્રયોગશતાભિધાનં મન્દબુદ્ધિસંવ્યવહારાર્થમિતિ ભાવઃ| ઉક્તં હ્યન્યત્ર- “એતાવન્તો હ્યલમલ્પબુદ્ધીનાં વ્યવહારાય, બુદ્ધિમતાં ચ સ્વાલક્ષણ્યાનુમાનયુક્તિકુશલાનામનુક્તાર્થજ્ઞાનાય” (સૂ.અ.૪) ઇતિ||૬||

સમ્પ્રતિ વમનવિરેચનદ્રવ્યાણાં દેશાદિસમ્પત્ત્યા ગુણોત્કર્ષં દર્શયન્નાહ- તાનીત્યાદિ| દેશાદિભિશ્ચતુર્ભિઃ સમ્પચ્છબ્દઃ પ્રત્યેકમભિસમ્બધ્યતે| ભાજનં ભેષજસ્થાપનસ્થાનમ્| વીર્યસ્ય બલં વીર્યાધિકત્વમેવ||૭||

દેશાદિ સમ્યગ્ વ્યાકુર્વન્નાહ- તત્ર ત્રિવિધ ઇત્યાદિ| અત્ર કેચિજ્જાઙ્ગલાદિદેશલક્ષણગ્રન્થં ન પઠન્તિ, તત્તુ જનપદોદ્ધ્વંસનીયે પઠિતમિતિ કૃત્વેહાનાર્ષં વદન્તિ| યૈસ્તુ જનપદોદ્ધ્વંસનીયે જાઙ્ગલાદિલક્ષણં ન પઠ્યતે, તૈરત્ર પઠનીય એવાયં ગ્રન્થઃ||૮||

યથાકાલમિતિ યથાકાલં શિશિરાદિભિઃ સેવિતે દેશે| શ્મશાનાદિભિઃ પ્રત્યેકં વિરહિતશબ્દઃ સમ્બધ્યતે| દેવયજનેનાગારશબ્દઃ સમ્બધ્યતે| સભા જનમેલકસ્થાનમ્| ન ફાલેન કૃષ્ટ ઇતિ અફાલકૃષ્ટે||૯||

તત્ર યાનિ કાલજાતાનીત્યનેનૈવ કાલસમ્પદુચ્યતે; કાલજાતાનીતિ સ્વકાલભૂતાનિ| ઉપાગતસમ્પૂર્ણેત્યાદિના પ્રત્યગ્રાણીત્યન્તેન ગુણસમ્પદુચ્યતે| પ્રત્યગ્રાણીતિ સમ્પૂર્ણગુણતયા નિષ્પન્નાનિ| તેષાં શાખાપલાશમિત્યાદિના કાલસમ્પદમુક્તાં પ્રપઞ્ચયતિ| શાખાગ્રહણેનૈવ ત્વગાદીનામપિ ગ્રહણમ્| શીર્ણપ્રરૂઢપર્ણાનામિતિ ચ્છેદઃ| ગ્રીષ્મે મૂલાનિ શિશિરે વેતિ કથનેન યાન્યાગ્નેયાનિ તેષાં મૂલાનિ ગ્રીષ્મે, યાનિ સૌમ્યાનિ તેષાં મૂલાનિ શિશિરે, ગ્રાહ્યાણીતિ વ્યવસ્થાં સૂચયતિ; ઉક્તં હ્યન્યત્ર- “સૌમ્યાન્યૌષધાનિ સૌમ્યેષ્વૃતુષ્વાદદીત, આગ્નેયાન્યાગ્નેયેષુ” (સુ.સૂ.અ.૩૬) ઇતિ| ભેષજગ્રહણવિધાનમાહ- મઙ્ગલેત્યાદિ||૧૦||

ભાજનસમ્પદમાહ- ગૃહીત્વેત્યાદિ| અનુરૂપગુણવદ્ભાજનસ્થાનીતિ અનુરૂપગુણવત્તા ચ ભાજનસ્ય ભેષજસમાનગુણતયૈવ| સ્વવચ્છન્નાનીતિ સમ્યક્પિહિતાનિ||૧૧||

સઙ્ક્ષેપેણ મદનફલાદીનાં વાતાદિભેદેન ભાવનાલોડનદ્રવ્યાણ્યાહ- તાનિ ચ યથાદોષં પ્રયુઞ્જીતેત્યાદિ| ધાન્યામ્લં કાઞ્જિકં, ફલામ્લં દાડિમરસાદિ| શ્લેષ્મણીત્યાદૌ કષાયશબ્દેન શ્લેષ્મહરદ્રવ્યક્વાથોઽભિપ્રેતઃ| ઉદ્દેશ ઇતિ સઙ્ક્ષેપાભિધાનમિત્યર્થઃ| દ્રવ્ય-દેહ-દોષ-સાત્મ્યાદીનીત્યત્ર આદિશબ્દેન પ્રકૃતિબલાદીનાં ગ્રહણમ્||૧૨||

વમનદ્રવ્યાણામિત્યાદિના મદનફલસ્ય પ્રાધાન્યોપદર્શનપૂર્વકં પ્રયોગવિધિમાહ| અનપાયિત્વાદિતિ વમનદ્રવ્યાન્તરાપેક્ષયાઽલ્પવ્યાપત્તિકત્વાત્| અન્તરે ઇતિ મધ્યે, સ ચ ગ્રીષ્મવસન્તયોરન્તર્વર્તિકતિપયદિનાન્યેવ મધ્યો જ્ઞેયઃ| અશ્વયુક્ અશ્વિની| મૈત્રે મુહૂર્ત ઇતિ શિવભુજગમિત્રાદીનાં મધ્યે મિત્રદેવતાકે, એવં મૈત્રે મુહૂર્તે| પલાનામિતિ રાશીનામ્| મધુવદિષ્ટગન્ધો યેષાં તાનિ, યાનિ મધ્વિષ્ટગન્ધાનિ ભવન્તિ તાનિ ગ્રાહ્યાણીતિ દર્શયતિ| ફલપિપ્પલીરિતિ મદનફલમધ્યગતાનિ પિપ્પલીસંસ્થાનાનિ બીજાનિ| તાસામિત્યાદિ પૂરણવાચકશબ્દયોગાત્ કરણે ષષ્ઠી| સ્વનુગુપ્તમિતિ કૃતરક્ષાવિધાનમ્||૧૩||

દ્વ્યહં ત્ર્યહં વા સ્નેહસ્વેદોપપન્નમિત્યનેન અભ્યઙ્ગે ક્રિયમાણે સ્નેહસહચરિતસ્વેદોપપાદનં દ્વ્યહં ત્ર્યહં વા વિધીયતે, “ત્ર્યહાવરં સપ્તદિનં પરં તુ સ્નિગ્ધો નરઃ સ્વેદયિતવ્ય ઇષ્ટઃ” (સિ.અ.૧) ઇત્યનેન પાનપ્રયુજ્યમાનસ્નેહસ્ય સપ્તરાત્રં ત્રિરાત્રં વા પ્રકર્ષ ઉચ્યતે ઇતિ ન વિરોધઃ| એતચ્ચાભ્યઙ્ગસ્વેદસહિતસ્નેહસ્વેદકરણં પાનસ્નેહાન્તદિવસમારભ્ય ક્રિયતે, તેન સ્નેહપાનવિશ્રામદિનેન સમં દ્વ્યહત્ર્યહપૂરણમભ્યઙ્ગસ્નેહસહિતસ્વેદપ્રયોગસ્ય ભવતિ| સ્નેહપાનાચ્ચ યદ્વિશ્રામદિનમ્, “એકાહોપરતસ્તદ્વદ્ભુક્ત્વા પ્રચ્છર્દનં પિબેત્” (સૂ.અ.૧૩) ઇત્યનેનોક્તં, તથૈવેહાપિ| કફોત્ક્લેશકારિભોજનમાહ- શ્વશ્છર્દયિતવ્યમિત્યાદિના| શ્વ ઇતિ પરસ્મિન્નહ્નિ| વ્યુષિતમિતિ રાત્રિમતિક્રાન્તમ્| નિરન્નમિતિ પદચ્છેદઃ| અનતિસ્નિગ્ધમિત્યાદિના વમનદિન એવ ઘૃતમાત્રાયુક્તયવાગૂપાનપૂર્વકં વમનમનતિસ્નિગ્ધપુરુષવિષયં બ્રૂતે| અન્યે તુ પૂર્વદિન એવાનતિસ્નિગ્ધસ્ય ઘૃતમાત્રાં પીતવત એવ યવાગ્વાઃ પાનમાહુઃ, “પેશલૈર્વિવિધૈરન્નૈર્દોષાનુત્ક્લેશ્ય દેહિનઃ| સ્નિગ્ધસ્વિન્નાય વમનં દત્તં સમ્યક્ પ્રવર્તતે|| અથાપરેદ્યુઃ પૂર્વાહ્ણે સાધારણે કાલે વમનદ્રવ્યકષાયકલ્કચૂર્ણસ્નેહાનામન્યતમસ્ય” (સુ.ચિ.અ.૩૩) ઇત્યાદિ સુશ્રુતોક્તેઃ| અન્તર્નખમુષ્ટિમિતિ અન્તરીકૃતનખમુષ્ટિપરિમાણમ્| યાવદ્વા સાધુ મન્યેતેત્યનેન માત્રાયા બલદોષાદિભેદેનાસ્થિરત્વમિત્યાહ| યષ્ટીમધુકસ્ય કોવિદારાદિષુ વિચ્છેદપાઠ ઉત્તરપ્રયોગેષુ કોવિદારાદેર્યષ્ટીમધુવિરહિતસ્ય ગ્રહણાર્થઃ| કોવિદારઃ સ્વનામખ્યાતઃ, સ શરદિ પુષ્પતિ; કર્બુદારસ્તુ કાઞ્ચનારઃ, સ વસન્તે પુષ્પતિ; નીપઃ કદમ્બઃ, વિદુલઃ વેતસઃ, શણપુષ્પી ઘણ્ટારવા, સદાપુષ્પી અર્કપુષ્પિકા, પ્રત્યક્પુષ્પી અપામાર્ગઃ| રાત્રિમુષિતં વિમૃદ્ય પૂતમિતિ શૃતકષાયાત્ કષાયાન્તરોપદર્શકં પક્ષાન્તરં; કિંવા, કષાયપાન એવ શીતકષાયવિધાનમિહોચ્યતે| પૂર્ણં શરાવમિતિ મઙ્ગલાર્થં પૂર્ણકુમ્ભવત્| પુનઃ પુનરિતિ યાવત્ પિત્તાગમનં ન ભવતિ તાવત્ પુનઃ પુનઃ કષાયં પિબેદિત્યર્થઃ| અન્યત્રાપ્યુક્તં- “પિત્તાન્તમિષ્ટં વમનં વિરેકાદર્ધં” (સિ.અ.૧) ઇત્યાદિ| વમનાયોગકારકહીનવેગપ્રવૃત્તિપ્રતિકારાર્થમાહ- હીનવેગમિત્યાદિ||૧૪||

યદ્યપિ ચ ઘ્રેયાદિવમનયોગેષુ મધુસૈન્ધવયોગો ન ભવતિ, તથાઽપિ ‘સર્વેષુ’ ઇતિ પદં બાહુલ્યાર્થમ્| વમનાર્થકષાયે ઉષ્ણે મધુપ્રક્ષેપો વિરોધિત્વાન્ન યુજ્યતે, ઉક્તં હિ- “મધૂષ્ણમુષ્ણાર્તમથવા” (સૂ.અ.૨૭) ઇત્યાદિ, એવમાશઙ્ક્ય સમાધાનમાહ ન ચોષ્ણવિરોધો મધુન ઇત્યાદિ| અવિપક્વપ્રત્યાગમનાદિત્યનેન પચ્યમાનં મધૂષ્ણયુક્તં વિરુધ્યેતેતિ દર્શયતિ| દોષનિર્હરણાચ્ચેતિ મધૂષ્ણવિરુદ્ધમપિ વમનયોગે ઉષ્ણે ઇષ્યતે, તસ્ય દોષનિર્હરણાદેવ ન વિરોધો ભવતીતિ દર્શયતિ| એવં બસ્તિપ્રયોગેઽપિ મધુન ઉષ્ણાવિરોધો વર્ણનીયઃ| એતેન યષ્ટીમધ્વાદિનવદ્રવ્યકૃતૈર્નવભિઃ કષાયૈર્નવયોગાઃ||૧૫||

ફલપિપ્પલીનાં દ્વૌ ભાગાવિત્યાદૌ ફલપિપ્પલીનાં ભાગત્રયં કર્તવ્યં; તત્ર ભાગદ્વયં ષડ્ગુણેન કોવિદારાદિકષાયેણ ક્ષારપરિસ્રાવણવિધિવદેકવિંશતિવારાન્ પરિસ્રાવણીયમ્| કોવિદારાદીનાં ચાષ્ટાનામષ્ટૌ કષાયાઃ પૃથક્ પરિસ્રાવણે પ્રયોક્તવ્યાઃ| યેન ચ કષાયેણ ફલપિપ્પલીભાગદ્વયં પરિસ્રાવ્ય હરિતક્યાદિપરિમાણા માત્રા તૃતીયભાગફલપિપ્પલીકલ્કસ્ય ક્રિયતે તેનૈવ કષાયેણ માત્રાયોગાઃ ; એવમષ્ટૌ હરીતક્યાદિમાત્રયા નિર્દિષ્ટાઃ ફલપિપ્પલીયોગા ભવન્તિ| માત્રાવિકલ્પશ્ચ દોષબલાદિવિકલ્પકૃતો જ્ઞેયઃ| સમાનં પૂર્વેણેતિ પૂર્વયોગવદિહ સ્નેહસ્વેદાભિમન્ત્રણાદિવિધાનં કર્તવ્યમિત્યર્થઃ| એવમન્યત્રાપિ પૂર્વવચ્છબ્દાર્થો જ્ઞેયઃ||૧૬||

ફલપિપ્પલ્યા ક્ષીરપાકવિધિના સાધિતં ક્ષીરં ફલપિપ્પલીક્ષીરમ્; અયમેકો યોગઃ| તેનેતિ ફલપિપ્પલીસાધિતક્ષીરેણ| તજ્જસ્યેતિ ફલપિપ્પલીક્ષીરજાતસ્ય દધ્નઃ| ઉત્તરકમિતિ સરમ્| સન્તાનિકા ક્ષીરોપરિસ્થઃ સ્ત્યાનો ભાગઃ||૧૭||

ફલાદીનિ ફલ-જીમૂતકેક્ષ્વાકુ-ધામાર્ગવ-કુટજ-કૃતવેધનાનિ ષટ્| એતે ક્ષીરયોગચતુષ્ટયેન ઘૃતયોગેન ચ સમં પઞ્ચ યોગા અધ્યાયસઙ્ગ્રહે વક્તવ્યા||૧૮||

ફલપિપ્પલીનાં ફલાદિકષાયેણેત્યાદિના એકં ઘ્રેયયોગમાહ| પુષ્પરજઃપ્રકાશેનેતિ પુષ્પધૂલિસદૃશેન| હરિદ્રાભિધાનઃ કૃશરો હરિદ્રાકૃશરઃ||૧૯||

ભલ્લાતકવિધિપરિસ્રુતમિતિ રસાયનોક્તભલ્લાતકસ્નેહગ્રહણવિધાનેન પરિસ્રુતઃ સ્વરસો ગ્રાહ્યઃ| ફાણિતયોગોઽયમેકઃ| આતપશુષ્કં વેત્યાદિના ચૂર્ણયોગોઽપ્યેકઃ||૨૦||

ફલપિપ્પલીચૂર્ણાનીત્યાદૌ ફલાદિષટ્કષાયભેદેન કૃતત્વાત્ ષડ્ વર્તિપ્રયોગા જ્ઞેયાઃ| વર્તિક્રિયાયાં ચતુર્ગુણેન ક્વાથેન પાકાદ્વર્ત્યાકારતા કર્તવ્યા| અત્રાપિ ચ તથા લેહાદૌ ચ સામાન્યોક્તેન મધુપ્રક્ષેપો યુક્તઃ; તં ચૈકે મધુનઃ પાકવિરોધાન્નાનુમન્યન્તે||૨૧||

ફલપિપ્પલીનામારગ્વધેત્યાદિના આરગ્વધાદિવિંશતિદ્રવ્યક્વાથભેદેન કૃતત્વાદ્વિંશતિર્લેહા જ્ઞેયાઃ| વૃક્ષકઃ કુટજઃ, સ્વાદુકણ્ટકઃ વિકઙ્કતઃ, શાર્ઙ્ગેષ્ટા ગુઞ્જા, સુષવી કારવેલ્લકં, દ્વીપિકા હિંસ્રા, ‘કણ્ટકારી’ ઇત્યન્યે||૨૨||

ફલપિપ્પલીષ્વિત્યાદિનોત્કારિકા મોદકાશ્ચ પ્રત્યેકં વિંશતિઃ| ચોરકઃ ગન્ધદ્રવ્યં સ્વનામખ્યાતં, પરિપેલવં કૈવર્તમુસ્તકં, સ્થૌણેયકઃ ગ્રન્થિપર્ણકં, પારાવતપદી જ્યોતિષ્મતી, અશોકરોહિણી અશોકસદૃશપત્રા લતા, ‘કટુરોહિણી’ ઇત્યન્યે| કેચિદત્ર સ્થૌણેયકં પરિત્યજ્યાપાકીપાદ્યા વિંશતિં પૂરયન્તિ, અપાકીપાદી સ્વનામખ્યાતા| ઉત્કારિકાકલ્પેનેતિ સૂદશાસ્ત્રોક્તોત્કારિકાવિધાનેન||૨૩||

ફલપિપ્પલીસ્વરસેનેત્યાદિના શષ્કુલ્યપૂપયોઃ પૃથગેકો યોગઃ| એતેનૈવ ચ કલ્પેનેત્યાદિના સુમુખાદિપઞ્ચદશદ્રવ્યકષાયેણ પૃથક્ શષ્કુલ્યપૂપયોઃ કરણાત્ પઞ્ચદશ યોગા ભવન્તિ| એવં મિલિત્વા શષ્કુલીપૂપયોઃ પૃથક્ ષોડશયોગા ભવન્તિ| પોટા ઇક્ષુગન્ધા; દણ્ડૈરકા ગુન્દ્રાખ્યગુલ્મઃ, નલો વા||૨૪-૨૫||

તથા બદરષાડવેત્યાદિના દશ યોગાઃ| બદરકૃતઃ ષાડવો બદરષાડવઃ||૨૬||

મદનસ્ય વ્યવહારાર્થં પર્યાયાનાહ- મદનઃ કરહાટશ્ચેત્યાદિ| તસ્ય કલ્પનેતિ ય એવમ્ભૂતૈઃ પર્યાયૈર્વ્યાખ્યાતસ્તસ્યેયં કલ્પના| અસ્ય ચ પર્યાયાભિધાનં ભૂરિપ્રયોગેષુ વિહિતત્વેનાભ્યર્હિતત્વાજ્જ્ઞેયમ્| એવમન્યત્રાપિ પર્યાયાભિધાને પ્રયોજનં વર્ણનીયમ્||૨૭||

મદનફલયોગાનાં નવાદિસઙ્ખ્યોત્કર્ષનિરાસાર્થં સુખસ્મરણાર્થં ચ તાન્ સઙ્ગ્રહેણાહ- નવ યોગા ઇત્યાદિ| અસ્ય ચાર્થો યથાસ્થાનં વ્યાહૃતઃ||૨૮-૩૦||

ઇતિ શ્રીચક્રપાણિદત્તવિરચિતાયાં ચરકતાત્પર્યટીકાયામાયુર્વેદદીપિકાયાં કલ્પસ્થાને મદનકલ્પો નામ પ્રથમોઽધ્યાયઃ||૧||